Takiyüddin Fatih'in İzinden

Neden Gidemedi ?

Fatih
1451-1481
Devleti hem genişletiyo hem ünive!ite"a!athane #al$şma!$ %aşlat$yod&'
(v&)a'da i!e mat%aa k&llan$ma gieken 15**'e kada +*, %a!k$ ya)$l$yod&'
Kanuni
15+*-15--
.aman$nda devlet gü/ünün zive!ine #$km$şt$' 0& !$ada (v&)a'da e1itim
yayg$nlaş$) 1-' 22 !on&na kada enaz 15*, kita) %a!k$!$yla ge#ekte onla
gü#lenmekteydi' 3ade/e 4an&ni'yi anlatmak i#in +*** kita) yay$nlanm$şt$'
155*-158* İ!tan%&l'da a!athane k&&) zaman$n$n en ilei teknolo6i üünleini veen
Takiyüddin'in 7a!athane!i 4$l$# (li 8aşa'ya y$kt$$l$yod&' 9!manl$ at$k
k&ş&n& : kendi aya1$na ; !$kmaktayd$' (t$k #<küş ka#$n$lmazd$'
158*-1585 4$l$# (li 8aşa= %& y$k$m$n günah$n$ a>>ettimek i!te/e!ine yine ayn$ !emt
To)hane'de kendi ad$na /ami ya)t$$yod&'
Takiyüddin'in İ!tan%&l G<zlemevi '''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''Yavuz Unat
Ta?@ al-D@n A%n ,a'B> - ( 0io-0i%lioga)hi/al C!!ay '''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''Dr. Salim Ayduz
2$k$lan 7a!athane ve .ihniyet D 9!manl$ 1-'yy da E<küşe Ge#e ''''''''''''''''''''Mevlüt Uluğtekin Yılmaz
Fe!!on! >om the 9ttoman Cm)ie '''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''Prof. Ekmeleddin Ihano!lu
(li 4&ş#& ''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''Fatih'in İ!tan%&l'da G<evlendidi1i G<k%ilim/i
9!manl$ 0ilim 4on&!&nda Neede Gata 2a)t$ ? ''''''''''''''htt"#$$ede%iyatdefteri.&om$yazioku.a"'id()*+,,
1-'yy 9!manl$ (!tonomi!i ve ,üe!!e!elei '''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''Prof. Ekmeleddin Ihano!lu
Takiyüddin'in 8ea'daki G<zlemevi ''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''-...Mordtmann
,emlüklüle (!tonomi!i'''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''D. A. /in!
,eaga H A!tan%&l - Gven 7a!athanelei '''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''Prof. 0uat Sez!in
Takiyüddin'in 1551'de ta!alad$1$ %&ha tü%ini
Takiyüddin'in !aat ta!a$m$ #izimlei
çindekiler Dizini
Osmanlılar'da Bilim ve Ulema Tavrı Üzerine Düünceler.........................................................................3
Takiyuddin'in stanbul Gözlemevi by Yavuz Unat.....................................................................................4
Takiyüddin'in stanbul Gözlemevi'nde kullandıı saat..........................................................................5
Takiyüddin'in El-kevâkib el-dühiyye fi ben-gâmâtel-devrivyemm eser................................................5
Kum Saatler............................................................................................................................................6
Usturlap....................................................................................................................................................6
Rub'u Tahtası...........................................................................................................................................6
Kıblenümalar............................................................................................................................................7
Takiyuddin (Vikipedi, özgür ansiklopedi).................................................................................................8
III. Murat'ın döneminde bir gözlemevi..................................................................................................8
Yaam öyküsü..........................................................................................................................................8
Eserleri.....................................................................................................................................................8
Kaynakça...............................................................................................................................................11
Dı Balantılar........................................................................................................................................11
Taq al-Dn Ibn Ma'rf: A Bio-Bibliographical Essay by Dr. Salim Ayduz ...............................................12
1. Biographical outline........................................................................................................................12
2. Istanbul observatory.......................................................................................................................12
3. Astronomical instruments of the observatory.................................................................................15
4. Manuscripts of Taq al-Dn's works.................................................................................................18
4.1. Mathematics...................................................................................................................................18
4.2. Astronomy.......................................................................................................................................19
4.3. Mechanics.......................................................................................................................................21
5. Optics.............................................................................................................................................22
6. Various............................................................................................................................................22
7. References.....................................................................................................................................22
Yıkılan Rasathane ve Zihniyet : Osmanlı 16.yy da Çöküe Geçer........................................................25
by Mevlüt Ulutekin Yılmaz ............................................................................................................25
Lessons from the Ottoman Empire by Prof. Ekmeleddin Ihsanoglu .............................................30
Military technology..............................................................................................................................30
Research ignored...............................................................................................................................31
Ali Kuçu – Fatih'in stanbul'da Görevlendirdii Gökbilimci....................................................................32
Resim Dizini
Resim 1:Osmanlı'da astronomik gözlemleri yansıtan bir minyatür.........................................................................7
Resim 2:1577'de stanbul'da gözlenen kuyrukluyıldız kayıtları..............................................................................7
Resim 3:Sextant (mushabbaha bi-'l-mantiq) of Taq al-Dn. From Al-lt al-rasadiya li-zj al-shhinshhiyya,
Library of the Topkapi Palace Museum, Hazine 452, fol. 14b..............................................................................13
Resim 4:Observational clock. Same reference, Hazine 452, fol. 16a.................................................................13
Resim 5:Azimuthal semicircle (dht al-samt wa'l-irtif') of Taq al-Dn. Same reference, Hazine 452, fol. 452,
folio 10a.................................................................................................................................................................14
Resim 6:Mechanical clock of Taq al-Dn. Image taken from Sifat lt rasadiya bi-naw'in khar. Source: Kandilli
Rasathanesi El Yazmalari 1: Türkçe Yazmalar, proje sorumlusu: Günay Kut, Istanbul: Bogaziçi Üniversitesi
Yayinevi, 2007, p. 122...........................................................................................................................................14
Resim 7:Dht al-awtr. From Al-lt al-rasadiya li-zj al-shhinshhiyya, Library of the Topkapi Palace Museum,
Hazine 452, fol. 13b..............................................................................................................................................15
Resim 8:Parallactic instrument of Taq al-Dn. Same reference, Hazine 452, fol. 452, folio 11b.........................15
Resim 9:The quadrant made of rulers of Taq al-Dn. Source: Al-lt al-rasadiya li-zj al-shhinshhiyya, Library
of the Topkapi Palace Museum, Hazine 452, fol. 452, folio 12b...........................................................................16
Resim 10:Ottoman astronomers at work around Taq al-Dn at the Istanbul Observatory. Source: Istanbul
University Library, F 1404, fol. 57a.......................................................................................................................16
Resim 11:Astronomical instruments of Taq al-Dn. Images taken from Tafsr ba'dh al-lt al-rasadiyya: ..........17
Resim 12:Taq al-Dn and his observatory. Source: Al-lt al-rasadiya li-zj al-shhinshhiyya, Library of the
Topkapi Palace Museum, Hazine 452, fol. 452, folio 17a.....................................................................................18
Resim 13:The dioptra of Taq al-Dn. Same reference, Hazine 452, fol. 452, folio 13a.......................................18
Resim 14:Mural quadrant (libna) of Taq al-Dn. Source: Al-lt al-rasadiya li-zj al-shhinshhiyya, Library of
the Topkapi Palace Museum, Hazine 452, fol. 452, folio 9a.................................................................................21
Resim 15:The colophon of Tarjumn al-atibb' wa-lisn al-alibb', The National Library of Medicine in
Bethesda, Maryland (MS A75, folio 2a)................................................................................................................21
Osmanlılar'da Bilim ve Ulema Tavrı Üzerine Düşünceler
Bilindigi gibi Osmanlì'da matbaa ancak 200 yìl gecikmeyle kurulabilmişti. Oysa Avrupa'da
sadece Kanuni ile ilgili 2000 kadar kitap basìlmìştì. Bizde ise 1570'te kurulan bir rasathane 10 yìl gibi
kìsa bir sürede hem de yìktìrìlarak kapatìlmìştì. Devletin gücünün doruga çìktìgì bu zamanda adeta
gerilemenin tohumlarì atìlmaktaydì. Fatih gibi hem genişleme hem ilerleme konusunda görevlerini
fazlasìyla yerine getirenlere karşìn Kanuni sonrasì padişahlar gelecek çöküşü hazìrlamaktaydìlar.
Oysa Fatih Ali Kuşçu adlì bir gökbilimciyi Semerkant'ta egitime göndererek İstanbul'da görevlendir-
mişti. Kendisi mühendis diye bilinir, Tophane sìrtlarìndan gemileri aşìrttìgì da söylenir. Fatih İstan-
bul'da ilk üniversite sayìlacak çalìşmalar da başlatmìştìr. Bunu ortaasyadan beri süren geleneksel
ileri Türk egitiminden kazandìklarìyla başarmìştì. İnancìn da bilimin de yeri inkar edilmiyordu o
zamanlar. Demir teknolojisinin ilk uygulayìcìlarì Türkler olmuşlar ve astronomi, matematik gibi çagìn
bilim dallarì diger Türk devletleri zamanìnda hep yerini bulmuştur. Gelelim Fatihten 100 kadar yìl
sonra ne olduguna. Batìda bu sìralar aydìnlanma başlamìş, üniversiteler çogalìyor, matbaalar kurul-
muş ve basìlan kitaplar artìk milyonlara erişmiş. Bizde ise matbaaya izin verilmiyor, ileri bir bilim
yuvasì olan rasathane kapatìlìyor. "Ulemeya sormak¨ la sevap yapacagìnì düşünürken bilime hakaret
edip toplumsal sorumluluklarìnì unutmakla aslìnda büyük günaha girdiginin farkìnda bile olmayan
zavallì padişahlar... Osmanlìlar'ìn kuvvetli yanlarì gibi bu zayìf yönü de unutulmamalìdìr.
Belli ki batìda ne oluyorsa belki fazlasì Osmanlì'da da olacaktì, daha da gelişecekti. Aslìnda
başlangìç olumluydu. 1570 yìlìndaki torunu da Fatih dedesinin başlattìgì üniversiteye ek olarak bir
rasathaneye karar verdi. Bilindigi gibi Ali Kuşçu adlì bilim adamì Fatih tarafìndan İstanbul'da
görevlendirilmişti. Hem de ne tesadüf, dedesinin gemi yürüttügü aynì Tophane sìrtlarìnda kuruldu
Takiyüddin'in Rasathanesi. Takiyüddin Mìsìr'da yetişmişti. Semerkant'ta ki bilimsel birikim, Memlük-
lüler üzerinden İstanbul'a taşìnmaktaydì. Osmanlìlar kendisinden öncekilerin matematik ve astronomi
geleneklerini kazanmaktaydì. Zamanìnìn en ileri bilim adamì sayìlan Takiyüddin kìsa sürede 9 kadar
önemli gözlem aracìnì tamamlarken 841'i Türkçe 1337 makale de yazìlmìştì. Bu anlamda batìdaki
yaşìtlarìndan ileride idiler. İlk kez ondalìk kesir kullanìmìna geçilmiş ve sinüs/kosinüs ile tanjant-
kotanjant kavram ve tablolarì bilime kazandìrìlmìştì. Bu gidişle Kepler-Kopernik gibilerinde alkìşladì-
gìmìz buluşlarìn şerefi belki de İstanbul'a kazandìrìlacaktì. İlk buharlì makina tasarìmlarì yapìlmìş,
yine zamanìnìn en ileri saatlerinden biri gerçekleştirilmişti. Bugünün İsviçresi'nde olan saat teknolo-
jisinin İstanbul'da yeralìp gelişmesinin önündeki engel ne yazìk ki Fatih gibi dedelerine layìk
olamamìş torunlarì olmuştur denebilir.
Ama o da ne ? Daha 10 yìl geçmeden yok "meleklerin bacaklarìnì gözlüyorlar" yok "gökten
felaket indiriyorlar" gibi tuhaf söylentiler baskìn çìkmaya başlìyor. Daha da acì olan ise buna Fatih'in
torunu olacak padişahìn da inanìyor olmasì. Ulemaya sorup sözde "ilahi olur" u alarak, dedesinin
kemiklerini sìzlatma pahasìna Kìlìç Ali Paşa'ya yìktìrìlìyor rasathane. Sormak lazìm şimdi, doguda
Biruniler, Ulug Beyler bilimsel özgürlüklerini tam kullanìrken neden acaba İstanbul'da 17. yy'a
dayanmìşken rasathane yìktìrìlìyor ? Aradaki tek fark, sanki bizim inancìmìz eksikmiş gibi 1520'den
sonra Arap-Emevi anlayìşìna yönelmemiz. Tanrì okumayì ve akla uygun davranmayì inancìn yanìnda
vazgeçilmez sayarken, açìkça akìldìşì yöntemleri sorgulamadan uygulayabiliyoruz. Yapìp geliştirmek,
geride kalmamak, matematik ve güncel teknolojiyi desteklemek ve ilerletmek yerine "Ulemeya
sormak¨ yoluyla zamanìnìn en ileri matematik kullanan dallarìndan birini yokedebiliyoruz.
Rasathane tekrar ancak 300 yìl sonra açìlìyor ve yine kìsa sürede 31 Mart tecavüzüne
ugrayìp tahrib oluyor. Bu irticai tavìrlar, Fatih-Kanuni dönemlerinde ilerdeyken 20. yy başìnda
böylesine geri kalmìşlìgìmìzìn nedenini apaçìk göstermektedir. İşte sadece Fatih'e, Kanuni'ye bakìp
Osmanlì hakkìnda fikir yürütmeye çalìşanlarìn yanìlgìlarì bu yüzden. Birkaç padişahìmìz lider olarak
çagìn onlara yükledigi sorumluluklarì Atatürk gibi yerine getirmişlerdir ama çogunluk sadece yìkìmì
seyretmişlerdir. Benzer yanìlgì Abdülhamit ÌÌ için de vardìr. Döneminde Balkan ve 1. Dünya Savaş'ì
için donanma kalmamìş idi. Kanuni dedesi zamanìnda tüm Akdeniz'i kontrol altìnda tutan Osmanlì
donanmasìnì Haliç'e hapsederek yokolmasìna sebep olan biri iyi bir padişah sayìlabilir mi ?
İşte Tanrì'nìn verdigi aklì ve yetenegi bìraktìgì eserlerle kanìtlamìş olan Takiyüddin, ülkesine
hizmet etme fìrsatì elinden alìnmamìş olsaydì, bilim alanìnda da nice övünülecek Fatih'ler yetiştirmiş
olacagìmìzdan hiçbir kuşkum yok. Kendisini, yerli-yabancì yabancì yazarlarìn çalìşmalarìnì aktararak
anmak istedim. Ekmeleddin İhsanoglu'na göre Osmanlìlar, yeniliklerin farkìnda olup bunun ancak
düzenli ve tutarlì bir araştìrma-geliştirme çabasìyla gelebilecegini görememişlerdir. Bu sebeple,
karanlìklarìn ufkun ardìnda heran tekrar belirebilecegini unutmamamìz lazìm.
Takiyuddin'in İstanbul Gözlemevi

by !avuz Unat
On altìncì yüzyìlìn ikinci yarìsìnda, ÌÌÌ. Murat döneminde, İstanbul'da Tophane sìrtlarìn-
da Takiyüddin tarafìndan kurulan gözlemevinin Osmanlì bilim tarihinde önemli bir yeri vardìr.
Osmanlì'nìn en önemli bilginlerinden olan Takiyüddin el-Râsìd, 1526 yìlìnda Sam'da dogmuş,
Mìsìr ve Sam'da yetişmiştir. 1550 yìlìnda İstanbul'a gelen Takiyüddin, ekonomik nedenlerden
dolayì yargì alanìnda çalìşmayì seçerek Mìsìr'a gitmiş (1555), bir süre yargì görevinde bulun-
duktan sonra tekrar İstanbul'a dönmüştür (1570). Bir yìl sonra müneccim başì Mustafa Çele-
bi'nin ölümüyle ÌÌ. Selim tarafìndan müneccim başìlìga getirilen Takiyüddin, bu görevdeyken
Hoca Saadettin Efendi ile dostluk kurmuş ve 1574'te Galata Kulesi'nde gözlem çalìşmalarì-
na başlamìştìr. 1577 yìlìnda ÌÌÌ. Murat'ìn fermanlìyla Tophane sìrtlarìnda bir gözlemevi kur-
muş, ancak ne yazìk ki bu gözlemevi, Seyhülislam Kadìzâde'nin "Gözlemevleri Bulunduklarì
Ülkeleri Felakete Sürükler" şeklindeki fetvasì üzerine 1580'de yìkìlmìş ve bu olaydan beş yìl
sonra da Takiyüddin ölmüştür.
Takiyüddin, matematik ve astronomi başta olmak üzere bilimin çeşitli alanlarìnda ör-
negin optik ve tìp araştìrmalar yapmìştìr. Özellikle trigonometri alanìndaki çalìşmalarì övgüye
degerdir. 16. yüzyìlìn ünlü astronomu Copernicus (1473-1543) daha sinüs,kosinüs, tanjant
ve kotanjantìn sözünü dahi etmezken, Takiyüddin bunlarìn tanìmlarìnì vermiş, kanìtlamalarìnì
yapmìş ve cetvellerini hazìrlamìş; ayrìca çok eskiden beri kullanìlmakta olan altmìşlìk kesir-
lerin yerine ondalìk kesirleri kullanmaya başlamìştìr. Aynì zamanda yetenekli bir teknisyendir.
Güneş saatleri ve mekanik saatler yapmìş; göllerden, ìrmaklar ve kuyulardan sularì yukarì
çìkarmak için çeşitli araçlar tasarlamìş ve bunlarì bir eserinde ayrìntìlarìyla tanìtmìştìr.
Takiyüddin, 1570 yìlìnda İstanbul'a gelir gelmez gözlemevi kurma arzusunu gerçek-
leştirmek üzere dönemin önemli bilginleriyle temasa geçmiş, bu ilgi ve istegi Vezir Sokullu
Mehmet Paşa ve Hoca Saadettin tarafìndan desteklenmiştir. Bu ikisi, ÌÌÌ. Murat'ì Takiyüddin'in
yönetimi altìnda bir gözlemevi kurulmasì konusunda ikna etmeyi başarmìşlar, konu sonunda
Divân'a götürülerek onaylanmìş ve böylece Takiyüddin, padişahìn adìyla anìlacak bir zîc ha-
zìrlamakla görevlendirilmiştir (1575).İnşasì 1577'de tamamlanan ve bir süre gözlemlere ev
sahipligi yapan İstanbul Gözlemevi'nin ömrü ne yazìk ki uzun olmamìş; bina 1580'de yìktìrìl-
mìştìr. 1577 senesinin Kasìm ayìnda, İstanbul semalarìnda ünlü 1577 kuyrukluyìldìzì göz-
lemlenmişti. Takiyüddin kuyrukluyìldìz gözlemi vesilesiyle Sultan Murat'a dair kehanetlerde
bulunmuş ve bu olayì iyi haberler müjdeleyicisi olarak yorumlayarak, Türk kuvvetlerinin İran-
lìlara karşì başarìlì olacagìnì söylemiştir. Ancak bu gözlemin ardìndan İstanbul'da 1578'de bir
veba salgìnì baş göstermiş,gözlemevine karşì olumsuz bir tavìr oluşmaya başlamìş ve
saraydakiler bu fìrsattan yararlanarak, bir gözlemevinin kuruldugu her yerde felaketlerin bir-
birini kovaladìgìnì Ulug Bey'in (1394-1449) ölümünü de örnek göstererek kanìtlamaya çalìş-
mìşlardìr. Devrin şeyhülislamì Ahmed Semseddin Efendi padişaha bir rapor sunmuş ve bu
raporunda "gözlem yapmanìn ugursuz, feleklerin esrar perdesini küstahça ögrenmeye cüret
edenin akìbetinin meçhul oldugunu ve eger bir memlekette zîc hazìrlanacak olursa, o mem-
leket mamur iken harap hale gelecegini ve devletin binalarìnìn zelzele ile yìkìlacagìnì" bildir-
miştir. Bunun üzerine Kaptan-ì Derya Kìlìç Ali paşa'ya bir Hatt-ì Hümayun gönderilmiş; bunun
sonucunda Kìlìç Ali Paşa gözlemevini yìkmìştìr. Takiyüddin muhtemelen, Hoca Saadettin
Efendi sayesinde hayatìnì kurtarmìştìr.
Bu gözlemevinde 16. yüzyìlìn en mükemmel gözlem araçlarìnìn inşa edildigini biliyo-
ruz. Yapìlan araştìrmalar, bu gözlemevinde inşa edilen gözlem araçlarì ile, ünlü astronom
Tycho Brahe'nin (1546-1601) Danimarka Kralì Frederic H'nin himayesinde Hven'de 1576 yì-
lìnda kurdugu gözlemevindeki gözlem araçlarì arasìnda tam bir benzerlik oldugunu göster-
miştir.
1 http://www.akat.org/ast_tarihinden/takiyuddin.html
Bu aletler; gökcisimlerinin enlem ve boylamlarìnìn bulunmasìnda kullanìlan "zât el-
halâk" (halkalì araç, ar-millary sphere), yìldìzlarìn meridyen geçişlerini gözlemekte kullanìlan
duvar kadranì (libne, mural quadrant), gökcisimlerinin yükseklik ve azimutlarìnì bulmaya ya-
rayan "zât el-semt" ve "l-irüfâ" (azimut yarìm halkasì, azimuthal semicircle), her yönde yük-
seklik ölçebilen "zât el-şu'beteyn" (cetvelli araç, turquetuni), yìldìzlarìn yükseklik ve zenit yük-
sekliklerini ölçmeye yarayan tahta cetvelden yapìlmìş "rub-ì mìstara" (rub-ì defe, tahta kad-
ran, cetvelli kadran), Güneş'in ve Ay'ìn çaplarìnì, Güneş ve Ay tutulmalarìnì hesap etmekte
kullanìlan "zât el-sakbeteyn" (iki delikli araç, dioptra), ìlìm noktalarìnìn (ekinoks) saptanma-
sìna yarayan ve Takiyüddin'in kendi icadì olan "zât el-evtar" (kirişli araç), açìsal yükseklik öl-
çen "müşebbehe bi'l-menâtìk" (mushabbaha bi'l-manâ-tìk) ve aletlerin dakikligini artìrmak
için kullanìlan "sindi cetveli"dir. Bu aletler dìşìnda Takiyüddin mekanik saati de kullanmìştìr.
Âlât-ì Rasadiydde ve Sidret el-Müntehâda. saatten bir astronomik alet olarak söz edilir. Bu
saatlerin en önemli özelligi, dakik olmalarì; dakikayì ve saniyeyi verebilmeleridir. Avrupa'da
ilk dakika ve saniye bölümlenmesi, 1550 'li yìllarda yapìlmìştìr. Takiyüddin de, 1556 yìlìnda
kaleme aldìgì el-Kevâkib el-Düriyye adlì eserinde "daki-ka taksimat'ìndan söz etmiştir.
Yìldìzlarìn sag açìklìklarì, Güneş'le yìldìzlar arasìnda geçen süreyle ölçülür. Bunun
için de dakik saatlere ihtiyaç vardìr. Saatler, ancak 16. yüzyìlìn ikinci yansìnda bir gözlem
aracì olarak kullanìlabilecek dakiklige ulaşabilmişlerdir.
Takiyüddin'in İstanbul Gözlemevi'nde kullandığı saat
Tycho Brahe, gözlem amacìyla üç saat yaptìrtmìştìr. Takiyüddin de gözlemevinde
saati bir gözlem aracì olarak kullanmìştìr. Âlât-ì Rasadiye'de Batlamyus'un (MS 150'ler),
"Zamanì dakik olarak ölçmeyi başarsam, gözlemde tamamiyle bir tasarruf yapabilirdim"
dedigi nakledilir. Takiyüddin, Sidret el-Müntebâ'nìn aletler bahsinde de Batlamyus'un dakika
bir tarafa, dakiklikte dereceye bile ulaşmak için bir yöntem bulamadìgìnì ve bundan dolayì
dakiklikten "sarfì nazar ettigini" yazar. Buna karşìlìk Takiyüddin, astronomik saati yapmakla,
Batlamyus'un başaramadìgìnì başarmìştìr.
Takiyüddin'in kendi icadì olan bu alet, zamanì belirlemek için kullanìlan bir tür meka-
nik saattir. Sidret el-Müntebâ dan anlaşìldìgì üzere, üç ayrì saat makinesi takìmìnì kapsa-
maktadìr. Her takìm, geniş bir rota üzerinde iki akreple bir yelkovanì döndürür. Her üç takìmì
birden hareket ettiren kuvvet ise, kìsa bir ipe baglanmìş olan büyük bir agìrlìk tarafìndan sag-
lanmaktadìr. Akrebin biri saati, digeri derecelere bölünmüş bir daire üzerinde Güneş'in saat
açìsìnì, yelkovan ise dakikalarì işaret etmektedir. Yelkovanìn bulundugu daire 360'a bölündü-
günden, her taksimat arasì 10 saniyeyi gösterir. Böylece bunun yansìnì alarak 5 saniyeye
kadar zamanì tayin etmek mümkün olabilmektedir.
Takiyüddin'in l!kev"kib el!dühiyye #i ben!$"m"tel!devrivyemm eserİ
Takiyüddin'in bu yapìtì, İslam dünyasìnda mekanik saatlere ve saat yapìmìna ilişkin
bilinen ilk kuramsal eserdir. Kanunî Süleyman devrinde İmparator Ferdinand'ìn sefiri olarak
Osmanlì İmparatorlugu'na gönderilen Baron Busbecq'in, seyahatnamesinde Türklerin me-
kanik saatlere ilgi duymadìgìnì belirtmesinden üç yìl sonra kaleme alìnmìştìr. Takiyüddin'in
cep, duvar, masa saatlerinin yanìnda astronomik saatlerle gözlem saatlerini de anlattìgì bu
kitabì, Batì dünyasì da dahil olmak üzere, bu yüzyìlda bu konuda kaleme alìnmìş en kap-
samlì eserdir.
Kitabìn girişinde saatlerin tanìmìnì ve kapsamìnì veren Takiyüddin, bunlarì üçe ayìrìr
kum saatleri, su saatleri ve mekanik saatler. Kitabìn birinci makalesi, agìrlìk sistemine göre
çalìşan saatlere ilişkin; ikinci makale ise, zemberekli saatlerin yapìmì üzerinedir. Makalenin
başìnda, bir zemberegin yapìlìşì tarif edilir; sonuç bölümünde ise saat yapìmìnìn püf nokta-
larì verilir. Takiyüddin yine bu kitabìnda, 1561 senesinde, namaz vakitlerini bildiren bir saat
yaptìgìndan söz etmektedir.
Takiyüddin, Kitâb el-Turuk el-Seniyyefî el-Âlât el-Rûhâniyye (Otomatlar Üzerine Yüce
Yöntemler, 1585) adlì eserinde de, makalenin başìnda sözünü etmiş oldugumuz gibi, çeşitli
mekanik saatler, kaldìraçlar, göllerden, ìrmaklardan ve kuyulardan sularì yukarì çìkarmak için
çeşitli araçlar ve fìskiyeler tasarlamìş ve bunlarì ayrìntìlarìyla tasvir etmiştir. Burada tasvirleri
verilen mekanik aletler, hava, boşluk ve denge prensipleri üzerine yapìlan çalìşmalara
dayanmaktadìr.
Takiyüddin, kitabìn giriş kìsmìnda mekanik bir göksel saatin yapìmìnì anlatìr. Bu me-
kanik saatle, Ay ve Güneş'in boylamlarì, hangi ayda ve hangi günde bulunuldugu, Güneş'in
hangi burçta oldugu belirlenebilmektedir. Kitabìn birinci bölümü, saatler üzerinedir ve bu kì-
sìmda kum saatleri ve mekanik saatler hakkìnda bilgi verilir. Bu bölümün ikinci faslì ay saa-
tinin, üçüncü faslì ìşìklì saatin, dördüncü faslì kum saatinin yapìmì hakkìndadìr.
"um #aatlerİ
Ortadogu kökenli olan kum saatlerinin, ilkçaglardan beri kullanìldìgì sanìlmaktadìr;
Ortaçag'da -1300lerde- ise yaygìn olarak kullanìlmìşlardìr. Bu saatlerde, bir cam bölmedeki
kum, dar bir delikten belirli bir zaman diliminde yavaş yavaş alt bölmeye akar ve altta top-
lanan kumdan zaman belirlenebilir. Bu saatlerin atasì su saatleridir. Kum saatindeki pren-sip
su saatindekiyle aynìdìr; yalnìzca burada suyun yerini kum alìr. Kullanìmì su saatlerine göre
daha kolay olmasìna karşìn kum saatlerinde saat ölçümü yapmak zordur, zira bu saatler 5,
10, 15, 60 dakika gibi ancak belirli zaman aralìklarìnì sayacak biçimde geliştirilmişlerdir.
Osmanlìlarda bu saatlerin ne zaman kullanìlmaya başlandìgìnì bilmiyoruz, ancak
denizciligin yükseliş dönemi olan 16. yüzyìldan itibaren yaygìn olarak benimsendikleri bilin-
mektedir. Osmanlìlarda kum saatlerinin hem astronomide hem de namaz vakitlerinin tayi-
ninde kullanìldìgì da biliniyor.
Usturla$
Usturlap, Güneş ve yìldìzlarìn ufuk yüksekliklerini ölçüp buradan zaman hesabì
yapmayì saglayan bir gözlem aracìdìr. 3 ana kìsìmdan oluşur:
Birinci kìsìm, genellikle pirinçten yapìlan dairesel bir levhadìr. Bunun üzerinde göksel
kürenin görünen yarìsìnì temsil eden bir veya iki yay ailesi yer alìr. Bunlar yükseklik ve azi-
mutu gösterirler. Bu iki yay ailesi de yerel ufka göre yerleştirilir.
İkinci kìsìm, digerleriyle aynì çapa sahip ek bir levha üzerinde yer alan ve "rete" adì
verilen kìsìmdìr. Bu kìsìm ekliptigin derecelerini ve önemli sabit yìldìzlarìn bir kìsmìnìn hari-
tasìnì içerir. Dönüşü, yìldìzlarìn gökyüzündeki hareketini temsil eder.
Üçüncü kìsìm ise birinci levhanìn dìş kìsmì üzerine yerleştirilmiştir ve "alidade" (veya
el-hidada) olarak adlandìrìlìr. Birinci levhanìn dìş kìsmìna çizilmiş olan taksimatlì kìsìmdìr ve
bununla Güneş'in ve gökcisimlerinin yükseklikleri ölçülür.
Usturlap, astronomide gökcisimlerinin yükseklikleri ve zaman hesaplarìnda oldukça
yaygìn olarak kullanìlmìş bir araçtìr. Ancak 18. yüzyìldan sonra Avrupa'da kullanìlmamìş ve
Osmanlìlarda ise, aynì yìllarda, yapìmì usturlaba göre daha kolay olan rub'u tahtasì tercih
edilmiştir.
%ub'u Ta&tası
Astronomik amaçlarla yapìlan gözlemlerde kullanìlan duvar kadranìnìn (libne) taşì-
nabilir şekli olan rub'u tahtasì, özellikle muvakkitlerin kullandìgì bir zaman ölçme aracìdìr.
Tahtadan imal edilen bu alet, yìldìzlarìn yükseklik ve zenit yüksekliklerini ölçmeye yarayan bir
çeyrek dairedir. Aletle ilgili ilk bilgiler, Harezmî'nin (MS 780-850 civarì) Mefatih el-Ulûm adlì
eserinde yer alìr. Rub'u tahtasì üzerindeki "zamaniyye yaylarì" ile gündüz zamanlarìnì bul-
mak mümkündür. Yine bu alet yardìmìyla trigonometrik fonksiyonlar da belirlenebilmektedir.
"ıblenümalar
Kìblenüma, genellikle yolculuklar sìrasìnda kìble yönünün bulunmasì ve namaz va-
kitlerinin belirlenmesine yarayan bileşik bir alettir. Tahtadan ve genellikle pirinçten ve gü-
müşten imal edilmiştir ; yuvarlak bir kutu içinde pusula ve Güneş saatinin bir arada bulun-
masìndan oluşur. Mekanik cep saatleri çìkmadan önce yaygìn olarak kullanìlmìş ve bir cep
saati gibi ihtiyaçlara cevap vermiştir. Üzerindeki pusula ile yön tayin edilebilmekte, meridyen
dogrultusu belirlenebilmekte ve meridyen dogrultusuna yerleştirilen bir gnomon ile gündüz
saatleri tespit edilebilmekteydi.
Osmanlìlarda çok uzun süreden beri tanìnan bu alet, İslam ülkelerinde muhtemelen
11. yüzyìldan itibaren zaman ve yön belirlemede kullanìlmìştìr. Avrupa'da mekanik saatler
ortaya çìkmadan önce, cepte taşìnan güneş saatleri mevcuttu. Ancak bu saatlere pusula
ilavesi 1500'lü yìllarda yapìlmìştìr.
Cepte taşìnabilecek kadar küçük kìblenümalarìn yanì sìra, muvakkithanelerde ve
gemilerde kullanìlmak üzere daha büyük boyutlarda kìblenümalar da yapìlmìştìr. Bu alet,
Osmanlìlarda 19. yüzyìl sonlarìnda mekanik aletlerin ortaya çìkìşìna kadar kullanìlmìştìr.

Kaynak: İstanbul, Zaman İçinde İstanbul, Ekim 2004, Sayì 51
Resim 1:Osmanlì'da astronomik gözlemleri yansìtan bir
minyatür

Resim 2:1577'de İstanbul'da gözlenen kuyrukluyìldìz
kayìtlarì
Takiyuddin
'
()iki$edi* öz+ür ansikl,$edi-
%%%& 'urat'ın döneminde bir $özlemevi
Osmanlì'nìn en önemli astronomlarìndan olan Takiyüddin el-Râsìd (فورعم نب دمحم نيدلا يقت 
يدعسلا يماشلا, Taqï al-Dïn Abü Bakr Muhammad ibn Qãdhï Ma'rüf ibn Ahmad al-Shãmï
al-'Asadï al-Rãsid), 1526 yìlìnda Sam'da dogmuş, Mìsìr ve Sam'da yetişmiştir. 1550 yìlìnda
İstanbul'a gelen Takiyüddin, 1577 yìlìnda ÌÌÌ. Murat'ìn fermanìyla Tophane sìrtlarìnda bir göz-
lemevi kurmuştur. Çagdaşì olan Tycho Brahe ile aynì astronomik aletlere sahip olmasìna
karşìn çok daha ileri eserler ortaya koymasìna karşìn kìsa bir süre sonra İstanbul'da çìkan
bir veba salgìnì sonrasìnda yine padişah fermanìyla kapatìlmìştìr.
!aşam öyküsü
1521 yìlìnda Sam'da dogdu. Egitiminden sonra Tennis kadìlìgìna atandì. Kadìlìgì sìra-
sìnda yaptìgì gözlemler ile ün kazandì. 1571'de Mustafa Çelebi'nin ölümünden sonra ÌÌ. Se-
lim tarafìndan saray müneccimbaşìlìgìna atandì. 1574 yìlìnda Galata Kulesi'nde gözlem ça-
lìşmalarìna başlamìştìr.Hoca Saadettin ve Sokullu Mehmet Paşa'nìn destegi ve padişah ÌÌÌ.
Murat'ìn fermanìyla 1577 yìlìnda Tophane sìrtlarìnda Takîyüddîn'in yönetimi altìnda bir göz-
lemevi kurulmuştur.
İstanbul Rasathanesi ilginç bir yìkìm yaşamasìna ragmen, yìkìmìn nedenine ilişkin el-
de fazla veri yoktur. Ancak, rasathanenin yìkìlìşìnda 1577 yìlìnda gözlenen kuyrukluyìldìzìn
ve 1578'de baş gösteren veba salgìnìnìn nedeni olarak gösterilmesinin, daha da ileri giden
çevrelerce Takiyüddin ve rasathane personelinin meleklerin bacaklarìnì gözledigi yolundaki
söylentilerin, şüpheleri artìrdìgì söylenir. Seyhülislam Kadìzade Ahmet Semsettin Efendi'nin
de bu görüşleri desteklemesi üzerine, padişahìn verdigi emirle, Rasathane 1580 yìlìnda Kìlìç
Ali Paşa'ya top atìşlarìyla yìktìrìldì.
.serleri
Takiyüddin döneminin önemli bilginlerindendir. Matematik ve Gökbilim başta olmak
üzere birçok alanda araştìrmalarì vardìr. Özellikle trigonometri alanìndaki çalìşmalarì övgüye
degerdir. 16. yüzyìlìn ünlü astronomu Kopernik, sinüs fonksiyonunu kullanmamìş, sinüs,
kosinüs, tanjant ve kotanjanttan söz etmemiştir; oysa Takiyüddin bunlarìn tanìmlarìnì vermiş,
kanìtlamalarìnì yapmìş ve cetvellerini hazìrlamìştìr.
Takiyüddin, trigonometrik fonksiyonlarìn kesirlerini, ilk defa ondalìk kesirlerle göster-
miş ve birer derecelik fasìlalarla 1 dereceden 90 dereceye kadar hesaplanmìş sinüs ve tan-
jant tablolarì hazìrlamìştìr. Bu dönemde, logaritma tablolarì veya hesap makineleri olmadìgì
için, trigonometrik hesaplamalarda ya bu cetveller ya da rub, yani "trigonometrik çeyreklik¨
denilen basit bir alet kullanmìştìr.
Takiyüddin'in aritmetik alanìndaki çalìşmalarì da oldukça önemlidir. Kendisine özgü
pratik bir rakamlama sistemi geliştirmiş ve çok eskiden beri kullanìlmakta olana altmìşlìk ke-
sirlerin yerine ondalìk kesirleri kullanmaya başlamìştìr. Takiyüddin, ondalìk kesirleri kuramsal
olarak incelemiş ve bunlarla dört işlemin nasìl yapìlacagìnì örnekleriyle göstermiştir. Batì'da,
bu düzeye, yaklaşìk on sene sonra yazìlmìş olan (1585) Simon Stevin'in (1548 - 1620) eseri
ile ulaşìlabilmiştir.
Ondalìk kesirleri, Ulug Bey'in Semerkand Gözlemevi'nde müdürlük yapan Gìyâsüddin
Cemşid el-Kâşi'nin Miftâhü'l-Hisâb (Aritmetigin Anahtarì, 1427) adlì yapìtìndan ögrenmiş olan
Takiyüddin'e göre, el-Kâşi'nin bu konudaki bilgisi, kesirli sayìlarìn işlemleriyle sìnìrlì kalmìştìr;
oysa ondalìk kesirlerin, trigonometri ve astronomi gibi bilimin diger dallarìna da uygulanarak
2 http://tr.wikipedia.org/wiki/Takiyuddin
genelleştirilmesi gerekir.
Acaba Takiyüddin'in ondalìk kesirleri trigonometri ve astronomiye uygulamak isteme-
sinin gerekçesi nedir? Osmanlìlarìn kullanmìş olduklarì hesaplama yöntemlerini, yani Hind
Hesabì denilen onluk yöntemle Müneccim Hesabì denilen altmìşlìk yöntemi tanìtmak maksa-
dìyla yazmìş oldugu "Bugyetü't-Tüllâb min İlmi'l-Hisâb" (Aritmetikten Beklediklerimiz) adlì çok
degerli yapìtìnda Takiyüddin, ondalìk kesirleri altmìşlìk kesirlerin bir alternatifi olarak göster-
dikten sonra, dokuz başlìk altìnda, ondalìk kesirli sayìlarìn iki katìnìn ve yarìsìnìn alìnmasì,
toplanmasì, çìkarìlmasì, çarpìlmasì, bölünmesi, karekökünün alìnmasì, altmìşlìk kesirlerin
ondalìk kesirlere ve ondalìk kesirlerin altmìşlìk kesirlere dönüştürülmesi işlemlerinin nasìl
yapìlacagìnì birer örnekle açìklamìştìr.
Ancak Takiyüddin'in tam sayì ile kesrini birbirinden ayìrmak için bir simge kullan-
madìgì veya geliştirmedigi görülmektedir; örnegin 532.876 sayìsìnì, "5 Yüzler 3 Onlar 2 Birler
8 Onda birler 7 Yüzde birler 6 Binde birler¨ biçiminde veya "532876 Binde birler¨ biçiminde
sözel olarak ifade etmekle yetinmiştir.
Ayrìca, yüzbinler basamagì ile yüzbinde birler basamagì arasìnda kalan kesirli sayì-
larìn kolayca mertebelendirilebilmesi, yani tam ve kesir kìsìmlarìnìn birbirlerinden ayrìla-
bilmesi için bir tablo düzenlemiştir. Çarpma, bölme ve karekök alma işlemlerinden sonra
sonuç sayìsìnìn tam ve kesir kìsmìnì anlayabilmek için bu tabloya bakmak yeterlidir. Yalnìz
bu tablonun işlemlerde saglayacagì kolaylìk, ondalìk simgesinin saglayacagì kolaylìktan
daha fazla degildir.
Takiyüddin, bu yapìtìnda göksel konumlarìn belirlenmesinde kullanìlan altmìşlìk yönte-
min hesaplama açìsìndan elverişli olmadìgìnì bildirir; çünkü altmìşlìk yöntemde, kesir basa-
maklarì çok olan sayìlarla çarpma ve bölme işlemlerini yapmak çok vakit alan bìktìrìcì ve
yìldìrìcì bir iştir; bugün kullandìgìmìz onluk kerrat cetveline benzeyen altmìşlìk kerrat cetveli
bile bu güçlügün giderilmesi için yeterli degildir. Oysa onluk yöntemde, kesir basamaklarì ne
kadar çok olursa olsun, çarpma ve bölme işlemleri kolaylìkla yapìlabilecegi için, Ay ve Gü-
neş'in yanìnda gözle görülebilen Merkür, Venüs, Mars, Jüpiter ve Satürn'ün gökyüzündeki
devinimlerini gösterir tablolarì düzenlemek ve kullanmak eskisi kadar güç olmayacaktìr.
Bu önerisiyle gökbilimcilerinin en önemli güçlüklerinden birini gidermeyi amaçlayan
Takiyüddin, açìlarì veya yaylarì ondalìk kesirlerle gösterirken, bunlarìn trigonometrik fonk-
siyonlarìnì altmìşlìk kesirlerle gösteremeyecegini anlamìş ve ondalìk kesirleri trigonometriye
uygulamak için "Sidretü'l-Müntehâi'l-Efkâr fi Melekûti'l-Feleki'd-Devvâr" (Gökler Bilgisinin
Sìnìrì) adlì yapìtìnda birim dairenin yarìçapìnì 60 veya 1 olarak degil de, 10 olarak aldìktan
sonra kesirleri de ondalìk kesirlerle göstermiştir.
Zâtü'l-Ceyb olarak bilinen bir gözlem aletini tanìtìrken, "Bir cetvelin yüzeyini altmìşlì
sinüse göre, digerini ise bilginlere ve gözlem sonuçlarìnìn hesaplanmasìna uygun düşecek
şekilde kolaylaştìrìp, yararlìlìgìnì ve olgunlugunu arttìrdìgìm onlu sinüse göre taksim ettim.¨
demesi bu anlama gelmektedir.
Takiyüddin, ondalìk kesirlerin trigonometri ve astronomiye nasìl uygulanabilecegini
kuramsal olarak gösterdikten sonra, 1580 yìlìnda bitirmiş oldugu Teshilu Zici'l-A'şâriyyi'ş-
Sâhinşâhiyye (Sultanìn Onluk Yönteme Göre Düzenlenen Tablolarìnìn Yorumu) adlì kata-
logunda uygulamaya geçmiştir. İstanbul Gözlemevi'nde yaklaşìk beş sene boyunca yapìlmìş
gözlemlere göre düzenlenen bu katalog, diger kataloglarda oldugu gibi kuramsal bilgiler içer-
mez; yalnìzca Yermerkezli sistemin ilkelerine uygun olarak belirlenmiş gezegen konumlarìnì
gösterir tablolara yer verir.
Takiyüddin 1584 yìlìnda İstanbul'da tamamlamìş oldugu Ceridetü'd-Dürer ve Hari-
detü'l-Fiker (İnciler Toplulugu ve Görüşlerin İncisi) adlì başka bir yapìtìnda, son adìmì atmìş
ve birim dairenin yarìçapìnì 10 birim almak ve kesirleri, ondalìk kesirlerle göstermek koşu-
luyla bir Sinüs - Kosinüs Tablosu ile bir Tanjant - Kotanjant Tablosu hesaplayarak matema-
tikçilerin ve gökbilimcilerin kullanìmìna sunmuştur. Eger Takiyüddin bu tablolarì hazìrlanìrken
birim uzunlugu 10 birim olarak degil de, 1 birim olarak benimsenmiş olsaydì, bugün kullan-
makta oldugumuz sisteme ulaşmìş olacaktì.
Batì'da ondalìk kesirleri kuramsal olarak tanìtan ilk müstakil yapìt, Hollandalì matema-
tikçi Simon Stevin (1548-1620) tarafìndan Felemenkçe olarak yazìlan ve 1585'de Leiden'de
yayìmlanan De Thiende'dir (Ondalìk). 32 sayfalìk bu kitapçìkta, Stevin, sayìlarìn ondalìk ke-
sirlerini gösterirken hantal da olsa simgelerden yararlanma yoluna gitmiş ve ondalìk kesirleri,
uzunluk, agìrlìk ve hacim gibi büyüklüklerin ölçülmesi işlemlerine de uygulamìştìr. Ancak, De
Thiende'de ondalìk kesirlerin trigonometri ve astronomiye uygulandìgìna dair herhangi bir
bulgu yoktur. Bu durum, Takiyüddin'in yapmìş oldugu araştìrmalarìn matematik ve astronomi
tarihi açìsìndan çok önemli oldugunu göstermektedir. Takiyüddin cebirle de ilgilenmiş ve ikin-
ci derece denklemlerinin çözümünde aritmetiksel yolu izlemiştir.
Takiyüddin başarìlì çalìşmalar sergiledigi bir diger alan olan optik konusunda Göz ve
Bakìş Bahçelerinin Ìşìgì Üzerine Kitap (Kitâbu Nur-i Hadakati'l-Ebsâr ve Nur-i Hadikati'l-
Enzâr) adlì bir yapìt kaleme almìştìr. Bu kitabìn dikkat çekici yönü, temel dokusunun İslâm
Dünyasì'nda yaklaşìk sekiz yüzyìl önce başlatìlmìş olan köklü ve başarìlì optik çalìşmalar
sonucu elde edilmiş temel argümanlar, problemlerden oluşturulmuş olmasìdìr.
Öyle ki, elde edilen yüksek düzey, 17. yüzyìla kadar batìda güncelligini koruyan temel
tartìşmalarìn çerçevesini oluştururken, aynì şekilde, Osmanlì İmparatorlugu'nda da bütün
canlìlìgìyla etkinligini sürdürmüştür. Bu durumu anlamak ve anlamlandìrmak zor degildir.
Çünkü 17. yüzyìla kadar batìda optik konusunda egemen olan görüş İbnü'l-Heysem'in bir tür
gelenek haline dönüşmüş olan görüşleridir. Bu görüşte temel olan düşüncenin iki boyutu
vardìr:
1. Optik problemlerin tam anlamìyla birer geometri problemine dönüştürülerek
konunun geometrik olarak incelenmesi;
2. Problemin aynì zamanda nedensel olarak açìklanmasìdìr. Ayrìca bu iki temel
düşünce ayrìntìlì ve çok ustalìklì olarak düzenlenmiş deneylerle de desteklenmiştir.
Bu tarz bir araştìrma modeli çeviriler yoluyla batìya aktarìlìrken, doguda ise 14. yüzyìl-
da Kemâlüddin el-Fârisi'nin Optigin Düzeltilmesi adlì ayrìntìlì yorum kitabìyla daha yüksek
düzeyli tartìşmalara olanak ve zemin hazìrlanmìştìr. Daha sonra 1579 yìlìnda bu kez Taki-
yüddin, hem İbnü'l-Heysem'in hem de Kemâlüddin el-Fârisi'nin çalìşmalarìna dayanarak
Kitâbu Nûr'u yazmìştìr.
Kitap bir giriş ve üç ana bölümden oluşmaktadìr. Kitapta tartìşìlan temel konular, ìşìk,
görme, ìşìgìn göze ve görmeye olan etkisi ve ìşìkla renk arasìndaki ilişki, ìşìgìn farklì ayna
türlerinde ugradìgì degişimler, yansìma kanunun deneysel olarak kanìtlanmasì, farklì ortam-
larìn ìşìk üzerine etkileri ve kìrìlmadìr.
Takiyüddin'in temel düşüncesini ìşìgìn dogrusal çizgilerde ancak küresel olarak yayìl-
dìgì savìna dayandìrmìştìr. Bu tür bir ìşìk tasarìmì İslâm Dünyasì'nda konuya getirilmiş yeni
bir bakìş açìsìdìr ve bu bakìmdan önem taşìmaktadìr.
Kitapta ele alìnan diger bir konu da yansìmadìr. Burada ìşìgìn aynalarda ugradìgì de-
gişimler ve çeşitli aynalarda görüntünün nasìl oluştugu deneysel olarak tartìşìlmìştìr. Kìrìlma
konusunda ise yogunlugu farklì ortamlarda ìşìgìn ugradìgì degişimleri inceleyen Takiyüddin,
yaptìgì bütün deneysel ve matematiksel irdelemeler sonucunda, kìrìlma kanununu bulama-
mìştìr. Fakat konuyu tamamen geometrik olarak ele alan, trigonometriyi işin içine sokmayan
ve açìlar arasìnda oranlar ya da eşitsizlikler kurmak yoluna dayanan degişik bir yaklaşìm
getirmeye çalìşmìştìr.
Takiyüddin aynì zamanda yetenekli bir teknisyendir. Güneş saatleri ve mekanik saatler
yapmìştìr. Cep, duvar, masa saatlerinin yanìnda astronomik saatlerle gözlem saatlerini anlat-
tìgì Mekanik Saat Yapìmì adlì kitabì, Batì Dünyasì da dahil olmak üzere, bu yüzyìlda bu ko-
nuda kaleme alìnmìş en kapsamlì kitaptìr.
Takiyüddin, ayrìca göllerden, ìrmaklardan ve kuyulardan sularì yukarì çìkarmak için
çeşitli araçlar tasarlamìş ve bunlarì bir eserinde ayrìntìlarìyla tasvir etmiştir. Araştìrmalar,
Takiyüddin'in agabeyi olan Necmeddin ibn Marûf'un da iyi bir bilim adamì oldugunu ve özel-
likle astronomi ile ilgilendigini ortaya koymuştur.
[Notlar : Takiyüddin'in eserlerini muhafaza çalìşmalarì ]
Takiyüddin'e ait el yazmalarìnìn bir bölümü Bogaziçi Üniversitesi Kandilli Rasathanesi
ve Deprem Araştìrma Enstitüsü'nde bulunmaktadìr. Enstitü'nün UNESCO'yla (Birleşmiş Mil-
letler Egitim Bilim ve Kültür Organizasyonu) birlikte yürüttügü "Memory of the World" projesi
çerçevesinde, Takiyüddin'e ait el yazmalarìnìn da içinde bulundugu 821 Türkçe, 414 Arapça
ve 102 Farsça, toplam 1337 eser mikrofilmleri çekilerek CD- Rom üzerinde kataloglanmak-
tadìr. Takiyüddin'in diger eserleri başka kütüphanelerin raflarìndadìr.
"aynak/a
1. Yavuz Unat, "Takîyüddîn el-Râsìd'ìn Gözlemleriyle İstanbul Semalarìnda Zaman", P-
Sanat, Kültür, Antika Dergisi, Zaman ve Sanat, Sayì 28, Kìş 2003, s. 80÷97
2. Yavuz Unat, "Tâkiyüddîn ve İstanbul Gözlemevi (Rasathanesi)", Türkler, Cilt 11, Yeni
Türkiye Yayìnlarì, Editörler: Hasan Celâl Güzel, Kemal Çiçek, Salim Koca, Ankara
2002, s. 277÷288
3. Yavuz Unat, "Time in The Sky of Ìstanbul, Taqî al Dîn al-Râsid's Observatory¨, Art and
Culture Magazine, Time in Art, Winter 2004/Ìssue 11, pp.86÷103
4. Yavuz Unat, "Türk Teknoloji Tarihinden İki Örnek: Cezerî ve Takiyüddîn", 1. Türk Bilim
ve Teknoloji Tarihi Kongresi Bildirileri (15-17 Kasìm 2001), Türk Teknoloji Tarihi,
Yayìna Hazìrlayanlar: Emre Dölen, Mustafa Kaçar, İstanbul 2003, s. 75-94 Halk
Sahnesi Oyuncularì sitesi
Dış Ba0lantılar
Dr. Salim Ayduz, Taqi al-Din Ìbn Ma'ruf: A Bio-Bibliographical Essay (İngilizce)
Ta12 al3D2n 4bn 5a'r678 9 Bi,3Bibli,+ra$&ical .ssay by Dr: #alim 9yduz
;
Table (# )(ntents
*& +i($ra,hi)al (utline
-& %stanbul (bservat(ry
.& /str(n(mi)al instruments (# the (bservat(ry
0& 'anus)ri,ts (# Ta12 al!D2n's 3(rks
4.1. Mathematics
4.2. Astronomy
4.3. Mechanics
4& 5,ti)s
6& 7ari(us
8& Re#eren)es
Taqï al-Dïn ibn Ma'rüf was a major Ottoman scientist who excelled in science in the
second half of the 16th century. From 1571, he settled in Ìstanbul, the capital of the Ottoman
Empire and excelled in several scientific fields such as mathematics, astronomy, engineering
and mechanics, and optics. He was the author of several texts, some of which manuscripts
survived and are at present the subject of thorough studies in the history of science. One of
his books, Al-Turuq al-saniyya fi al-alat al-ruhaniyya (The Sublime Methods of Spiritual
Machines), described the workings of a rudimentary steam engine and steam turbine,
predating the more famous discovery of steam power by Giovanni Branca in 1629. Taqï al-
Dïn is also known for the invention of a 'monobloc' six cylinder pump, for his construction of
the Ìstanbul observatory, and for his astronomical activity there for several glorious years
until the observatory was closed.
*& +i($ra,hi)al (utline
Taqï al-Dïn Abü Bakr Muhammad ibn Qãdhï Ma'rüf ibn Ahmad al-Shãmï al-'Asadï al-
Rãsid (1526-1585), was an Ottoman astronomer originary from Damascus who worked in
Ìstanbul. Known as al-Rãsid (the observer) because of his fame as astronomer and
especially as observer and head of the known Ìstanbul observatory, he excelled also in other
scientific branches, from mathematics and optics to mechanics and engineering.
Taqï al-Dïn was born in Damascus in 1526. He worked for a time as a judge and
teacher at Nablus (in Palestine), Damascus and Cairo. During his stay in Egypt and
Damascus, he produced some important works in the fields of astronomy and mathematics.
Ìn 1570, he came to Ìstanbul from Cairo, and one year later (1571-2) was appointed chief
astronomer (Munajjimbashi) upon the death of Chief Astronomer Mustafa b. Ali al-Muwaqqit
4
.
Taqï al-Dïn maintained close relations with many important members of the ulema and
statesmen, chief among whom was Hoca Sadeddin, and was presented to Sultan Murad by
the Grand Vizier Sokullu Mehmed Pasha
5
.
-& %stanbul (bservat(ry
Taqï al-Dïn informed Sultan Murãd, who had an interest in astronomy and astrology
3 http://muslimheritage.com/topics/default.cfm?ArticleÌD=949
4 Ìhsan Fazlioglu, "Alï al-Muwaqqit: Muslih al-Dïn Mustafã ibn 'Alï al-Qustantïnï al-Rümï al-Hanafï al-
Muwaqqit", in Biographical Encyclopaedia of Astronomers, ed. Thomas Hockey, New York: Springer, 2007,
Ì, 33.
5 H. Mordtmann, "Das Observatorium des Taqi ed-din zu Pera," Der Islam 12 (1913): 93; Ramazan Sesen,
"Meshur Osmanli Astronomu Takiyüddin El-Râsid'in Soyu Üzerine," Erdem 4, no. 10 (1988): 165-171; Cevat
Ìzgi, Osmanli Medreselerinde Ilim, vol. 1 (Ìstanbul: Ìz Yayincilik, 1997): 301-302, 327, 192; Ìzgi, vol. 2, 128-
132; Salim Aydüz, "Takiyüddin Râsid," asamlari !e apitlariyla Osmanlilar Ansi"lopedisi, vol. 1 (Ìstanbul:
Yapi Kredi Yayinlari, 1999): 603-605.
that the #lug Bey Astronomical Tables contained certain observational errors, resulting in
errors in calculations made on the basis of those tables. Taqï al-Dïn indicated that these
errors could be corrected if new observations were made and proposed that an observatory
be built in Ìstanbul for that purpose. Sultan Murãd was very pleased to be the patron of the
first observatory in Ìstanbul and asked that construction began immediately. He also
provided all the financial assistance required for the project. Ìn the meantime, Taqï al-Dïn
pursued his studies at the Galata Tower, which he continued in 1577 at the partially
completed new observatory that he called D$r al-%asad al-&ad'd (the New Observatory). He
founded the first observatory in Ìstanbul during the reign of Ottoman Sultan Murad ÌÌÌ (1574-
1595) which housed a library, comprising mainly books on astronomy and mathematics.
Resim 3:Sextant (mushabbaha bi-'l-manãtiq) of Taqï al-Dïn. From
Al-Ãlãt al-rasadiya li-zïj al-shãhinshãhiyya, Library of the Topkapi
Palace Museum, Hazine 452, fol. 14b.

Resim 4:Observational clock. Same
reference, Hazine 452, fol. 16a.

The observatory, consisting of two separate buildings, one large and one small, was
constructed at a location in the higher part of Tophane in Ìstanbul. Taqï al-Dïn had the instru-
ments used in the old Ìslamic observatories reproduced with great care. Ìn addition, he
invented some new instruments which were used for observational purposes for the first
time. The observatory had a staff of sixteen people-eight "observers" (r$sid), four clerks, and
four assistants
6
.
The observatory was designed to provide for the needs of the astronomers and inclu-
ded a library and certainly a workshop for the design and the production of instruments. This
institution was conceived as one of the largest observatories in the Ìslamic world and was
completed in 1579. Ìt was comparable to Tycho Brahe's (1546-1601) Uranienborg observa-
tory built in 1576. There is a striking similarity between the instruments of Tycho Brahe and
those of Taqï al-Dïn. Ìn his astronomical tables, called the (idratu Muntaha )l-af"$r f' mala"ut
al-fala" al-da**$r (Culmination of Thoughts in the Kingdom of Rotating Spheres), Taqï al-
Dïn states that he started activities on astronomy in Ìstanbul with 15 assistants in 1573
7
.
The observatory continued to function until 22 January 1580, the date of its destruction.
Religious arguments were put forth to justify this action, but it was really rooted in certain
political conflicts
8
.
Resim 5:Azimuthal semicircle (dhãt al-samt wa'l-
irtifã') of Taqï al-Dïn. Same reference, Hazine 452,
fol. 452, folio 10a.

Resim 6:Mechanical clock of Taqï al-Dïn. Ìmage taken
from Sifat ãlãt rasadiya bi-naw'in ãkhar. Source: Kandilli
Rasathanesi El Yazmalari 1: Türkçe Yazmalar, proje
sorumlusu: Günay Kut, Ìstanbul: Bogaziçi Üniversitesi
Yayinevi, 2007, p. 122.

6 Ahmet Süheyl Ünver, Istanbul %asath+nesi (Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1986), 43-47.
7 Topkapi Palace Museum Library, MS Hazine 465/1. Ìn addition, see Sevim Tekeli, "Trigonometry in Two
Sixteenth Century Works: The De %e!olutionibus Orbium ,oelestium and the (idra al-Muntaha-. /istory of
Oriental Astronomy (Cambridge: Cambridge University Press, 1987), 209-214.
8 Sevim Tekeli, "Ìstanbul Rasathânesinin Araçlari," Arastirma 11 (1979): 29-44; Sevim Tekeli, "Takiyüddin'de
Kiris 20 ve Sin 10 nin Hesabi," Arastirma 3 (1965): 123-127; Sevim Tekeli, "Takiyüddin'in Delos Problemi ile
ilgili Çalismalari," Arastirma 6 (1968): 1-9; Sevim Tekeli, "Takiyüddin'in Sidret ül-müntehasinda Aletler Bahsi,"
Belleten 30, no. 98 (1961): 213-227.
.& /str(n(mi)al instruments (# the (bservat(ry
The followings instruments were among those used in the observatory to perform observations:
1) An armillary sphere;
2) A mural quadrant;
3) An azimuthal quadrant;
4) A parallel ruler;
5) A ruler-quadrant or wooden quadrant;
6) An instrument with two holes for the measurement of apparent diameters of heavenly
bodies and eclipses;
7) An instrument with chords to determine the equinoxes, invented by Taqï al-Dïn to replace
the equinoxial armillary;
8) A mushabbaha bi)l-man$tiq, another instrument of his invention, the nature and function of
which is not yet explained;
9) A mechanical clock with a train of cogwheels;
10) A sunaydi ruler, apparently a special type of instrument of an auxiliary nature, the
function of which was explained by Alauddin al-Mansur.
Resim 7:Dhãt al-awtãr. From Al-Ãlãt al-rasadiya li-zïj
al-shãhinshãhiyya, Library of the Topkapi Palace
Museum, Hazine 452, fol. 13b.

Resim 8:Parallactic instrument of Taqï al-Dïn. Same
reference, Hazine 452, fol. 452, folio 11b.

Taqï al-Dïn invented new observational instruments that were added to the array of
those already in use for observation in the Ìslamic world. Among the instruments invented by
Taqï al-Dïn in the observatory were the following:
• The 9e:tant ;mus&abba&a bi3'l man<ti1<= used to measure the distances between
the stars. Taqï al-Dïn's mushabbaha bi)l man$tiq and Tycho Brahe's sextant should be
considered among the great achievements of the 16th century astronomy. A
mushabbaha bi-l man$tiq is composed of three rulers. Two of them are attached as
the rulers of triquetrum. An arc is attached to the end of one of the rulers. Taqï al-Dïn
made this instrument to observe the radius of Venus that was mentioned in the tenth
book of Ptolemy's Almagest
9
.
• The D&<t al3a=tar= designates the spring and autumn equinoxes. Some astronomers
set up a ring, which was not divided, parallel to the equator to designate this. Taqï al-
Dïn invented his instrument in the new observatory. The instrument was composed of
9 Sevim Tekeli, "Astronomical Ìnstruments for the Zîj of Emperor," Arastirma 1 (1963): 86-97.
a base in the form of a rectangle and four columns. The two columns were set on the
base so that a string was stretched between them. One of them was equal to the
cosine of the latitude of the country and the other to the sine. A hole was made on
each of these parts according to this proportion. A rope was hung from these holes
with a plumb
10
.
• The astr(n(mi)al )l()k= Taqï al-Dïn used a mechanical clock, which he made
himself for his observations, and a wooden wall dial, which he set up in the
observatory. This clock was more precise than those previously used and considered
to be one of the most significant inventions in the field of applied astronomy in the
16th century. Ìt is described as folows in The Astronomical Instruments for the
Emperor)s Table: "The ninth instrument is an astronomical clock. The following
statement is recorded from Ptolemy: 'Ì would have been able to establish a great
regularity in method if Ì was able to measure the time precisely'. Now Taqï al-Dïn
planned, with the help of God, the astronomical clock by the command of the Sultan,
God perpetuates his ruling days. Thus, he was able to do what Ptolemy had failed to
do". Ìn addition, in (idrat al-muntaha, Taqï al-Dïn said: "we built a mechanical clock
with a dial showing the hours, minutes and seconds and we divided every minute into
five seconds
11
."
Resim 9:The quadrant made of rulers
of Taqï al-Dïn. Source: Al-Ãlãt al-
rasadiya li-zïj al-shãhinshãhiyya,
Library of the Topkapi Palace Museum,
Hazine 452, fol. 452, folio 12b.

Resim 10:Ottoman astronomers at work around Taqï al-Dïn at the
Ìstanbul Observatory. Source: Ìstanbul University Library, F 1404,
fol. 57a.

10 7. Ìbid.
11 Aydin Sayili, The Obser!atory in Islam (Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1991), 289-305; Aydin Sayili, "Alauddin
Mansur'un Ìstanbul Rasathânesi Hakkindaki Siirleri," Belleten 20, no. 79 (1956): 414, 466.
When we compare the instruments that Taqï al-Dïn used in his observatory with those
used by Tycho Brahe, they are mostly similar, but some of Taqï al-Dïn's are larger and more
precise. For example, they both used a mural quadrant (libna) for the observation of the
declinations of the sun and the stars. Ìt is said that Taqï al-Dïn preferred a mural quadrant
instead of the sudus al-fa"hr' and two rings used by the previous astronomers. Taqï al-Dïn's
quadrant was formed of two brass quadrants with a radius of six metres each, placed on a
wall and erected on the meridian. The same instrument used by Brahe was only two meters
in diameter
12
.
Ìn his observational work, Taqï al-Dïn integrated the Damascus and Samarkand
traditions of astronomy. His first task at the observatory was to undertake the corrections of
the #lug Bey Astronomical Tables. He also undertook various observations of eclipses of the
sun and the moon. Ìn September 1578, a comet appeared in the skies of Ìstanbul for one
month; the staff of the observatory set to observe it ceaselessly day and night and the
results of the observations were presented to the sultan. Taqï al-Dïn was, as a result of the
new methods he developed and the equipment he invented, able to approach his
observations in an innovative way and produce novel solutions to astronomical problems. He
also substituted the use of a decimally based system for a sexagesimal system and
prepared trigonometric tables based on decimal fractions. He determined the ecliptic degree
as 23
º
28' 40', which is very close to the current value of 23
º
27'. He used a new method in
calculating solar parameters. Ìn particular, he determined that the magnitude of the annual
movement of the sun's apogee was 63'. Considering that the value known today is 61', the
method he used appears to have been more precise than that of Copernicus (24 seconds)
and Tycho Brahe (45 seconds).
The observatory was witness to a great deal of activity within a short period of time
between 1577 and 1580 . Observations undertaken there were collected in a work titled
(idrat Muntah$)l-Af"$r f' Mala"1t al-2ala" al-Da**$r. When compared with those of the
contemporary Danish astronomer Tycho Brahe, Taqï al-Dïn's observations are more precise.
Furthermore, some of the instruments that he had in his observatory were of superior quality
to Tycho Brahe's.
Resim 11:Astronomical instruments of Taqï al-Dïn.
Ìmages taken from Tafsïr ba'dh al-ãlãt al-rasadiyya:


12 Sevim Tekeli, "Meçhul bir yazarin Ìstanbul Rasathesi Aletlerinin Tasvirini veren: Alat-i Rasadiye li Zic-i
Sehinsahiye Adli Eseri," Arastirma 1 (1963): 12-71.
0& 'anus)ri,ts (# Ta12 al!D2n's 3(rks
>:: 5at&ematics
*& Book on coinciding ratios in algebra (3it$b al-nisab al-mutash$""ala f' )l-jabr *a-)l-muq$bala):
Cairo (Miqat 557/3, 4 f., Taymur Riyada. 140/10), Oxford (Ì 88/3). Ìt contains a prologue, three
sections and an epilogue.
-& Aim of Pupils in the Science of Arithmetic (Bughyat al-tull$b f' 4ilm al-his$b): Cairo (Riyada. 1023),
Rome (Vatican Sbath 496/2). Ìt is quoted in 5$m1s al-%iy$dhiyy$t of Salih Zeki (vol. ÌÌ, p. 59) and in
The /istory of Mathematical 6iterature during the Ottoman 7eriod8 Ìt is enclosed also in Al-/is$b al-
hind', a hand book which contains the book /is$b al-muanjjim'n *a-)l-jabr *a al-muq$bala
(Süleymaniye library, Carullah, MS 1454, 55 folios). The codex had three chapters: 1) on arithmetic
with decimal figures, 2) on arithmetic with sexagesimal figures, 3) on algebra.
.& Book on Projecting Spheres onto a Plane (3it$b tast'h al-u"ar) = Preferred Rule in Foundations of
Projecting on a Plane (Dast1r al-tarj'h f' qa*$)id al-tast'h) - Cairo (Tal'at miqat 135 - anonymous),
Ìstanbul (Kandilli 415/5, 12 folios). Ìt is mentioned under the first title in 3ashf al-9un1n (ÌÌ 288, ÌÌÌ
226). Treatise on stereographic projection; could be part of an astronomical work. The book is
dedicated to Hoca Sa'dettin Efendi and has two chapters.
0& Commentary on "Treatise on Classification in Arithmetic" ((harh ris$lat al-Tajn's f' ):-his$b): is
mentioned in 3ashf al-9un1n (ÌÌ 208, ÌÌÌ 376). Commentary on the treatise Book on Reduction of the
Common Denominator in Arithmetic (3it$b al-Tajn's f' ):-his$b) of al-Sakhãwandï.
4& %is$la f' tahq'qi m$ q$lahu )l-)$lim ;iy$thuddin &amsid f' bay$ni )l-nisba bayna )l-muh't *a-)l-qutr
(A). Taqï al-Dïn discusses here the ideas of Giyath al-Din Jamshid's book al-%isalat al-muhitiyya
(Ìstanbul, Kandilli, nr. 208/8, 5 f.).
6& Exposition of "Book on Spheres" of Theodosius (Tahr'r 3it$b al-u"ar li-Tha*udh1siy1s): mentioned
in 3ashf al-9un1n (Ì, 390).
Resim 12:Taqï al-Dïn and his observatory. Source: Al-
Ãlãt al-rasadiya li-zïj al-shãhinshãhiyya, Library of the
Topkapi Palace Museum, Hazine 452, fol. 452, folio
17a.

Resim 13:The dioptra of Taqï al-Dïn. Same reference,
Hazine 452, fol. 452, folio 13a.

>:': 9str,n,my
8& Fragrance of Spirit on Drawing of Horary [Lines] on Plane Surfaces (%ayh$nat al-r1h f' rasm al-
s$)$t 4al$ musta*$ al-sut1h): Bursa (Haraccioglu 1168/2), Cairo (Falak 3988, Miqat 1140, Fadil Miqat
126, 128, 233, Talat Miqat 182), Ìstanbul (Suleymaniye Esat 3500, 2033, 2055; Kandilli 132/3, 58, 51;
BU Veliyuddin 2305/1; Topkapi Hazine 467/1), Madina (Arif Hikmet 493/2), Oxford (Ì 881/1, 927),
Rome (Vat. 1224), (Kandilli, nr. 123/3, 58 f.); it is quoted in 3ashf al-9un1n (ÌÌÌ 524). Ìn addition to
those stated above, 5 manuscript copies are mentioned in The /istory of Astronomical 6iterature
during the Ottoman 7eriod8 This book deals with sundials drawn on marble surfaces and their
features. Ìt has one prologue and three chapters. Ìt was written in the village of Funduk in Nablus in
1567. This book was commented upon by Taqï al-Dïn's student Sirãj al-Dïn 'Umar ibn Muhammad al-
Fãriskürï (d. 1610) under the title <afh al-fuy1h bi-sharh rayh$nat al-r1h= the commentary was
translated into Turkish by an unknown writer in the beginning of the 17th century.
>& Non-perforated Pearls and Roll of Reflections (&ar'dat al-durar *a "har'dat al-fi"ar): Berlin (5699),
Cairo (Miqat 900/2, Talat Miqat 76), Ìstanbul (Kandilli 183, 184; Topkapi Emanet Hazinesi 1711;
Suleymaniye Esad Efendi 1976/2), Tehran (Meclis-i Sena 7572/25). Ìt is a small astronomical table
for Cairo written in 1581/1582 for Sa'd al-Din Efendi; it contains sine and tangent tables in decimal
fractions. The treatise shows Taqï al-Dïn's scientific abilities and the originality of his contributions. Ìn
this work, for the first time we find the use of decimal fractions in trigonometric functions. He also
prepared tangent and cotangent tables. According to Taqï al-Dïn, who was the first scholar to
succeed in this area, the mathematician Giyãth Jamshïd al-Kãshï (1390 - 1450) tried to solve this
problem but failed. (Kandilli, MS 183, 75 folios). Dr. Remzi Demir edited the manuscript as his PhD
dissertation
13
.
?& Book of Ripe Fruits from Clusters of Universal Ìnstrument (3itab al-thim$r al-y$ni)a 4an qut$f al-$la
al-j$mi)a): Cairo (Miqat 557/2), Manchester (361/E), Oxford (Ì 881/2). Ìt is a commentary on the work
"Rays of light on operations wit the universal instrument" (al-Ashi)a al-l$mi)a f' )l-)amal bi-)l-$la al
j$mi)a) of Ìbn al-Shãtir, describing an astronomical instrument invented by the latter. Ìt is composed of
one prologue, thirty chapters and one epilogue (Dar al-kutub, Miqat, MS 557/2, 8 folios).
*@& Poem on Sine [Quadrant] (Man>1mat al-mujayyab) - Treatise on Operations with the Transparent
Quadrant (%is$la f')l-4amal bi-rub) al-dast1r): Berlin (5834), Cairo (Fadil Miqat 138), Ìstanbul
(Suleymaniye Husnu 135/2, 1 f.), all under the first title. Ìt is a lyric book dealing with the calculations
and observations made by the instrument %ub) al-dast1r. There are two commentaries on the book:
one made by Taqï al-Dïn himself and the other by an unknown author (Berlin, MS 5834, 10 folios).
**& Culmination of Thoughts in the Kingdom of Rotating Spheres ((idrat muntah$ al-af"$r f' mala"1t
al-fala" al-da**$r (=al-9'j al- (h$hinsh$h'): Ìstanbul (Kandilli 56, 208/1, 47 folios, NO 2930; Topkapi
Hazine 465/1; BU Veliyuddin 2308/2), Rome (Vat. Sbath 496/1). Ìt is quoted in 3ashf al-9un1n (Ì 394,
ÌÌÌ 466, 587). Edition of Chapter ÌÌÌ (on astronomical instruments): [Sevim Tekeli, "Takiyüddin'in Sidret
ül-müntehasinda Aletler Bahsi", Belleten, Ankara 1961, XXX/98, pp. 228-238]. Turkish translation of
the same chapter: Tekeli [ibid] (214-227). These works were prepared according to the results of the
observations carried out in Egypt and Ìstanbul in order to correct and complete 9'j-i #lugh Beg. Ìn the
first 40 pages of the work, Taqï al-Dïn deals with trigonometric calculation. This is followed by
discussions of astronomical clocks, heavenly circles, and so forth. Here, he gives information about
three eclipses which he observed while he was in Cairo and Ìstanbul.
*-& Book on Knowledge of Position of Horary [lines] (3itab fi ma)rifat *ad) al-sa)at): Cairo (VÌ 154);
Composed of 10 chapters, it is mentioned in 3ashf al-9un1n.
*.& ,ommentary on /is 7oem on ,on!ersion of Dates in Different ,alendars ?Al-Aby$t al-tis)a f'
istihr$j al-ta*$ri"h al-mashh1ra *a-sharhuh$@8 Cairo (Fadil Majlis 180/7), Ìstanbul (Suleymaniye
Laleli, 3642/1, 7 f., Lala Ìsmail 732/6, Hasan Husnu 1135/6; BU Veliyuddin, 2305/6; Topkapi Hazine
467/2). This book contains information about the conversion of calendars from Hijra or to Hijra from
other calendars.
*0& Knowledge on Reckoning of Lunar Stations (2' ma)rifat his$b man$>il al-qamar): Beirut (Safa 22).
On the calculation of lunar mansions.
*4& Revision of the Almagest: mentioned in 3ashf al-9un1n (V 388).
*6& Revision of the 9'j of Ulugh Beg: mentioned in 3ashf al-9un1n (ÌÌÌ 197, 490).
*8& Treatise on the Azimuth of the 5ibla ?%is$lat samt al-5ibla@: mentioned in 3ashf al-9un1n (ÌÌÌ
411), it is about finding the direction of the qibla; it has a prologue, one main chapter called a
13 Ta"iyAddin)in ,erBdet el-Durer !e /arBdet el-2i"er Adli Eseri !e Ondali" 3esirleri Astronomi !e
Trigonometriye #ygulamasi, Ankara University, DTC Faculty, Philosophy Department, 1991.
maqsad and fifteen sections.
*>& Pearl of the Ordered Simplification of the Calendar (al-Durr (al-4iqd) al-na>'m f' tash'l al-taq*'m):
mentioned in 3ashf al-9un1n (ÌÌÌ 197), it is a brief astronomical table on the way to extract the annual
calendars through #lugh Bey 9'j8 Cairo (Dar al-Kutub, MS 8008), Oxford (Bodleian, MS 562),
Ìstanbul (Süleymaniye Bagdatli Vehbi, MS 2048/5, 8 folios).
*?& Uses on Determining the Equator of the Globe and Knowledge of the Sine (2a*$)id f' isti"hr$j
mintaqat al-"ura *a ma)rifat af-jayb): Cairo (Taymur Riyada 10/13).
-@& Simplification of the Shahinshah Zïj (Tash'l >'j al-a)sh$riyya al-sh$hinsh$hiyya): Patna (2466). Ìn
this text, Taqï al-Dïn gave the parts of degree of curves and angles in decimal fractions and carried
out the calculations accordingly. Excluding the table of fixed stars, all the astronomical tables in this
>'j were prepared using decimal fractions.
-*& Daqa)iq I"htilaf al-#fuqaynC Cairo (Talat miqat 211/1, 1 f.); about the difference between real and
false horizons.
--& The Brightest Stars for the Construction of Mechanical Clocks (Al-3a*$"ib al-durriyya fi *adh) al-
ban"$mat al-da*riyya): Cairo (Miqat 557/1, Sina'a 166/1), Oxford (557), Paris (2478). Ìt was written
in 1559 in Nablus and deals with the construction of mechanical clocks and how to use them.
-.& Al-Mi>*ala al-(him$liyya bi-fadli d$)iri ufuqi al-5ustant'niyyaC Oxford (Bodleian, March 119),
Ìstanbul (Kandilli, 547, 13 folios). Taqï al-Dïn wrote this book while he was a judge in Nablus to
determine the latitude of Ìstanbul's horizon with a kind of round gnomon; it contains one prologue,
three chapters and one epilogue.
-0& %is$la f' 4amal $la tursamu bih$ al-"a*$"ib 4al$ sathin musta*'C Ìstanbul (Suleymaniye Yeni Cami
797/3). On the method to draw the map of the sky.
-4& %is$la f' al-4amal bi al-rub) al-(ha"$>': Cairo (Taymur riyada 169/2, Fihris al-azhariyya VÌ 303),
Edirne (Selimiye 691/3), Garrett (4792), Ìstanbul (Topkapi ÌÌÌ Ahmed 3119/4k, 3 f.), Manchester
(361/5). There is no certain proof that this treatise was written by Taqï al-Dïn.
-6& %is$la f' )l-i"htil$f bayna al-mu*aqqit$n bi-mahrusat al-5$hira fi dabt qa*say al-nah$r *a-)l-layl
*a-d$)irat al-fajr *a-):-shafaqC Ìstanbul (Kandilli 208/5, 176, 4 f.), Tehran (Meclis-i Sena 7572/38).
-8& %is$la f' ma)rifat al-)ufuq al-h$dithC Ìstanbul (Kandilli 208/6, 1 f.). Ìt is a notice about the finding of
seven horizons.
->& %is$la f' sabab ta)a"h"hur ghur1b al-(hamsC Ìstanbul (Kandilli 147, 25 f., 140/3).
-?& %is$la fi a*q$t al-4ib$d$t8 -Ìstanbul (Kandilli 208/4, 2 f.). Ìt is a treatise that mentions how to use
the astrolabes to determination of the time.
.@& Tafs'r ba)dh al-$l$t al-rasadiyya: Ìstanbul (Kandilli 208/2, 2 f.). This text in Turkish mentions eight
astronomical instruments that were used by the author in his observatory, with beautiful figures.
.*& #rj1>a li-):-jayb *a-):-dharb *a):-qisma: Ìstanbul (Uskudar Selim Aga 732m/7, 1 f.; Suleymaniye
Huseyin Celebi 748/7, Esad Efendi 3769/10). A poem containing 24 lines on the rules of the %ub)
d$)ira (the quadrant).
.-& Preferred Rule in Foundations of Projecting on a Plane (Dast1r al-tarj'h fi qa*$)id al-tast'h, titled
in some sources as al-Dustur al-rajih li 5a*a)id al-Tastih): mentioned in 3ashf al-9un1n (ÌÌ 288, ÌÌÌ
226) and extant in manuscripts at Cairo (Talat miqat 135 - anonymous), Giresun"(155/2), and
Ìstanbul (Kandilli 415/5, 208/3, Arkeoloji Muzesi 601). Ìt is about the projection of a sphere onto a
plane as well as other topics in geometry. Ìt is a treatise about the sundials made on the surfaces,
written in 1576 and dedicated to Hoca Sa'd al-Din Efendi.
..& [Treatise on the Effect of %efraction at the /ori>on and of Differences of Opinions of ,airo
Time"eepers Thereon]: Cairo (Talat miqat 11 - only the first page), Ìstanbul (Kandilli 415).
.0& [Treatise on the Difference bet*een True and Disible /ori>ons]: Ìstanbul (Kandilli 122).
.4& El$t al-rasadiya li->'j al-sh$hinsh$hiyya (T), Library of the Topkapi Palace Museum, Hazine 452.
This book gives the list of astronomical instruments used by Taqï al-Dïn in the Ìstanbul observatory
(Topkapi Sarayi Museum Libr., ÌÌÌ. Ahmed, nr. 542, 17 folios). See Sevim Tekeli, "Astronomical
Ìnstruments for the 9'j of Emperor," Arastirma, Ankara 1963, Ì, pp. 71-121).
.6& &a*$b (u)$l 4an muthallath min al-)i>am gayri q$)im al->$*iya *a-laysa f' a>l$)ihi m$ yablugh al-
rub) *a-a>l$)uhu bi-asrih$. hal yum"inu ma)rifat >a*$y$hu (A). (Süleymaniye Libr., Yeni Cami, nr.
797/2, 1 folio).
.8& 2a*$)id f' istihr$j mintaqat al-"ura *a-ma)rifat al-jayb (A) (Teymuriyye, Riyaza, nr. 140/13, 4
folios).
.>& %is$lat taq*'m al-sana 990 [H]: on the calendar of the year 990 H. (Süleymaniye Library, Ìzmirli
Hakki, MS 2043/1, 21 folios).
.?& (ifat $l$t rasadiya bi-na*)in $"har (T): Ìstanbul, Kandilli Library, MS 208/7.
>:;: 5ec&anics
0@& The Brightest Stars for the Construction of Mechanical Clocks (al-3a*$"ib al-durriyya f' *adh) al-
ban"$m$t al-da*riyya): Cairo (Miqat 557/1, 35 folios, MS Falak 3845, Suway'ãt 166/1): it is
mentioned in 3asf al-9unun. With this text, Taqï al-Dïn wrote the first Ottoman book on automatic
machines. Composed in 1559 in Nablus. Ìn the foreword, Taqï al-Dïn mentions that he benefited from
using Samiz 'Alï Pasha's private library and his collection of European mechanical clocks. Ìn this
work, Taqï al-Dïn discusses various mechanical clocks from a geometrical÷mechanical perspective.
Sevim Tekeli, The ,loc"s in Ottoman Empire in :Fth ,entury and Taqi al Din)s -The Brightest (tars
for the ,onstruction of the Mechanical ,loc"s-8 Ankara: T.C. Kültür Bakanligi, 2002.
0*& On Science of Clepsydras (2' 4ilm al-bin"$m$t): Oxford (Ì 968), Paris (2478).
Resim 14:Mural quadrant (libna) of Taqï al-Dïn.
Source: Al-Ãlãt al-rasadiya li-zïj al-shãhinshãhiyya,
Library of the Topkapi Palace Museum, Hazine 452,
fol. 452, folio 9a.

Resim 15:The colophon of Tarjumãn al-atibbã' wa-
lisãn al-alibbã', The National Library of Medicine in
Bethesda, Maryland (MS A75, folio 2a)

0-& The Sublime Methods in Spiritual Devices (al-Turuq al-saniyya fi):-alat al-ruhaniyya): Cairo
(Falak 3845, Miqat 557/4), Dublin (Beatty 5232), Ìstanbul Kandilli no 96, autograph). Research:
[Tekeli, Sevim, "Taqi Al-Din's Method in Finding Solar Equations", ACÌHS XÌ. Sommaires. Varsovie ÷
Cracovie, 1965, 107; Necati Lugal Armagani. 24, 1968, 707-710.], al-Hasan [3]. Treatise in 6
chapters: 1) clepsydras, 2) devices for lifting weights, 3) devices for raising water, 4) fountains and
continually playing flutes and kettle-drums, 5) irrigation devices, 6) self-moving spit. Ìn this work, Taqï
al-Dïn focuses on the geometrical-mechanical structure of clocks previously examined by the Banü
Müsã and Abü al-'Ìzz al-Jazarï. Ìn this book he mentions a six cylinder machine which was invented
by him to raise waters, and also some machines for lifting the weights. (Ta"i al-Din al-handasat al-
ma"aniyyat al-Arabiyya ma)a "itab alt-turup al-saniyya fi al-alat al-ruh$niyya (ed. by A. Yusuf al-
Hassan), Aleppo 1987). Ìn 1551, Taqï al-Dïn invented an early steam turbine as a prime mover for a
self-rotating spit. Taqï al-Dïn wrote: "Part Six: Making a spit which carries meat over fire so that it will
rotate by itself without the power of an animal. This was made by people in several ways, and one of
these is to have at the end of the spit a wheel with vanes, and opposite the wheel place a hollow
pitcher made of copper with a closed head and full of water. Let the nozzle of the pitcher be opposite
the vanes of the wheel. Kindle fire under the pitcher and steam will issue from its nozzle in a
restricted form and it will turn the vane wheel. When the pitcher becomes empty of water bring close
to it cold water in a basin and let the nozzle of the pitcher dip into the cold water. The heat will cause
all the water in the basin to be attracted into the pitcher and the [the steam] will start rotating the vane
wheel again." The /istory of the literature of natural and applied sciences during the Ottoman 7eriod,
(ed. By E. Ìhsanoglu and others), Ìstanbul: ÌRCÌCA, 2006, Ì, 42-44.
0.& %is$la f' 4amal al-m'>an al-tabi)' (A). Ìt is about weights and measurements and also mentions
the scale of Archimedes. (Alexandria, Baladiya [Municipal Library], Majãmi', MS 3762, 4 folios).
4& 5,ti)s
00& Book of the Light of the Pupil of Vision and the Light of the Truth of the Sights (3itab <1r
hadaqat al-ibs$r *a-n1r haq'qat al-an>$r): Cairo (Riyada. 893), Ìstanbul (Kandilli 122, Süleymaniye
Libr., Laleli, nr. 2558, 72 folios), Oxford (Ì 930), Tashkent (446/1). Treatise on optics containing
investigations on the vision, the light reflection and refraction in 3 parts. Ìt is dedicated to the Ottoman
Sultan Murad ÌÌÌ (1574-1595). This book dealt with the structure of light, its diffusion and global
refraction, and the relation between light and colour
14
.
6& 7ari(us
04& Al-Mas$bih al-mu>hira f' 4ilm al-ba>dara (A). Ìt is about zoology. (Berlin, Gotha, MS 2094, 44
folios).
06& Tarjumãn al-atibbã' wa-lisãn al-alibbã' (The Ìnterpreter of Physicians and the Language of the
Wise concerning Simple Medicaments): This is an alphabetical pharmaco-botanical dictionary. Two of
manuscript copies of it are known to be extant: MS A75 in 131 folios at the American National Library
of Medicine in Bethesda, Maryland, and MS Mq. 527 in the Staatsbibliothek in Berlin (entry no. 6431
in Ahlwardt catalogue).
8& Re#eren)es
• 'Alã' al-Dïn Mansür al-Shïrãzï, (h$hinshahn$me. Ìstanbul University, TY, MS 1404.
• 'Alã' al-Dïn Mansür, (ehinsahn$me, Ìstanbul University Library, MS FY 1404.
• Al-Hassani, Salim, (2004), "The Machines of Al-Jazari and Taqi Al-Din".
• Adivar, Adnan, Osmanli Tur"lerinde Ilim, Ìstanbul, 1943.
• Al-Hassan, Ahmad Yusuf, Taqi-al-Din and Arabic Mechanical Engineering8 Gith the (ublime
Methods of (piritual Machines8 An Arabic Manuscript of the (iHteenth ,entury (in Arabic). Aleppo:
Ìnstitute for the History of Arabic Science, 1976.
• El$t rasadiyya li-9'ji al-(h$hinsh$hiyya [Ìstanbul Univesity, TY, MS 1993].
• Ali Cevad, Tarih !e ,ografya 6Agati, Ìstanbul 1313.
• Aydüz, Salim, "Osmanli Devleti'nde Müneccimbasilik ve Müneccimbasilar", ÌÜ Sosyal Bilimler
Ens., yüksek lisans tezi, 1993.
• Aydüz, Salim, "Takiyüddin Râsid ve Ìstanbul Rasathânesi", (i>inti, sayi 179, 1993, pp. 516-519.
• Aydüz, Salim, "Takiyüddin Râsid," asamlari !e apitlariyla Osmanlilar Ansi"lopedisi, vol. 1
(Ìstanbul: Yapi Kredi Yayinlari, 1999): 603-605.
• Ayvansarayî., Mecmu+-i Te!+rih (hazz. F. Ç. Derin-V. Çabuk), Ìstanbul 1985.
• Beydilli, Kemal, "Stephan Gerlach'in %I>n+me'sinde Ìstanbul", Tarih Boyunca Istanbul (emineri,
Ìstanbul 1989, pp. 97-103.
• Bir, Atilla ve Mahmut Kayral, "Takiyüddin'in Ìpli (Siryakli) Çalar Saati", Otomasyon JK - Mayis 94,
pp. 70-75.
• Bir, Atilla ve Mahmut Kayral, "Takiyüddin'in Siryakli (Ìpli) Mekanik Saati", Otomasyon JJ - Nisan
94, pp. 86-90.
• Celal Es'ad (Arseven), Es"i ;alata !e Binalari, Ìstanbul 1329.
• Cevat Ìzgi, Osmanli Medreselerinde Ilim, (Ìstanbul: Ìz Yayincilik, 1997).
• Demir, Remzi, "Takiyüddin Ìbn Maruf'un Ondalik Kesirleri Trigonometri ve Astronomiye
14 Studied in Topdemir, Hüseyin Gazi, -Taq' al-D'n)s Optics Boo" <amed The <ature of 6ight and The
2ormation of The Dision-, Doctoral Dissertation, Advisor: Prof. Dr. Sevim Tekeli. Ankara Üniversitesi Dil ve
Tarih-Cografya Fakültesi, xii+816 pages.
Uygulamasi", Osmanli Bilimi Arastirmalari II (ed. F. Günergün), Ìstanbul 1998, pp. 187-209.
• Demir, Remzi, "Eski Bir Hesap Aleti: Rubu'l-Müceyyeb ve Takiyüddin ibn Maruf'un 'Rubu'l-
Müceyyeble Yapilan Ìslemler Manzûmesi' Adli Risâlesi", Bilim !e 2elsefe Metinleri, Cilt 1, Sayi 1,
Ankara 1992, pp. 29-55.
• Demir, Remzi, Ta"iyAddin)in ,erBdet el-Durer !e /arBdet el-2i"er Adli Eseri !e Ondali" 3esirleri
Astronomi !e Trigonometriye #ygulamasi, AÜ Dil ve Tarih-Cografya Fak., Felsefe bölümü, doktora
tezi, 1991.
• Demir, Remzi, Ta"iyAddin)in 2ar"li BAyA"lA"te (onsu> <iceli"ler Meselesine Trigonometri)den
;etirmis Oldugu Bir Lrne", Ankara 1992.
• Dizer, Muammer, "The Astrolabe of Taqi Al-Din at Kandilli Observatory", International (ymposium
for the /istory of Arabic (cience #ni!ersity of Aleppo, April 1979.
• Dizer, Ta"iyAddin, Ankara 1990.
• Abu 'l-Fida, 3it$b al-mu"htasar f' a"hb$ri)l-basar, Kahire 1325, ÌÌÌ, p. 74.
• Ergin, O. N., TAr"iye Ma+rif Tarihi, Ì-ÌÌ, Ìstanbul, pp. 251- 255.
• Fazlioglu, "Cebir", Diyanet Islam Ansi"lopedisi, VÌÌ, 195-201.
• Fazlioglu, "Hendese", Diyanet Islam Ansi"lopedisi, XVÌÌ, 199-208.
• Fazlioglu, "Hesap", Diyanet Islam Ansi"lopedisi, XVÌÌ, 244-265.
• Fazlioglu, Ìhsan, "Taqï al-Dïn Abü Bakr Muhammad ibn Zayn al-Dïn Ma'rüf al-Dimashqï al-Hanafï",
in Biographical Encyclopaedia of Astronomers, ed. Thomas Hockey, New York: Springer, 2007, ÌÌ,
1122-23.
• Gelibolulu Mustafa Ali, 3AnhA)l-Ahb+r, Ìstanbul Üniversitesi Libr., Ty. nr. 5959.
• Gerlach, Stephan, TAr"isches Tapesbuch, Frankfurt 1674, p. 409.
• Göker, Lütfi, "Takiyüddin Er-Rasid ve Ìstanbul Rasathanesi", Milli 3AltAr, Cilt 1, Sayi 11, 1977, pp.
48-56.
• Gökmen, Mehmed Fatin, "Râsid Takiyüddin ÷ Kesfettigi Bir Saat", ,umhuriyet ;a>etesi, (Ì) 14
Nisan 1341 (1925).
• Ìbn Al-Athir, al-3$mil fi al-t$r'h, Beirut, 1979, XÌ, p. 419.
• Ìbrahim Ìsmet Efendi; 2ihrist-i 3utuph+net el-/idi!iyye, Misir 1308.
• Karaçelebizade Abdülaziz, %a!>ad al-abr+r, Kahire 1248, p. 462.
• Kãtip Çelebi, 3ashf al-9unun, Ì, p. 753.
• Kâtip Çelebi, (Allemu)l-!AsIl il+ taba"+ti)l-fAhIl, Süleymaniye Libr., Sehid Ali, no. 1877, p. 230.
• Kehhale, Mujam al-muallifin, XÌÌ, p. 283.
• King, David A. (1986). A (ur!ey of the (cientific manuscripts in the Egyptian <ational 6ibrary8
Winona Lake, ÌN, USA: American Research Center in Egypt, pp. 171-2.
• King, David A., "Taki al-Din". Encyclopaedia of Islam ?Jnd Ed8@ vol. 10: pp. 132-3.
• Krause, Max, "Stambuler Hand-schriften Ìslamischer Mathematiker", 5uellen und (tudien >ur
;eschichte der Mathemati". Astronomie und 7hysi". Abteilung B, vol. 3, Berlin 1936, p. 437-532.
• Mehmed Murad, Tarih-i Ebu)l-2aru", Ìst., 1328, ÌÌÌ, pp. 44-47.
• Miroglu, "Ìstanbul Rasathânesine Ait Belgeler", Tarih EnstitAsA Dergisi, Sayi, 1972/3, p. 77.
• Mordtmann, J. H., "Das Observatorium des Taqî ed-din zu Pera", Der Islam, 1923, vol. 13, Heft 1-
2, p. 82-86.
• Müstakimzade, MecelletA)n-nisab, Süleymaniye Libr., Halet Efendi, no. 628, vr 408b.
• Nazif M. Hoca, (IdB. /ayat. Eserleri !e I"i %is+lesi)nin Metni, Ìstanbul 1980, (Risâle-i Sûdî Efendi,
Metin kismi), pp. 3-4.
• Nazif M. Hoca, %is+le-i (Idi Efendi, Ìstanbul Üniversitesi Libr., nr. Ty. 2608, Ty. 5595, Ty. 1390.
• Salih Zeki, Asar-i Ba"iye, Ìst., 1329, pp. 200, 201.
• Salih Zeki, 3+mIs-u riy+>iyy+t, ÌÜ Ktp, TY, no 914, V, 342.
• Sayili, Aydin, "Alauddin Mansur'un Ìstanbul Rasathânesi Hakkindaki Siirleri", Belleten, XX/79,
1956, pp. 414, 466.
• Sayili, Aydin, "The Obser!ation Gell", Dil !e Tarih-,ografya 2a"ultesi Dergisi, XÌ, 1953, p. 150,
note 8.
• Sayili, Aydin, "ÌÌÌ. Murad'in Ìstanbul Rasathânesi'ndeki Mücessem Yer Küresi ve Avrupa Ìle Kültürel
Temaslar", Belleten XXV, Ankara 1961, pp. 397-398.
• Sayili, Aydin, "Rasadhâne", ÌA, ÌX, 628-631.
• Schweigger, Salomon, %eisebeschereibungen nach 3onstantinopel, XXÌÌÌ, Nürnberg 1608, p. 90.
• Sesen, Ramazan, "Meshur Osmanli Astronomu Takiyüddin El-Râsid'in Soyu Üzerine", Erdem,
ÌV/10, Ocak 1988, pp. 165-171.
• Sesen, R., (al+haddin De!rinde EyyIbBler De!leti, Ìstanbul 1983, p. 36.
• Shihab al-Din al-Hafacï, %eyh$nat al-alibb$, Aleppo, 1967, Ì, p. 151.
• Suter, H., Die Mathemati"er und Astronomen Der Araber und Ihre Ger"e, Leipzig 1900.
• Tayyarzâde Ahmed Atâ, Tarih-i At+, Ìstanbul 1292-93, Ì, pp. 81-82.
• Tekeli Sevim, "Taqï al-Dïn", in Helaine Selin, Encyclopaedia of the /istory of (cience. Technology.
and Medicine in <on-Gestern ,ultures, Dordrecht: Kluwer Academic Publishers, 1997, pp. 934-
935 (Springer-Verlag Berlin Heidelberg New York 2008).
• Tekeli, Sevim, "Ìstanbul Rasathânesinin Araçlari", Arastirma, Ankara 1979, XÌ, pp. 29-44.
• Tekeli, Sevim, "Takiyüddin'de Kiris2
°
ve Sin1
°
nin Hesabi", Arastirma, Ankara 1965,ÌÌÌ,pp.123-127.
• Tekeli, Sevim, "Takiyüddin'in Delos Problemi ile ilgili Çalismalari",Arastirma,Ankara 1968,VÌ,pp.1-9.
• Tekeli, Sevim, "Takiyüddin'in Sidret ül-müntehasinda Aletler Bahsi", Belleten, Ankara 1961,
XXX/98, pp. 213-227.
• Tekeli, Sevim, "Takiyüddin", Tur" Ansi"lopedisi, XXX, 357.
• Tekeli, Sevim, "Taqï al-Dïn". Ìn: Encyclopaedia of the /istory of (cience. Technology. and
Medicine in <on-Gestern ,ultures, edited by Helaine Selin. Dordrecht: Kluwer Academic
Publishers, 1997.
• Tekeli, Sevim, "Astronomical Ìnstruments for the Zïj of Emperor," Arastirma, vol.1,1963, pp.71-122.
• Tekeli, Sevim, "Ìstanbul Rasathanesinin Gözlem Araçlari," Arastirma, vol. 11, 1979, pp. 29-44.
• Tekeli, Sevim, "Nasiruddin, Takiyyuddin ve Tyho Brahe'nin Rasad Aletlerinin Mukayesesi", Dil !e
Tarih - ,ografya 2a"ultesi Dergisi, XVÌ, 3÷4, 301-395. 1958.
• Tekeli, Sevim, "Taqi Al-Din's Method in Finding Solar Equations", ACÌHS XÌ. Sommaires. Varsovie
÷Cracovie, 1965, 107; Necati Lugal Armagani. 24, 1968, 707-710.
• Tekeli, Sevim, "Taqial Din's "Work on Extracting the Chord 2
°
and Sin 1
°
", Arastirma. Dil !e Tarih-
,ografya 2a"Altesi 2elsefe Arastirmalari EnstitAsA Dergisi, ÌÌÌ (1965), Ankara, pp. 128-131.
• Tekeli, Sevim, "The Observational Ìnstruments of Ìstanbul Observatory", Isl+m)da %asathaneler
(empo>yumu, Ìstanbul 1980, pp. 33-44: published on www.MuslimHeritage.com as: The
Ìnstruments of Ìstanbul Observatory (08 June, 2008).
• Tekeli, Sevim, "The Work on Taqi Al-Din's Astronomical Ìnstruments", Arastirma, Ì, 1963, 1-20.
• Tekeli, Sevim. "Takiyüddin'in Sidret ül-Müntehasinda Aletler Bahsi" in Belleten XXV/15,1961,pp.
213-238.
• Tekeli, Sevim. "Trigonometry in the Sixteenth Century: Copernicus and Taqi al-Din," Erdem 2 (4):
219÷272, 1986.
• Tekeli, Sevim. The ,loc"s in Ottoman Empire in :Fth ,entury and Taqi al-Din)s 4The Brightest
(tars for the ,onstruction of the Mechanical ,loc"s)8 Ankara: T.C. Kültür Bakanligi, 2002.
• Topdemir, Hüseyin Gazi, "According to al-Haytham, Al-Farisi and Taqï al-Dïn ibn Maruf the Nature
of the Propagation of Light", %e!ie* of 2aculty of 6anguage. /istory and ;eography of An"ara
#ni!ersity, Volume 38, Ìssue 1-2, Ankara 1998, pp. 381-403.
• Topdemir, Hüseyin Gazi, "Optics Book of Taqï al-Dïn ibn Maruf", %e!ie* of ,entre for %esearch
(tudies in Ottoman /istory, (OTAM), Volume 7, Ankara 1997, pp. 253-286.
• Topdemir, Hüseyin Gazi, "Taq' al-D'n)s Optics Boo" <amed The <ature of 6ight and The
2ormation of The Dision", Doctoral Dissertation, (Advisor: Prof. Dr. Sevim Tekeli), xii+816 pages.
• Topdemir, Hüseyin Gazi, "The Optical Researches of Kamal al-Din al-Farisi", Nüsha, (&ournal of
Oriental (tudies) Volume ÌÌ, Ìssue 6, 2002, pp. 149-168.
• Ünver, Suheyl, Istanbul %asath+nesi. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1986.
• Unat, Yavuz, "Tâkiyüddîn ve Ìstanbul Gözlemevi (Rasathanesi)", TAr"ler, Cilt 11, Yeni Türkiye
Yayinlari, Editörler: Hasan Celâl Güzel, Kemal Çiçek, Salim Koca, Ankara 2002, pp. 277-288.
• Unat, Yavuz, "Time in The Sky of Ìstanbul, Taqî al Dîn al-Râsid's Observatory", Art and ,ulture
Maga>in. Time in Art, Winter 2004/Ìssue 11, pp. 86-103 ("Takîyüddîn el-Râsid'in Gözlemleriyle
Ìstanbul Semalarinda Zaman", P ÷ (anat. 3AltAr. Anti"a Dergisi. 9aman !e (anat, Sayi 28, Kis
2003, pp. 80-97).
• Unat, Yavuz, "Türk Teknoloji Tarihinden Ìki Örnek Gezeri ve Takîyüddîn", :8 TAr" Bilim !e Te"noloji
Tarihi 3ongresi Bildirileri ?:M-:N 3asim JOO:@. TAr" Te"noloji Tarihi, Yayina Hazirlayanlar: Emre
Dölen, Mustafa Kaçar, Ðstanbul 2003, pp. 75-94.
• Ziriklï, al, Al-A)l$m, Cairo 1954, VÌÌ, p. 105.
Yıkılan Rasathane ve Zihniyet : Osmanlı 16.yy da Çöküe Geçer
by Mevlüt Ulutekin Yılmaz
Bir devletin gücünü, sadece ‘toprak’ geniliiyle açıklamak dün de yanlıtı, bugün de... Bizlere
okutulan Osmanlı Tarihi’ndeki “Yükselme”, “Duraklama” “Gerileme” devirleri, devletin toprak genilii ve
toprak kaybından baka bir anlam taımıyor.
16. yüzyıl, Osmanlı’da “Yükselme Devri” olarak bilinir. Gerçekte ise bu yüzyıl, bilimin Osmanlı’da
topa tutulduu bir yüzyıldır; bir baka deyile, Osmanlı’nın beyinlerde çöküüdür; yıkılııdır.
Osmanlı, 20. yüzyılın ilk çeyreinde, fiziken yıkılmıtır; ama özde yıkılıın balangıcını 16.
yüzyılda aramak gerekir.
16. Yüzyılda Avrupa...
Tarihteki olayları günümüz anlayıına göre deerlendirmek elbette yanlı olur. 16. yüzyılda
Osmanlı’nın ‘bilim’e olan tavrını anlatmadan önce, aynı yüzyılda Avrupa’daki bilim anlayıına kısaca
gözatmamız gerekmektedir. Ancak böyle bir yöntemle doru zeminde konumuzla ilgili doru yorumlar
yapabiliriz.
16. yüzyıl, Avrupa’da modern bilimlerin temellerinin atıldıı, bilimde rönesansın baladıı bir yüzyıl...
Bu yüzyılda, daha çok ressam ve heykeltra olarak bilinen Leonardo Da Vinci anatomik çalımalar
yapıyor; yüzyıl sonra Harvey’in kesin olarak tespit edecei kan dolaımı konusunda incelemelerde bulu-
nuyor; astronomi ve mekanik bilimine hizmet ediyordu. Ve ayrıca bu büyük deha; simya, astroloji ve
büyünün (11.yüzyılda El Birunî’nin de söyledii gibi) faydasız, bo bir aldatmaca olduunu da açıkça
belirtiyordu...
Bu yüzyılda, bir Alman olan Nürenbergli Albrecht Dürer, insan üzerinde anatomik incelemeler
yapıyor, matematik ve fizik üzerinde çalııyordu.
Bu yüzyılda, sviçreli Parecelsus, kimyasal maddeleri ilaç olarak tıp bilimine armaan ediyordu.
Bu yüzyılda, modern maden biliminin kurucusu olarak bilinen George Agricola, madenler ve
fosiller hakkında günümüz bilgilerinin ilk ipuçlarını insanlıa sunuyordu.
Bu yüzyılda, Jerome Cardan üç bilinmezli denklem için mehur yöntemini ortaya koyuyor; yazdıı
cebir kitabıyla ortaça cebir usullerini alt-üst ediyordu.
Bu yüzyılda, Botanik bilimi Alman Leonard Fuchs ile temelleniyordu.
Ve ilk kez bu yüzyılda, Flamand Andreas Vesalius, insan ölüsünü bir bütün olarak anatomi
masasına koyup, örenciler önünde açarak organ ve dokuları gösteriyordu.
Bu yüzyılda, Nikolaus Kopernikus (Kopernik) astronomi alanında ilk büyük buluunu ortaya
koyuyor; “Evrenin merkezinin Güne olduunu ve bütün gök cesimlerinin güne çevresinde döndüünü”
ispat ederek, eski çaın bilim dünyasını temelden sarsıyordu.
Bacon, 16. yüzyılda “Bilgi kudrettir” diyor; 1564’de doan Galileo, “Güne sabit, dünya onun
çevresinde dönüyor” diye baırıyor; 1571’de doan Johannes Kepler, günümüz uzay fiziinin ipuçlarını
ortaya koyuyor; 1578’de doan William Harvey, günümüzde bilinen “Kan Dolaımı”nın bilimsel verilerini
açıklıyordu... Bilimi taçlandıran bu adları daha da çoaltabiliriz.
Gerçekten 16. yüzyılda bilim ve fikir insanlarının kitapları, Avrupa’da, yüz yılı akın bir zamandır
matbaalarda basılıyor; insanlar ‘bilginin’ gücüyle donanıyordu.(1)
16. Yüzyılda Osmanlı...
Osmanlı Devleti, kuruluundan beri imparatorluk içindeki milletleri hak ve adalet üzere yönetme
geleneini kukusuz 16. yüzyılda da sürdürdü. Ne var ki Osmanlı, insanları hak ve adalet üzere yönet-
mede gösterdii baarıyı, bilim anlayıında gösteremedi. Türk tarihinin önemli bir zaman kesitine egemen
olan Osmanlı yönetimi, acı ama gerçek; -Fatih Sultan Mehmet Han’ın ilk yılları dıında- bilimi tanımadı,
insan aklının donanımına ilgisiz kaldı. Üzüntü vericidir ki; 16. yüzyılda Avrupa’da insan aklı fırtına gibi
eserken; ‘küffar’da onca iler olurken; Osmanlı Devleti’nde ise, bir eyhülislam(2), “Gökleri incelemek
uursuzluk getirir” diye, padiaha görü bildiriyor ve çaın en büyük rasathanesi bir gecede yıktırılıyordu!
Nasıl olmutu bu olay?
Astronom Takiyüddin Mengüberdi, stanbul’da Tophane bayırına padiah izniyle Avrupa’nın en
gelimi rasathanesini kurar ve göü incelemeye balar... Takiyüddin Efendi, gökteki cisimleri incelemekle
kalmaz; elde ettii sonuçları “Sidretu’l Münteha” adlı bir kitapta toplar. Takiyüddin’nin çalımaları aır-
tıcıdır: Güne parametrelerini üç gözlem noktası yöntemini uygulayarak hesaplar. Ve Takiyüddin eski
Yunanlılardan beri çözüme ulatırılamayan üç problemden birisi olan Delos probleminin, üç çözüm yolu
üzerine kafa yorar.
Gerçek u ki; Tophane bayırındaki bu rasathane, günümüz ABD’sindeki NASA gibidir... Gel gör ki,
kör zihniyet aman vermez!
imdi, tarihimizin bu acı sayfalarına biraz daha yakından bakalım.
Rasathanenin kuruluu...
Yıl 1578...
Devir; anası Yahudi, karısı talyan olan ve tahta geçtii gece be kardeini birden boduran Sultan
3. Murat devridir...
Müneccimbaı Mustafa Çelebi’nin yerine eski Türk Beyleri ailesinden gelen Astronom Mengüberdi
Takiyüddin Efendi getirilir.
Takiyüddin Efendi, geni ufuklu ve bilimin ne olduunu farkeden deerli bir aydındır. Görevi
müneccimliktir. Yani, yıldızlara bakarak, padiaha uurlu, uursuz saatleri bildirmektir. Fakat o, bu görevi,
zamanın en donanımlı rasathanesini kurmak ve gökleri incelemek için, önemli bir fırsat olarak deerlen-
dirmek ister. Böyle bir rasathaneyi kurmak için padiahtan ‘irade’ alma ansı da vardır. Çünkü bir güzel
rastlantıdır ki; padiahın hocası olan Sadettin Efendi ile çok iyi dosttur.
Takiyüddin Efendi, Hoca Sadettin’e sunduu raporda öyle der:
“Ulu Bey Zic’nin (yıldızların sıralanmasının) yeni rasatlarla düzeltilmesi gerekir. Mevcut Zic’e
göre yapılan hesap sonuçları her zaman doru çıkmamaktadır. Bu sebeple yeni bir rasathane kurulması
gereklidir”
Aynı zamanda bir tarihçi olan Hoca Sadettin Efendi, Takiyüddin’in bu isteini yerine getirmek için
durumu padiaha anlatır. Padiah, konunun önemini anlamasa da, aracı Sadettin Efendi’ye olan güveni
tamdır. Padiah 3. Murat hiç tereddüt etmez ve Tophane Bayırı üzerinde yeni bir rasathane yapılması, bu
rasathanenin müdürlüüne Takiyüddin Efendi’nin getirilmesi için stanbul Kadısı’na, (Hoca Sadettin
Efendi’nin kaleminden çıktıı anlaılan) u hükmü gönderir:
“stanbul Kadısı’na hüküm ki, müteveffa Lütfullah’ın vakfı olan müneccim kitapları mahmiye-i
mezburede Mimar Sinan Mahallesi’nin imamı ve müezzini ellerinde olduu ilan olunmaı alınıp, rasat-
haneye verilmek emredüp buyurdum ki, vardukta tehir etmeyüp müteveffa-yi mezburun ellerindedir ve
eer âhardadır her kimde ise getirip dahi bilfiil rasad hizmetinde bulunan Mevlana Takyeddin’e cümlesin
teslim edilsin... fi 12 Safer 986”(3)
Balangıç güzeldir...
Gerçekten inaat hemen balar ve çok kısa bir zamanda yapılan rasathane her türlü astronomi
aletleriyle donatılır. Takiyüddin Efendi de hemen çalımaya koyulur... Yaptıı rasatları bir bilim insanı
olmanın titizliiyle kaydeder.
Takiyüddin gerçek bir bilgindir. Matematik ve trigonometriye tam anlamıyla hâkimdir. Teorik ve
pratik çalımalarını bir kitapta toplar. Kitabın önsözünü dostu, tarihçi Hoca Sadettin Efendi yazar...
Takiyüddin Efendi bu kitabında, rasathanede kullanılan aletlerin adlarını, görevlerini, kullanılı biçimlerini
tek tek anlatır. Takiyüddin’in bir deil birkaç kitabı vardır. “Kitaplarından birisi yaptıı gözlemlerin sonuç-
larını topladıı Sidretu’l Münteha adlı eserdir. Yazar bu eserinde trigonometrik çizgileri tarif ve dairelerin
kesimesinden meydana gelen açı hesaplarını açıklamıtır. Bundan sonra da gözlem araçları, gözlem
usulleri ile ay ve günein hareketlerinin gözlemi ile ilgili bilgiler vermitir. Takiyüddin bu eserinde güne
parametrelerini üç gözlem noktası yöntemi uygulayarak hesaplamıtır. Bu yöntem, Batı dünyasında
(Avrupa’da) ilk kez XVl. yüzyılda uygulandıı halde slâm dünyasında Beyrunî (El Birunî)den beri bilin-
mektedir. Takiyüddin’in matematik ile ilgili eserlerinde ise ondalı kesirler hakkında bilgi verilmi ve aynı
zamanda Yunan çaında çözüme ulatırılmaya çalıılan üç problemden biri olan Delos probleminin üç
çözüm yolu üzerinde durulmutur.”(4)
O, aynı zamanda bir mucittir. Rasathanesine kendi bulduu bir Astronomik Saat’i de ilâve eder...
Takiyüddin Efendi çalımalarında rahattır... Gerçi devlet, zevk ve sefa âlemlerine dalmı, bu
yüzden sar’a hastalıına tutulmu bir padiahın yönetimindedir ama, Takiyüddin’in dilinden anlayan biri
vardır: Hoca Sadettin Efendi! Sadettin Efendi etkilidir. Çünkü, padiahın ehzâdelii sırasında hocası idi.
Dolayısıyla Saray’da saygınlıı vardı.
Biri bilgin, biri yazar...
Bu ikili, bireyler yapmaya; müspet bilimleri yava yava zihinlerde öne çıkartmaya çalııyordu.
Rasathanenin yıkılıı!
Ne acıdır ki, Takiyüddin’in bilim yolunda koma çabaları çok geçmeden engellenecektir.. Bu
engelleme, din adına hüküm veren eyhülislam’dan gelecekti!
Devrin eyhülislam’ı olan Kadı-zâdeliler’den(5) Ahmet emsettin Efendi(6) ile Hoca Sadettin
Efendi’nin arası iyi deildi. eyhülislam Efendi bo durmadı. Dorusu, Rasathanenin kurulmasında
önayak olan Hoca Sadettin Efendi’den intikam almanın yollarını da pek fazla aramadı; nihayet din adına
hüküm verecek bir makamdaydı. Bırakınız fetvayı, bir mektupla bile zaten telkine yatkın olan padiahı
etkileyebilirdi... Hiç vakit kaybetmeden ve Allah’tan korkmadan. Padiaha yazdıı ariza (mektup-jurnal) ile
“Gökleri incelemenin uursuzluk getireceini” bildirdi!
Aldıı sonuç, tam istedii gibiydi; rasathane bir gecede yerle bir edildi!
Kinine dinini alet eden sözde din adamı eyhülislam’ın padiaha verdii jurnal öyleydi:
“Rasattan uursuz hükümler çıkarmaya ve göklerin esrar perdesini küstahça bilmeye (örenmee)
ve bu iin tehlike ve sonuçlarına cüretee niyet edilmitir (karar verilmitir). Devlet binası mamur halde
iken, harap ve yıkık hâle getirmee çalıılması hiçbir ülkede görülmedi.”(7)
te bu jurnal padiah katında hemen etkisini gösterdi; Takiyüddin Efendi’nin bin bir emekle
kurduu ve astronomik çalımalar yaptıı rasathane, Kaptan-ı Derya Kılıç Ali Paa’nın askerleri tarafından
22 Ocak 1580 yılı gecesi, içindeki aletleriyle beraber topa tutularak yerle bir edildi!
Çok, hem de çok ilginçtir ki; rasathanenin kurulmasına da, yıkılmasına da izin veren aynı
padiahtır! Ve yine çok ilginçtir ki, hiç kimse, eyhülislam’ın görüünün Kur’an’da ve Hadis’de yer alıp,
almadıına bakmamıtır; ve bir bilim yuvası bir gecede yerle bir edilmitir!
Aynı yıllarda, söz gelii, ngiltere Kraliçesinin özel hekimi William Gilbert ise mıknatıslı maddeler
üzerinde rahatça çalııyor; pusula konusunu irdeliyor; rahat çalıması için ngiliz Sarayı kendisine her
türlü imkânı hazırlıyordu... Ve yine o yıllarda Avrupalı bilim adamları, Osmanlı Devleti’ndeki Türklerin
henüz tanımadıı, 18. yüzyıla kadar tanıamayacaı matbaalarda, harıl harıl kitaplar basıp, bilginin
kanatlarını açıyorlardı...
Zihniyet!
1580 yılında Tophane bayırında gerçekleen bu olay, gerçekte; ümitlerin, hayallerin de yıkımı
olmu; etkisi günümüze kadar sarkan bir millî felakettir. Bu felaketin gerçek tahribat alanı ise, Tophane
sırtları deil, beyinlerdir!
Okutulan tarihler, 16. yüzyıla “Yükselme Devri” diyedursun; ben bu olayı Osmanlılarda “zihniyette
gerileme devrinin” balangıcı olarak düünüyor; Osmanlı’nın özde yıkılıı olarak deerlendiriyorum.
Bu zihniyet körlüü, yüzyıllar boyu sürdü gitti...
1920’lerde TBMM’sinde “Sıtma ile mücadele etmek gerekir” diyen bir doktor milletvekiline, sözde
din adamı olan bir dier milletvekili öfke ile “Allah’tan gelen bir hastalıkla nasıl mücadele edebilirsin?”
diyebilmitir!
Elbette, toplumların gerilemesi ve ilerlemesi, bir zihniyet sorundur. Aklı yüzlerce yıl uykuya dalmı bir
toplum, bakalarının kölesi olmaya mahkumdur!
Batı dediimiz gelimilik; gerçekte, akıl uyanıklııdır.
Yani; Biruni’nin, Ali Kuçu’nun, Ulu Bey’in, Takiyüddin’nin gösterdii akıl uyanıklıı!
Kadızâdelilerin, Aczimendilerin ki deil!
Devirler’ meselesi...
Yazımızın baında; bir devletin büyüklüünü, bir toplumun gelimiliini o devletin sahip olduu
toprak geniliiyle ölçmenin yanlılıından söz etmitik. Bu konuyu biraz daha açmak gerekmektedir.
öyle ki; Osmanlı tarihini “yükselme, duraklama, gerileme” diye tasnif etmek, doru olmasa gerektir.
Sözgelii, bizlere okutulan tarihte, gerileme devrinin balangıcı olarak Karlofça Antlaması belirtilir. 1683
yılında 2. Viyana Kuatması’nı takip eden savalardan sonra 1699’da imzalanan Karlofça Antlaması
gereince, Osmanlı devleti tarihinde ilk kez toprak verdii için ‘gerileme’ devrinin balangıcı sayılmaktadır.
Kukusuz böyle bir tanımlama, devlet gücünü, toprak geniliiyle açıklamak alıkanlıından domaktadır.
Oysa, toprak büyüklüü, bir devletin ve halkının güçlü olduunu, özellikle “Ticaret Devrimi”nden sonra,
ifade etmiyor.
Elbette, u katı gerçek dün de vardı, bugünde vardır: Toplumların gerileme veya ilerlemesi;
aydınlarda-yöneticilerde bulunan bir ‘zihniyet’ meselesidir. Varolan bu zihniyet, bir biçimde o toplumun
devletine de yansımaktadır. te, Rasathane olayı, Osmanlı Devleti’nin o dönem zihniyetini herhalde
ortaya koymaktadır. Hem de bu olay, devletin toprak geniliine, devletin o geni topraklardaki
hükümranlıına bakarak, bizim “Türk Asrı” dediimiz bir yüzyılda geçmektedir.
Zihniyet geriliini zaman zaman Avrupalılar da yaamıtır. Avrupa’da kilisenin baskıcı tutumuyla
insan aklının kuatılması, tutsak edilmesi giriimleri bir gerçektir. Avrupa’da da anlattıklarımızın benzeri
olmutur. Galileo’nun engizisyon önünde çektikleri, Kopernik’in aaılanması, Bruno’nun düüncesinden
ötürü çarptırıldıı feci ceza, bilinen olaylardır. Ama, bütün bunlara karın, Avrupa’da müspet bilime olan
ilgi durmamı; engellemeler ve müspet bilime olan ilgisizlik süreklilik kazanmamıtır. Oysa Osmanlı’da,
Fatih Sultan Mehmet Han’ın Akkoyunlular’dan getirttii, Ulu Bey’in örencisi Matematikçi Ali Kuçu’dan
sonra gözlerin müspet bilimlere kapanması süreklilik kazanmıtır.
Bir hesap yapalım!
Bir toplumda bilim zihniyetinin gelimesini salayan pek çok etken vardır. Ama bunların en
önemlisi, özellikle 15. Yüzyıldan, günümüzdeki elektronik yayımcılık çıkana kadar; matbaa ürünleridir;
kitaptır; dergidir; gazetedir.
Matbaa Avrupa’da bulunduktan kısa bir süre sonra Osmanlı devletine geldi; geldi ancak, gelen
matbaadan sadece gayrimüslimler yararlanabiliyordu. Kör zihniyet bizi matbaadan uzak tutuyordu. Oysa,
matbaa bulunduu yıllarda tüm Avrupa’da olaanüstü ilgi görüyordu. Devlet yöneticileri bu aletin üzerine
adeta titriyordu. Sözgelii Fransa’da, matbaa sahibi ve çalıanları vergiden ve askerlikten muaf oldukları
gibi, soylular sınıfından sayılıyor; kılıç taıyorlardı... Ya bizde? Bizim açımızdan iin bu yönü çok acıdır.
Evet, biz Türkler, matbaanın ürününden ancak 279 yıl sonra yararlanabildik. Bunu hepimiz biliyoruz. te,
imdi burada durup; farklı bir hesap yapalım ve az bilinen bir gerçei ortaya çıkartalım: Gutenberg’in ncil’i
basıp halka sunduu yıl 1450... brahim Müteferrika’nın Vankulu Lügâtı’nı okuyucuya sunduu tarih 31
Ocak 1729... imdi, 1729’dan 1450’yi çıkartırsak, geriye 279 kalır. Demek ki, matbaa bize 279 yıl sonra
gelmi. Evet, bu rakamı hepimiz biliyoruz. Ama, bir hesap daha yaparak, bu konuda gözden kaçan acı bir
gerçei ifade etmek istiyorum. O da udur: Matbaanın seri üretim vermeye baladıı tarih olan 1450
yılından, 1500 yılına kadar geçen 50 yıllık süre içinde, Avrupa’da tam 20 bin kitap basılıyor. Bizde ise,
matbaanın ürün vermeye baladıı 1729 yılından 1923 yılına kadar geçen 194 yılda ancak 20 bin kitap
basılabiliyor! 194 rakamından Avrupa’nın 50 yılını çıkartırsak, 144 kalır. Demek ki, kitap üretimi konusunda
da 144 yıl geride kalmıız. 144 ile 279’u toplarsak, ortaya çıkan rakam, Batı ile aramızdaki farkın dehet
büyüklüünü ortaya kor!
Evet... Bunlar acı gerçekler.
Söz sonu...
Deerli okuyucu, Osmanlı döneminin bilim zihniyetine bakıımızdaki keskinlii yadırgamı olabi-
lirsin; sırtı sıvazlanan bir tarih anlayıının atmosferinde bunu doal karılarım. Osmanlı batı Türklerini
yöneten bir devlet ve bizim tarihimizdir. Ne var ki; bu tarihi her yönüyle görmek zorundayız ve gerçekleri
bilmek durumundayız.
Türkler bilim zihniyetinden tümüyle uzakta mıydı? Böyle bir sorunun cevabı “hayır” olmalıdır.
Hatta, aılacak bir durumdur; Hıristiyan corafyası yani “Batı”, ancak 16. yüzyılda müspet bilimlerle
buluurken, “Dou”, çok daha öncesi yüzyıllarda müspet bilim insanlarını barındırıyordu. Bizden, Türk-
lerden söz edelim... Farabî’yi, bn-i Sina’yı unutabilir miyiz? 11. yüzyılın büyük bilim insanı Biruni
(Beyruni) için Bilim Tarihçisi Sarton, “Biruni her çaın bilim adamıdır.” diyor... Bir devlet bakanı olan
astronom Ulu Bey (ben onu paratoneri bulan ABD Bakanı Benjamin Franklin’e benzetirim) ve yine onun
örencisi Ali Kuçu ve dierleri, slam corafyasında rahatça müspet bilim çalımaları yapabilmilerdir.
Sonra ne oldu?
Sonrası felaket! Özellikle Osmanlı dönemi bu konuda hiç de iç açıcı deildir. slam’ın bir ‘akıl dini’
olduu çou zaman unutulmutur. Aklı uyuyanların felaketle karılaması da çok doaldır. te bu yazıda
sözünü ettiimiz, dünyanın bir numaralı rasathanesi, bir köle-devirme çocuu olan eyhülislam’ın
“Gökleri incelemek uursuzluk getirir” safsatası ile topa tutturularak yıktırılmıtır. 1716’da Petervaradin
Meydan Savaı’nda, aklını yanındaki sözde din adamına teslim eden Damat-ehit Ali Paa’nın, hücum
saatini, yıldızların hareketlerine göre ayarlamak istemesi sonucu, aır bir yenilgi tatmıızdır. Bu savata,
Ali Paa ve tüm ordu komutanları dahil tam be bin ehit verdik... Bitmedi. ehit Sadrazam Ali Paa’nın
kitapları vakfedilirken devrin eyhülislamı matematik, tarih ve corafya kitaplarını ‘dine aykırıdır’ diye
vakfa aldırmaması olayı, Osmanlı’nın 18. yüzyıl zihniyetini bizlere anlatmaktadır. 19. Yüzyılın ilk yarısında
Nizip’te de aynı felaketi yaadık. Ordu komutanı Hafız Paa, yanındaki sözde din adamlarının “Cuma
günü savamak caiz deildir” demesine kanarak, çapulcu Mısır ordusuna yenildik. Bu konuda pek çok
örnek vermek mümkündür.
Niçin oldu bunlar?
Sözde din adamlarının safsatalarına inanan devlet yetkililerinin ‘akıllarını’ devre dıı bırakmaları
sonucu tattık bu büyük felaketleri... Bizim “yitik malımız” olan bilim, 16, 17, 18. yüzyıllarda Batı Avrupa’da
öyle bir yeerdi ki; tüm dünyayı kuattı! Bugün ben, yazılarımı, onların bulduu bilgisayarda yazıyorum.
Dahası bu yazıyı internet dediimiz ‘sanalevren’den anında dergi yönetimine ulatırabiliyorum. Günü-
müzde onların ‘akıl’ ile yarattıkları ileri teknoloji ürünü harikaları almak için kapılarında bekliyoruz... Bu
durumdan utanmamız gerekmez. Bu durumun vebali, yüzlerce yıldır aklımızı donduran, bilimin
gelimesine gözünü kapayan kör zihniyetin yaandıı devirlerdir.
Biz Türkler, Cumhuriyetimiz ile yepyeni bir soluk aldık. Binlerce yıllık bir birikimi taıyoruz. Türk
tarihi yüksek hareketlilik içinde çizilmi harika bir tablodur. Yabancı tarihçiler, “Dünya tarihinden Türkleri
çıkartınız, tarih anlamsızlaır” diyor. Bu söz dorudur. Türk unsuru çou zaman gözardı edilmi olsa da,
köklü bir devlet geleneimiz var. Zihin kotları açık bir toplum olma yolunda ilerliyoruz. Kendimize
güveniyoruz. Bunun içindir ki, yanlılarımızı açıkça yazıyoruz. Yitirilmi, boa harcanmı zaman açıklarını
çekinmeden öreniyoruz ve bu zaman açıklarını kapatmanın heyecanı yüreimizde taıyoruz. Eksisiyle
artısıyla, geçmiin acı-tatlı olaylarını bilmek, elbette az hata yapmamızı salayacaktır. Zaten doru, tam
tarih bilgisi de bunun için gerekli deil midir?
Mevlüt Ulutekin Yılmaz 14 Eylül 2006
NOTLAR
(1) Bu konuda dana geni bilgi için Cemal Yıldırım’ın Tübitak yayınları arasında çıkan “Bilimin Öncüleri” adlı
çalımasına bakılmalıdır.
(2) eyhülislam, unvanını açıklamak gerekiyor. Osmanlı devlet sisteminde eyhülislamlık, dinî konular
hakkında sorulan sorulara “fetva” adıyla cevap veren bir makamdır. Bu makamda olanlara da eyhülislam
denilmektedir. Ancak, bu eyhülislam adından önce, bu makamda oturanlar, fetva verdikleri için “Müftü” olarak
da anılıyordu. Fatih’in eyhülislam’ı “Din bilginlerinin baı” olarak tarif etmesiyle beraber, eyhülislam sıfatı
daha bir önem kazanmı; din ilerinin en yüksek makamı olmutur. unu da belirtmek de yarar vardır: Müftü ve
eyhülislamlar hiçbir zaman Divan (bir anlamda Bakanlar kurulu) üyesi olmamılardır. Osmanlı devlet
hayatında etkinliklerinin artması ise Ebusuud Efendi’nin 1574 yılındaki eyhülislamlıı zamanına rastlar. Bu
tarihten sonra ve özellikle Hoca Sadettin Efendi’yle balayarak hükümet siyasetinde ve bütün ilerde söz sahibi
olabilmilerdir. Ama en güçlü oldukları zamanlarda bile hiçbirisi Divan üyesi olamamılardır. Ancak, önemli
konular olduunda Divan’a çarılıp, görüleri sorulmutur. (Bu konunun ayrıntısı için bkz. Ord. Prof. Dr. smail
Hakkı Uzunçarılı, Osmanlı Tarihi, C.3, Kısım 2, s.449)
(3) Dr. Adnan Adıvar, Osmanlı Türklerinde lim, s.89, Remzi Kitabevi, stanbul, 1970
(4) Hüseyin G. Yurtaydın, Türkiye Tarihi, (Osmnlı Devleti) C.2, s,205, Cem Yayınevi, stanbul, 1989
(5) Kadızâdeliler, uzun süre özellikle 17. Yüzyılda, kendi anladıkları sözde slam adına banazlıın temsilcisi
olmular; devlet yöneticilerini de etkilemilerdir. Daha çok 4. Murat ve 4. Mehmet zamanında toplumda büyük
tahribatlar yaptılar. Bunların görülerinden kısaca söz edersek, öyle diyebiliriz: Kadızâdeliler, matematik
eitiminin caiz olmadıını savunuyorlardı. Arap kıyafetleri dıındaki giysileri giymenin dinden çıkmak olduunu
öne sürüyorlardı. Yemein el ile yenmesini istiyorlardı. Selam ekli, mezar ziyaretleri, Hızır Peygamber’in sa
olup-olmadıı, ezanın güzel sesle okunup, okunmayacaı, Firavun’un imanla ölüp-ölmedii gibi konuları
tartııyorlardı... Bu konuda geni bilgi almak için Osmanlı’nın Arka Bahçesi adlı kitabımızın “Kadızâdeliler
Fırtınası” bölüme bakılmalıdır.
(6) Bu eyhülislam köle çocuudur. Babası muhtemelen devirmedir. 2. Beyazıt devri Veziriazamlarından
Hadım Ali Paa’nın kölesi olan babası sayesinde “ilmiye” yani “din” sınıfına girmitir.
(7) Lütfi Göker, “Takiyyüddin Er Rasıt ve stanbul Rasathanesi” Kültür Bakanlıı Milli Kültür Dergisi, Sayı 11,
1987. Ayrıca bu konuda bkz: Adıvar, a.g.e. s.91, A.Süheyl Ünver, stanbul Rasathanesi, Türk Tar. Kur. Yayını.
Lessons from the Ottoman Empire by Prof. Ekmeleddin Ihsanoglu

Two centuries ago the Ottoman
15
rulers of Turkey adopted technology, management and methods
of learning from Europe. That experience has lessons for today's developing countries, says Ekmeleddin
Ihsanoglu. Two hundred years ago, the rulers of the Ottoman empire looked to acquire technology,
education and management systems from the countries of Europe. However, these efforts lacked one
critical component of technology transfer, without which no developing country can hope to become
scientifically advanced.
The missing component is the development of a culture of research and inquiry. It is worth retelling
the story of how the importance of such a culture dawned relatively late in Ottoman history, and the
implications of this for today's developing nations.
Military technology
The Ottoman state emerged on the world scene at the turn of the fourteenth century. Six hundred
years later it had left its footprints on the lands of the former Byzantine Empire, in Arabic-speaking
countries and in central Europe.
Science and learning flourished throughout the period of empire, but particularly in its early
centuries. Ottomans had contributed to the development of hospitals and healthcare, and witnessed
advances in medicine, mining and military technology. They also set up a leading observatory in Istanbul
and had established more than 300 centres of learning known as medreses. Students from all over the
world came to study and carry out research in arithmetic, astronomy, philosophy and faith (known as the
'religious sciences').
But by the seventeenth century, the Ottomans, through reports sent by their ambassadors in
Europe as well as translations of important texts from Western languages, realised that Europe had
developed a greater sophistication in its technology and techniques of education and learning. They set
about finding out how to adopt some of these newer ways.
They were, for example, fascinated by European military technology. From the empire's earliest
days the Ottomans had wanted to learn about handguns and cannons, which they discovered were being
made in Bosnia and Serbia. They later employed experts from these countries as well as from England,
France and the Netherlands to help them manufacture weapons and train their own technical staff.
The Ottomans also wanted to learn the new science of military organisation and strategy. They
established centres for military education and training and reorganised their armies into officers of
different ranks and military, medical, educational and administrative departments. Ottoman military
advisors were often of European origin, or European converts to Islam.
Europe also provided new models for organising secondary and higher education. Up until the
seventeenth century, the dominant model of learning found throughout the Ottoman empire was based on
the master-apprentice relationship. This was a personalised form of learning in which a student graduated
only after a master considered him ready to leave the school. The student would be given a licence,
known as an icazet (literally, permission), which would allow him to take on students of his own. The
master would derive his authority from his own master through a chain of scholars leading to the Prophet
Muhammad. This system is still used in the teaching of religious education in many Muslim countries to
this day.
But educational systems in Europe had gone beyond this model and many European-style
schools were beginning to appear in Ottoman member states, often as part of missionary activity. The
Ottomans set about building schools as well as institutions of advanced learning, such as medical
schools, on similar lines — partly to counter foreign and missionary influence in the empire, but partly out
of recognition that their own public educational systems needed updating.
The new educational institutions were organised by separating students according to age,
employing teachers for specific subjects, organising teaching according to subject syllabuses, conducting
qualifying examinations for students and sending teachers abroad for further education and training in the
new disciplines.
15 http://www.scidev.net/en/science-and-innovation-policy/science-in-the-islamic-world/opinions/lessons-from-
the-ottoman-empire.html
The first four Ottoman-era students to go abroad went to France in 1830 to study military subjects.
Nine years later, 36 students were sent to London, Paris and Vienna to study engineering.
Research ignored
Yet despite their close observation of European science and technology, and their attempts to
organise their own learning along European lines, the Ottomans failed to discover that European science
and technology is based on supporting and promoting a culture of research. The connection between
research and technology was almost entirely missing in Ottoman technology transfer until the mid-1800s.
One insight into this comes from the Turkish equivalent of the word 'science', which is fen. Even in
the first decade of the twentieth century, fen meant techniques rather than research, knowledge or inquiry.
Similarly, modern technology meant being able to manufacture and use instruments that were made and
used in developed countries — it did not necessarily mean having the ability to innovate and develop your
own methods and products.
Another insight comes from the establishment of the Imperial Naval Engineering College in 1773,
perhaps the first modern technical institution in the Ottoman empire. The four-year curriculum included
practical aspects of engineering such as arithmetic, astronomy, ballistics, geometry and hydraulics.
Subjects such as physics, chemistry and other natural sciences were not in the curriculum, and neither
was metallurgy, essential for a proper understanding of civil and mechanical engineering.
Perhaps most telling of all is the fact that no research was carried out in the first 100 years of the
engineering college's existence. Students who wanted to do research had to go to Europe. Promoting a
culture of research is a lesson that the Ottomans began to take on board in the mid-1800s with the setting
up of scientific societies and more modern universities.
It is now widely acknowledged that effective technology transfer needs a body of people who are
familiar with the tools of inquiry and research; merely purchasing technologies from abroad and training
people in their use is not enough to become a scientifically advanced nation.
Ekmeleddin Ihsanoglu is secretary-general of the Organization of the Islamic Conference and a
former president of the International Union for the History and Philosophy of Science.
Prof. Ekmeleddin Ihsanoglu
Türkçe Özet :
Prof. Ekmeleddin Ihsanoglu bu makalede, Osmanlı Yönetimi'nin bilimsel çalımaların önemini
kavrayamadıı için geri kaldıını yazmaktadır. Batıdaki gelimeleri yakalamak için iin özüne eilmek
yerine basitçe kopyalama ya da aynı görünmenin yeteceinin zannedildiini söylemektedir. Hatta verdii
bir örnekte, donanma mühendislik koleji olarak açılan yerde bile 100 yıl boyunca hiçbir aratırma yapıl-
madıını aktarmaktadır.
Aynı ekilde Avrupa'nın yaygın eitimi örgütlemekte olmasına karın Osmanlı'da 17. yy da bile
eitimin hala usta-çırak yöntemiyle verilmeye çalııldıını söylemektedir.
Halbuki, Fatih ve Kanuni dönemlerinde askeri bile olsa özgün mühendislik çalımalarının yapıl-
dıını bilmekteyiz. Demek ki banazlıın baskısıyla eskiden var olan yeteneklerimiz unutulup gitmi.
Ali Kuçu – Fatih'in stanbul'da Görevlendirdii Gökbilimci
Türk gökbilimci, matematikçi ve dilbilimci
Doum 1403 Semerkant
Ölüm 16 Aralık 1474 stanbul
Ali Kuçu asıl adı Ali Bin Muhammed olup gökbilimci,
matematikçi ve dilbilimci olarak bilinen ortaasya kökenli bir Türk
bilimadamı olup Fatih tarafından stanbul'da görevlendirilmitir.

Gökbilimci ve kelam alimi olan Ali Kuçu
16
, 15. yüzyıl'da Semerkant'ta dodu. Babası Muhammed,
Timur mparatorluu Sultanı ve astronomu Ulu Bey'in kuçusu olduu için, ailesi "Kuçu" lakabıyla
mehur oldu. Küçük yatan itibaren matematik ve astronomiye ilgi duyan Ali Kuçu, Bursalı Kadızâde
Rumî, Gıyâseddin Cemîd ve Muînuddîn Kâî’den matematik ve astronomi dersi aldı. Daha sonra bilgisini
artırmak için Kirman'a gitti. Burada Hall-ü Ekâl-i Kamer (Ay Safhalarının Açıklanması) adlı risale ile erh-i
Tecrîd adlı eserini yazdı. Ali Kuçu, Semerkant ve Kirman'da eitimini tamamladıktan sonra Ulu Bey'e
yardımcı ve rasathanesine müdür oldu. 1449'da hacca gitmek istedi. Tebriz'de Akkoyunlu hükümdarı Uzun
Hasan kendisine büyük saygı gösterdi ve Osmanlı Devleti ile barı görümelerinde yardımını istedi. Ali
Kuçu, Uzun Hasan'ın sözcülüünü yaptıktan sonra II. Mehmed'in davetiyle stanbul'a geldi. Osmanlı -
Akkoyunlu sınırında II. Mehmed'in emriyle büyük bir törenle karılanan Ali Kuçu, Ayasofya medresesine
müderris oldu. Ali Kuçu, 16 Aralık 1474 tarihinde stanbul'da öldü.
16 http://tr.wikipedia.org/wiki/Ali_Kuçu
OSMANLI BİLİM KONUSUNDA NEREDE HATA YAPTI? http://edebiyatdete!i"#$%/ya&i$'("a)p?id*+,-..
/01-2/0,3 y455a!46da7 İ)ta6b(58da7 Padi9ah III" M(!at846 %:6e##i%ba9454;46a <eti!i5e6 Ta'iyetti6 =/0>32
/0,0? @ay64 &a%a6da Ta'iy:ddi6 $5a!a' bi5i6i!@ bi! !a)atha6e '(!(5%a)4 te'5ii6i 'ab(5 etti!%i9ti"
/

A9a;4 y('a!4 ay64 ta!ih5e!de Ty#h$ B!ahe =/0A-2/-3/? Da6i%a!'a54 bi! )$y5( $5(p7 'e6di)i6e ait HBee6
ada)46da7 i'i b:y:' a)t!$6$%i )a!ay4 i69a etti!%i9ti!"
>
E'%e5eddi6 İh)a6$;5(86(6 ya&d4;4 <ibi CRa)atha6e ba&4 )iya)i De'i9%e5e! )ebebiy5e Be di6i <e!e'De5e! i5e!i
):!:5e!e' A Ei5hi##e +,1/>> O#a' /0,3 ta!ihi6de Padi9ah846 e%!iy5e Kapta6@4 De!ya K454D A5i Pa9a ta!a@
46da6 y4'45%49t4!"C
.
T$pha6e Ra)atha6e)i7 Feyh:5i)5a% Ah%et Fe%)eddi6 Ee6di6i67 Padi9aha )(6d(;(7
C<G'5e!i !a)at et%e6i6 (;(!)(& Be he! 6e!ede b( i9e te9ebb:) edi5diy)e7 deB5eti6 %ahiB Be ha!ap $5d(@
;(6(C iade ede6 a!i&a)4 =H(!6a5? :&e!i6e7 ay64 <e#e =Ei5hi#e A7 +,1 y4547 /0,38e i)abet ediy$!? Be!i5e6
e%i!5e7 Kapta6@4 De!ya K454D A5i Pa9a ta!a46da6 =t$p ate9iy5e I? bi! <e#ede ye!5e bi! edi5iy$!" T:!'iye8de
b(6da6 )$6!a'i i5' !a)atha6e /+//8de Jati6 H$#a8646 Ka6di55i Ra)atha6e)i $5a#a't4!" Oy)a7 AB!(pa8da /1"
y:&y45da7 te5e)'$p5( !a)atha6e5e! dG6e%i ba95a%a'tad4!"
A
Ke9'e y4'45a6 )ade#e !a)atha6e $5)ayd47 ):!eD iDe!i)i6de K%ed!e)e5e!de yaBa9 yaBa9 a'5i Be %:)pet
i5i%5e! itiba!da6 d:9%:9 Be de!)5e! daha &iyade 4'4h a5a64 iDi6e 'apa6%49t4" Mate%ati'7 a)t!$6$%i7 e5)ee
<ibi de!)5e!7 he! 6e 'ada! ta%a%iy5e $!tada6 'a5'%49 de;i5)e de7 he!ha5de i'i6#i p5a6da 'a5%49t4!"C
0

Ta9'Gp!:5:&ade Be KLtip Me5ebi <ibi G6e%5i i)i%5e! NOI" y:&y45da6 itiba!e6 U5(%@i A'5iye de6i5e6 %a6t4'7
%ate%ati'7 <e$%et!i7 a)t!$6$%i <ibi bi5i%5e!i6 %ed!e)e5e!de6 'a5d4!45%a)46da6 ya'464!5a!"
-
B(6a 'a!9454' ay64 ta!ih5e!de AB!(pa '(!(5a6 bi! !a)atha6e deB5et ta!a46da6 de)te' <G!%e'teydi"
C/0++8da Ma#a!i)ta6 Be B$he%ya '!a54 II" R(d$57 Ty#h$ B!ahe8yi P!a<8a Da;4!4p 'e6di)i6e İ%pa!at$!5('
Mate%ati'Di)i (6Ba64 Be!i!" Ty#h$ B!ahe h$#a%4&7 Da54945%a5a!46a >0 y45 a!a54')4& deBa% ede#e'7 a)t!$6$@
%iyi <e5i9ti!e#e' Be P$ha66e) Kep5e! <ibi bi! bi5<i6i6 yeti9%e)i6e &e%i6 ha&4!5aya#a't4!"C
1
İ'i !a)atha6eyi 'a!945a9t4!a6 Da549%a5a! İ)ta6b(5 Ra)atha6e)i86i6 te'6$5$Hi' aD4da6 AB!(pa8da'i6e <G!e
epey#e i5e!ide $5d(;(6( <G)te!%e'tedi!"
,
B!ahe8i6 a!a9t4!%a5a!4 Kep5e! ta!a46da6 de;e!5e6di!i5di7
a!d46da6 Qa5i5$ <e5di" BGy5e#e %$de!6 bi5i%)e5 yG6te% hayat b(5d(" A!d46da6 E6d:)t!i DeB!i%i Be
Ayd465a6%a <e5di AB!(pa8ya" Bi&de i)e Ra)atha6e y4'45d47 %ed!e)e5e!de6 U5(%@i A'5iye 'a5d4!45d4 )$6(D
$5a!a' e;iti% %ede6iyette6 '$pt(" Yi;it d:9t:;: ye!de6 'a5'a! de!5e!" Ne!ede d:9t:;:%:&: bi5%e5iyi& 'i
6a)45 aya;a 'a5'a#a;4%4&4 da )aptayabi5e5i%"
İ)5a%i <e5e6e'te )ade#e Kdi6i i5i%5e!iR G6e D4'a!a6 ya'5a94%a Ki5%iha5 pe!)pe'tiiR ad464 Be!iy$!(&" Di6i
i5i%5e!i6 ya64 )4!a Kd$;a Be %ate%ati' bi5i%5e!i6iR de G6e%)eye6 ya'5a94%a i)e K%ede6iyet pe!)pe'tiiR
ad464 Be!iy$!(&" İ5%iha5 pe!)pe'tii i6di!<e%e#i i'e6 %ede6iyet pe!)pe'tii b:t:6#:5 bi! ya'5a94%d4!" Di6
a5<4)46da7 i5%iha5 Be %ede6iyet pe!)pe'ti5e!i6i6 'a!945a9t4!%a)4 ay!4 bi! ya&4646 '$6()( $5a#a't4!"
1 Yavuz Unat, Osmanlı Astronomisine Genel Bir Bakış, “Osmanlı Astronomisine Genel Bir Bakış”, Osmanlı, Cilt 8,
Yeni Türkie Yaınları, !"it#r$ Güler !ren, Ankara 1%%%, s& '11(')*& +Yeni Türkie, ,*1 Osmanlı -zel .aısı ///, Yıl
0, .aı 11, 2aıs34aziran )***, s& 0,'(0815&
6nternetten erişmek i7in 8*&)81&'*&8%9:umanit&ankara&e"u&tr9unat9u92*0&;"<
) =ro<& >r& !r?un Türk@an, Bilimsel >evrim Ae Osmanlı >ünası, 2ülkie B Cilt$ CDııı B .aı$ )18, s& 8*3,)
1 =ro<& >r& !kmele""in 6:sanoElu, CA/& Yüzıl"a Osmanlı Astronomisi Ae 2üesseseleri
6nternetten erişmek i7in FFF&akat&or?9astGtari:in"en9osmanliGastronomisi9
' =ro<& >r& !r?un Türk@an, Bilimsel >evrim Ae Osmanlı >ünası, 2ülkie B Cilt$ CDııı B .aı$ )18, s& 8*3,)
8 A& A"nan A"ıvarH Osmanlı Türklerin"e 6lim, 6st&31%%1, Iemzi, Beşin@i Jasım, s& 1)0
0 >r Yaşar .arıkaa, 2e"reseler ve 2o"ernleşme, 6stanJul31%%,, 6z Ya&, s&1,& 2e"reseler"e okutulan Jilimler ve
konula il?ili Osmanlı Jil?inlerinin eleştirileri i7in Jkz&, A"em Akın3 Iemzi >emir, .a7aklıza"e 2u:amme" 6Jn !Ji
Bekr !l32arKaşı ve TertiJ !l3KUlum A"lı !seri, Ankara Lniversitesi Osmanlı Tari:i Araştırma ve U?ulama 2erkezi
>er?isi, .aı$ 10, )**' 6nternetten erişmek i7in "er?iler&ankara&e"u&tr9"er?iler91%91),191'08%&;"<
, 2atematik >ünası, )**8 Güz FFF&matematik"unasi&or?9arsiv9=>M9*8G1G11)G11)GTAN/YU>>/O&;"<
8 6ki rasat:anenin karşılaştırması i7in Jkz&, Yavuz Unat, Osmanlı Astronomisine Genel Bir Bakış, “Osmanlı
Astronomisine Genel Bir Bakış”, Osmanlı, Cilt 8, Yeni Türkie Yaınları, !"it#r$ Güler !ren, Ankara 1%%%, s& '11(
')*& +Yeni Türkie, ,*1 Osmanlı -zel .aısı ///, Yıl 0, .aı 11, 2aıs34aziran )***, s& 0,'(0815& 6nternetten
erişmek i7in 8*&)81&'*&8%9:umanit&ankara&e"u&tr9unat9u92*0&;"< Urun?u Ak?ül, OsmanlıKnın Uzaa Bakan
G#zü Takiü""in ve 6stanJul Iasat:anesi, Bilim ve Teknik >er?isi, PuJat 1%%,, s& 1'3'*
FFF&Jiltek&tuJitak&?ov&tr9Jil?i;aket9Jiliminsanlari9@a?iniasanlar9.318131'&;"<
XVI. YÜZYILDA OSMANLI ASTRONOMİSİ VE MÜESSESELERİ
Prof. Dr. Ekmeleddin İhsanoğlu İ.Ü. Edebiyat Fakültesi
http://www.akat.or/ast!tarihinden/osmanli!astronomisi/
"#$ yü%y&l 'smanl& De(leti)nin her alanda %ir(eye ula*t&ğ& bir as&rd&r. +ir taraftan s&n&rlar& ü, k&tada en son
noktas&na (arm&*- karada (e deni%de %aman&n&n en ü,lü ordular&n& meydana etirmi*- diğer taraftan
sahip olduğu dü%enli elirler (e sağlam ekonomi ile belirli bir refah se(iyesine ula*m&*t&r. "#$. yü%y&lda
b.ylesine maddi bir kudreti yakalayan 'smanl& De(leti- bilim- kültür (e sanatta da en mütek/mil d.ne0
mini ya*am&*t&r. 'smanl& astronomi literatürünü olu*turan 122 astronom (eya astronomi eseri müellifinin
seksen be*i "#$. yü%y&lda ya*am&* (e bu as&rda 'smanl& astronomisinin .nemli eserleri ya%&ld&ğ& ibi
3ürk,e4de altm&*a yak&n eser kaleme al&nm&*t&r.
"$#. yü%y&l&n ba*&nda İ%nik)te kurulan ilk 'smanl& medresesi ile ba*layan (e Fatih 5ultan 6ehmed)in
fetihten sonra İstanbul)da tesis ettiği 5emaniye 6edreseleri ile de(am eden (e yine İstanbul)da 7anuni
5ultan 5üleyman taraf&ndan kurulan 5üleymaniye 6edreseleri ile tam anlam&yla yerle*en 'smanl& yüksek
eğitim sistemi- art&k en olun noktas&na (arm&*t&. Fatih edreselerinin kurulmas&yla astronominin de i,inde
bulunduğu akli ilimlerin eğitimi medrese tahsilinin bir unsuru haline elmi*tir. Diğer taraftan- klasik İsl/m
biliminin 7ahire08am- 6eraa (e 5emerkant ibi ana bilim eleneklerinin birikimleri İstanbul)a aktar&l0
m&*t&. +.yle9e İstanbul- İsl/m dünyas&n&n sade9e siyas: ba*kenti olmas&n&n yan&nda ayn& %amanda bilim
(e kültür ba*kenti de olmu*tu. 'smanl& /limleri de de(rald&klar& klasik İsl/m bilimini eli*tirmi* (e ü%e0
rine ori;inal eklemelerde bulunmu*lard&r.
+u yü%y&lda ilmi müesseseler y.nünden de bir klasikle*me mü*ahede edilmektedir. <ukar&da %ikrettiğimi%
medreseler son h/lini alm&* (e D/rült&p 6edresesi tesis edilmi*tir. =yn& durum astronomi müesseseleri
i,in de s.% konusudur.

"#$. yü%y&la elindiğinde- 'smanl& De(leti)nde- doğrudan 'smanl& saray te*kil/t&n&n bir unsuru olan (e
'smanl&larda resm: astronomi i*lerini yürüten müne99imba*&l&k- >:90i İlhan: (e ?luğ +ey >:9i)nin tashihi
i,in kurulan (e astronomik .%lemleri esas alan İstanbul @asathanesi (e daha ,ok 9amilerin bir unsuru
olarak (akit tayini ile ililenen mu(akk&thaneler %ikredilmesi ereken ü, .nemli klasik astronomi mües0
sesesidir.
'smanl& astronomi literatürünü olu*turan 122 astronom (eya astronomi eseri müellifinin seksen be*i
"#$. yü%y&lda ya*am&* (e bu as&rda 'smanl& astronomisinin .nemli eserleri ya%&ld&ğ& ibi 3ürk,e4de
altm&*a yak&n eser kaleme al&nm&*t&r.
Müneccimbaşılık
'smanl& De(leti)nde (e hususiyle saraydaki müne99imlerin ba*&nda bulunan ki*iye Amüne99imba*&A
denilmektedir. 6üne99imba*&l&k- ar*i( beleleri (e kaynaklardaki bililere .re- "#. yü%y&l&n sonlar& ile
"#$. yü%y&l&n ba*lar&nda ortaya ,&km&* bir müessesedir. 'smanl& saray&nda b:run erk/n&ndan olan
müne99imba*&lar- aslen ilmiye s&n&f&na mensup- medrese me%unu ki*iler aras&ndan se,ilmekteydi.
"#$. yü%y&lda 5eydi İbrahim b. 5eyyid- İshak 5a)di Belebi- <usuf b. Cmer- 6ustafa b. =li- 3akiyüddin @/s&d
ibi ki*iler müne99imba*&l&kta bulunmu*lard&r. 6ustafa b. =li astronomi (e 9oğrafya sahas&nda olduk,a
mühim ba%& eserler telif etmi*tir. 3akiyüddin @/s&d da astronomi (e matematik sahas&nda bir,ok .nemli
eser (ermesinin yan&nda İstanbul)da bir de rasathane a,m&* (e ba%& .%lemlerde bulunmu*tur. "#$.
yü%y&lda müne99imba*&lar&n astronomi (e astrolo;i alan&nda saraya ait bir ,ok (a%ifesi bulunmaktayd&.
6üne99imba*&lar "#$. yü%y&ldan itibaren saray (e ileri elen de(let adamlar& i,in tak(im- imsakiye (e
%/yi,e ibi i*ler yapmaya ba*lam&*lard&r. 6üne99imba*&n&n en .nemli (a%ifesi tak(im ha%&rlamakt&.
3ak(imler DE22 senesine kadar ?luğ +ey >:9i)ne .re- bu tarihden sonra da Fa9Gues Hassini >:9i)ne .re
hesap edilmi*tir. =yr&9a her @ama%an ay&ndan .n9e imsakiye ha%&rlanmas& (e %/yi,e ha%&rlamak da
müne99imba*&lar&n (a%ifeleri aras&nda bulunmaktayd&. +a*ta 9ülus olmak ü%ere sa(a*- doğum- düğün-
deni%e emi indirilmesi- has atlar&n ,ay&ra sal&nmas&- padi*ah&n ya%l&k (e k&*l&ğ&na itmesi ibi bir,ok
.nemli- .nemsi% konuda müne99imba*&lar (e ba%en müne99im0i s/n:ler uğurlu saat tesbit ederlerdi.
+a*ta padi*ahlar olmak ü%ere bir,ok de(let adam& müne99imba*&lar& %/yi,elerine .re değerlendirmi* (e
%/yi,elerinin isabetli ,&kmas& ü%erine onlara bir,ok ihsanlarda bulunmu*lard&r. +ununla birlikte 5ultan $.
=bdülhamid (e $$$. 5elim ibi uğurlu saate (e %/yi,eye itimat etmeyen padi*ahlar da bulunmaktayd&.
=n9ak uğurlu saat uyulamas& /det haline eldiği i,in bu padi*ahlar inanmad&klar& bu i*in .nüne
e,ememi*lerdir.
Diğer taraftan kuyruklu y&ld&%lar&n e,i*i- %el%ele- yan&n- Iüne* (e =y tutulmalar& ibi .nemli astronomi
h/diseleri ile fe(kalade olaylar& da müne99imba*&lar takip eder (e yorumlar& ile birlikte saraya
bildirirlerdi.
6u(akk&thanelerin idaresi müne99imba*&lara ait idi. +unun yan&nda D/rü)r0rasadü)l09edid ad&yla İstan0
bul)da kurulan rasathanenin idaresi 6üne99imba*& 3akiyüddin @/s&d)&n idaresindeydi. "$". yü%y&l&n ilk
yar&s&nda kurulan 6ekteb0i Fenn0i Jü9Km adl& mektep de 6üne99imba*& Lüseyin Lüsni (e 6üne99imba*&
5adullah Efendi)nin idaresinde bulunmaktayd&.
?lem/ s&n&f&na mensup saray memurlar&ndan olan müne99imba*&lar- silahtar ağaya bağl& olan hekim0
ba*&n&n maiyyetinde bulunduklar&ndan tayin (e a%illeri de onun taraf&ndan yürütülürdü. 6üne99imba*&lar-
"#$. as&rda saraya tak(im takdim etmelerinden dolay& M222 ak,e- müne99imler ise D222 ak,e ü9ret
almaktayd&lar NOP. 'smanl& De(leti)nde otu% yedi ki*i müne99imba*&l&kta bulunmu*tur. +unlar&n aras&nda
3akiyüddin @/s&d N.. DQEQP İstanbul)da kurduğu rasathane ile- 6üne99imba*& Der(i* =hmet Dede N..
DR2MP de ya%d&ğ& =rap,a tarih kitab& Hamiü)d0Dü(el ile me*hur olmu*tur. 6üne99imba*& Lüseyin Efendi
N.. D1Q2P ise %/yi,elerinin isabetiyle tan&nm&*t&r. 6üne99imba*&lar ilmiye mensubu olduklar&ndan dolay&
müderrislik (e kad&l&k ibi bir,ok (a%ifelerde bulunmu*lard&r.
"#$. yü%y&ldan sonra belirli bir sisteme .re de(am eden müne99imba*&l&k 'smanl& De(leti)nin sonuna
kadar faaliyetlerini sürdürmü*tür. 6üne99imba*& Lüseyin Lilmi Efendi)nin (efat&na kadar elen bu
müessese- onun DSMO y&l&nda (efat&yla yerine tekrar müne99imba*& tayin edilmeyerek lağ(edilmi* (e
DSMR senesinde ba* mu(akk&tl&k makam& tesis edilmi*tir.
İstanbul Rasathanesi
'smanl&larda ilk rasathane İstanbul)da 5ultan $$$. 6urad d.neminde NDQRO0DQSQP 3akiyüddin @/s&d
taraf&ndan kurulmu*tur. 8am)da STM/DQM1 senesinde doğan 3akiyüddin- 8am (e 6&s&r)da eğitimini
tamamlad&ktan sonra bir müddet kad&l&k (e müderrislik yapm&*- bu arada astronomi (e matematik
alan&nda .nemli ,al&*malarda bulunmu*tur. lQR2)te 6&s&r)dan İstanbul)a elen 3akiyüddin- bir sene sonra
NDQRDP (efat eden 6üne99imba*& 6ustafa b. =li)nin yerine müne99imba*&l&ğa tayin edilmi*tir.
İstanbul)da ba*ta Lo9a 5adeddin Efendi olmak ü%ere me*hur ulem/ (e .nemli de(let adamlar& ile
yak&nl&k sağlayan 3akiyüddin- 5adra%am 5okullu 6ehmed Pa*a (as&tas&yla da 5ultan $$$. 6urad ile
tan&*m&*t&r.
3akiyüddin- astronomiye merakl& olan padi*aha kullanmakta olduklar& ?luğ +ey >:9i)nin yapt&ğ& hesaplara
k/fi elmediğini (e yeni bir %:9in ha%&rlanmas& erektiğini anlatarak rasathane kurulmas& fikrini a,t&.
5ultan 6urad- atalar&na nasip olmayan (e ilk defa kendisine nasip ola9ak bu i*i memnuniyetle kar*&la0
yarak rasathanenin hemen in*a edilmesini ister (e ayr&9a erekli olan madd: desteği de (erir. +u arada
,al&*malar&na Ialata 7ulesi)nden de(am eden 3akiyüddin- SEQ/DQRR)den itibaren de k&smen tamamlanan
D/ru)r0rasadü)l09ed:d ad&ndaki yeni rasathanede faaliyetlerini sürdürür.
+ir büyük bir de kü,ük iki ayr& binadan müte*ekkil olan rasathane- 3ophane s&rtlar&nda bir yerde in*a
edilmi*tir. 3akiyüddin eski İsl/m rasathanelerinde kullan&lm&* olan aletleri büyük bir titi%likle imal etmi*tir.
+ununla birlikte ba%& yeni aletler de i9at etmi* (e .%lemlerinde ilk defa kullanm&*t&r. @asathane)de
,oğunluğu astronomi (e matematik kitaplar&ndan olu*an büyük bir kütüphane de kurulmu*tur.
@asathanenin seki%i r/s&d- d.rdü k/tip (e diğer d.rdü de yard&m9& olarak (a%ife yapan 3akiyüddin ile
birlikte on alt& ki*ilik bir kadrosu bulunmaktayd&.
@asathane)de bulunan aletler ise *unlard&: >/tü)l0halak Narmillae %odiakP- kadran Nmural GuadrantP-
%/tü)s0semt (e)l0irtif/ Na%imuthal semi9ir9leP- %/tü)*0*ubeteyn NtriGuetrumP- rub)u m&star Nrub 0u deffeP-
%/tü)s0sekbeteyn NdipotraP- %/tü)l0e(t/r- el0mü*ebbehe bi)l0men/tik NseUtantP.
8am (e 5emerkant astronomi ekollerini *ahs&nda birle*tiren 3akiyüddin- rasathanede ilk olarak ?luğ +ey
>:9i)nin tashihi i*ine ba*lam&*t&r. +ununla birlikte Iüne* (e =y tutulmalar& ile ,e*itli .%lemler de
yapm&*t&r. @ama%an SEQ/Eylül DQRE tarihinde İstanbul)dan bir ay süreyle .%lenen kuyruklu y&ld&%& da
rasathaneden e9e ündü% uyumadan .%lemi* (e .%lemlerinin neti9elerini padi*aha sunmu*tur.
3akiyüddin yeni eli*tirdiği teknikler (e aletler (as&tas&yla .%lemlerinde yeni uyulamalar (e astronomi
problemlerinde ori;inal ,.%ümler etirmi*tir. İlk defa mekanik saat kullanarak ,ok dakik .%lemler
yapm&*t&r. Diğer taraftan da astronomi hesaplar&nda altm&* tabanl& say& sistemi yerine on tabanl& say&
sistemini kullanmakla (e ondal&k kesirlere .re trionometri 9et(elleri ha%&rlamakla dikkat ,ekmi*tir.
Ekliptik ile ek(ator aras&ndaki MTV MR) lik a,&y& D dakika O2 saniye farkla MTV ME) O2A bularak ilk defa
er,eğe en yak&n (e doğru dere9eyi hesaplam&*t&r. Iüne* parametreleri hesab&nda da yeni bir y.ntem
uyulam&*t&r. 5abit y&ld&%lar&n boylamlar&n&n tesbitinde ise =y yerine #enüs)ü kullanarak daha dakik
neti9eler elde etmeyi planlam&*t&r. 'smanl&larda otomatik makineler ü%erine ilk eseri de 3akiyüddin
ya%m&*t&r.
@asathane- ,ok k&sa say&labile9ek bir %amanda olduk,a .nemli faaliyetlere sahne olmu*tur. 3akiyüddin
.%lemlerini 5idrot 6uhtaha)l0Efk/r fi 6elekKt al0Felek al0De((/r (eya al0>:9 al08ehin*/h: adlar&yla bilinen
eserinde bir araya toplam&*t&r. =n9ak 3akiyüddin rasathanede yapt&ğ& .%lemlerle Iüne* ile ilili
9et(ellerini tamamlayabilmi* ise de =y ile ilili 9et(elleri tamamlayamam&*t&r. 3akiyüddin kendisi ile ayn&
%amanda ya*am&* (e rasathane kurmu* olan 3y9ho +rahe ile kar*&la*t&r&ld&ğ&nda +rahe)den daha net (e
dakik rasatlar yapt&ğ& ortaya ,&kmaktad&r. =yr&9a onun rasathanesinde bulunan ba%& aletler +rahe)nin
aletlerinden daha üstündü. =n9ak 3akiyüddin rasatlar&n& tamamlayama%ken 3y9ho +rahe u%un süre rasat
yapm&* (e RRR y&ld&%&n yerini tesbit etmi*tir.
İsl/m /limlerinin astronomi eserlerini in9eleyen 3akiyüddin- eserlerinde yeni unsurlar yan&nda eskilerin
tenkidini de yapm&*t&r.
@asathane ba%& siyasi ,eki*meler sebebiyle (e dini erek,eler ileri sürülerek O >ilhi99e SER/MM '9ak DQE2
tarihinde Padi*ah)&n emriyle 7aptan0& Derya 7&l&, =li Pa*a taraf&ndan y&k&lm&*t&r .
Muvakkıthaneler
'smanl&03ürk medeniyetinde- imaret ad&yla bilinen kamu binalar&ndan olan mu(akk&thaneler- hemen her
*ehir (e kasabada 9ami (eya mes9idlerin bah,esinde bir iki oda h/linde bulunan kurumlard&r. 6u(akk&t0
haneler bulunduklar& külliyenin (akf& taraf&ndan idare edilmekte olup- buralarda (a%ife yapan ki*ilere ise
mu(akkit denilirdi.
Eme(iler d.neminde N11D0RQ2P ortaya ,&kan mu(akk&thaneler- 'smanl&larda .%ellikle İstanbul)un
fethinden sonra yay&nla*m&*t&r. İstanbul)da ilk in*a edilen mu(akk&thane DOR2 tarihli Fatih Hamii
6u(akk&thanesidir . 'smanl&lar İstanbul)da bir,ok mu(akk&thane kurmu*lard&r. +unlardan en me*huru-
"#$. as&rda kurulan +aye%id Hamii 6u(akk&thanesi idi. E(liya Belebi bu ünün- mu(akk&thane saatlerinin
,ok dakik olmas&ndan ileri eldiğini s.ylemektedir. <a(u% 5elim- Fatih- 8eh%ade- Emin.nü)nde bulunan
mu(akk&thaneler de İstanbul)un diğer me*hur mu(akk&thaneleri idi.
C%ellikle nama% (akitlerini belirlemek i,in kurulmu* olan mu(akk&thanelerde bu i* üne* saatleri ile
yap&l&rd&.
=yr&9a mu(akk&tlar- isteyenlere basit astronomi dersleri de (erirlerdi. +a%& mu(akk&tlar senelik tak(im ile
@ama%an ay& i,in imsakiye ha%&rlarlard&. 6u(akk&tlar&n hemen hemen tamam& basit astronomi aletlerini
kullanmay& bildikleri ibi i,lerinde bu sahada eser (ere9ek se(iyede bili sahibi olanlar da (ard&.
6u(akk&thaneler- mu(akk&tlar&n bilisine .re hem bir astronomi eğitimi yeri (e hem de basit bir
.%leme(i idi. +u yü%den İstanbul)daki ba%& mu(akk&thanelerin- mü0ne99imba*&lar&n yeti*melerinde
.nemli bir yeri bulunmaktayd&. >ira bir k&s&m mu(akk&tlar- mu(akk&thanelerdeki ba*ar&l& ,al&*malar& (e
faaliyetleri sebebiyle müne99imba*&l&ğa kadar yükselmi*lerdir.
+u kurumlar&n idaresi (e .re(lilerin maa*&- bağl& bulunduklar& (ak&f taraf&ndan kar*&land&ğ& halde
tayinleri müne99imba*& taraf&ndan yap&l&rd&. #efat eden mu(akk&t&n yerine oğlu tayin edilir- eğer
mu(akk&t&n e(lad& yoksa isteklilerden imtihanla biri tayin edilirdi. 6u(akkit ola9ak ki*ilerin ehliyetli
olmas&na dikkat edilirdi. +u husus (akfiyelerde de belirtilirdi.
6u(akk&thaneler- "$". as&rda mekanik saatlerin yay&nla*mas&na rağmen 'smanl& De(leti)nin sonuna
kadar (arl&klar&n& muhafa%a etmi*lerdir. Humhuriyetin il/n& ile ba*mu(akk&tl&k NDSMRP ad& alt&nda kurulan
yeni bir müesseseye de(redilen mu(akk&thaneler- M2 Eylül DSQM)de kapat&lm&*t&r. +uün ba%&
mu(akk&thanelerin binalar& h/len me(9ut olmakla beraber- ,oğu metruk ya da ba*ka ama,larla
kullan&lmaktad&r.

7aynak: 'smanl& imparatorluğunun doruğu D1. yü%y&l teknolo;isi-
Editor Prof. Dr. 7a%&m Be,en- İstanbul DSSS- 'ma* 'fset =.8.
Prof. Dr. Ekmeleddin İhsanoğlu 0 İ.Ü. Edebiyat Fakültesi
http://www.akat.or/ast!tarihinden/osmanli!astronomisi/

ÇEVİRİ YAZILAR / ARTICLES IN TRANSLATION

TAKİYÜDDİN’İN PERA’DAKİ GÖZLEMEVİ
*

Çeviri: Cem Pulathaneli
**

Ahmet Refik, hicri onuncu yüzyıl İstanbul’unu konu alan ve belgeler
açısından çok zengin olan eserinde (s. 53, no. 6), 13 Safer 986 (21 Nisan 1578)
tarihinde İstanbul Kadısı’na yazılmış olan aşağıdaki hükmü yayınlamıştır:
“Bana bildirildiğine göre, vefat etmiş bulunan Lutfullah’ın bağışladığı
astronomiyle ilgili eserler, İstanbul Mimar Sinan mahallesi imamı ve
müezzininin elindedir; ben şimdi bu kitapların alınması ve gözlemevine verilmesi
talimatını verdim. Sana başvurulduğunda, adı geçen mevtanın yıldız ve gök
bilimi ile geometriden bahseden kitaplarını, kimde olursa olsun, zaman
geçirmeden ortaya çıkaracaksın ve tümünün gözlemevinin yöneticisi Mevlana
Takiyüddin’e verilmesini sağlayacaksın. (Molla Musa Efendi’ye teslim
edilmiştir.)”
Yazar ayrıca, gözlemevinin o sırada Galata Sarayı’nda bulunduğunu not
etmekle yetinmiştir.
Bu durum, Osmanlı ve Batı kaynaklarında bu ilginç girişim üzerine var
olan diğer bilgileri de burada ‒ elimdeki belgelerin yettiği ölçüde ‒ anlatmamı
gerektirmektedir.
1

Takiyüddin’in biyografisi ‘Ataî’nin İstanbul’da basılan Zeylü’l-Şakayık
adlı yapıtının 286. sayfasında bulunabilir. Buna göre, 927 yılında (başlangıcı

*
Johannes Heinrich Mordtmann’ın Der Islam dergisinde (c. 13, 1923, s. 82-96) yayımlanan “Das
Observatorium des Taqi ed-din zu Pera” adlı makalesinin çevirisidir. S.Ünver, bu makaledeki bazı
bilgileri İstanbul Rasathanesi adlı eserinde (İstanbul, 1985) kullanmış ise de, 2009 Dünya Astronomi Yılı
münasebetiyle Takiyüddin rasathanesinin yerini belirlemek amacıyla yaptığım kaynak araştırması
sırasında, Mordtmann’ın bu makalesinin Türkçe’ye çevrilerek yayımlanmasının faydalı olacağını
düşünmüştüm. Teklifim üzerine çeviriyi titizlikle yapan C. Pulathaneli’ye ve basım öncesinde metni
dikkatle gözden geçiren Prof.Dr. Atilla Bir’e teşekkür ederim. Metindeki Latince alıntıları Türkçe’ye
çeviren Prof. Erendiz Özbay’a da teşekkür borçluyum. Makalenin yazarı J. H. Mordtmann, (1852-1932),
İstanbul’daki Alman Sefareti’nde çevirmen olarak diplomatik kariyerine başlamış, Prusya Devleti’nin
Selanik ve İzmir konsolosu olarak (1886-1910), İstanbul başkonsolosu olarak (1915-18) görev yapmıştır.
Bu sonuncu görevi sırasında İstanbul Darülfünunu Edebiyat Fakültesi’nde tarih metodolojisi dersleri
vermiştir. Doğu dilleri, tarihi, edebiyatı üzerine yayınları ve Osmanlı topraklarındaki yazıtlar hakkındaki
çalışmaları bulunmaktadır. Biyografisi için ayrıca bkz. M. Aydın, “Mordtmann, Johannes Heinrich” TDV
İslam Ansiklopedisi (DİA), c.30, s.287-288 (F. Günergun, OBA, editör).
**
İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Bilim Tarihi Bölümü Doktora Öğrencisi.
1
Krş. von Hammer, Geschichte des Osmanischen Reiches [GOR, Osmanlı İmparatorluğu Tarihi, ç.n.] IV,
43. Ancak bu eser, bizim de başvurduğumuz kaynaklardan yalnızca Ravzatü’l-ebrar ve Stephan
Gerlach’ın günlüğünü kullanmıştır; ek olarak: H. Suter, Die Mathematiker und Astronomen der Araber
und ihre Werke [Araplar’ın Matematikçileri ve Astronomları ile Onların Eserleri, ç.n.] (Leipzig 1900),
s.191, no.471 (Katip Çelebi’nin Lexicon bibliographicum’undan hareketle Takiyüddin hakkında kısa
biyografik veriler ve yapıtlarının listesi; ‘Ata’î’nin biyografisini içermez.); Mehmed Süreyya, Sicil-i
Osmani, c.2, s.52: ‘Ata’i’den kısa özet). Ravzatü’l-ebrar için bkz. dipnot 3 (Mordtmann’ın notu).
Osmanlı Bilimi Araştırmaları X/2 (2009)

116
12.12.1520) Kahire’de
2
Şeyh Muhammed b. Mar‘uf’un oğlu olarak doğmuş,
teoloji okumuş, müderris olmuş ve sonra da Safer 979’da (25.6 ‒ 23.7.1571)
ölen müneccim başı Mustafa Çelebi’nin halefi olarak görev yaptığı İstanbul’a
gelmiştir. Sultanın ünlü ve etkili hocası Saadettin’in övgüsünü kazanmış,
kendisine Mısırlı kadıların altında görev verilmiş ve matematik ve astronomi
bilimlerindeki bilgisi ve başarıları nedeniyle zengin bir zeametle
ödüllendirilmiştir. Divan’da dile getirdiği astronomların o zamana dek
kullandıkları yöntemlerin ‘bir yıl önceki takvim’ gibi eskimiş oldukları ve yeni
gözlemlerle değiştirilmeleri gerektiği fikri üzerine 987 yılında (başl. 28.2.1579),
Tophane sırtlarında, masrafları devlet tarafından karşılanmak üzere bir
gözlemevi kurma iznini almıştır. ‘Astronomi kuyusu’nun ve el-Mukanna’nın
Ay’ını yükselttiği Nahşeb
3
pınarı gibi mükemmel şeylerin bulunduğu gözlem
yerinin yapımı neredeyse biterken ünlü Şeyhülislam Kadızâde olayı haber alıp
Sultan’a yıldızların gözleminin felaket getireceğini; göklerin sırlarını örten
perdeyi kaldırmanın uğursuz bir haddini bilmezlik olduğunu; böyle bir
gözlemevinin kurulduğu hiçbir devletin varlığını sürdüremediğini söyledi. Bu
sözler, Sultan üzerinde etkili oldu; 4 Zilhicce 987 (21 Ocak 1580) Perşembe
günü Kapudan Paşa’ya binanın yıkılması emri verildi; gözlemevinin personeli
dışarı çıkarıldı, güneşin yüksekliğini ve yıldızların hareketini belirlemeye
yarayan ipler (evtar) kesildi ve kuyu moloz ve taşlarla dolduruldu.
4

Buna ek olarak Ataî, astronomlara birçok hakarette bulunuyor ve
makalesini Takiyüddin’in 993 yılında (başlangıcı 3.1.1585) öldüğünü
söyleyerek bitiriyor; anlaşılan o ki, gözlemevinin yıkılması yeterli bulundu ve
Takiyüddin’e başka zarar verilmedi.
Ancak Kahireli astronomun uğursuz kuyusu daha uzun süre zihinleri
meşgul etti ve çeşitli efsanelere yol açtı. Onyedinci yüzyılın fantezi açısından
zengin gezgini Evliya,
5
Tophane gezilerinde Ayas Paşa’nın havuz’undan,

2
H. Suter, doğum tarihi olarak 932 (1525/6) yılını ve doğum yeri olarak da Şam’ı vermektedir
(Mordtmann’ın notu).
3
Abbasi Halifesine karşı Horasan’da savaşan ve Peygamber olduğunu iddia eden el-Mukanna’nın
(öl.779)’nın her gece pınarından sihirli Ay’ını yükselttiği Nahşeb şehri. Bugün, Özbekistan’daki Karşi
(Karshi, Qarshi) şehri (çevirenin notu).
4
III. Murad’ın saltanat dönemi hakkındaki incelemede, s. 375’te (satır 5) bu olaya yine kısaca
değinilmektedir, ancak yıkım tarihi yanlış olarak 15 Zilhicce = 2 Şubat 1580 olarak verilmektedir.
Doğrusu, ayın ilk günü Salı gününe denk geldiğinden (Wüstenfeld’in tablosuna göre) 4 Zilhicce tarihi de
tam olarak doğru değildir. Her halükârda Budowitz’in şüphe duyulmayacak tanıklığıyla kesindir ki,
gözlemevi Ocak ayında yıkılmıştır; bu durumda 4 Zilhicce’ye ek olarak 11 Zilhicce tarihi de akla
gelmektedir. Ravzatü’l-ebrar’ın yazarı (Bulak baskısı, s.462), Takiyüddin’in öyküsü ve çah-ı rasad’ının
yok edilmesini 988 yılının (başlangıcı 17 Şubat 1580) olayları arasında anlatmaktadır; bunu yalnızca
birkaç satırda ve ‘Ata’î ile uyumlu bir şekilde yapmaktadır. von Hammer’in (GOR, IV 43) Abbasilerin,
Fatimilerin ve Timurilerin Bağdat, Kahire ve Maraga’daki başka ünlü gözlemevlerine ilişkin anlattıkları
Ravzatü’l-ebrar’da bulunmamaktadır (Mordtmann’ın notu).
5
Evliya Çelebi (1611-1683) (çevirenin notu).
Takiyüddin’in Pera’daki gözlemevi

117
samsunhane’den
6
(sultanın köpeklerinin bulunduğu bina) ve “astronom
kuyusu”ndan söz eder. Evliya’nın söylediğine göre, bu bina samsunhane’nin
yakınındaydı: “Yıldızlar konusunda uzman Ali Kuşçu isimli bir adam gözlem
yapmak için orada bir kuyu kazdı. Ancak daha sonra ulema padişaha hangi
şehirde böyle bir gözlemevi kurulursa orada vebanın yayılacağını söyledi;
bunun üzerine Ali Kuşçu’ya gözlemleri bırakması için baskı yapıldı. Bizim
zamanımızda Sultan IV. Murad, Müftü Yahya Efendi’ye kuyunun doldurulması
amacıyla yazılı olarak başvurdu: ‘Bu gözlemevini yıkmalı mıyız? vs.’.” Burada
Evliya, müftünün soruyu anlamadığına ve aklı kıt bir kapucunun ona metni
açıkladığına ilişkin bir anekdot anlatır; bunun üzerine Müftü, kuyunun kum ile
doldurulması gerektiği konusunda fetva verir. Sultan da Kapudan Recep
Paşa’ya kuyunun toprakla doldurulmasını emretmiştir. Evliya makalesini
“Şimdi burası çiçekli çayırlarla çevrili, çok ziyaret edilen bir mesire yeri”
diyerek bitirmektedir (I, 443 İstanbul baskısı).
Burada gerçek ve uydurma ifadeler ciddi şekilde karışmıştır. Uluğ Bey’in
öğrencisi Ali Kuşçu, İstanbul’un fatihi II. Mehmed’in ünlü astronomudur ve 2
Şaban 879’da (17.12.1474) ölmüştür (krş. von Hammer, Gesch. d. Osm. Reiches
I 240; 591). Bunun dışında hiçbir yerde, özellikle de Şakayık’ta dört sayfa
dolduran ayrıntılı biyografisinde (I, 180-184) İstanbul’da ya da başka bir yerde
bir gözlemevi kurduğunu okumuyoruz. Evliya burada yine fantezisinin
dizginlerini salıvermiştir. Kuyunun yıkımının IV. Murad’a mal edilmesi ve III.
Murad yönetimindeki Müftü Kadızade ve Kapudan Kılıç Ali Paşa’nın yerine
IV. Murad döneminde aynı görevleri üstlenmiş olan kişilerden söz edilmesi de
aynı şekilde birer yakıştırmadır. Yazarımız belli bir tutarlılık içinde yakıştırma
yapmaktadır; yine de “yıldız gözlemi kuyusu”nun yerini tam olarak
saptamamızı sağlayan ifadeleri için ona teşekkür borçluyuz.
Bundan uzun bir süre sonra, bir başka kaynak, Ali Sati Efendi’nin değerli
eseri Garten der Moscheen
7
(Kısım 2, s.57, İstanbul baskısı),
8
Takiyüddin ve
yapıtından söz eder. Kendisi -bilindiği gibi Cenevizliler tarafından yapılmış
olan- Galata Kulesi’nin rivayete göre Takiyüddin adlı bir astronom tarafından
gözlemevi olarak inşa edildiğinden söz eder. Ancak Sultan’ın hocası, Hoca
Saadettin Efendi’nin sultana astronomi gözlemleriyle uğraşan devletlerin kısa
sürede yıkıldığını söylemesi üzerine, Zilhicce 987’de gözlemevinin yıkılması
emri çıkar; yine de kule yerinde bırakılır. Başka bir rivayete göre de, Galata

6
‘Samsun’ sözcüğü Rumca’dan gelmekte ve ‘savaşta kullanılan köpek’ anlamını taşımaktadır. (çevirenin
notu).
7
Adı geçen kitap Hadikatü’l-Cevami olmalıdır (çevirenin notu).
8
‘Ali Sati’, Ayvansaraylı Hafız Hüseyin’in onsekizinci yüzyıl sonunda kaleme alınmış olan yapıtını II.
Mahmud dönemine kadar getirerek yeniden düzenlemiştir. Ayrıntılı bilgi bu önemli yapıtı ilk tanıtan von
Hammer’de (GOR X, 47-144) bulunabilir (Mordtmann’ın notu).
Osmanlı Bilimi Araştırmaları X/2 (2009)

118
Kulesi gâvurların eseridir ve gözlemevi Tophane’nin üstlerindedir; söz konusu
dönemde tamamen yıkılmıştır, ancak kuleye dokunulmamıştır; Takiyüddin ise
993 [1585, ç.n.] yılında İstanbul’da ölmüştür.
Burada da gerçek ve gerçek dışı bilgiler birbirine karışmıştır: Besbelli
yazar Takiyüddin’in bizim yukarıda verdiğimiz biyografisini bilmektedir, ancak
buna ek olarak da onun zamanında Galata Kulesi’nde bir gözlemevi
kurulmasının planlanmış olduğunu bir yerde okumuş ya da duymuş olmalıdır.
Gerçekten de bir Fransız hatıratından, 1703 yılında idam edilmiş olan
Şeyhülislam Feyzullah’ın Avrupalı astronomların yardımıyla Galata Kulesi’ni
bu amaçla kullanma niyetini taşıdığını bilmekteyiz; ölümü bu planın
gerçekleştirilmesini engellemiştir. Yazarın, Müftü Kadızade yerine
Takiyüddin’in hamisi olan Sultan’ın hocası Saadettin’i suçlaması vahim bir
hatadır.
9

Şimdi de, yerli kaynakları düzelten ve eksikliklerini gideren Batı
kaynaklarını ele alalım.
İmparatorluk elçisi von Ungnad
10
’ın papazı Stephan Gerlach, 13 Kasım
1577’de Türckisches Tagebuch’da [Türk Günlüğü, ç.n.] (Frankfurt a. M. 1674)
şunu yazmıştır:
“Sultan Murad, Kahireli bir yıldız gözlemcisinden, masrafları padişah tarafından
karşılanmak üzere Galata dışında bir tepe üzerinde Venedikli Andrea Gritti’nin
evinin bulunduğu yerde, yerin birkaç kulaç altında, gökteki yıldızları gündüz de
görmeye yarayacak ve üzerinde kule olan bir kuyu (Thurn) inşa etmesini istedi.
Sütunların üzerinde pirinçten büyük bir de halka yaptırdı ve 7 yıl içinde göklerin
hareketinden padişahın tüm talihini ve talihsizliğini, dostunu ve düşmanını
belirlemek istiyordu. Yıllık ücreti, kendisine tazmin edilecek olan ek harcamalar
hariç 3000 duka altını idi. Eser tamamlandığında kendisine 6000 duka altını
verilecekti.
Kendisi Selanik’ten, Pers Kralı’na eserinde yardım edecek ve Sultan’ın
öğretmeninin oğluna (yani von Hammer’in (GOR IV 43) yazdığı gibi Sultan’ın

9
Sonradan görüyorum ki, Mehmet Süreyya da Takiyüddin’e gözlemevini Galata Kulesi’nde kurdurmuştur.
Belli ki elindeki bilgilerden (Ata’î) “Tophane üstündeki tepenin zirvesinde” (tophane üstünde kulle-i
cebelde) sözünü yanlış anlamış, kulle sözcüğünü “kule” olarak yorumlamıştır. Bu nedenle “tepedeki
kulle” sözünden Galata Kulesi sonucunu çıkarmıştır (Mordtmann’ın notu). “Kulle” sözcüğü “büyük bağ
evi” anlamına gelmektedir, burada yalnızca “ev”, “bina” anlamında kullanıldığı düşünülebilir. Bu yüzden
“Tophane üstündeki tepedeki bina” ifadesi anlamı daha iyi karşılayabilir (çevirenin notu).
10
David Ungnad 1572 yılında İstanbul’a gelen bir imparatorluk elçisidir. Kendisine ilişkin bilgi, Andreas
Ferus’un Kasım 2007’de Viyana Üniversitesi Tarih Bölümü’nde yazdığı, Stephan Gerlach’ın
yazdıklarının da kaynak olarak kullanılmış olduğu Die Reise des kaiserlichen Gesandten David Ungnad
nach Konstantinopel im Jahre 1572 [Kayzerlik Elçisi David Ungnad’ın 1572 yılında Konstantinopolis’e
seyahati, adlı yüksek lisans tezinde bulunabilir: http://othes.univie.ac.at/288/1/12-17-2007_9947888.pdf
(çevirenin notu).
Takiyüddin’in Pera’daki gözlemevi

119
oğluna değil, Hoca Saadettin’in oğluna) yıldız sanatını öğretecek olan yıldız
gözlemcisi bir Yahudi daha getirtti…”
M. Crusius’un Turcograecia’sının (Basel 1584) 501. sayfasında aynı öyküyü
Gerlach’ın Crusius’a 29.9.1577 tarihli mektubunda küçük farklılıklarla
okuyoruz:
“Bir kaç ay önce, demek oluyor ki, Suriye kenti Halep’ten (Hierapolis) İstanbul’a
bir müneccim çağrıldı, yıldızlardan Sultan’ın gelecekteki şansını öğrenip
söyleyecekti. Böylece Galata tepesine yüksek ve açıkta görülen bir kule inşa etti,
onun en tepesine usturlap ve pirinçten yapılmış çok sayıda büyük halkalar koydu,
buradan, demek ki, Murat’ın hangi halklara karşı dost, hangilerine düşman
yaklaşımında olacağını önceden bilecekti. Çalışmanın tamamlanması yedi yıl
sürdü, her yıl üç bin düka ücretle: iki katı da eser bitince Kral tarafından
onaylanacaktı. Yardımcısı, Selanikli bir Yahudi’dir.”
Gerlach bu mektuptan birkaç hafta sonra günlük yazısını yazarken, bazı
noktalar hakkında daha etraflı bilgi edinir; astroloğun geldiği yer olarak Halep
yerine Kahire’yi belirtir ve bu kişinin ancak birkaç ay için İstanbul’da
görevlendirildiği şeklindeki yanlış bilgiyi bu kez vermez.
Fakat Takiyüddin’in yapıtı hakkında en ayrıntılı çalışmış olan kişi
Gerlach’ın İstanbul’daki ardılı, 1 Ocak 1578’den 3 Mart 1581’e dek Elçi von
Zinzendorf’un papazı olarak burada kalmış olan Salomon Schweigger idi.
Reyszbeschreibung nach Constantinopel [Konstantinopolis’e Seyahatin Tasviri,
ç.n.] adlı yapıtında, ona “Wie der Türckisch Keyser von einem nichts-wertigen
Astronom in grossen vnkosten geführt worden” [“Türk padişah değersiz bir
astronom tarafından büyük masraflara nasıl sokuldu”, ç.n.] başlığını taşıyan ve
bizim de burada metninin tümünü aynen izleyeceğimiz özel bir bölüm (c.
XXIII, s.90 ff. 1608 yılı Nürnberg baskısı) ayırmıştır.
“Yaklaşık üç yıl önce, İstanbul’a geldiğimizde, bir Arap, özellikle güzel sanatlara
eğilimli olan Sultan Murad’ı ikna etti. Kendisine izin verir ve yardımcı olursa,
bir bina inşa etmek istediğini ve bununla yıldızları gözleyerek gelecekte olacak
olayları Sultan’a haber vereceğini, ancak böyle bir yapının önemli miktarda
yatırım gerektirdiğini, sultanın masraflar için yardımda bulunmasının gerekli
olduğunu söyledi. Bunu kolayca başardı, kendisine ihtiyacına göre bir de maaş
bağlandı. Söylendiğine göre bu şekilde sanatçıya yıllık 3000 duka veriliyordu.
Kendisine çeşitli işlerde yardım etmek üzere on iki Hıristiyan esir verildi. Bu
hayalperestin kehanetlerini ortaya çıkartması için kendisine Galata şehri dışında
boş arazide bir ikametgâh yapıldı. Bu şekilde, aldatmacasını gözden ırak
sürdürebilecekti. Burada ahşaptan bir çalışma yeri oluşturuldu. Kendisi birkaç yıl
önce Roma’da uşaklığını yaptığı bir matematikçinin yanında esir kalmış, sıradan
ve işe yaramaz bir kişiydi, orada onun sanatını öğrenmiş ve bir gök sanatçısı ve
yıldız sahtekârı olmuştu. Ptolemaeus, Euklides, Proklos ve diğer ünlü
astronomların yazılarını Arap diline çevirmiş ve kendisine bu yazıları
açıklayacak bir Yahudi tutmuştu. Bizim ülkelerimizin okullarında kullanılanlar
Osmanlı Bilimi Araştırmaları X/2 (2009)

120
gibi, biri Dünya küresi, diğeri gök küresi olan ve her ikisi de bir elle
11

yükseklikte iki küre hazırlamış, ayrıca pirinç madeninden, beş buçuk elle
yüksekliğe asılı, el kalınlığıda bir halka yapmıştı. Bunlardan meridyeni temsil
edeni (Meridianus) kalın bir iple yukarıya asılmış, başka bir yerde de tutulum
halkası (Aequinoctialis) asılmış ve başka bir yerde de ufuk halkası vs. var idi.
Belki de küreleri büyük ve yeterince kuvvetli yapmayı düşünmüş ve içinde bir su
çarkında ya da sincapların sincap kafeslerinde koştukları gibi uzun süre
gezinmek istemişti. Bu gibi şeylerle neredeyse yedi yıl geçirmiştir.
Ancak Sultan’ın beklentileri ve sahtekârın geleceğe, talih ve talihsizliğe dair
hiçbir kehaneti çıkmayınca, yalnızca Sultan değil, Müftü, yani Türk Papası da
kızdı ve Sultan’a sahtekârın yapısını bir an evvel yıkması öğütledi. Gökteki
yıldızları izlemeye başladığı zamandan beri [Sultan, ç.n.], Dünya’da nelerin olup
bittiğine dikkat etmemeye başlamıştı, bu yüzden de İran’daki tehlikeyi
çoğunlukla görememişti. Buna karşılık Kızılbaş Pers kralı, gökyüzünü
bulunduğu yerde bırakmış, gözlerini Dünya’ya çevirmiş ve bunun neticesinde
zafer kazanmıştı.
Bunun üzerine, Sultan bu yapının hemen yıkılmasını emretti ve bina Yeniçeriler
tarafından yıkıldı. Yani bu yeni ve Türkler’de daha önce bilinmeyen astronomi
son buldu. Ancak yapının ustası kısa zamanda yıldızlarda kendisini görünmez
kılması gerektiğini gördü. Aksi halde yapının başına gelen kendisinin başına
gelecekti. Bir daha da ortalıkta görülmedi, belki de yıldızlara karışmıştı.”
Daha önce adını andığımız Turcograecia’dan da gözlemevinin akıbeti
hakkında bilgiler ediniyoruz. Gerlach’ın mektubunun arkasından yayıncı
[M.Crusius, ç.n.] sözü sürdürüyor:
“Gerçekte sonuç şöyle oldu (D. Wenceslaus Budowezius’un Budowa’dan 10
Mart 1580’de Gerlach’a yazdığı gibi): o küre biçimindeki eser, ocak ayı sırasında
tek bir saatin tümüne sadece eşitlendi. Şimdiye kadarki bütün kötülüğün nedeni
(İran’da başarısızlıkla sürdürülen savaştan dolayı) olduğuna yaygın olarak
inanılması için.”
12

Anılan Batı kaynakları, birçok noktada Türk kaynaklarında anlatılandan
farklılık gösterir.
Takiyüddin’in İstanbul’a geliş ya da sultan tarafından görevlendiriliş
zamanı söz konusu olduğunda Ataî’nin biyografisine sadık kalacağız; fakat
‘Atai’nin aktardığı gözlemevinin inşasının ancak 987’de (başlangıcı 28.2.1579),
“Sultan Murad’ın yönetim döneminin başlangıcında” başladığına ilişkin bilgi

11
Elle: Dirsek ile elin orta parmağının ucu arasındaki mesafeye karşılık gelen Alman uzunluk ölçü
birimidir. Bölgelere göre 50-85 cm arasında değişmektedir. Arşın’a (75 cm) eşdeğer bir uzunluk ölçüsü
olarak kabul edilebilir (çevirenin notu).
12
Crusius’un sözünü ettiği kişi Gerlach tarafından da sıklıkla anılır (Tag-Buch [Günlük] 418, 421, 424, 427,
480); bu kişi ‘Bohemyalı bir soylu’dur (s.418’de bu şekilde yazılmıştır, s..427’de ise yanlış baskı sonucu
“Romalı bir soylu” olarak geçmektedir) ve Elçi von Zinzendorf’un ‘kahya’sıdır (Mordtmann’ın notu).
Takiyüddin’in Pera’daki gözlemevi

121
doğru olamaz. Gerlach’ın günlüğünden ve Crusius’a mektubundan hareketle
kesin olarak söylenebilir ki, 1577 sonbaharında yapının bir kısmı içindeki
araçlarla birlikte bitirilmişti. Ayrıca 13 Safer 986 (21.2.1578)
13
tarihli irade
gözlemevinin varlığından söz edilmektedir. Bu nedenle Schweigger gibi
inşaatın 1575 yılında başladığını kabul edebiliriz; Gerlach’a göre Takiyüddin
inşaatı 7 yılda bitirmeyi taahhüt etmişti ve ‘Ataî’ye göre de Ocak 1580’deki
yıkım sırasında “tamamlanmasına az kalmış”tı; gözlemevi inşaatının bir yıldan
kısa sürede tamamlanmasına az kalacak derecede ilerlemiş olması pek kabul
edilebilir değildir.
Yıkım tarihi hakkında ‒21 Ocak 1580‒ ‘Ataî’nin söyledikleri
Budowitz’in raporuyla (yukarıda adı anılmıştı) uyum içindedir. Buna karşın
Takiyüddin’in çabalarının çağdaşlarında olumlu karşılık bulduğu konusu
çelişkilidir.
Gerlach ve Schweigger kendisini Sultan’ın batıl inancını kişisel çıkarı
için kullanan ve gözlemevini yalnızca astroloji amacıyla kuran bir hilekâr olarak
görüyorlardı.
Ataî ve diğer Türk yazarlar, Takiyüddin’in yıldızlardan çıkardığı
kehanetleri hakkında sessiz kalıyor ve yalnızca yıldızlı gökyüzünün
mucizelerinin keşfini, insanın içindeki yaratılış gizlerine zorla girmeye çalışan
günahkâr bir davranış olarak yorumlamaları ve böyle bir girişimin destekleyicisi
olan zenginlere felaket getirecek olması nedeniyle faaliyetlerini kötü olarak
yargılıyorlar. Görünüşte İran ile yapılan savaşın talihsiz gidişatı onları haklı
çıkarmıştır. Schweigger’in de ima ettiği ve Budowitz’in Crusius’ta açıkça
söylediği gibi Müftü Kadızade’nin de Sultan’a bunu bir delil olarak sunmuş
olması muhtemeldir.
Gerlach ve Schweigger belli ki astronomun kişiliğinde yalnızca astroloğu
gören büyük çoğunluğun fikrini aktarıyor. Buna karşın gözlemevinin bilimsel
araçlarla donanımı hakkında verdikleri bilgiler, gerçekten önemli bir yapı ile
karşı karşıya olduğumuz yargısına varmamıza neden oluyor. Bu bağlamda,
Schweigger’e göre Takiyüddin’in Roma’da bir “mathematicus”tan sanatını
öğrenmiş ve bir Yahudi’nin yardımıyla Ptolemaeus, Euklides, Proklos ve diğer
ünlü astronomların yazılarını incelemiş olması dikkat çekiyor. Doğrusu
Takiyüddin astronomi çalışmalarına oldum olası özen gösterilen Kahire’de
öğrenim gördüğünden Roma’ya gitmesine gerek yoktu.
14
Ancak Frenk
ülkesinde modern araçlar ve yeni yöntemler buldu ve görünüşe göre niyeti

13
Miladi takvime yapılmış olan bu çevrim yanlıştır, doğrusu metnin ilk paragrafında da geçtiği gibi
21.4.1578’dir (çevirenin notu).
14
Makaleyi uzatmamak için A. Hauber’in Islam VIII, 48 ve devamı, ve orada anılan kaynaklara atıf
yapılmıştır (Mordtmann’ın notu).
Osmanlı Bilimi Araştırmaları X/2 (2009)

122
bunları İstanbul’da tanıtmaktı: ‘Ataî’ye göre seleflerinin o zamana dek
kullandığı yöntemlerin eskimiş olduklarını söylüyordu; Schweigger de onun
faaliyetini “yeni astronomi” olarak nitelemekteydi. Yani bu, Batı bilimini
Doğu’da ilk kez yeşertme denemesiydi; ancak uygun zaman henüz gelmemişti
ve bağnazlığın
15
direnci karşısında başarısız olmuşsa, Gerlach ve Schweigger
ile birlikte arkadasından kötü konuşmak yerine üzülmemiz gerekir.
16
Belki de
planlarının başarısız olmasında sorumluluğun bir kısmını müneccimlerin itibarlı
loncasına karşı kendine güvenerek ortaya çıkan Takiyüddin’in kendisi
taşımaktadır; ayrıca Arap ve dışarıdan gelen bir kimse olarak yöneten ırka
mensup meslektaşlarına çok da hoş gelmemesi de bir neden olarak sayılabilir.
17

Bu etkilere karşı Sultan’ın ve Hoca Saadeddin’in gösterdiği yakınlık da onu
koruyamamıştır.
Elli yıl sonra Avrupa coğrafya biliminin eseri olan modern atlaslar
İstanbul’a gelmeye başladı. [Avrupa coğrafya biliminin] Türkiye’de kabul
görmesinde, Kâtip Çelebi’nin onyedinci yüzyılın ikinci yarısında, bu atlasları
bilimsel olarak değerlendirmesi rol oynamıştır; 100 yıl sonra ise baskı tekniği
İstanbul’a gelir. Astronomiye ancak ondokuzuncu yüzyılda, büyük reformcu II.
Mahmud ve onun halefi Abdülmecid’in yönetimi sırasında sıra gelir ve Avrupa
örnek alınarak bir gözlemevi kurulur.
18

Şimdi geriye yalnızca Takiyüddin’in binasının nerede olduğunu
araştırmak kalıyor.

15
Almanca metinde orthodoxie sözcüğü kullanılmaktadır (çevirenin notu).
16
Schweigger, yapıtında, Sultan III. Murad’ın bilime merakını anlattığı başka bir yerde biraz daha doğru bir
değerlendirmede bulunur ve şunları yazar (s.144):
“O, en büyük dostu kitaplar olduğu için özellikle övgüye değerdi. Bilhassa kutsal kitabı [Kuran-ı Kerim,
ç.n.] incelemeye ve atalarının tarihi araştırarak onların izlerini takip etmeye yönelmişti. Ayrıca,
astronomiye olan büyük ilgisi de övgüye değerdi. Daha sonra, bir yerküresi yaptırmak için yukarıda
sözünü ettiğim büyük masraflara girmişti. Çevresinde okumuş insanlar da bulunuyordu. Sevdiği ve büyük
saygı duyduğu hocası [yani Hoca Saadeddin] ona her gün hat sanatı üzerine ders vermiş ve her önemli
olayda Sultan onun bilgisine başvurmuştur.”
Bu ifadeler bana, “Euclidis Elementorum geometricorum libri XIII ex traditione doctissimi Nasir- idindi
Tusini, nune primum arabice impressi” kitabının Romae in typogr. Medicea 1594 baskısının sonunda
basılı olan ve III. Murad’ın bu kitabın [Osmanlı] İmparatorluğunda dağıtımına izin veren kararına dikkat
çeken Babinger’in notunu hatırlatıyor (bkz. Babinger, Stambuler Buchwesen im 18. Jahrh. [18. Yüzyıl’da
İstanbul Kitap Faaliyetleri, ç.n.] Lpz. 1919, s.5, dipnot). (Mordtmann’ın notu).
17
Krş. von Hammer, yukarıda zikredilen eser, c.IV, s.107’deki anekdot (Saray imamı Kürdizade büyük
sarığına sinirlendi ve onu insanların içinde azarladı). (Mordtmann’ın notu).
18
Burada yazarın kimi bilgileri karıştırdığı anlaşılmaktadır. 19. yüzyılda kurulan kurum (Rasathane-i
Amire) astronomi değil, meteorolojik ve sismolojik gözlemler yapma amacını taşımaktadır. Ayrıca
Rasathane-i Amire’nin kurulduğu yıl olan 1868’de tahtta padişah Abdülmecid (öl.1861) değil, Abdülaziz
bulunmaktadır. Daha sonra Kandilli’de kurulan rasathane ise 1911’de işlev kazanmıştır (çevirenin notu).
Takiyüddin’in Pera’daki gözlemevi

123
Yukarıda gördüğümüz gibi, Gerlach’a göre “Galata’nın dışında,
Venedikli Andrea Gritti’nin
19
evinin olduğu yerde” idi. Başka bir yerden
(Günlük, s. 34, 20 Ekim 1573 tarihli kayıt) bu yeri tam olarak belirleyebiliriz.
Gerlach, elçiliğin saat yapımcısının “Galata ya da Péra’nın çok ötesindeki”
mezarlıkta gerçekleşen cenaze töreninden sonra “bir Venedik vatandaşı olan
Gritti’nin çok yakınında, bu muhteşem ve çok eğlenceli yerdeki evi” görmüş …
“O öldükten sonra, ev tamamen terk edildi, kısmen yıkıldı ve satın alacak kimse
de bulunamadı. Bir Türk yalnızca taşlar için 1000 duka verdi, ancak onları
alamadı: Güzel beyaz mermerden iki basamak ya da merdiven ve sonra çok
güzel boyanmış, hâlâ yerinde duran bir salon, onun yanında güzel bir banyo ve
içinde şu anda imparatorun köpeklerinin muhafaza edildiği hanım odası olarak
kullanılan fevkalade bir ev.”
Gerlach daha sonra, İstanbul’a, 7000 acemi oğlanın barındığı yerdeki
Galata Sarayı’na geri döner.
Gritti’nin evinin çok yakınında olan mezarlık, önceki yüzyılın 60’lı
yıllarında [1860’lar, ç.n.] kaldırılmış ve bulunduğu yer Péra’nın belediye
başkanlığı bahçesi olarak kullanılmıştır; Galata Sarayı’nın yeri de kesin olarak
bellidir ve yalnızca Gerlach’ın verdiği bilgiler, Ahmet Refik’in dile getirdiği
gözlemevinin orada olduğunu varsayımını çürütmek için yeterlidir. Daha ziyade
Taksim’de, belki de bugün Mecidiye Kışlası’nın [bugünkü Taşkışla, ç.n.]
olduğu yerde ya da onun yakınında yer almış olabilir.
Evliya’nın Tophane gezilerinde verdiği bilgiler (yukarıda anılan) bunu
desteklemektedir:
1. Ayas Paşa’nın havuzu: Taksim Meydanı’nın diğer tarafında,
Dolmabahçe yolu üzerindeki, Alman Konsolosluğu’nun da bulunduğu bölge,
bugün de Ayas Paşa adını taşımaktadır. “A. P.’nın havuzu”, Büyük Süleyman’ın
büyük vezirinin bahçesindekiyle muhtemelen özdeştir; gördüğüm kadarıyla adı
yalnızca 1526 yılında Pietro Bragadino
20
(Alberi’de, Relazione vs. III S., v.3,
104) ile ilişkili olarak anılmaktadır: (Ajas Pascha) ha un bel giardino in
Constantinopoli appresso dove si tien le bombarde [Tophane], dove ei va
spesso, krş. aynı yer, 108;

19
Sultan I. Süleyman ve onun her şeye kâdir sadrazamı İbrahim Paşa’nın gözdesi von Andrea Gritti,
Venedik balyosu ve İmparatorluk elçilerinin eşzamanlı ilişkilerini ayrıntılı olarak anlatır. von Hammer
GOR c.2 ve Zinkeisen. Türkler ona beyoğlu [bey oghlu] ismini vermişti. Bu sözcük prens (dük) oğlu
anlamına gelir. Bugün bile Frenk Péra bölgesi Türkçe’de beyoğlu [bey oghlu] adıyla anılır. Gritti’nin evi
meş’ûm [uğursuz] olarak ünlenmiş, bu yüzden de bakımsızlığa terk edilmiştir (Mordtmann’ın notu). ‘Bey
oğlu’ olarak bilinen Andrea Gritti değil, oğlu Alvise Gritti’dir, bakımsızlığa terk edilen konak da
Alvise’nin konağıdır (çevirenin notu).
20
Pietro Bragadino 1526’da Venedik elçisi idi (çevirenin notu).
Osmanlı Bilimi Araştırmaları X/2 (2009)

124
2.Samsunhane (Hammer’in çevirisine göre köpek evi ya da köpek
kulübesi): Gerlach, Sultan’ın köpeklerinin eskiden Gritti’nin oturduğu evin
müştemilatında bakıldığını söyler.
3.Samsunhane’nin yakınındaki “astronomun kuyusu”: Gerlach’a göre bu
bina, Gritti’nin evini inşa ettiği yerdedir.
Ataî ve ondan alıntı yapanların kullandığı yer tasviri olan “Tophane
üstündeki tepenin zirvesi”, Gerlach’ın ve Evliya’nın verdikleri kesin bilgilere
uymaktadır.
Gözlemevinin Galata Kulesi’nde olduğu ise kesinlikle yanlış bir bilgidir;
bu fikir, Takiyüddin’in ‘kuyusu’ üzerinde bir kule inşa ettirmesi nedeniyle
oluşmuştur.
İki nokta hakkında ise ne yazık ki okuyucuya yeterli bilgi verecek
durumda değilim: Takiyüddin’e astronomi çalışmalarında yardım etmiş olduğu
düşünülen Selanikli Yahudi ve gözlemevinde yer alan araçlar. Onaltıncı yüzyıl
Selanik Yahudi Cemaati içinde canlı düşünce hareketlerinin olduğu
bilinmektedir ve Takiyüddin’in yanında yer almış kişinin kim olduğu, ancak o
zamanın Yahudi literatüründen belirlenebilir; bunu, konunun uzmanı olan
araştırmacılara bırakmak zorundayım. Belki astronomlar, Takiyüddin tarafından
yapılmış araçlar hakkında nakledilen bilgilerden hareketle bu araçları
belirleyebilir. İhtimal ki, hâlâ aynı yerde, yer altında duruyorlardır ve mutlu bir
rastlantı bunları günün birinde gün ışığına çıkarır.
Ek
Bay Babinger’e, Pertsch’in Arabische Handschriften der Herz. Bibliothek
zu Gotha’nın [Gotha Dükalık Kütüphanesi’nin Arapça Elyazmaları, ç.n.] V.
cildinde, s. 544’te kaydettiği ‘Gothaer Handschrift türk. 156, varak 6a’da
bulunan Sultan III. Murad’ın Takiyüddin hakkındaki bir emrinin kopyasına
ilişkin notu için teşekkür ederim. Babinger, bu belgenin bir fotoğrafını temin
etti ve yayınını bana bıraktı. Bunun için de ona burada özel teşekkürlerimi
sunuyorum.
Bu belge, Mısırlı astronom için bir zeamet beratı, yani bir emlak terk
belgesidir.
Ne yazık ki kopya eden kişi elindeki örneğin zeametin daha kesin
tasvirini içeren son kısmını belgeye almamıştır; belli ki onu asıl ilgilendiren
belgenin Doğu hitabet sanatının çiçekleriyle süslenmiş girişidir; keşke bize en
azından tarihi vermiş olsaydı! Bunun dışında kopya birçok yanlışla deforme
edilmiş durumdadır: daha başında, nişan adı verilen bölümde, birden fazla
sözcük eksiktir (krş. v. Kraelitz’deki tam örnekler, Osmanische Urkunden in
türk. Sprache [Türkçe Osmanlı belgeleri, ç.n.], s.26), و ve izafe sürekli
Takiyüddin’in Pera’daki gözlemevi

125
karıştırılmakta (örneğin satır 3’te ینابرلا و نوعلاب) ve bunun dışında da yanlış
yazımlar bulunur. Çeviride bunların bazılarını düzelttim, bazı sözcükleri de
düzelttiğimi belirttim; okuyuşumdan emin olunabilir; anlamlandıramadığım ya
da düzeltemediğim sözcükleri yanlarına eklediğim soru işaretleriyle belirttim.
Beratın kaleme alınmasındaki sanat, metnin verildiği kişiye saygı
gösterilerek astronomiyle ilgili terimlerin kullanımı ve bunlarla ilgili
karşılaştırmaların özenle kullanmasında görülür. Mesela Nerkesi’nin [Nergisî,
ç.n.] Selanik’teki Hamza Bey Camisi’nin vakfiyesinde varlıklı bir tüccar olan
hayır sahibinin durumunu kendine özgü ifade tarzı ile ima etmesi gibi. Çeviride
bu ifadeleri uygun şekilde tercüme etmek her zaman mümkün olmamıştır.





Osmanlı Bilimi Araştırmaları X/2 (2009)

126

Çeviri [Almanca’dan]:
(1) Merhum ve mağfur Sultan Murad’ın (övgü sözleri…) beratının kopyası (2)
astronomi gözlemi yapan Takiyüddin için. (3) Bu, en ulunun vs. emridir ve cihanı zapt
eden hakanın tuğrasıdır: (4) Şüphenin karanlık örtüsünden gün ışığı kadar aydınlık
Güneş’e ve parlayan yıldızın meteor ateşine kadar dünyanın tüm varlıklarını ve tüm
insanlığı aydınlatan şanlı şöhretli lütfumun parlaklığı ve yüksek gönüllülüğümün
yıldırımı (6) ve kutsal yasanın ve âdetlerin desteklenmesinden sonra ve cemaatin birliği
ve ilahi emirlerin yerine getirilmesinde (7) vakitlerin ve saatlerin kaydedilmesi çok
önemli olup ancak geçmiş zamanlarda bilgisi en yüksek âlimler bile (8) ve yalnızca
bugüne kadarki en temel yöntem olan astronomi cetvellerinin yardımıyla takvimleri
hesaplamışlar, yeni gözlemler algılamanın dışında kaldığından (9) benim saltanatıma
dek muzaffer atalarımdan hiçbir yöneticiye bu kısmet olmamış (10) zamanlar ile
saatlerin yaratıcısı ve dakikalar ile derecelerin düzenleyicisi (çeşitli övgüler) (11) uzun
hükümranlığımın dünyayı ısıtan güneşi sabah kızıllığını yapan (12) hilafetimin ebedi
yıldızlarının ihtişamını mutluluğun ufkunda yükseltmek (13 ve devamı), hatırımın
parlaklığı tüm dünya üzerinde yayılıyor ve güneşe eş değerde parlayan aklımın ışınları
tüm insanlar üzerinde parlıyor, böylece (20) ricası üzerine (16 ve devamı) soylu kişinin
örneği, astronom ve yıldız bilimcisinin örneği, dünya bilgesinin ve kronoloğun timsali,
Güneş’in ve Ay’ın menzillerinin kanunları konusunda bilen (18) Zodyak’ın on iki
burcunun hakikatlerine vakıf olan, talih ve talihsizliğin belirtilerini yorumlayan, sabah
Takiyüddin’in Pera’daki gözlemevi

127
ve akşam zamanlarının gözlemcisi, Allah’ın lütfu ile mükemmel olan (19) Ma‘ruf’un
oğlu Takiyüddin’e - başarısı artsın onun!-, (16 ve devamı) daha önce, [Mısır’daki ç.n.]
Raşit şehrinin 150 akçe maaşlı kadısı olması nedeniyle Rumeli’de 70000 akçelik bir
zeamet verilmiş (14 ve devamı).
Konya Sancağı’nda, Ereğli Nahiyesi’nde bulunan, Mehmet ismindeki sahibinin
vefatından sonra sahipsiz kalan 46000 akçelik zeametin verilmesi, böylece onun yıldız
gözlemindeki tecrübesi dolayısıyla astronomi gözlemleriyle görevlendirilmesi, Karaman
Beylerbeyi’ne verilen talimatla kendisini (Takiyüddin’i), daha önce emredildiği gibi,
eksik kalan miktar sonradan tamamlanacak şekilde, serbest kalan zeamete yerleştirmeye
ve buna ilişkin tezkerenin sarayımda tanzim edilmesine. Buna göre kendisine müteveffa
Mehmet’in serbest zeameti, üzerine eklenecek 24000 akçelik miktarla, toplam 70000
akçe olarak verilmiştir ve bunu kendisine burada tasvir edildiği gibi vermeyi doğru
buluyorum. Takiyüddin’in beratının sonu.
Bu resmi belge Osmanlı kaynaklarının Takiyüddin hakkında verdiği
bilgileri doğrulamaktadır: Sultan, din işleri için çok önemli olan tarihleri ve
zamanları belirlemeyi mümkün kılan “yeni astronomi”yi ülkeye getirmekle
gayet hayırlı bir iş yaptığını düşünmektedir; yani o [yeni astronomi, ç.n.] İslami
şeriat ilkelerine hiç de aykırı değildir, aksine oruç zamanları, namaz vakitleri
gibi konulardaki tereddütlerin (4. cümlede aktarılan benzetme de muhtemelen
bundan ötürüdür) giderilmesini sağlayarak dini görevlerin yerine getirilmesini
kolaylaştırmaya yarar. Fakat astrolojiden de söz edilmektedir: 19. cümlede
Takiyüddin iyi ve kötü alâmetlerin örtüsünü kaldıran kişi olarak övülür; bu,
zamanının –Batı’da da- hâkim olan inançlarına bir ödündür. Takiyüddin aynı
zamanda da müneccim başı idi ve kendi düzeltilmiş takvimlerinde de belli
işlerin yapılması için uygun olan ya da olmayan gün ve saatleri işaretlemekle
görevliydi.
Şakayık’ta bulunan ve kendisine Mısırlı kadıların altında görev verilmiş
olduğu ifadesinin de gösterdiği gibi, Raşit şehri kadılığı görevini (16. satır)
muhtemelen kendisi yürütmemiştir. 70000 asperlik (=yaklaşık 1500 duka) bu
zeametin verilmesiyle, ağır çalışma gerektirmeyen bu memuriyet son
bulabilirdi. Anlaşıldığı kadarıyla, zeametin tadına varabilmek için uzun süre
beklemesi gerekti: önceden kendisine tahsis edilen yer olan Rumeli’de boş bir
yer yoktu, böylece bir süreliğine Anadolu’da daha az değerli olan bir yerle
yetinmesi gerekti.
Takiyüddin’e gözlemevinin kurulması konusunda yardım eden Yahudi
astrolog hakkında Dr. Babinger şunları yazıyor:
“[Würzburg’taki] Bay Dr. Porges yalnızca Daniel Perachja Hakohen’in akla
gelebileceğini anlatıyor: Kendisi Josef ben Schemtob’un (Josef Vecinho, Jose de Vinseu
Osmanlı Bilimi Araştırmaları X/2 (2009)

128
olarak da adlandırılır) önemli astronomi yapıtı רית יוסףאש
21
sche’erith Josef’in ikinci
baskısını 1568’de Selanik’te yayımlamıştır ve ünlü bir yıldızbilimcidir; krş.
Steinschneider, Catalogus Libr. Hebr. in Bibl. Bodl. [Bodleian Kütüphanesi’ndeki
İbranice Yazmalar Kataloğu, ç.n.], s.1527.”
Son olarak, Ch. Schefer’in terekesinde bulunan ve aşağıdaki gibi tarif
edilen Takiyüddin’in bir elyazmasının Blochet aracılığı ile (Catalogue de la
collection de manuscrits Orientaux … formée par Mr. Charles Schefer. Paris
1900, s.185) Bibliothèque Nationale’e girdiğini eklemek istiyorum:
Nr. 1126 لاسر ۂ دصر ات یف ۂمان ل انلوم في نڍ دلا یقت Traité d’astronomie de Taki ed-
din, avec des figures. Suivant une notice écrite au recto du premier feuillet اشنھشلا جيزل
ۂت د اصرلا ت دا ۂتيھ, ces dessins sont empruntés aux “Tables impériales”. Cet ouvrage a
été composé pour le douzième sultan de la dynastie d’Osman, Mourad III, fils de Selim
II, fils de Soliman. XVII siècle. 15 feuillets.
Anlaşılan tek nüshadır
22
ve yazarının el yazısıyla yazılmıştır.
23
Bu
elyazma eser iyi incelenmelidir; çünkü Takiyüddin tarafından gözlemevinde
kurulmuş araçların tariflerini içeriyor olabilir.
Editörün eki: Takiyüddin’e verilen ‘berat’ın transliterasyonu
24

Merhûm ve mağfûrun leh Sultân Murâd Han aleyhirrahmeh velgufrân
hazretlerinin rasad peydâ eden Takiyüddîn hazretlerinin berâtı sûretidir. Nişân-ı şerîf-i
âlîşâni ve mekân-ı tuğrâ-yı garrâ-yi cihânsitân-ı hâkânî nefeze bil’avni verrabbânî ve’l-
menni’l-mennânî hükmü oldur ki: Çün eşi’â-yı sîyt-i mekrümetüm ve bârika-i ulûv-i
himmetüm hicâb-ı sehâb-ı irtiyâbdan mânend-i hurşîd-i reşîd-i nehârî ve kevkeb-i
müstenîr-i şühub-i târî âmme-i halk-ı âlem ve kâffe-i benî âdem vâzıh u peydâ ve lâyih-i
hüveydâ olmuşdur. Binâen alâ hâzâ, irtifâ’-i âfitâb-ı şer’ ü sünnet ve icmâ’-i ümmet edâ-
i ferâyiz-i rabbânî içün zabt-ı evkât ve sâ’ât ehemm-i mühimmâttan olub, sevâbık-ı
eyyâmda ve sevâlif-i ezmânda gelen fuzelâ-i mütekaddimîn ve hükemâ-i mütebahhirînin
eyâzîc ile ilâ yevminâ hâzâ istihrâc-ı takâvîm olub, rasad-ı cedîd emr-i ba’îd fehm
olmağla benüm zemân-ı saltanatiktirânıma gelince, ecdâd-ı izâmumdan bir pâdişâha
mukarrer ve bir şehinşâha müyesser olmayub, lâkin bedâyi’-i (bedî’-i) evkât u sâ’ât ve
vâzı’-ı mevâzi’-i dakîk u derecât, cellet hikmetuhu ve allet kudretuhu tal’at-ı hurşîd-i
cihântâb-ı rûzefzûnumu müşrik-ı subh u adâletten sâtı’ ve kevkebe-i kevâkib-i
ebedîyyüzzuhûr hilâfet-i hümâyûnumu ufk-i sa’âdetten tâli’ kılub, iltifât-ı hâtır-ı âfitâb

21
http://www.zeno.org/Geschichte/M/Graetz,+Heinrich/Geschichte+der+Juden/Dritter+Zeitraum/
Vierte+Periode/%5B1.+Epoche.%5D+Epoche+des+gesteigerten+Elends+und+Verfalles/15.+Kapitel.+Ve
rtreibung+der+Juden+aus+Navarra+und+Portugal adresli web sitesinde bu yapıtın adı “' יוסף באור לוחות כה
'ויזינו אברהם זכות בלשון לעז מועתקים מהעתקה נוצרית להר” olarak verilmektedir (çevirenin notu).
22
Bu eser, Mordtmann’ın belirttiği gibi tek nüsha değildir. Türkiye’de Topkapı Sarayı Müzesi’nde (Hazine
542), İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi’nde (TY. 1993), Kütahya Vahid Paşa Kütüphanesi’nde ve
Kandilli Rasathanesi’nde (No.208/7) birer nüshası bulunmaktadır.
23
Eser müellifin yani Takiyüddin’in hattıyla değildir.
24
Berat’ın transliterasyonu için Prof.Dr. Mehmet Kanar’a ve Abdullah Köşe’ye teşekkür ederim
(F.Günergun, OBA, editör).
Takiyüddin’in Pera’daki gözlemevi

129
me’ser-i şâhânem cümle âleme ziyâgüster ve ezvâ’-ı leme’ât-ı zamîr-i münîr-i
hurşîdtenvîr-i pâdişâhânem zümre-i benî âdemi müşerref ve münevver eylemiştir.
Felizâlik Konya sancağında Ereğli nâhiyesinde işbu kırk altı bin akçe zeâmet
müteveffâ Mehmed tahvîlinden mahlûldür deyu, bundan akdem yüz elli akçe ile reşîd
kâdısı iken Rumeli’nde yetmiş bin akçe zeâmete emr-i şerîf verilüb, henüz müyesser
olmayan kıdvetü’l-emâcid üsvetü ashâbi’l-hey’e ve’n-necm, zübde-i erbâbi’l-hikme
ve’t-takvîm, ârif-i ma’ârif-i ahkâm-ı menâzil-i şems ü kamer, vâkıf-ı mevâkıf-ı dakâ’ik-i
hakâ’ik-i burûc-i isnâ’aşer, kâşif-i mekâşif-i sa’d u nahs, râsıd-ı merâsıd-ı subh u ems,
el-muhtass bi’inâyeti’l-meliki’r-ra’ûf Takiyyüddîn ibni Ma’rûf zîde tevfîkuhunun ilm-i
nücûmda mahâreti olub, rasad hizmetinde olmak üzere kendüye verilmek bâbında inâyet
ricâ eylemeğin, ol hüküm alınub mahlûllı noksânı tekmîl olunmak üzere tevcîh idesin
deyû Karaman beğlerbeğisine hükm-i şerîf verildikten sonra tezkiresini bâb-ı
sa’âdetimden ihrâc olunmak fermânım olmağın, zeâmet-i müteveffâ Mehmed
tahvîlinden bekriden (?) yirmi dört bin akçe noksânıyla ber vech-i tekmîl yetmiş bin
akçe üzere tevcîh olunub, südde-i sa’âdetimden lâyık görüb verdim. Ki zikr olunur.
Temmet berât-ı Takiyyüddîn.

Taqi al-din’s Observatory at Péra
The last quarter of the 16th century saw the establishment of an
observatory in Istanbul. The founder was the Ottoman astronomer Taqi-al-din
(d. 1585) who started celestial observations with the aim of improving the
astronomical tables (zij) of Ulugh Beg of Samarkand. The present text is the
Turkish translation of “Das Observatorium des Taqi-ed-din zu Pera” published
in Der Islam (Berlin) in 1923, by J.H. Mordtmann, German orientalist and
diplomat. The article brings together the information found in European and
Ottoman sources regarding the observatory and presents the licence given by
Sultan Murad III to Taqi al-din, entrusting him with the foundation of the
observatory.
Key words: Taqi al-din, Istanbul observatory, history of astronomy, Ottoman
Empire; Anahtar sözcükler: Takiyüddin, İstanbul Rasathanesi, astronomi
tarihi, Osmanlı İmparatorluğu.
TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI DERGİSİ • 421


Memlûk Astronomisi


The Astronomy Of The Mamluks
David A. KING


Çeviren: Ayşe Dudu KUŞÇU
∗∗


ÖZET
Araplar’ın “İlmü’l-hey’e” veya “İlmül-felek” olarak adlandırdıkları astronomi ile onun bir
kolu olan “İlm ahkami’n-Nücum” ya da “İlm Sınaat-i Ahkami’n-Nücum” dedikleri astrolojiye
olan ilgileri İslamiyet öncesi döneme rastlar. Onların bir taraftan Romalılarla, diğer yandan da
Sasanîler ile temas halinde olmaları astronomi ve astrolojiye kayıtsız kalmamalarını sağlamış-
tır. Üstelik Keldanî astronomisinden miras olduğu sanılan yıldızlara ilişkin zengin bir bilgi
birikimine sahip oldukları bilinmektedir. Bununla birlikte İslamiyet öncesinde Araplar’ın ast-
roloji bilgisinin sistemli yani bilimsel bir seviyede olduğu söylenemez. İslamiyetle birlikte ge-
rek ibadet vakitlerinin, gerekse dini günlerin ve Kıble doğrultusunun belirlenmesi gibi ihtiyaç-
lar sistemli bir astronomi bilgisinin geliştirilmesini zaruri kılmıştır. Bu amaçla ilk olarak Yu-
nan astronomi eserlerinin Lâtince'den Arapça'ya tercümeleri yapılmıştır. Tercüme aşamasını
bu alandaki diğer bilimsel faaliyetler takip eder. VIII Yüzyıla gelindiğinde İslâm astronomi
biliminin oldukça büyük mesafeler katettiği görülür. Ancak X ve XI. Yüzyıla damgasını vu-
ran Fatımî astronom İbn Yunus, hem İslâm dünyası hem de bütünüyle insanlık tarihi için bu
alanda son derece önemli başarılar elde etmiştir. İslâm dünyasında XIII.Yüzyıla kadar İbn
Yunus’un çalışmaları üzerinde bir çalışmaya rastlanmaz. Fatımiler ile aynı coğrafyada bir
devlet kurmuş olan Memlûkler, astronomi konusunda hem İbn Yunus’u hem de o döneme
kadar yapılan bütün çalışmaları gölgede bırakacak çalışmalar yapmışlardır. İbnü’ş- Şâtir,
İbnü’s-Sarrac gibi oldukça meşhur astronomi bilginleri bu dönemde yetişmiştir. Ayrıca isimle-
rine bakarak aslen Türk olduklarına büyük ölçüde kanaat getirdiğimiz; Yusuf İbn Tuğhan,
Ahmed İbn Timurbay, Baylak el-Kıpçakî, Taybuga el-Baklamşî ve onun oğlu Ali İbn Taybuga
ile Seyfeddin Satılmış da bu dönemdeki astronomi bilimine katkıda bulunanlar arasındadır.


New York Üniversitesi, Hagop Kevorkian Yakındoğu Araştırmaları Merkezi, Yakındoğu Dil-
leri ve Edebiyatları Bölümü (Department of Near Eastern Languages and Literatures, Hagop
Kevorkian Center for Near Eastern Studies, New York University, New York, N.Y. 10003.)
Bu makale Smithsonian Enstitüsü (1972-1979) ve Ulusal Bilim Kurumu (1972-1982) tarafın-
dan finanse edilen Mısır’daki Amerikan Araştırma Merkezi’nin yürüttüğü araştırmaya daya-
nır. Yorumları için George Saliba ve Alain Brieux’a ve fotografları temin ettikleri için Muam-
mer Dizer ve Owen Gingerich’a teşekkür ederim. Fotografların basımı Hagop Kevorkian Ku-
rumu’nun bağışıyla finanse edilmiştir.
Makale, Isis, Vol. 74, No. 4 (Dec., 1983), s. 531-555’de yayımlanmış ve
http://www.jstor.org/stable/232211 sitesinden alınmıştır. (Çevirenin notu)



Dr., Gazi Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü. Çeviri metninin dipnot kısmında
A
1,
A
2…şeklinde bir silsile takip eden açıklama ve görüşler çevirene aittir.
422 • TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI DERGİSİ

ANAHTAR KELİMELER
Memlûkler, Astronomi, Muvakkit, Zic, Zaman Kaydetme, Usturlap, Kadran.

ABSTRACT
Arabs’ interests in Astronomy and Astrology entitled “İlmü’l-hey’e” or “İlmül-felek” and
“İlm ahkami’n-Nücum” also “İlm Sınaat-i Ahkami’n-Nücum”by Arabs commenced before the
Islamic period. Their contacts with Romans and Sassanids provided them without reckless for
astronomy and astrology. Moreover, it is recognized that Arabs have a lot of information about
stars, inheritance of Keldanid astronomy. However, it can not be assumed that Arabs do not
have scientific and systematical knowledge about astronomy. With the advent of ıslamic
period, both as regulation of the times of prayer, religious days and direction of qibla necessities
made essential to develop systematical astronomic knowledge. For that reason, Greek
astronomical treatises were fırst translated from Latin into Arabic. Other scientific activities
in this field followed that translation phase. By the VIII. Century, it was obvıous that Islamic
astronomy science has taken large distance. However, Fatimid astronomer Ibn Yunus, the
hallmark of X and XI.centuries, had great achivements for both Islamic world and entıre
human’s history. Until XIII. Century in Islamic world there was not any study better than
İbn Yunus treatises. Mamluks,who founded a state in the same area with Fatimids, dıd studies
which shadowed both İbn Yunus and former explorations. Emınent astronomers such İbnü’ş-
Şâtir and İbnü’s-Sarrac were brought up in this period. Also Yusuf İbn Tuğhan, Ahmed İbn
Timurbay, Baylak el-Kıpçakî, Taybuga el-Baklamşî and his son Ali İbn Taybuga and
Seyfeddin Satılmış who we decided when glancıng their names were Turkic origin and
contributors of astronomy science in that period .

KEY WORDS
Mamluks, Astronomy, Muwaqqit, Zij, Time Keeping, Astrolabe ,Quadrant.

TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI DERGİSİ • 423



GİRİŞ
Memlûk Devleti, 1250 yılında Mısır ve Suriye’de kurulmuş olan bir Türk
devleti’dir. Gerek idarî yapısı, gerekse tarihte oynadığı roller bakımından ol-
dukça farklı bir konuma sahiptir. O döneme kadar kurulan diğer Türk devletle-
rinden farklı olarak yönetimde verâset sisteminin (saltanat) yerine kişisel liya-
kate önem verilmiş ve hükümdarları bu suretle iş başına gelmişlerdir. Devletin
1517 yılında Osmanlılar eliyle yıkılışına kadar olan dönemde Ortadoğu’nun en
büyük siyasî ve askerî gücünü oluşturan Memlûkler, hakim oldukları sahada
üstün bir medeniyet kurmuşlar ve pek çok konuda Osmanlılar’ın önüne geç-
mişler ve onlara öncü olmuşlardır.
Hâkimi oldukları coğrafyanın bütün özelliklerini çok iyi değerlendiren
Memlûk sultanları, bir taraftan Akdeniz’in sunduğu ticarî imkanları kullanır-
ken, diğer yandan daha önce aynı coğrafyaya hakim olan Eyyubî ve Zengi Dev-
letleri vasıtasıyla Selçuklu Devleti’nin bıraktığı kültürel mirası devralmayı da
ihmal etmemişlerdir. Verimli Mısır ve Suriye toprakları, Akdeniz ticareti, Ana-
dolu ve Karadeniz’in kuzeyi ile yapılan ticaret Memlûk Devleti ekonomisinde
beklenen bir gelişme göstermiş ve bununla paralel olarak bilim ve eğitim alan-
larında da önemli ilerlemeler yaşanmıştır. Kahire, Halep ve Şam’da Nizamiye
Medreseleri gibi pek çok medrese kurulmuştur. Siyasî arenada Ortaçağ İslâm
dünyasının maruz kaldığı iki büyük tehlike; Haçlılar ve Moğollar, Memlûkler
tarafından bertaraf edildiği gibi Moğol istilâsı önünden kaçan Orta Asya bilim
adamlarını himâye görevi de Memlûklar’a kalmıştır. Bütün bu etkenler pek çok
bilim dalında önemli gelişmelerin yaşanmasına sebep olmuştur ki, bunlardan
birisi de astronomidir.
Ülkemizde sınırlı sayıda tarihçi Memlûkler üzerinde araştırma yapmış, an-
cak bunların pek çoğu da siyasî tarihi ele almakla yetinmişlerdir. Bundan dolayı
Memlûkler’in eğitim ve bilim alanında ortaya koydukları eserler ve bu yolda
aldıkları mesafe henüz tam anlamıyla incelenmemiştir. Bilim tarihçilerimizin
büyük bölümü de daha çok Müslümanların astronomi faaliyetlerinin ilk başla-
dığı dönemler ile bir şekilde daha popüler olmuş İlhanlı ve Osmanlı dönemle-
rini ele almışlardır. Bunlar arasında Profesör Aydın Sayılı öncü ve örnektir.
Memlûk dönemi astronomi faaliyetlerini ve astronomlarından bazılarını ele
alan çalışmalar arasında Profesör Fuat Sezgin’in iki eseri; Geschichte des
arabischen Schrifttums ile İslam’da Bilim ve Teknik’ini, Profesör Sevim Tekeli’nin
424 • TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI DERGİSİ
iki önemli makalesini; İzzüddin bin Muhammed el-Vefâî’nin “ekvator halkası” ve
el-Urdî’nin “Risâletü’n fî Keyfiyeti’l-Ersad’nı zikretmeden geçmek büyük eksiklik
olur. Son zamanlarda astronomi tarihi çalışan ve çalışmalarında yeri geldikçe
Memlûk astronomlarından bahseden bilim tarihçilerimizden biri de Profesör
Yavuz Unat’tır.
Türkçe’ye çevirdiğimiz bu araştırma, bilimsel alanda Memlûkler’in şimdiye
kadar çok iyi bilmediğimiz bir yönünü ortaya çıkarması bakımından son derece
önemlidir. Astronomi alanında ve özellikle de Ortaçağ astronomisi konusunda
pek değerli çalışmalar yapan David A. King’in yapmış olduğu bu çalışma,
Memlûk astronomi tarihine bir giriş niteliği taşımaktadır. Bilim adamı, daha
çok o dönem biyografi kitaplarını kullandığını belirtmektedir. Ancak o döneme
ilişkin bilgi veren kaynaklar oldukça çeşitlidir.Örneğin kronikler, şehir tarihleri
ve seyahatnâmeler gerek bu dönemdeki bilimsel faaliyetler gerekse sosyal ha-
yata dair oldukça değerli bilgiler içerir. Bunlardan yararlanmak için kaynak
dili özellikle Arapça ile diğer bilimsel altyapıya sahip olmak gerekir. Öyle ümit
ediyoruz ki, 25 yıldan fazla bir süre önce kaleme alınmış olan bu araştırmanın
dilimize çevrilmesi, tarihçilerimizi ve bilim tarihçilerimizi Memlûk tarihine ve
özellikle de Memlûk astronomisine geniş bir perspektiften bakma ve bu alanda
araştırmalar yapma imkanı sunar.
BELGELER & TERCÜMELER
MEMLÛK ASTRONOMİSİ
İslam bilminin altın çağı olarak isimlendirilen dönemden sonra, İslam me-
deniyetinin belli başlı bölgelerinin her birinde çeşitli yerel astronomi ekolleri,
çok farklı gelenekler ve ilgi alanlarıyla gelişti ve ilerledi. Memlûk Mısır ve Suri-
ye’sinde, astronomide hatırı sayılır ölçüde bilimsel aktivite vardı. Gerçekten
Kahire,13.Yüzyılın sonunda İslam dünyasında önemli astronomi merkezlerin-
den biriydi, 14. Yüzyılın ortasında ise, Dımaşk (Şam), İslam dünyasında ve bel-
ki de bütün dünyada en önde gelen astronomi merkeziydi. Memlûk astronom-
ları; gezegenlere ilişkin teorik ve ölçümsel astronomi, küresel astronomi, zaman
kaydetme, enstrümanlar, halk astronomisi ve astroloji gibi astronominin her bir
temel branşında çalıştılar.. Mevcut modern literatürde bu yerel bilim adamları-
nın faaliyetleri gözden geçirilmemiştir. Bu oluşumda el yazmaları ve enstrü-
manlar, geçen yirmi beş yıl içinde , bazı hususlarda, geçen on yıl içinde araştı-
rılmakta olan Memlûk astronomisine dair çalışmalar, bilgilerimizin temel kay-
TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI DERGİSİ • 425
naklarıdır.
1
Bu girişten sonra Memlûkler’in bu alandaki katkılarının incelenme
vakti geldi. Bu çalışmanın amacı budur.
I. FATIMÎ VE EYYUBÎ DÖNEMİ ARKA PLANI
Memlûkler, yaklaşık 1250’de Mısır ve Suriye’de iktidara geldiğinde, Mısır
tarihinin en büyük astronomu İbn Yunus zamanından bu yana yaklaşık 250 yıl
geçmişti. Bu bilgin, Fatımî halifesi el-Aziz el-Hakim için çalıştı, o, Mısır’da bu
dönemin tek astronomu idi ve etkisi uzun süre devam etmişti. Onun temel ça-
lışması “Zic”
A
1 veya “Hakimî Zic” olarak adlandırılan çizelgeli astronomi el
kitabı oldukça seçkin bir telif idi. Zic’in büyük bölümü halihazırda mevcut olup
üzerinde çalışılmaktadır.
2
Kahire’de Fatimiler’in son dönemi ile Eyyubîler dö-

1
Memlûkler’e dair takdim için bakınız: E. Atil, Renaissance of Islam: Art of the Mamluks
(Washington, D.C.: Smithsonian Institution Press, 1981). En zengin Memlûk bilimsel el yazma-
ları koleksiyonları İstanbul, (Süleymaniye ve Topkapı Kütüphaneleri’nde), Kahire (Mısır Milli
Kütüphanesi’nde), Şam (Zahiriye Kütüphanesi’nde), Dablin (Chester Beatty Kütüphane-
si’nde), Prinsetın (Firestone Kütüphanesi’nde), Berlin (Deutsche Staatsbibliothek’de), ve Paris
(Bibliotheque Nationale)’dedir. Birinci kütüphanede bulunanlar hariç hepsi kataloglanmıştır.
Bakınız: Fuat Sezgin, Geschichte des arabischen Schrifttums, 7 vols. (Leiden: Brill, 1967-present),
Vol. VI, pp. 311 ff. Temel bibliyografik kaynakları Heinrich Suter, "Die Mathematiker und
Astronomen der Araber und ihre Werke," Abhandlungen zur Geschichte der mathematischen
Wissenschaften, 1900, 10, ve "Nachtrage und Berechtigungen," ibid., 1902, 14:157-185 (rpt. Ams-
terdam: Oriental Press, 1982); C. Brockelmann, Geschichte der arabischen Litteratur, 2. baskı ed., 2
vols. (Leiden: Brill, 1943-1949), and Supplementbande, 3 vols. (Leiden: Brill, 1937-1942); and A.
El-Azzawi, History of Astronomy in Iraq ... (Arapça) (Baghdad: Iraq Academy Press, 1959) (ihti-
yatlı kullanılmalıdır) içerir. Ayrıca bakınız: David A. King, A Catalogue of the Scientific
Manuscripts in the Egyptian National Library, 2 vols. (Cairo: General Egyptian Book
Organization, 1981-1984); King, A Survey of the Scientific Manuscripts in the Egyptian National
Library (Publication of the American Research Center in Egypt) (Malibu, Calif.: Undena Press,
in press).
Memlûk astronomi aletleri ve Memlûk dizaynına dayanan Osmanlı astronomi aletlerinin en
zengin koleksiyonları, Atina (Benaki Müzesi’nde), Kahire (Mısır Milli Kütüphanesi ve İslâm
Sanat Müzesi’nde), Dablin (Chester Beatty Kütüphanesi’nde), İstanbul (Kandilli Gözleme-
vi’nde), Oxford (Bilim Tarihi Müzesi’nde)’dadır. Çeşitli Eyyubi ve Memlûk astronomi aletleri,
R. T. Gunther, The Astrolabes of the World, 2 vols. (Oxford: Univ. Press, 1932; London: Holland
Press, 1976) da listelenmiştir. Ayrıca bakınız: L. A. Mayer, Islamic Astrolabists and Their Works
(Geneva: Ernst Kundig, 1956), ve R. Ettinghausen’in editörlüğünü yaptığı, Aus der Welt der
islamischen Kunst (Berlin: Mann, 1959), pp. 293-296 ekler kısmında ve Alain Brieux - F.
Maddison, Repertoire des facteurs d'astrolabes et de leurs oeuvres, Vol. I: Islam (yakında çıkacak);
Emilie Savage-Smith, Survey of Islamic Celestial Globes (Washington, D.C.: Smithsonian Enstitü-
sü yayınlarından yakında çıkacak)
A
1 Zij veya Zic kelimesi Farsça Astronomi tabloları, astronomi cedvelleri anlamındadır. (çevirenin
notu)
2
İbn Yunus hakkında bilgi için bakınız: "Ibn Yunus" in Dictionary of Scientific Biography (DSB), 15
vols. (New York: Scribners, 1970-1981). Zic üzerine standart çalışma için bakınız.: E. S.
Kennedy, "A Survey of Islamic Astronomical Tables," Transactions of the American Philosophical
Society, N.S., 1956, 46(2):123-177. Zic’deki çizelgeler hakkında bakınız: David A. King, "On the
Astronomical Tables of the Islamic Middle Ages," Studia Copernicana, 1975, 13:37-56.
426 • TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI DERGİSİ
neminde de bu zic kullanılmıştır. Örneğin 12.yüzyıl astronomları, (bunlardan)
el-Efdal el-Bataihi, Kahire Rasathanesinde yaptığı yıllık gökgünlüğü (efemerid)
veya güneşin, ayın ve gezegenlerin günbegün pozisyonlarını gösteren çizelge
çalışmasını derlerken bu eseri kullanmıştır, fakat onların çalışmaları asla, her ne
kadar kendi niyetleri bu olup bunu açıkça belirtseler de, Zic’in yerini alamamış
ve ikinci bir Zic olmamıştır .
3

Suriye’de meşhur astronomlardan Habeş el-Hasib ve el-Battani sırasıyla
dokuzuncu yüzyılda Şam’da ve onuncu yüzyılda Rakka’da çalışmışlardır. Bu-
nunla birlikte onların çalışmaları daha sonra Suriye’de etkili olmuş gözükmü-
yor. el-Efdal Bataihi, Suriye’deki bu iki meslektaşının gökgünlüğü çalışmalarını
telif ederken dokuzuncu yüzyıla ait Iraklı Mümtehan Zic’i kullandıklarını öne
sürmüştür. Yeni Suriye Zic’i çok geçmeden 1170 civarında İbnü’d-Dahhan tara-
fından telif edilmiştir.
4

Küresel astronomi alanında, İbn Yunus dönemiyle Memlûklar’a kadar olan
dönem arasında hiçbir sonuç verici çalışma bilinmiyor. İbn Yunus, bütün hepsi
Kahire enlemine yönelik olmak üzere, ibadet vakitlerini güneş aracılığıyla ve
astronomik tariflerle düzenleyen oldukça tatmin edici sayıda zaman çizelgeleri
hazırlamıştır. Onun çizelgeleri, Kahire’de erken dönem Memlûk astronomları
tarafından elde edilmiş ve 13. Yüzyıldan 19.Yüzyıla kadar kullanılan zaman
çizelgeleri külliyatının temelini oluşturmuştur.
5
Erken Memlûk döneminde
Dımaşk (Şam) veya Kudüs’e ait bu çizelgelerin benzeri bir çizelge bilinmemek-
tedir.
Kahire’de İbn Yunus’un geç dönem muasırı olan meşhur bilgin İbnü’l-
Heysem, Batlamyus’un
A
2 gezegen şekilleri problematiği hakkında en kapsamlı
eseri kaleme alan ilk Müslüman astronom olarak bilinir.
6
Ondan sonra bu prob-
lemleri İbn Sina’nın öğrencisi el-Cüzcanî ele aldıysa da 13.Yüzyılın ortaları ve
hattâ 14. Yüzyıla kadar Müslüman astronomları gerçekten onların seviyesine
ulaşamamışlardır.

3
Bakınız: A. Sayılı, The Observatory in Islam . . . (Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1960), ss.
167-175.
4
"Habash" ve "el-Battani" için bakınız: DSB (Dictionary of Scientific Biography ) ve The
Encyclopaedia of Islam, 2nd ed., 4 vols. (Leiden: Brill, 1960- ). Zicler hakkında bakınız:
Kennedy, Survey, 51 (Mumtahan) ve 89 (Ibn al-Dahhan).
5
Bakınız: David A. King, "Ibn Yunus' Very Useful Tables for Reckoning Time by the Sun,"
Archives for History of Exact Sciences, 1973, 10:342-394.
A
2 Batlamyus (Ptolemy); ikinci yüzyılda Mısır'da yaşamış Yunanlı coğrafyacı ve astronom (çevire-
nin notu)
6
"Ibn al-Haytham" (İbnü’l Heysem)hakkında bakınız: DSB.
TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI DERGİSİ • 427
Burada ayrıca düzeyi çok düşük olmasına rağmen, 13.Yüzyılın başlarında
astronomik faaliyetlerde bulunan, Kıptî bilgin el-Es’ad İbnü’l-Asel’den bahse-
dilmeli. Ona atfedilen, güneş ve ayın pozisyonlarının değişim ve hesaplamaları
takvimi üzerine bir inceleme olan el yazması, Mısır Milli Kütüphanesi’nde bu-
lunmaktadır. Bu yazmada metinler Arapça ve rakamlar koptik
A
3 olarak yazıl-
mıştır. Henüz tam anlamıyla incelenmemiştir.
7

Astronomi aletleri alanında ise, 11. veya 12.Yüzyılda bazı tanınmamış Mı-
sırlı astronomlar belirli bir enlemi ölçme tayininde kullanılan usturlabın
A
4 basit
bir versiyonu olan “almukantar kadranını”
A
5 icat ettiler. Bu icat, usturlabın ne-
ticelerinden biriydi ve ne pratik bir aygıt ne de rasat ile ilgili bir alet idi. Farklı
enlemler için bir dizi plakalarla sıkıştırılmıştı. Bunu pirinçten yapmak da ol-
dukça pahalıydı. Buna karşılık almukantar kadranı ağaçtan yapılabildi, bu be-
lirli enlemlere yönelik bütün çözülebilir problemleri çözebilen oldukça pratik
bir alet idi. Böyle bir kadran, arka tarafında bütün sayısal hareketleri çözebil-
mek için “sinüs kadranı” olarak adlandırılan trigonometrik bir sistem de taşı-
yabiliyordu. Memlûk astronomları daha sonra bu kadranı oldukça makul dere-
cede geliştirdiler. Bu, Memlûk ve Osmanlı dönemlerinde Suriye ve Mısır’da
fiilen usturlabın yerini aldı.
8
Diğer kapsamlı netice veren gelişme; 11.yüzyılın
çok amaçlı ince plaka (tabaka) sistemini geliştiren Endülüslü astronom ez-
Zerkâlî’nin 12.Yüzyılda Suriye’ye getirilmesi oldu. Bu plaka, yerküreye ait ek-
vator ile ilgili stereografik izdüşümleri sunan çok amaçlı bir donanımdan olu-
şuyordu ve küresel astronomide her bir enleme dair bütün problemleri çözmek
için kullanılabiliyordu. Bu ez-Zerkâli’nin muasırı Ali ibn Halef eş-Şakkaz tara-
fından tasarlanan ve temel olarak yer küreye veya gökyüzüne muntazam bir
sistem şeklinde ayarlanabilen birbiri ile uyumlu ve biribirine döndürebilen iki
plakayı içeriyordu. ez-Zerkulî’nin plakaları 13.Yüzyılın sonuna gelindiğinde

A
3 Koptik yazı sistemi: Hristiyan Mısırlıların (Kıpti) Yunan alfabesine yaptıkları 6 harflik ilaveyle
oluşan bir yazı sistemidir. Bu yazı Kıpti Kilisesi tarafından halâ kullanılır. (Çevirenin notu)
7
Bakınız: King, Survey, C10.
A
4 Usturlap: Eskiden gök cisimlerinin yüksekliğini tayin etmede kullanılan bir gözlem aracı (Çe-
virenin notu)
A
5 Almukantar kadranı: Arapça “el-mukantar” kelimesinin söylenişi değişmiş bir halidir. el-
Mukantar köprü vaziyeti almış demektir. Bir çemberin veya dairenin dörtte birine eşit olacak
şekilde eğik bir yapıyı anlatır. Astronomi terimi olarak almukantar kadranı, Gökküresinde uf-
ka paralel küçük çemberlerin açılarını ölçen bir alettir. (Çevirenin notu)
8
Bakınız günümüzde artık popülaritesini yitirmiş olan P. Schmalzl, Zur Geschichte des
Quadranten bei den Arabern (Munich: Salesianische Offizin, 1929).

428 • TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI DERGİSİ
hem Dımaşk (Şam)’da hem de Kahire’de biliniyordu. Fakat eş-Şakkaz’ın kap-
samlı küresel usturlabı bilinmiyordu.
9

Astronomi tarihi, bu sayede hem Mısır ve hem de Suriye’de, Memlûkler
hakimiyeti ele geçirmeden iki yüzyıl öncesinde, bir miktar bilinmez geriye bı-
raktı. Bu iki yüzyıllık ara dönemde Dımaşk en azından faal bir astronomi mer-
keziydi. 13.Yüzyılın biyografik sözlüklerinden İbnü’l Kıftî
A
6 ve İbn Ebi Useybia
A
7, Dımaşk’da araştırmadan ziyade öğretimle meşgul olmalarına rağmen bu
döneme yakın ve muasır birkaç bilginin adını kaydeder. Kahire’de astronomi-
nin yeniden canlanışı Memlûk döneminin başlarında yaklaşık 1250-1260 ‘da ya
Suriye’de veya Mısır’da astronomi alanında oldukça aktif olduğu bilinen ve her
biri başlı başına şöhret sahibi bir grubun: Esirü’d-Din el-Ebhârî, ‘Alemü’d-Din
Kayser, İbnü’l-Lubûdî ve Baylak el-Kıpçakî’nin, ölümünü takip eden birkaç yıl
içinde gerçekleşmiştir. Onların çalışmaları ne günümüze kadar ulaşabilmiş ne
de tam anlamıyla araştırılmıştır. En azından İlk üçünün Irak ile entelektüel bir
bağı vardı. Esirü’d-Din Irak’ta tek ciltlik bir astronomi ansiklopedisi yazdı. Bu,
Memlûkler dönemi Mısır’ında oldukça revaçta idi. O, ayrıca, her ne kadar Suri-
ye’de kendinden sonrakiler üzerinde bir etkisi olduğu gözükmemesine rağmen,
1250 civarında Mardin’de bir Zic kaleme aldı. Bu şahsiyetlerin daha sonraki
Memlûk astronomisine ve genel olarak İslâm astronomisine etkisini tespit et-
mek için başka bir araştırma yapmak gerekir.
10
13.Yüzyıl ortası astronomların-
dan, daha sonra İran Meraga’da da gözlem yapan Müeyyedü’d-Din el- ‘Urdî
(1) Muhiyü’d-Din el-Mağribî (2), bu dönemde de aktif idiler. Onların çalışmala-
rı aşağıda ilgili bölümde ele alınmıştır.
II. MEMLÛK ASTRONOMLARI KİMLERDİR?
Memlûk astronomlarından adları bilinen ve elimizde hayat hikayelerine
dair bilgi bulunanların büyük bölümünün dinî tarikatlarla alakaları vardı.
11

Memlûklerin ilgi duyduğu görevlerden biri de Muvakkit (daha az kullanımıyla

9
Bakınız: David A. King, "On the Early History of the Universal Astrolabe . . . " Journal for the
History of Arabic Science, 1979, 3:244-257.
A
6 İbnü’l Kıftî, İhbâru'l-Ulema bi Ahbâri'l-Ulemâ, (Çevirenin notu)
A
7 İbn Ebî Useybia, Uyunu'l-Enbâ fi Tabakati'l-Etibbâ, nşr. Nizar Rıda, Beyrut trsz.
10
Esirü’d-Din el-Ebharî, ‘Alemü’d-Din Kayser ve İbnü’l-Lubûdî için bakınız: Suter,
"Mathematiker und Astronomen," nos. 364, 358, 365; Baylak el-Kipçakî için bakınız DSB. Ayrı-
ca Kennedy, Survey, 40 (Athiri Zic).
11
Ek liste ve rakamlarla verilen önemli bildiğim bütün Memlûk astronomları ile ilgili bilgiler,
standart muasır biyografik kaynaklara aittir. Metin içerisinde geçen her bir astronomun is-
minden sonra verilen bold rakam periyodik olarak verilen bir rakamdır.
TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI DERGİSİ • 429
Mikatî) idi.
A
8 Bu ismin Memlûkler’den önce varlığı doğrulanmadı ve bu kuru-
mun ilk gelişme dönemi bilinmiyor. Hususi suretle görevleri; ibadet ehline iba-
det vakitlerini astronomik olarak tespit etme ve düzenleme olan Muvakkitler,
büyük camilere ve medreselere bağlı idiler.
12
Bu görev, İslâm’ın ilk asırlarında
ulu camilerde, gölge uzunluğunun günbegün gözlemlenmesi ve geceleyin ayın
yüksekliğinin değerlendirilmesi gibi halk astronomisi tekniklerini kullanarak
ibadet vakitlerini düzenleyen müezzinlerin sahip olduğundan daha çok bilim-
sel bilgi gerektiriyordu.
İbnü’l- Ukuvva, yaklaşık 1300’de yazılan mesleklerle ilgili eserinde, müez-
zinlerin astronomik yeterliliklerinden çok dindarlık ve ses tonlarına göre seçil-
diğini, (astronominin ise,) bir merak olduğunu muvakkitlerin tamamında bu-
nun söz konusu olmadığını ileri sürer. Astronomi el yazmaları kaynaklarında
yer alan belgeler 13.Yüzyılda ‘Amr camisinde görev yapan bir muvakkitin ailesi
ile, ondan sonra 15.Yüzyıldan itibaren Kahire’de muayyen camilerle alakası
olan belli başlı muvakkitlerden bahseder. Örneğin; el-Kavmü’r-Rişî (41) ve el-
Vefâî (55) 15.Yüzyılın başında ve ortalarında Müeyyed camisinde ve Sıbtü’l-
Mardinî (63)aynı yüzyılın sonlarında muvakkit olarak çalışmışlardır. 19.Yüzyıla
kadar Ezher camisinde muvakkit olarak görev yapan bir dizi astronomu biliyo-
ruz fakat bunlardan ileri gelenleri Osmanlılar döneminde Ezher’e bağlı değil-
lerdi. 16.Yüzyılda el-Munifî, Gavri Medresesi’nde ve 17.Yüzyılda
‘Abdurrahman el-Aşkarî, İbn Tolun camisinde muvakkit idiler ve Kahire’de
ileri gelen astronomlar arasındaydılar. 14.Yüzyılda Dımaşk (Şam) da astronom-
lar için en önemli okul Umeyye camisine bağlı muvakkitler idi ve diğer astro-
nomlar da 19.Yüzyıla kadar aynı kapasite ile hizmet etmişlerdi. !4.Yüzyılın en
meşhur muvakkitleri İbnü’ş-Şâtir (18), el-Halilî (19) ve el-Mizzî (17) idi. Bu oku-
lun teşkilatı hakkında maalesef çok az bilgi sahibiyiz. 15.Yüzyılda ciddi çalış-
malar yapan Dımaşk muvakkitleri; el-Halebî (45), et-Tizinî (69)ve es-Salihî
(70)idi.
Memlûk Mısır ve Suriye’sinde ileri gelen astronomların hepsi muvakkit
değillerdi. Suriyeli astronom el-Hamzavî (67) muvakkitlik yerine “Halep’de
Emirül-Hâc” idi, her yıl Mekke’ye giden hacıların kervanlarından sorumluydu.
Adana civarında Osmanlılara’a karşı yapılan Memlûk mücadelelerinin astrolo-

A
8 İslâm Devletleri’nde ibadet vakitlerini (namaz ve oruç) tespit etmek için güneş ve ayın hare-
ketlerini gözlemleyerek zaman hesaplamalarıyla uğraşanlara “muvakkit” denirdi.Büyük cami-
lerin çoğunda muvakkit bulunurdu. Bunlar medreselerde yetiştirilirdi. (Çevirenin notu)
12
Bakınız, David A. King, "On the Role of the Muwaqqit in Medieval Islamic Society," in
Proceedings of the Second International Symposium on the History of Arabic Science (Halep, 1979)
(yakın dönemde çıkacak).
430 • TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI DERGİSİ
jik (yıldız falcılığı/horoskop) bir tarihini yazmıştı. Bir çok önemli hesaplamalar
ve hatta zaman kaydetme ve küresel astronomiye ilişkin (muvakkitlerin sahala-
rı kapsamına giren bazı çalışmalara) dair bilgileri birleştirme imkanımız yok.
Erken Memlûk dönemi astronomlarının en itibarlılarından biri olan, 1280 yılı
civarında Kahire’de çalışan ve el yazması kaynak eser olarak kullanılan Fas asıl-
lı Marrâkuşî (5) sade bir Şeyhü’l-İmam idi. Benim bildiğim Ortaçağ biyografi
kaynaklarının tamamı ne ondan ne de onun muasırları olan el-Maksî (6)ve
Necmeddin el Mısrî (7)’den bahsederler. Küresel astronomi alanında uzmanla-
şan önde gelen astronomlardan İbnü’s-Sarrac (15) (14.Yüzyıl Halep), İbnü’l-
Mecdi (44) ve İbn Ebi’l-Feth es-Sufî (64) (15.Yüzyıl Kahire) muvakkit oldukları
veya belirli bir dinî kurum ile bağlantılı oldukları bilinmemektedir.
Son olarak astronomların Memlûk sultanları tarafından sponse edildiğini
ve kendilerine finansal destek verildiğini öğrendik ancak bunlar arasında ismi
kaydedilen ve bize ulaşan sadece Sultan en-Nasır Ahmed döneminde
14.Yüzyılın ortalarında çalışan astrolog İbrahim el-Hasib (27)dir. Mısırlı tarihçi
Ebi’l Fezâil, Sultan en-Nasır Muhammed İbn Kalavun’un ishalden muzdarip
olup hastalandığında doktoru kadar astrolog ve geomansırlara da (toprak falcı-
sı) danıştığını kaydeder.
13
Karşılaştırma yapıldığında Memlûk Devleti haricinde
diğer ülkelerde hakim olan hükümdarların da yetenekli astronomları destekle-
yip himaye ettikleri görülür. Memlûkler’den kısa bir süre önce yaklaşık 1300
yılında sona eren Hama Eyyubi Prensliği (Eyyubiler’in Hama kolu) hükümdarı
Ebu’l-Fidâ (8)’nın kendi başına bir Zic telif ettiği ve bunun şu an kayıp olduğu
bilinmektedir. Bununla birlikte onun bu alandaki faaliyetleri Memlûk astrono-
misi üzerinde etkili olmamıştır. Onun astronomlarından (10) biri, İbnü’ş-Şâtir
dahi bundan bahsetmez; et-Tusî’nin Tezkire’sine şerh yazmıştır, diğerleri (9 ve
11) de astronomi enstrümanları üzerine eser yazdılarsa da bunların büyük bir
orijinalliği ve önemi yoktur. Tıpkı Mısır, Suriye ve Hicaz’da Memlûk nüfuz sa-
hası ile yakın ilişkileri olan Yemen’deki Resulîler hanedanlarının, ciddi astro-
nomik faaliyetleri ve kendi kendine muhtelif astronomiyle meşgul olanları hi-
mâye etmeleri gibi.
14
Mısırlı bir astronom olan el-Bakhanikî (16) bir süre Ye-
men’de kalmış ve 1325 dolaylarında Sultan el-Mücahid için çalışmıştır.



13
Bakınız, Manfred Ullmann, Islamic Medicine (Islamic Surveys, 2) (Edinburgh: Edinburgh Univ.
Press, 1978), s. 112.
14
Bakınız, David A. King, Mathematical Astronomy in Medieval Yemen (Publications of the
American Research Center in Egypt) (Malibu, Calif.: Undena Press, 1983).
TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI DERGİSİ • 431
III. MEMLÛKLERİN SAYISAL (ÖLÇÜMSEL)
ASTRONOMİDEKİ FAALİYETLERİ
Memlûk Mısır’ında 15.Yüzyıla kadar en tanınmış Zic, 13.Yüzyılın ortala-
rında henüz adları bilinmeyen bazı Mısırlı astronomların (3) telif ettiği “Zicü’l-
Mustalah” idi. 14.Yüzyıl başlarındaki bilginlerden olan İbnü’l- Akfanî, Mısır’da
kendi zamanında kullanılan Zicin 15.Yüzyılda halâ kullanımda olduğunu söy-
ler.
15
Elde mevcut her iki el yazması da İbn Yunus’un Zic’ine dayanır. 13.Yüzyıl
Meraga astronomlarından biri tarafından telif edilmiş bir çalışma ise, oldukça
iyi derlenmiş olup, İbn Yunus’un çeşitli Zicleri ile 9. ve 10. Yüzyıl Irak kaynak-
ları temel alır. Şüphesiz bu ve bunun gibiler büyük ölçüde tarih ile alakalıdır.
Suriye’de aynı şekilde 13.Yüzyılın ortaları dolayında birkaç Zic telif edil-
miştir. Esirî Zic (Mardin, yaklaşık 1250), yukarıda bahsedildi
A
9 ve el-Urdî de
1250 dolaylarında bir Zic hazırlamış olabilir. Mağribî (2)’nin henüz tam olarak
çalışılmamış, günümüze ulaşan unik el yazması Zic’i de Dımaşk’da aşağı yuka-
rı bu dönemde telif edilmiştir. Mısır’daki Mustalah Zic’e eşdeğer bir popülarite
kazanan yegane Suriye Zic’i İbnü’ş-Şâtir’in “Zicü’l-Cedid”(yeni Zic)idir.
14.Yüzyılın ortalarında Dımaşk’ta telif edilmiştir. Güneş, ay ve gezegenlerin
çizelgelerini içerir, İbnü’ş-Şâtir’in yeni modellerine dayanır (bakınız bölüm IV),
hem orijinal formu, hem de daha sonraki astronomlar tarafından yapılmış bir-
kaç farklı düzeltmeleri Suriye’de birkaç asır popüler olmuştur. Onun popülari-
tesi yeni model olduğu için değil daha çok pozisyonu nedeni ile idi; Ümeyye
camisi ekolü tarafından meydana getirilen tek Zic idi. Bununla birlikte o diğer
Ziclerin çeşitli Suriye düzeltmeleri ile rekabet etmek zorunda kalmıştır; Bunlar-
dan biri yaklaşık 1425 yılı dolaylarında Şehâbeddin el-Halebî (45) tarafından
telif edilen 13.Yüzyıl Meraga ürünü, İlhanî Zic (İlhanlılar dönemi) ve diğeri aşa-
ğı yukarı 1500 yılı dolaylarında es-Salihî (70) tarafından telif edilen 15.Yüzyıl
Semerkand Uluğ Bey Zic’i idi.
16

İbnü’ş-Şâtir’in Zici aynı zamanda Mısır için de tesirli olmuştur. Muvakkit
el-Kavmü’Rişî, yaklaşık 1400’de Kahire için el-Luma’a adıyla bir düzeltmesini
yapmıştır. Bu döneme gelindiğinde Mustalah Zic büyük ölçüde geçersiz hale
gelmişti fakat Luma’a kısa bir süre sonra 15.Yüzyılın sonlarında Kahire astro-

15
Bakınız, Eilhard Wiedemann, Aufsdtze zur arabischen Wissenschaftsgeschichte, 2 vols.
(Hildesheim/ New York: Olms, 1970), Vol. I, pp. 265-266. For the Mustalah Zic see Kennedy,
Survey, 47; King, Survey, C12.
A
9 Esirî Zic, daha önce yukarıda bahsedilen Esirü’d-Din el-Ebharî tarafından kaleme alınmıştır.
(Çevirenin notu)
16
Bakınız, Kennedy, Survey, 41 (el-Mağribî), 42 (el-‘Ardi), 11 (Ibnü’ş-Şâtir), 6 (İlhanî Zic) ve 2
(Uluğ Bey).
432 • TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI DERGİSİ
nomu İbnü’l-Feth es-Sufî (64) tarafından telif edilen, Uluğ Bey Zic’inin Mısır
düzeltmesi ile rekabet etmek zorunda kalmıştır. er-Rişî’nin Luma’a’sı ve es-
Sufî’nin Zic’i Kahire’de birkaç asır kullanılmıştır. İbnü’ş-Şâtir (zici)’in anonim
bir düzeltmesi Osmanlılar döneminde Cezayir için hazırlanmıştır. Aksi takdir-
de bunların kullanımının Suriye ve Mısır ile sınırlı olduğu gözüküyor.
Belirli Memlûk astronomları, çeşitli zicleri ve onların düzeltmelerini ta-
mamlayıcı, yıllık gök günlüğü (efemerid) için gezegenlerin yıl içindeki pozis-
yonlarının gösterilmesini kolaylaştıran kapsamlı gezegen denklem çizelgeleri
telif etmişlerdir. Güneş, ay ve gezegen denklemleri, gezegenlerin doğrusal ola-
rak zamanla bağlantılı olanlarının ortalama pozisyonları, güncel pozisyonlarını
doğrulamada uygulanır. Ay ve gezegenlere yönelik denklemler, genellikle te-
mel önerge tablosundan alınan iki argümanın kullanılmasıyla oluşan bir dizi
yardımcı tablonun (Batlamyos’dan edinilmiş olan) hesaplanmasıdır. Bu birinin
basitçe iki uygun argümandan beslenebilmesi demektir ki, denklem tablolarının
elde edilmesinde avantaj sağlayacağı açıktır, ancak bu gibi tabloların oldukça
geniş olacağı kaçınılmazdır. İki Memlûk el yazması, var olan çift argümanlı ay
denklem tablosunu İbn Yunus’a dayandırır. 15.Yüzyılın sonlarına gelindiğinde
es-Salihi (70) Dımaşk’da gezegen denklemleri için çift argüman tablolu, Ulu Bey
Zic’inden uyarlama, geniş bir Zic telif etmiştir. Buna benzer tablolar Osmanlılar
döneminde “habtag ve mahlulat” (çözümlü) olarak isimlendirilmiş ve Mısır,
Suriye, Türkiye, İran, ve Hindistan’da 16.yüzyıldan itibaren geniş ölçüde kulla-
nılmıştır.
17
(merak uyandıran Habtag teriminin orijini, 13. Yüzyılın erken dö-
nemlerinde Kıptî bilim adamı el-Es’ad İbnü’l-Assal’ın güneş ve ay tablolarında
kullanılan “abkatî” ve “abtakî” terimlerinden kaynaklanabilir).
Gökgünlüğü hesaplamalarında bir diğer ilginç gelişme Memlûk Kahi-
re’sinde yer alır. Yıllık gökgünlüğü hazırlama problematiği her bir gezegene
yönelik, onların periyodisitesine dayalı, yardımcı tabloda irtibatlı oldukları yer-
leri göstermedeki temel hesaplamaları azaltan, küresel bir yardımcı tablonun
telif edilmesiyle kolaylaştı. En azından 12.Yüzyıl İran’ına dönen ve temel pren-
sip olan bir kanıt vardı ancak İbnü’l- Mecdi (44) Kahire’de 15.Yüzyılda bu iddi-
ayı yeniden diriltti.
18
Onun tabloları Kahire’de hem orijinal haliyle hem de daha
sonraki çeşitli uyarlamalarıyla birkaç asır kullanıldı. İbnü’l Mecdi’nin yardımcı
tabloları kullanılarak hesaplandığı açıkça belli olan Kahire’ye yönelik hiçbir

17
Habtaq hakkında bakınız, David A. King, "A Double-Argument Table for the Lunar Equation
Attributed to Ibn Yunus," Centaurus, 1974, 18:129-146; ve George Saliba, "Computational
Techniques in a Set of Late Medieval Astronomical Tables," J. Hist. Arabic Sci., 1977, 1:24-32.
18
Bakınız, E. S. Kennedy ve D. A. King, "Ibn al-Majdi's Tables for Calculating Ephemerides," J.
Hist. Arabic Sci., 1980, 4:48-68.
TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI DERGİSİ • 433
Memlûk gökgünlüğü elde bulunmamakta ancak çeşitli Osmanlı numuneleri
mevcut.
İki tamamlanmış 14.Yüzyıl Yemen gökgünlüğü son zamanlarda Kahire’de
keşfedildi ve Memlûk gökgünlükleri büyük ihtimalle bunlara benziyordu.
Kendine özgü Hicrî yılın her günü için diğer takvimlerdeki (eşdeğer) zamanlar
verilir, güneşin ayın ve çıplak gözle görülebilen beş gezegenin yörünge boylamı
bir Zic vasıtasıyla hesaplanır (bu hususta İbn Yunus’un Hakimî Zic’i Yemen
boylamına uyarlandı), yan yana tablolaştırılır (çizelge haline getirilir). Yemen
gökgünlükleri yılın hergünü gökcisimlerinin birbirleri ile bağlantılı pozisyonla-
rından oluşabilen astrolojik tahminleri gösterir. 12.Yüzyıl Kahire Geniza
A
10
yıllıklarının bazı bölümleri sadece bu astrolojik bilgileri gösterir.
19
Şüphe ede-
rim ki, sonraki Memlûk gökgünlükleri hiçbir astrolojik bilgiyi içermeyebilir.
Kahire muvakkiti el-Kavmü’r-Rişî (41)’nin gökgünlükleri üzerine telif ettiği bi-
limsel eser, esas itibariyle tam anlamıyla astronomik bilgilerle alakalıdır ve
gökgünlükleri içinde kaydedilir.
IV. MEMLÛKLERİN TEORİK ASTRONOMİDEKİ FAALİYETLERİ
el-‘Urdî (1) Meraga gözlemevi için Dımaşk’dan ayrıldığında burada diğer
bazı astronomlar ile birlikte Batlamyus’un gezegen modeli problemleri üzerin-
de çalıştı ki, bu astronomlardan başlıcaları arasında daha önce aynı problemler-
le meşgul olan meşhur astronom Nasırüddin et-Tusî de bulunuyordu. Onların
daha sonraki muasırları olan Kutbeddin eş-Şirazî de Meraga’da çalıştı ve geze-
gen modelleri üzerine bir eser yazdı. O daha sonra ayrılıp uzun bir süre İlhanlı-
lar’ın hizmetinde bulundu ve bir vesileyle onların elçisi olarak Kahire’ye gitti;
Şayet herhangi bir Mısırlı astronom gezegen problemini takip etti ise de biz on-
ları bilmiyoruz. Meraga astronomları, kendilerini kendi yeni modellerini esas
alan yeni gezegen denklemi tabloları çizmeye mecbur hissetmemişlerdir ve
onların yeni modelleri 15. Yüzyılda Semerkand Ulu Bey ekolünü çok az etkile-
miştir.
20


A
10 Geniza Arşivi : S.D. Goitein’in İslâm Ansiklopedisi’nin yeni baskısında yer alan yazısına ka-
dar pek çok araştırmacı tarafından tam mahiyeti bilinmeyen, Memlûk tarihçilerinin fazlaca
ehemmiyet atfettiği, bu arşiv, Mısır’ın Fustat şehrindeki bir Sinagogu’un evrak deposunda bu-
lunmuş gayr-i resmî bir arşivdir. 1889-1890 senelerinde bu Sinagog’un yıkılıp yeniden inşâ
edilmesine kadar, sözü edilen belgeler burada kalmış, fakat bu tarihten 1897 senesine kadar
bu belgelerin büyük çoğunluğu Avrupa ve Amerika Birleşik Devletleri’nin çeşitli kütüphane-
lerine götürülmüştür. Onlardan geriye kalanlar ise, Solomon Schechter tarafından İngilte-
re’deki Cambridge Üniversitesi kütüphanesine nakledilmiş ve meşhur Taylor-Schechter Ko-
leksiyonu’na dahil edilmiştir. (Çevirenin notu)
19
Bakınız, King, Yemen, Pt. II, Sects. 11, 20 on the ephemerides; ve Bernard R. Goldstein - David
Pingree, "Astrological Almanacs from the Cairo Geniza," Journal of Near Eastern Studies, 1979,
38:153-175 (Pt. I); 231-255 (Pt. II).
20
Suriye üzerine çalışma için bakınız, George Saliba, "The First Non-Ptolemaic Astronomy at the
Maragha School," Isis, 1979, 70:571-576; Saliba, "A Damascene Astronomer Proposes a Non-
434 • TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI DERGİSİ





Resim 1. İbn Şâtir’in ayın boylamdaki hareketinin yanı sıra dünyaya olan çeşitli mesa-
felerini sunduğu yeni ay modeli. Kopernik (Copernicus) daha sonra aynı modeli kul-
lanmıştır. Oxford Bodleian Kütüphanesi’nin izni ile Bodleian Marsh No:139 , folio 16v
(alınmıştır).

Ptolemaic As tronomy" (in Arabic), J. Hist. Arabic Sci., 1980, 4:3-17; ve Saliba, "Islamic Reaction
to Grek Astronomy," Proceedings of the Boston Colloquium for the Philosophy of Science, 1978 (ya-
yımlanacak). et-Tûsî hakkında bakınız, F. J. Ragep, "Cosmography in the 'Tadhkira' of Nasir al-
din al-Tûsi" (Ph.D. diss., Harvard University, 1982).
TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI DERGİSİ • 435
Güneş, ay ve gezegenlerin hareketlerini hesaplamaya yönelik teorik modelin
gelişmesinde en önemli rol oynayan ve Batlamyus’un gezegen modeli ile ilgili
problemin üstesinden gelen Memlûk astronomu Dımaşklı İbnü’ş-Şâtir (18) ol-
du. İbnü’ş-Şâtir’in ilk kayda değer çalışması tam anlamıyla Batlamyus’un, maa-
lesef şu an mevcut olmayan, Dımaşk Zic’i idi. Daha sonra o, kendisinin yeni
gezegen modelinin arkasındaki sebepleri sunduğu “Nihâyetü’s-Sûl fî Tashihi’l-
Usûl” adlı bilimsel eserini kaleme aldı. Onun ikinci Zic’ine uygun bir isim ve-
rilmişti; “Zicü’l-Cedid” “Yeni Zic” (o) bu modelleri kapsar. İbnü’ş-Şâtir böylece
kendi tasarladığı modeli de içeren, ilk gezegen tablosu telif etme şöhretini de
elde etti. el-‘Urdî, eş-Şirazî ve et-Tûsî gibi özgün bilim adamlarının (nisbeten)
erken dönem eserleri, İbnü’ş-Şâtir’in hem ayın boylamında ve dünyaya olan
uzaklığında, (bakınız,Resim1) hem de Batlamyus’un denge noktası (equant)
A
11
(modeli) yerini alan ikincil çember (epicycle) modeliyle birlikte bir dizi gezegen
modellerinde tatmin edici başarılı çalışmalar sunan “yeni ay modeli tasarımını”
temel alır. Buna karşılık kendi döneminden sonra onun modellerinin İslâm ast-
ronomisine herhangi bir tesiri olduğu bilinmez.
21















A
11 Batlamyus, Gök olaylarını açıklayabilmek için geometrik bir sistem kurmuştur. Ay ve Gü-
neş’in Yer’e yaklaşıp uzaklaşmalarını, bazen hızlı bazen de yavaş hareket etmelerini açıklaya-
bilmek için; dışmerkezli ve ikincil çemberli bir sistem ortaya atmıştır. O,küreler yerine, ekliptik
düzlem yakınında çemberler kullanmıştır. Modelinin 3 tipik elemanı vardır:
i) İkincil çember (epicycle)
ii) Dışmerkezlik (eccentric)
iii) Denge noktası (equant) (Çevirenin notu)
21
İbnü’ş-Şâtir’in gezegen modelleri hakkında bakınız: E. S. Kennedy ve I. Ghanem, eds., The Life
and Work of Ibn al-Shdtir: An Arab Astronomer of the Fourteenth Century (Aleppo: Institute for the
History of Arabic Science, 1976), Özellikle E. S. Kennedy ve Victor Roberts, "The Planetary
Theory of Ibn al-Shatir," pp. 60-68 (= Isis, 1959, 50:227-235).
436 • TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI DERGİSİ



















Taşıyıcı / ikincil çember bileşimi Gezegenlerin değişik hızlarını, geri hare-
keti ve bu hareketin ortasındaki daha parlak olmayı açıklar. Dışmerkezli taşıyıcı
Gezegenlerin zamanla değişen hızları ile geri hareketlerin biçim ve boyut farklı-
lıklarını açıklar.(Çevirenin izahı )
E.S. Kennedy, İbnü’ş-Şâtir’in modellerini ilk olarak yaklaşık 25 yıl önce
araştırdığında; kendi döneminden aşağı yukarı 150 yıl sonra Kopernik
(Copernicus)’in tertip ettikleri ile matematiksel olarak eşit olduğunu gözlemle-
di. Bu keşif, İslâmî gezegen teorisine oldukça büyük ilgi uyandırdı. İbnü’ş-
Şâtir’in modellerinin Kopernik (Copernicus) üzerine doğrudan bir etkiye sahip
olduğu henüz ispatlanmadı ancak bunun izleri oldukça açık. George Saliba,
11.yüzyıldan 18. yüzyıla kadar Müslüman dünyasında Batlamyus ile ilgisi ol-
mayan astronomik modellerde sürekli aktivitenin oldukça net bir şekilde var
olduğunu tespit etti ve kendisinin şimdiki çalışması, bizim bu gelişmelere dair
sunduğumuz bilgilerdeki pek çok boşluğu doldurmayı vaadediyor.
İbnü’ş-Şâtir’in eseri hariç tutulmak kaydıyla, teorik astronomi üzerine bü-
tün Memlûk eserleri veya Memlûk döneminde popüler olan daha erken dönem
eserlerinin tümü tam anlamıyla Batlamyus’a dayanır. Endülüslü Câbir İbn
Eflâh’ın ve 12.Yüzyıl Maveraünnehirli astronom el-Harakî’nin eseri üzerine bir
TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI DERGİSİ • 437
yorum yazan Memlûk (dönemi) Kahire’sindeki el-Cüzcanî (14)nin eseri mev-
cuttur. Kahire’deki Turuntay Medresesi’nde bir müderris olan Taceddin et-
Tebrizî (24), aritmetik, geometri, astronomi ve astroloji ile ilgili kısa bir eser
yazdı, Kahire’de ünik bir el-yazması olarak bulunmaktadır, ancak geniş ölçüde
kullanılmamış gözüküyor. Ömer el-Farisî (10)’nin Nasıreddin’in “Tezkire”si
üzerine yaptığı ve prens (Hama Eyyûbî meliki) Ebû’l-Fidâ için telif ettiği eseri
de -Batlamyus ile ilgili olmayan astronominin belirli yönlerini tartışmasına
rağmen- aynı şekilde (geniş ölçüde kullanılmadığı anlaşılıyor.)
V(A). KÜRESEL ASTRONOMİ
el-Marâkeşî (el-Marrâkuşî) ve Çağdaşları: Memlûkler tarafından (en çok) çalı-
şılan temel astronomi branşı, güneşin ve yıldızların açıkça görünen günlük dön-
güsünün zaman kaydetme ve ibadet vakitlerini düzenlemede kullanımı olan,
‘İlmü’l-Mikat idi. Memlûk astronomları tarafından tasarlanan çeşitli tablo ve
enstrümanlar, onların bütün enlemlere yönelik küresel astronomi problemlerini
çözme, merakını yansıtır, bu evrensel çözümler onların konuya olan en önemli
katkılarını oluşturur.
22
Daha kapsamlı bir ifadeyle; her ne kadar ilk Memlûk
İlmü’l-Mikât alimi Ebû Ali el-Marâkeşî (5), bildiğimiz kadarıyla muvakkit de-
ğilse de, küresel astronomi muvakkitlerin sahası idi. Çünkü onun ismi ailesinin
Marakeş’den geldiğine işaret ediyor, el-Marâkeşî’nin genellikle Fas’da çalıştığı
düşünülür fakat gerçekte Kahire’de çalışmıştır ve onun çalışmalarının Fas’da
bilinmediği görülür. Onun başlıca çalışması “Kitabü’l- Mebadî ve’l-Hayat fî
İlmi’l-Mikât” veya A’dan Z’ye astronomik zaman kaydetme sözlüğü, günümü-
ze kadar ulaşan muhtelif Mısır, Suriye ve Türk mahreçli elyazmaları arasında-
dır. Onun çalışması iyi bir derlemedir fakat mükemmel bir küresel astronomi
ve astronomik enstrümanlar incelemesi sunar. İslâm astronomisinde, öncesinde
ve sonrasında, bir benzerine rastlanmamıştır, daha sonra Suriye’nin yanı sıra
Mısır ve Türkiye’de de çok etkili olmuştur. Küresel astronomi ve güneş saati
teorisi hakkındaki ilk yarısı J. J. Sédillot tarafından 1834-1835’de yorumsuz ola-
rak tercüme edilmiştir, astronomik enstrümanlar hakkındaki ikinci yarısı ise,
onun oğlu L. A. Sédillot tarafından 1844’de oldukça gelişigüzel bir usul ile özet-
lenmiştir.
23
Eser, tarihçiler bakımından bir yayının ve analizin layık olduğu de-
ğerden çok daha az dikkat çekmiştir.

22
Bakınız, David A. King, "Universal Solutions to Problems of Spherical Astronomy from
Mamluk Egypt and Syria," ve yine King, "Universal Solutions in Islamic Astronomy" (both
forthcoming).
23
J. Sédillot, Traité des instruments astronomiques des Arabes composé au treiziéme siécle par Aboul
Hhassan [sic] de Maroc intitulé Jâmi ‘al-mabâdi’ wa-l-ghâyât, 2 vols. (Paris: Imprimerie Royale,
438 • TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI DERGİSİ
el-Marakeşî bütünüyle meşhur Mısırlı selefi İbn Yunus’a dayanmaz, o ken-
dinden önceki Endülüslü ve Faslı astronomlardan da oldukça bahseder, Irak
kaynaklarını özellikle (astronomik) enstrümanlar münazarasında kullanıyor
gözükür. Onun münazarasında ilginç bir şekilde atlanan çeşitli muhtelif kad-
ranlardan biri “almukantar kadranı”dır ki, diğer deliller (bunun) Kahire’de
onun döneminde çoktandır bilindiği izlenimini uyandırır. el-Marâkeşî tarafın-
dan yapılan değişik bir enstrüman, Oxford Bilim Tarihi Müzesi’nde muhafaza
edilmektedir.
24
Bu (enstrüman) usturlaba benzer bir şekilde olmasına rağmen,
trigonometrik parmaklıklı basit bir levha ve bir yanda basit güneş takvimine
göre düzenlenmiş boylam tablosu, diğer yanda yüksekliği gösteren bir dizi dai-
relerden oluşur. Aletin hareketli parçaları kayıptır.
el-Marâkeşî, kendinden önceki ve çağdaşı olan hiçbir Mısırlı astronomdan
bahsetmemiş olmasına rağmen, çağdaşı olan en az iki diğer astronom;
Şehâbeddin el-Maksî (6) ve Necmeddin el-Mısrî (7) Kahire’de bu netice üzerin-
de çalışıyordu: Her ikisi de küresel astronomi üzerinde uzmanlaşmış olmasına
rağmen onlar da eserlerinde el-Marâkeşî’den bahsetmezler. Necmeddin, el-
Maksî’den bahseder fakat sadece zikreder geçer. Maalesef her üçüne de ait bi-
yografik detaylar bulunmamaktadır. Necmeddin el-Mısrî sadece bütün enlem-
ler için kullanılabilen bir zaman kaydetme tablosu telif etmekle kalmamış, aynı
zamanda güneş, gün ve geceleyin yıldızlara göre de bir zaman kaydedici hazır-
lamıştır. Dünyanın başka yerlerindeki daha önceki astronomlar, Bağdad, Şiraz
ve Meraga gibi diğer yerel bölgelere has hesaplamalar yapıp daha az kapsamlı
zaman kaydediciler telif etmişlerdir, aşağıda tarif edilen belli başlı Memlûk tab-
loları ise, özellikle Kahire, Dımaşk (Şam) ve Kudüs’e has hesaplamalarda bulu-
nan tablolardır. Necmeddin‘in kayda değer tablosu, çeyrek milyondan fazla
kaydı kapsar ve günümüze kadar gelen ünik el yazmaları arasındadır.(bakınız,
Resim 2)
25

el-Maksî iki önemli çalışma telif etmiştir; güneş saati teorisi üzerine bir eser
ve (Necmeddin’in küresel tablosunun aksine) Kahire tabloları külliyatının bir
parçası olarak şekillenen zaman kaydetme tabloları seti.
Temel Kahire Zaman Kaydetme Tabloları Külliyatı: 13. ve 14.Yüzyıllarda Mı-
sırlı astronomlar, güneşe göre zaman kaydetme ve ibadet vakitlerini düzenle-
mek için Kahire enlemine has hesaplanan zaman kaydetme tabloları külliyatı

1834-1835); and L. A. Sédillot, "Mémoire sur les instruments astronomiques des Arabes,"
Mémoires de l'Academie Royale des Inscriptions et Belles-Lettres de l'lnstitut de France, 1844, 1:1-229.
24
Bakınız, Mayer, Astrolabists, p. 46, s.v. Hasan ibn ‘Ali.
25
Daha fazla bilgi için bakınız, King, Tables, pp. 44-45.
TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI DERGİSİ • 439
kaleme almışlardır. Bu külliyat, hem orijinal haliyle, hem de çeşitli modifiye
edilmiş versiyonları ile 19.yüzyıla kadar Kahire muvakkitleri tarafından geniş
ölçüde kullanılmıştır. Yalnızca on yıl önce ilk defa yeniden keşfedilen külliya-
tın çok sayıda el yazması kopyası bulunmaktadır. El yazmalarının büyük bö-
lümü İbn Yunus ile bağlantılıdır ve bu tabloların (birine) isnat edilme problemi
henüz bütünüyle çözülmüş değildir.
26





Resim 2. Necmeddin el-Mısrî tarafından telif edilen evrensel zaman kaydetme tablosundan
alınma.Tablo güneşin yükselişinden veya herhangi bir yıldızın gökyüzünde gözlemlenen
yüksekliğe ulaşması açısından zamanı gösteriyor.Birincisi meridyende güneş veya yıldızın
yüksekliğini yatık argüman olarak destekler.(Buradaki iki sayfa tabloların parçası olan 70°
lik argümanı gösterir.)Ardından diğeri gözlemlenen yükseklikte ikinci yatay argüman olarak
ve güneş veya yıldızın yarım kavis şeklindeki görünümü dikey argüman olarak destek-
ler.Tabloda giriş, güneş veya yıldızın yükselişinden başlayan zamandır, ekvatoral derece ve
dakikaları açıklar.(1° =4 dakika)Tablo, yılın herhangi bir zamanında güneş veya kutup yıldı-
zı olmayan bir yıldız ve herhangi enlem için kullanılabilir çünkü birinci ve ikinci argüman-
lar enlem ve deklinasyona bağlıdırlar.
A
12 Bodleian kütüphanesinin izni ile Oxford Bodleian
Marsh 672, 33v-34r numaralı kitap sayfasından esinlenilerek oluşturulmuştur.

26
Bakınız, King, Ibn Yunus' Very Useful Tables (cit. n. 4).
A
12 Deklinasyon: Bir gök cisminin gök ekvator düzlemi ile o gök cismini dünya merkezine birleş-
tiren hattın meydan getirdiği açı olup ekvatordan kuzeye ve güneye doğru 90 dereceye kadar
değişir. Kısaca gök cisminin (güneş, ay, yıldız ve gezegen) arzı veya enlemidir. (Çevirenin notu)
440 • TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI DERGİSİ
Külliyat, Kahire enleminin hesaplanması ve günün vakitlerini güneş fonk-
siyonlu yükseklik ve boylam( kabaca güneş yılının her gününe ilişkin) olarak
gösteren el-Maksi’nin derlediği bir dizi tabloyu içerir. Bu tablolar yaklaşık
10.000 kaydı ihtiva eder, kendisinden yaklaşık 3 asır önce hazırlanmış olan İbn
Yunus’un argümanları ile aynı olan güneş azimutunu (güneş açısı) gösterir set,
düşüncede benzerdir. İbnü’l-Kattanî (20) isimli daha sonraki bir Memlûk astro-
nomu aynı argümanlar için saat açısı (gün ortasından ölçülen zamanı)gösterir
bir tabloyu ortaya çıkarmak için el Maksi’nin tablolarını kullanmıştır. İbnü’r-
Raşidî (26) diğer tablolara katkıda bulunmuş ve el Bakhanigi (16) onunla birlik-
te, güneşin yükselişi(sabah), saat açısı ve azimut (bakınız,Resim 3)olarak üç
fonksiyonlu tablolar külliyatı ve ibadet edenler için olduğu kadar 30.000’in üze-
rinde büyük miktarda kaydı ihtiva eden tablolar ortaya koymuştur.





Resim 3. el-Bakhanigi tarafından hazırlanan ve Temel Kahire zaman kaydetme külliya-
tı yayını içinde yer alan Kahire enlemine has güneşin yükselişi(sabah), saat açısı ve
azimut olarak üç fonksiyonlu tablolardan çıkarılma. Bu iki sayfa 15° güneş yüksekliğine
uygundur ve kayıtlar gün durumuna dair fonksiyonların simetrik oluşu nedeniyle 180
derecenin kafi olduğu güneş boylamının her bir derecesine göre verilmiştir. Mısır Millî
Kütüphanesinin izni ile Kahire Darü’l Kutub, mikat 690, 15v-16r numaralı kitap say-
fasından esinlenilerek oluşturulmuştur.
TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI DERGİSİ • 441
Bu tabloları isnat etme problemi ne olursa olsun, bütün bu tablolar,
14.yüzyılda, şayet öncesinde Müslümanların ibadet vakitlerini astronomi ile
ilgili olarak açıklayan diğerleri yoksa, bir formda veya başka bir formda elde
mevcuttur. Sonrası örneğin gün ortasından (öğleden) sonraki zaman ibadetleri
(gölge uzunluğu açısından açıklanan), sabah ve akşam alacakaranlığının müd-
deti, günün ağarması ve akşamüstü ibadetlerini tayin etme gösterildi. Bu tablo-
ların daha sonraki ikincil Memlûk kopyaları, örneğin minareler üzerindeki
lambaların Ramazan gecelerinden sonra ne vakit söndürüleceğini ve müezzinin
gün ağarmadan çok kısa bir süre önce hangi vakitte Peygamber üzerine hayır
duası (salatu selam/kamet) okuması gerektiğini sergiler gözükür.
Dımaşk (Şam)Ekolü: Kahire zaman kaydetme tabloları Suriye astronomlarına
model olarak hizmet etmişlerdir. İbnü’ş-Şâtîr (18) ve el-Mizzî (17) astronomi
eğitimi için Mısır’a gelen iki genç idi ve diğer Suriye astronomları ayrıca Mısır
kaynaklarına kendi minnettarlıklarını ifade ederler. Şunu biliyoruz ki, el-Mizzî,
Kahire’de bir tıp alimi olmasına rağmen bundan ziyade (astronomi alanında)
eserler veren İbnü’l-Akfanî’nin gözetiminde çalışmıştır ve biz sadece onun fark-
lı bilimlere ait eserlerinin listesine sahibiz.
27

Dımaşk’da zaman kaydetme sahasında en önemli şahsiyet İbn Şâtir’in çağ-
daşı olan el-Halilî (19) isimli biriydi. Bildiğimiz kadarıyla 14. Yüzyılın ortala-
rından önceki döneme kadar Dımaşk enlemine ait bir zaman kaydetme tabloları
külliyatı telif edilmemişti. el-Mizzî, şüphesiz Mısır’da görmüş olduğu Kahire
tablolarından esinlenmişti. Geleneksel parametre setinin kullanımıyla bir ibadet
vakitleri tablosu ile saat açısı tabloları seti telif etti. el-Halilî bundan kısa bir sü-
re sonra İbnü’ş-Şâtir’in gözlemlerinden elde edilen bütünüyle yeni parametreler
seti esaslı yeni hesaplamalarda bulundu. el-Halilî’nin zaman kaydetme tabloları
Dımaşk’da 19.Yüzyıla kadar kullanıldı ve sayısız el yazması kopyası mevcut-
tur.
28

el-Halilî aynı zamanda dikkatini küresel çözümlere çevirdi ve bütün enlem-
ler için küresel astronomi problemlerini çözme amaçlı üç trigonometrik fonksi-
yona dayanan bir yardımcı tablolar seti telif etti. Bu yardımcı tablolar13.000’in
üzerinde kayıt içerir ve çeşitli fonksiyonları olan tabloların müteakip uygula-
maları her bir enlem için küresel astronomideki problemlerin çözümüne öncü-

27
Wiedemann, Aufsätze (cit. n. 13), Vol. I, pp. 258-266.
28
Dımaşk zaman kaydetme tabloları külliyatı hakkında bakınız, David A. King, "Astronomical
Time- keeping in Fourteenth-Century Syria," in Proceedings of the First International Symposium
on the History of Arabic Science (Aleppo, 1976), 2 vols. (Aleppo: Institute for the History of
Arabic Science, 1978), Vol. II, pp. 75-84.
442 • TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI DERGİSİ
lük ederler. Daha önceki Müslüman astronomları 9.Yüzyıldan itibaren, yalın
halde basit ve daha az gelişmiş yardımcı fonksiyon tabloları seti telif etmişlerdi
fakat el-Halilî nihai çözüme ulaştı. Onun yardımcı tabloları daha sonra Suriyeli,
Mısırlı ve Türk astronomlar tarafından kullanıldı.
29

Bununla birlikte el-Halilî’nin hesaplamada en büyük başarısı doğru mate-
matik formüllere dayanarak her bir enlem ve boylam derecesine göre kıbleyi
veya Mekke’nin bölgesel bakımdan istikametini gösteren tabloların telifi idi.
30

9.Yüzyıldan itibaren Kıble tabloları telif eden erken dönem astronomları kendi
kendilerine çok daha basit yaklaşık formüllerle uğraşmışlardır. el-Halilî, Müs-
lüman astronomların önünde duran en önemli problemlerden birinde nihai çö-
züme ulaşmıştır. Onun kıble tablosu, her biri Suriye menşeili sadece üç el yaz-
masından biri olarak bilinir ve daha sonraki astronomik literatüre tek referans
olarak kabul edilir.
Diğer Zaman Kaydetme Tabloları: Hem Kahire hem de Dımaşk (Şam) tabloları
diğer bölgeler için telif edilen tablolara model oluşturmayı sağlamışlardır.
14.Yüzyıl ortalarında Mısırlı astronom İbnü’r-Raşidî (26) Kahire külliyatı mode-
linden sonra biri Kudüs, diğeri Mekke için iki zaman kaydetme seti hazırlamış-
tır. Bundan daha önce (telif edilmiş) yerel setler bilinmez. Kudüs tabloları, gü-
neş enlem ve boylam fonksiyonu olduğu kadar ibadet edenler için güneş boy-
lamı fonksiyonları da olan saat açısı göstergeli bir setten oluşmaktadır.
Mekke için olan tablolar ise, sadece ibadet vakitlerini düzenlemeye yönelik
tablolardan oluşmaktadır. İbnü’r-Reşidî’nin Kudüs zaman kaydetme tabloları
daha sonra el-Mizzî’nin öğrencisi olan el-Kerekî (29) isimli muvakkit tarafından
modifiye edilmiş ve genişletilmiştir.
31

Suriyeli astronomlar, Dımaşk külliyatından ve Kahire’deki ileri (astrono-
mik)faaliyetlerden esinlenen Suriyeli astronomların zaman kaydetme konusun-
daki başarılarından sonra, Halep ve Trablus enlemi için de ibadet tabloları ha-
zırlamışlardır. 14.Yüzyılda Dımaşk tabloları hattı boyunca Tunus enlemi için bir
zaman kaydetme tabloları külliyatı hazırlanmıştır. Suriye astronomları belki de
14.Yüzyılda Emevî Camisi’nde İstanbul için hazırlanan ilk ibadet tabloları setini
görme amaçlı bir araya gelmişlerdi.
A
13 Osmanlı astronomları, zaman kaydetme

29
Bakınız, David A. King, "Al-Khalili's Auxiliary Tables for Solving Problems of Spherical As-
tronomy," Journal for the History of Astronomy, 1973, 4:99-110.
30
Bakınız, David A. King, "Al-Khalili's Qibla Table," J. Near East. Stud., 1975, 35:81-122.
31
Kudüs tabloları için bakınız, King, "Astronomical Timekeeping" (cit. n. 28).
A
13 Burada bahsi geçen yüzyılın İstanbul’un fethinden dolayı 14.Yüzyıl değil 15.Yüzyıl olması
gerektiği şeklinde düşünülebilir. Ancak bu tarihlendirme doğrudur . Çünkü İstanbul’un fet-
TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI DERGİSİ • 443
konusunda bütün etkileyici başarılarını kendilerinden ilham aldıkları önceki
Mısır ve Suriye geleneklerine borçludurlar.
32

V(B). ENSTRÜMANTASYON (TECHİZATLANMA)
İbnü’s-Sarrac’ın Başarıları:Doğru zaman kaydetme tabloları için gerekli pek
çok enstrüman Müslüman astronomlar tarafından kullanılmıştır. el-Halilî,
Dımaşk tabloları ile ne kadar başarı elde etti ise, enstrümanlar konusunda, ken-
disinden çok kısa bir müddet önce, yaklaşık 1325 dolaylarında Haleb’de çalış-
malarda bulunan İbnü’s-Sarrac (15) isimli şahsiyet de o ölçüde başarılı teşeb-
büslerde bulunmuştur. Enstrümanlar konusuna oldukça fazla zaman adayan
tek erken Memlûk astronomu el-Marâkeşî’nin çalışması oldukça seçkin olmuş-
tur ancak İbnü’s-Sarrac oldukça yenilikçidir. İbnü’s-Sarrac hakkında şu ana ka-
dar önemli bir biyografik bilgiye sahip değiliz, kendisi dikkatini her enlem için
küresel astronomi problemlerini çözmede kullanılabilen usturlaplar, kadranlar
ve diğer enstrümanlar serisi icat etmeye çevirmiştir.
33

İbnü’s-Sarrac esasen iki çeşit küresel usturlap tasarlamıştır. Bu küresel us-
turlaplardan birincisi, genellikle 11.Yüzyıl Endülüslü astronomlardan Ali ibn
Halef eş-Şakkaz ile ilişkili olan bir küresel usturlabın basitçe yeniden icat edil-
mişidir. İki Şakkaziyye parmaklığını (yerküre ekvator dairesinde yükseklik ve
azimut çemberinin bir düzlemde yansıması) ihtiva eden bu enstrüman İslâmî
doğuda bilinmiyordu. İbnü’s-Sarrac’ın bunun kullanımı hakkındaki eseri bize
intikal etmiştir; başka bir yerde onu 1325’de Mekke’de bulunduğu sırada icat
ettiğini anlatır. İkincisinin bir örneği, daha gelişmiş bir çeşittir ve İbnü’s-Sarrac
bunu kendi kendine yapmıştır. Atina Benaki Müzesinde bulunmaktadır. Bunun
kullanımına dair eser de mevcuttur, 15.Yüzyılda pek çok enstrümana sahip

hinden çok önce İstanbul’da az da olsa bir Müslüman nüfusun varlığı ve buradaki nüfus için
bir de caminin bulunduğu bilinmektedir. Bu caminin ilk defa ne zaman ve kim tarafından yap-
tırıldığı meçhul olmakla birlikte XI.Yüzyılda Selçuklu-Bizans ilişkilerinde bahis konusu edildi-
ği tarihi kayıtlarla sabittir. 1049 yılında Selçuklu sultanı Tuğrul Bey, Bizans İmparatoru’na elçi
olarak Ebu’l-Fazl Nasr’ı göndermiş ve İstanbul’daki camide Abbasi halifesi ve kendi adına
hutbe okutulmasını talep etmiştir. Bu konuda bakınız, M.Altay Köymen, Tuğrul Bey ve Zamanı,
İstanbul 1976 (Çevirenin notu).
32
Tunus hakkında bakınız, David A. King, "A Fourteenth-Century Tunisian Sundial . .. ," in Y.
Maeyama ve W. G. Saltzer, edisyonu., Prismata: Naturwissenschaftliche Studien-Festschrift fur
Willy Hartner (Wiesbaden: Franz Steiner, 1977), pp. 187-201, esp. pp. 192-193. Magrib(Fas) hak-
kında bakınız, E. S. Ken nedy ve David A. King, "Indian Astronomy in Fourteenth-Century
Fez . . . , Part II," J. Hist. Arabic Sci. (yakında çıkacak). Aynı zamanda bakınız, King,
"Astronomical Timekeeping in Ottoman Turkey," Proceedings of the International Symposium on
the Observatories in Islam (Istanbul: Kandilli Observatory, 1980), pp. 245-269.
33
Ibnü’s-Sarrac hakkında (Bennaki Müzesi’nde küresel usturlab ve fildişi kadranı da içe-
rir)bakınız, David A. King, The Astronomical Instruments of Ibn al-Sarraj (Atina: Benaki Müzesi,
yakında çıkacak).
444 • TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI DERGİSİ
olan Kahire muvakkidi el-Vefâî tarafından yazılmıştır, şimdi Atina’dadır (bakı-
nız, Resim 4) el-Vefâî, İbnü’s-Sarrac’ın bu usturlabın kullanımına dair bir eser
yazmamış olduğundan şikayet eder ve bu sebeple bu görevi üstüne alır. Ben,
küresel, beş farklı yönü bulunan İbnü’s-Sarrac’ın usturlabını bütünüyle Ortaçağ
ve Rönesans döneminin en gelişmiş usturlabı olarak değerlendiriyorum.
İbnü’s-Sarrac aynı zamanda almukantar kadranı için de çok sayıda çeşitli
işaretler geliştirdi ve basit sinüs kadranına alternatif olarak büyük ustalıkla tri-
gonometrik parmaklıklar tasarladı (bakınız, Resim 5). İbnü’s-Sarrac, enstrüman-
lar üzerinde yıllarca çalışıyorken bundan daha fazla olarak (bu çalışmalarının)
el yazması formunun var olması kuşkulu. 1982 yılı yazında Dublin’de Chester
Beatty kütüphanesinde, onun enstrümanlar üzerine yapmış olduğu temel ça-
lışmasının kendi el yazısı ile yazılmış olan bir nüshasını keşfettim, yaratıcısının
meşhur olmasını sağlayan bütün usturlap ve kadran çeşitleri araştırmalarını
cömertçe sergiliyordu. Gelecek birkaç yıl içinde bunun incelenmesi müstesna
bir memnuniyet olacaktır.

TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI DERGİSİ • 445





Resim 4. İbnü’s-Sarrac’ın küresel usturlabı. Bu enstrümanla bütün enlemler için beş
farklı usulde küresel astronominin tüm problemleri çözülebilir. Birincisi, ağ (örgü) üze-
rindeki Şakkaziyye işaretleri levhalardan biri üzerindeki Şakkaziyye işaretleri üzerine
döndürülebilir. İkincisi, ekliptik ve büyükayı takım yıldızını işaret eden yıldızlar
Şakkaziyye işaretlerine döndürülebilir. Üçüncüsü, ekliptik ve büyükayı takım yıldızını
işaret eden yıldızlar her 3°’lik enlem için bir dizi çeyrek levha üzerine döndürülebilir.
Dördüncüsü ekliptik ve büyükayı takım yıldızını işaret eden yıldızlar örgü üzerinde her
enlem için bir dizi ufuk dairesine döndürülebilir. Beşincisi trigonometrik problemlere
dair sayısız çözümler, alidat (mastara) ile beraber enstrümanın arka yönündeki parmak-
lıklar kullanılarak, elde edilebilir.Atina Benaki Müzesi’nin izni ile.
446 • TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI DERGİSİ
Başkaca iki Halepli astronomun da enstrümanlara dair çalışmaları bize ka-
dar ulaşmıştır. Tayboğa el-Baklamşî (32), okçuluk üzerine yazmış olduğu eseri
ile tanınır ancak o, münferit Şakkaziyye kadranı
34
ve onun oğlu Halep Emevî
Camisi muvakkiti Ali ibn Tayboğa (33), sinüs ve almukantar kadranı üzerine
doyurucu bilgiler veren bir eser yazmıştır.
Çeşitli enstrümanları en başarılı tasarlayan İbnü’s-Sarrac olmasına rağmen,
Kahire ve Dımaşk’daki diğer Memlûk astronomlarının enstrümantasyondaki
başarıları da kayda değer. Erken 14.Yüzyıl Mısırlı astronomlarından el-
Bakhanigi (16), Yemenli Sultan Mücahid için çalışıyorken usturlap levhası üze-
rinde 0°’den 90° dereceye kadar her bir enlem derecesi için bir kavis işaretleye-
rek geniş bir koordinat tablosu seti telif etmiştir. el-Bakhanigi böylece erken
9.Yüzyıl Bağdat astronomu el-Ferganî tarafından 15°’den 50°’ye kadar oluşturu-
lan seti tamamlamıştır.
35
el-Ferganî’nin usturlap tabloları, Memlûk Mısır ve
Suriye’sinde geniş ölçüde biliniyordu ve onların, Memlûkların bundan başka
İbnü’s-Sarrac’ın varlığı bilinen küresel usturlabı olmasına rağmen, kadranın
olduğu kadar usturlabın da yapımında, kullanıldığını varsayabiliriz. İbnü’ş-
Şâtir (18) de enstrüman dizaynına önemli katkıda bulunmuştur; Bunlar ters us-
turlabı ( bir dizi ufuk daireleri ekliptik ve çeşitli yıldızların tam bir düzlem üze-
rinde yansıması üzerine döndürülmüştür)ve çeşitli trigonometrik parmaklıkları
içerir(bakınız, Resim 5)
36



34
Bakınız, J. Samsó Moya, "Nota acerca de cinco manuscritos sobre astrolabio," Al-Andalus, 1966,
31:385-392; Samsó Moya, "Una hipótesis sobre calculo por aproximación con el cuadrante
Sakkazi," Al-Andalus, 1971, 36:117-126; ve J. Samsó Moya - M. A. Catala, "Un instrumento
astronómico de raigambre Zarqali: El cuadrante Sakkazi de Ibn Tibuga," Memorias de la Real
Aca- demia de Buenas Letras de Barcelona, 1971, 13(1):5-31.
35
Bakınız, King, Tables, pp. 53-55.
36
Bakınız, Schmalzl, Quadrants, pp. 100-108, reprinted in Kennedy and Ghanem, Ibn al-Shatir, pp.
27-35.
TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI DERGİSİ • 447





Resim 5. İbnü’s-Sarrac tarafından tasarlanan trigonometrik parmaklıklar (altta) ve
İbnü’ş-Şâtir tarafından tasarlanan (üstte). 18.Yüzyıl Mısır el yazmasını tasvir etmekte.
Her ikisi de küresel astronomide bütün enlemler için sayısız standart problemin çözü-
münü sağlamakta kullanılabilir. Mısır Milli Kütüphanesi’nin izni ile Darü’l-Kütüb
Mustafa Fazıl matematik 40.2 ’den yeniden oluşturulmuştur. Fotograf Owen
Gingerich’in izni ile.
448 • TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI DERGİSİ
O (İbnü’ş-Şâtir), aynı zamanda büyük bir usturlabik saat yapmış ve bu, onu
astronomun evinde gören tarihçi es-Safedî tarafından tasvir edilmiştir, (bunun
yanında) Dımaş’daki Emevî Camisi için de harika bir güneş saati yapmıştır.
Güneş Saatleri: Güneş saatleri, geç Memlûk döneminde Mısır ve Suriye’deki
bütün büyük camilerin bina veya duvarlarını süsledi. Birkaçı günümüze kadar
ulaşmıştır fakat son yıllarda 3 tanesi (hakkında çeşitli) yayınlar yapılmıştır.
37
Bu
güneş saatlerinden biri 13.Yüzyılda Tolunoğlu Ahmed Camisi’ne monte edil-
miştir. Çeşitli sebeplerle mümkün olsa gerek bozuktur, tahrip edilmiştir ancak
ne mutlu ki, tanınmayacak halde değildir ve Napolyon’un araştırmacıları (bilim
adamları) Description d'Egypte’da onun parçalarını resimlerle tasvir etmişlerdir.
Güneş saati mevsimsel saatleri ve öğleden sonraki ibadet vakitlerini göstermek-
teydi. Ayrıca son zamanlarda Kudüs’teki Kayıtbay medresesi duvarları için
öğleden sonraki ibadet vakitlerinin başlangıcına kadar kalan zamanı gösterir
dikey bir güneş saati üzerinde çalışılmıştı. Bununla birlikte en etkileyici Mem-
lûk güneş saati, İbnü’ş-Şâtir’in Dımaşk Emevî Camisi’nin ana minaresi için yap-
tığıdır. Günümüze kadar kalan parçaları şu an Dımaşk Millî Arkeoloji Müze-
si’ndedir, tam tamına bir kopyası 19.Yüzyıl muvakkitlerinden et-Tantavi tara-
fından yapılmıştır ve hâlâ minare üzerindedir. Bu harika enstrüman,öğleden
sonraki ibadet vakitleri ile akşam ve şafak vakti ile alakalı olduğu kadar hem
mevsimsel, hem de ekvatorsal saatlerle zamanı gösterir (bakınız, Resim 6).



37
Bakınız, L. Janin ve D. A. King, "Le cadran solaire de la mosqu6e d'Ibn Tfi1ln au Caire," J.
Hist. Arabic Sci., 1978, 2:331-357; D. A. King ve A. G. Walls, "The Sundial on the West Wall of
the Madrasa of Sultan Qaytbay in Jerusalem," Art and Architecture Research Papers, July 1979,
15:16- 21; ve L. Janin, "Le cadran solaire de la Mosqu6e Umayyade a Damas," Centaurus, 1972,
16: 285-298. 546
TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI DERGİSİ • 449





Resim 6. İbnü’ş-Şâtir’in 1371/1372 yılında Dımaşk Emevî Camisi ana minaresini süs-
lemek için yaptığı muhteşem güneş saati. Güneş saati, güneşin doğuşu, gün ortası ve
gün batımı ile öğleden sonrası ibadet vakitleri ile alakalı günün zamanlarını gösterir.
Burada aynı zamanda şafak ve akşam vakitleri ile alakalı hususi kavisler vardır. Böyle-
likle güneş saati, günün beş vakti ibadet edenler için, sırasıyla etkin bir şekilde zamanı
ölçer. Çizimlerin fotografları Paris Alain Brieux’un izni ile.
Güneş saati teorisi üzerine yazılan ve çoğu bilinen Memlûk eserleri, şimdi-
ye kadar, kullanılan çeşitli güneş saatleri; örneğin hem meridyen düzlemini
hem de başlangıç dikeyini içine alan güneş saatleri hakkında pek çok bilgi ver-
mişlerdir. Bu eserlerin büyük bir bölümü güneş saati yapımı koordinatlarını
(gösterir) tablolar içerir.
38
el-Maksî (6)’nin erken dönem güneş saati tabloları,
Kahire, Dımaşk ve Halep enlemleri için dikey güneş saati üzerinde kavislerle
işaretlemeler yapıp bir tablolar seti telif eden Dımaşklı astronom et-Tizinî
(69)’den ilham almıştır (bakınız, Resim 7). İbn Sûdûn (52) ve Sıbtü’l-Mardinî
(63)Kahire için başka yeni bir tablolar seti telif etmişlerdir, İbnü’l-Mecdî (44) ve
el-Kârâdîsî (62)ise, güneş teorisi üzerine yeni bir eser telif etmişlerdir.

38
İslâmî dönem (Memlûkları da içine alan) güneş saati teorisi için bakınız, Carl Schoy,
"Gnomonik der Araber," E. van Bassermann editörlüğünde Ürdün. Die Geschichte der
Zeitmessung und der Uhren, Vol. I, Part F (Berlin/ Leipzig: Heinz Lafaire, 1923). Ve özellikle
Schoy, "Sonnenuhren der spatarabischen Astronomie," Isis, 1924, 6:332-360 (her ikisi de güncel-
liğini yitirmiş). İslâmî dönem güneş saati tabloları hakkında bakınız, King, Tables, pp. 51-53.
450 • TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI DERGİSİ






Resim 7. el-Maksî’nin Kahire enlemi için dikey güneş saatinin meridyene olan her de-
rece eğilimi için yapılmış tablolardan alınma. Tablolar, gündönümü ve ekvatoral gölge
izlerinin, mevsimsel saat belirleme hatlarıyla birlikte, kesişim noktası koordinatlarını
gösterir ve bu özel sayfa çifti 15 ° eğim açısına göredir. Mısır Milli Kütüphanesi’nin
izni ile Kahire Darü’l-Kütüb mikat 103,68v-69r numaralı kitap sayfasından esinlenile-
rek oluşturulmuştur
İbnü’ş-Şâtir ayrıca “Sanduku’l-Yavakit li Marifeti’l-Muvakkit”, “İbadet va-
kitlerini bulmak için mücevher (yakut) kutu” adı verilen evrensel bir güneş
saati ve zaman kaydedici enstrüman dizayn etmiştir. Bu enstrüman, temel ola-
rak meridyende kendisini hizaya koymak için döşenmiş bir pusula taşı-
yan,yerel ufuk dairesine uygun açıda kutupsal güneş saati veya herhangi bir
yıldız ya da ayın saat açısını okumayı sağlayan bir görüş setini destekleyebilen
kapaklı bir kutu içerir. Bu kutunun bir örneğini İbnü’ş-Şâtir kendi kendine
yapmıştır, (bu) Halep’te bulunmaktadır. Kendisinin, Berlin’de muhafaza edilen,
enstrümanın kullanımına dair eserinde, pusula iğnesinin doğru kuzeyi göster-
mesinin gereksiz olduğu konusunu ele alırken yanılmıştır ancak Onun zama-
nında Dımaşk’ta manyetik deklinasyonun (sapma) ne olduğunun (bilinip bi-
TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI DERGİSİ • 451
linmediği konusunda) bir fikrimiz yok. Şunu bilinir hale getirelim ki, pusula,
şayet daha önce kullanılmadıysa, 13.Yüzyılda Doğu Akdeniz’de yaygın bir bi-
çimde kullanımdaydı..
39

Onun Dımaşk ekolünden olan daha sonraki dört muasırı Cemâleddin el-
Mardinî (34), Ebû Tahir (23) el Guzuli (21) ve onlardan sonra el-Vefâî’ (55), Ka-
hire’de onların çalışmalarını devam ettirdiler. Yeni enstrümanlar tasarladılar ve
hattâ yardımcı tablo telif etmeye teşebbüs ettiler. Dımaşk astronomlarının çoğu
problemleri çoktan çözmüş olmalarına rağmen el-Mardinî, İbnü’s-Sarrac (15)’ın
küresel usturlabına dayanan küresel bir kadran tasarlamıştır ve iki Şakkaziyye
kadranını içerir; İbnü’l-Guzulî almukantar ve sinüs oktanını geliştirdi, el-Vefâî’
Rönesans Avrupası’nın popüler ansiklopedisinin müjdecisi olan ekvatorsal öl-
çümü (bakınız, Resim 8) ortaya koymak için İbnü’ş-Şâtir’in (18) mücevher (ya-
kut) kutusunu sadeleştirdi.
40



39
Bakınız: L. Janin - D. A. King, "Ibn al-Shatir's Sanduq al-Yawdqtt: an Astronomical Compen
dium," J. Hist. Arabic Sci., 1977, 1:187-256; Ve pusula hakkında: Wiedemann, Aufsdtze, Vol. I,
pp. 36-37, G. R. Tibbetts, Arab Navigation in the Indian Ocean before the Coming of the Portuguese
(London: Luzac & Co., 1971), pp. 290-294, ve King, Yemen, Pt. II, Sect. 8.2.
40
Bakınız: D. A. King, "An Analog Computer for Solving Problems of Spherical Astronomy: The
Shakkadzya Quadrant of Jamal al-Din al-Maridini," Archives Internationales d'Histoire des
Sciences, 1974, 24:219-242; S. Tekeli, "(The) 'Equatorial Armilla' of Iz(z) al-Din b. Muhammad al-
Waffai and (the) Torquetum," Ankara Universitesi Dil ve Tarih-Cografya Fakultesi Dergesi, 1960,
18:227-259; William Brice, Colin Imber, and Richard Lorch, The Da'ire-yi Mu’addal of Seydi Ali
Reis (Seminar on Early Islamic Science, monograph 1) (Manchester: Univ. Manchester, 1976)
Ve Muammer Dizer, "The Da'irat al-Mu’addal in the Kandilli Observatory ...," J. Hist. Arabic
Sci., 1977, 1(2):257-262.
452 • TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI DERGİSİ





Resim 8. el-Vefâî’nin bir ekvatorsal yarım daire örneği. Daire pusulada kullanılan baş-
lıca yönlerin kurulmuş olmasına dayanır. Yarım daire ardından her bir enlem için (he-
saplanan) göksel denklemin düzlemi içinde yükseltilir ve görünüm güneşe doğru hiza-
lanır. Sonrasında saat açısı skalada okunabilir. Yaklaşık çevre uzunluğu farklı bölgele-
rin kıblelerine dayanır ve burada aynı zamanda İstanbul enlemi için ufki güneş saati
işaretleri bulunur. Kandilli Rasathanesi Müdürü Muammer Dizer’in müsadesi ile (te-
min edilmiştir.)
15.Yüzyılın sonlarına gelindiğinde; İbn Ebi’l-Feth es-Sufî’ye Memlûk
Dımaşk ve Kahire’sinde selefleri tarafından tasarlanan daha gelişmiş enstrü-
manların kullanımına dair yeni yorumlar yazmak ve Sıbtü’l-Mardinî (63)’ye de
sinüs ve almukantar kadranı gibi daha basit enstrümanlar üzerine çeşitli dü-
zeltmeler içeren eserler yazmak kalmıştı. Aynı zamanda 15.Yüzyılın başlarında
kendi bildiği bütün farklı çeşitlerdeki kadranların yapısı üzerine bir eser telif
eden İbnü’l-Attar’ın yaptıklarından da bahsedilmeli. Bu çalışma oldukça tarihi
öneme sahiptir ve henüz tam anlamıyla incelenmemiştir.
TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI DERGİSİ • 453
VI. MEMLÛKLERİN HALK ASTRONOMİSİNDEKİ FAALİYETLERİ
Memlûk dönemi araştırmacıları, orijini İslâm öncesi Arap (kültürün-
de)yatan, İslam dünyası matematiksel olmayan astronomik folkloruna ve halk
astronomisi üzerine nispeten az eser vermişlerdi. Bunlardan biri, henüz tanın-
mamış olan, Mısır’da 1210 dolaylarında konunun bütün yönleri üzerine, henüz
tam anlamıyla incelenmemiş, tatmin edici bir eser yazan Siracü’d-Dünya ve’d-
Din’dir. 13.Yüzyılın sonlarında derviş ed-Dirinî (4) daha kısa bir eser telif etmiş
ve el-Heysemî ve el-Mahallî (50 ve 51)ise, basitce risaleler (broşür) yazmışlardır.
15.Yüzyılın sonlarında çok yönlü bilimadamı Celâleddin es-Suyutî (65) Kur’an-ı
Kerim’de ve Hz. Peygamber’in sözleri olarak bilinen hadislerde astronomiye
gönderme yapanlar (hakkında) tatminkar bir eser telif etmiştir ki, ilk defa son
zamanlarda incelenmiştir.
41
İlkel zaman kaydetme tekniği konusunda ilginç bir
gelişme 13.Yüzyılda Mısırlı müezzin eliyle geceleyin ayın şeklinin kullanılması
suretiyle bulunmuştur ve Oxford Bodleian Kütüphanesinde ünik (eşsiz) bir
nüshası mevcuttur.
42
İbnü’l-Ukuvva’nın bütün müzzinlerin bilmesi gerekli bilgi
olarak işaret ettiği bu el yapımı (kılavuz) çok çeşitli doğru bilgileri içerir. Kıla-
vuz, gecenin farklı zamanlarında ayın yükselişi, en son noktaya ulaşması ve
kayboluşunu (batışı) gösteren tablolar ile ayın şekillerine yönelik diyagramlar
sunar. Bu gibi materyaller bunun dışında, Ortaçağ Yemen’indeki çeşitli alma-
naklar (gökgünlükleri) hariç, İslâmî kaynaklar arasında bilinmez . Daha sonraki
Kahire müezzinleri ve muvakkitleri ibadet vakitlerini düzenlemeye yönelik ola-
rak yukarıda tarif edilenden daha gelişmiş tabloları kullanmayı tercih etmiş
gözükürler.
VII. MEMLÛKLERİN ASTROLOJİ FAALİYETLERİ
İsimlerinden bahsettiğimiz Memlûk astronomları, astroloji üzerine şaşıla-
cak derecede az eser kaleme almışlardır. Bütün zicler biraz da olsa astrolojik
materyaller içerir
43
bu yüzden Anonim Mustalah Zic, İbnü’ş-Şâtir Zic’i, İlhanlı
et-Tusî Zic’inin Suriye versiyonu ve Uluğ Bey Zic’inin Mısır ve Suriye versiyo-
nu gibi başlıca Memlûk zicleri içeriklerinde bu konuyla ilgili araştırmalara da

41
İslâmî halk astronomisi hakkında bakınız, Ch. Pellat, article "Anwa’, Encyclopaedia of Islam,
II.Baskı, ed.; J. Ruska, article "Manazil," in Encyclopaedia of Islam, I.Baskı. ed., 4 vols. (Leiden:
Brill, 1913-1934); and C. A. Nallino, Raccolta di Scritti Editi e Inediti, Vol. V (Rome: Istituto per
l'Oriente, 1944), pp. 152-197. es-Suyutî’nin eseri hakkında bakınız, Anton Heinen, Islamic
Cosmology: A Study of as-Suyuti's "el-Hay’a es-Saniye fi’l-Hay'a es-Sunniye" (Beirut: in
commission for Franz Steiner [Wiesbaden], 1982)
42
Bakınız, özet halinde King, "Role of the Muwaqqit" (cit. n. 10).
43
Bakınız, Kennedy, Survey, pp. 144-145. İslâm toplumunda astrolojinin durumu, G. Saliba, "The
Development of Astronomy in Medieval Islamic Society," Arab Studies Quarterly , 1982,
4(3):211-225’de müzakere edilir.
454 • TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI DERGİSİ
başvurmuş olmalılar. Memlûk Suriye ve Mısır’ında astrolojinin teorik yönleri
üzerine yazılmış bağımsız eserler, el-Marâkeşî (5)’nin yazmış olduğu bir eseri
takiben kaleme alınmıştır. Sadece bir bölümünün mevcut olduğu bilinen der-
leme bir çalışmanın Kahire’de 1358’de İbrahim el-Hasib el-Malikî en-Nasırî
(27)tarafından telif edildiği sanılıyor. Bunun dışında bir kişi bana meçhul geli-
yor, bunun gibi başka bir çalışma, Kahire’de 1425 yılında İbnü’l-‘Arabanî (43)
tarafından ve kısa bir eser de Ahmed İbn Timurbay (72) tarafından telif edilmiş-
tir.
Cami derneklerinin muvakkitlerin astroloji üzerine eser yazmalarına engel
olmuş olabileceklerini belki düşünebiliriz. Öyle anlaşılıyor ki, Kahire zaman
kaydetme tabloları külliyatının çeşitli nüshalarının arasında astrolojik tablolar
bulunmamaktadır. Maalesef astroloji ile alâkalı değerli kısa bir eser telif eden
ve “el-Mikatî” olarak isimlendirilen Yusuf İbn Tuğhan (68) hakkında hiçbir bi-
yografik bilgiye sahip değiliz. Hicrî 802 (Miladî:1399/1400) yılında Kahire’de
doğan ve emir Nasıreddin Ebu’l-Feth Muhammed için bir eser telif eden İbnü’l-
Mecdi (44) bütün Memlûk astronomi kaynakları külliyatı arasında benim bildi-
ğim tek kişisel horoskop(yıldız falı/burç) tur. (Onu) Memlûk astroloji tarihi
kitaplarından biri olan ve Halepli astronom el-Hamzavî (67) tarafından telif
edilen eserden biliyorum. Onun eseri, Memlûkler’in Osmanlılar’a karşı Adana
dolaylarında yaklaşık 1495’lerde verdiği mücadeleye yönelik bir dizi horoskop-
ları içerir. 14.Yüzyıl Kahire bilim adamlarından İbnü’l-Akfanî bize kendisinin
bildiği çeşitli astrolojik eserleri bildirir ancak hiçbiri onun muasırı değildir. Bu
gibi astrolojik eserlerden Memlûk dönemine ait tek el yazma nüshası, benim el-
Hamzavî’nin nüshasından bildiğim, 13.yüzyıl Meraga alimlerinden
Muhiyyüddin el-Mağribî (2)’nin bir çalışmasıdır.
İspat için geriye çok az metin kalmış olsa da Memlûk sultanlarının astrolo-
jiye çok büyük ilgi duymuş olduğunu farzetmek güvenli olur. Memlûk tarihi
dokümanlarını bu amaçla sevk ve idare eden bir araştırma henüz yoktur; yuka-
rıda kaydedilen astrologlar (bu alanda) davet için iki referanstır. Sultan
Kayıtbay (1468-1496)’a sunulan, Suriye güneş yılının her ayı için bir rüya veya
kehanet kitabı, muhafaza edilmiş tek elyazmasıdır ve Dublin’deki Chester
Beatty Kütüphanesi’ndedir. Kehanetler, kuyruklu yıldız, gök gürültüsü, şimşek,
yer sarsıntısı ve ayın, Müslüman (hicri takvim) aylarının başlangıcı kabul edi-
len, hilâl şeklindeki fiziki görünümü gibi esasen kökeni anlaşılması zor mater-
yallerden gelen kriterlere dayanıyordu. Din alimlerinin bu gibi kehanetlere
inanması elbette hoş karşılanmayabilir ve en azından bir Memlûk teologu (ila-
TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI DERGİSİ • 455
hiyatçısı) Dımaşklı İbn Kayyim el-Cevziyye astrolojiye karşı dini bir tartışma
yazmıştır.
44

Bu dönemde, bizim de değerlendirdiğimiz gibi, Mısırlı astronomlar tara-
fından telif edilen astroloji üzerine çok sayıda eser, Osmanlı etkisi altında yeni-
den gelişmeye başlamıştır. Bununla birlikte bu eserlerin yazarları muvakkit de-
ğildirler. Memlûkler’e ve Osmanlılar’a bağlı astrolojinin etkisi araştırmaya de-
ğer bir konudur.
VIII. MEMLÛKLERİN MATEMATİKTEKİ FAALİYETLERİ
Kudüs’te 14.Yüzyılın sonlarında es-Salahiyye medresesinde müderris ola-
rak görev yapan Mısırlı İbnü’l-Ha’im (35)’i konu dışı bırakmak uygun olmaya-
caktır. İbnü’l-Haim’in aritmetik, basit cebir ve geleneksel cebir üzerine olan ça-
lışmaları daha sonra Suriye ve Mısır’da büyük etki yaratmıştır. (Bu) çalışmalar,
hem Memlûk hem de Osmanlı dönemlerinde, astronomiye ilk ilgi duyanlardan
olan Sıbtü’l-Mardinî (63)’nin yaptığı gibi, üzerinde kişisel de olsa çok fazla yo-
rum yapılan çalışmalardır. Fakat bu gibi yorumların telifi, orijinallerin yazarına
bütünüyle ayıp getirmez, Suriye ve Mısır’daki yaratıcı matematiksel faaliyetinin
sonucuna bir alamettir. Özellikle cebir formülleri ile ilgili matematikte ortaya
çıkan gelişmelerin sonucu Magrib’de idi. Magrib’deki bu çalışmalar, Memlûk
Mısır ve Suriye’sindeki bilim adamları tarafından elde ediliyor ve aynı zaman-
da bu eserler üzerinde (söz konusu) bilim adamları tarafından yorumlar yapılı-
yordu.
45
Mağrib fikirlerinin bu şekilde dışarıdan zerk edilmesi dahi geç Mem-
lûk döneminde matematikteki istikrarlı düşüşü durdurabilmiş gözükmüyor.
IX. SONUÇ GÖRÜŞLER
Yaratıcı astronomik faaliyetler Suriye’de Dımaşk’ın Moğollar (Timur) tara-
fından 1402’de harap edilmesi, Mısır’da yaklaşık 1500’lerde Sıbtü’l-Mardinî’nin
çalışmaları ile sona erdi. Osmanlı astronomları kendi kendilerini, Osmanlı Tür-
kiye’si ile yakın şahsî bağları olan Kadızâde ve Ali Kuşçu gibi bazı Semerkant
astronomlarının olduğu kadar Mısırlı ve Suriyeli geleneklerin de mirasçısı ola-
rak buldular. 16.Yüzyıl Müslüman astronomlarının en meşhurlarından biri olan
ve İstanbul Kandilli rasathanesini idare eden Takıyüddin İbn Ma’ruf, hem Mı-

44
Bakınız, J. W. Livingston, "Ibn Qayyim al-Jawziyyah: A Fourteenth Century Defense Against
As- trological Divination and Alchemical Transmutation," Journal of the American Oriental
Society, 1971, 91:96-103.
45
Mağrib’deki matematik faaliyetleri ile belirli Memlûk yorumcularının Mağrib’deki bu çalışma-
lara dair yaptıkları yorumların referansı için bakınız, A. Djebbar, Enseignement et recherche
mathématiques dans le Maghreb des XIII’-XIV’ siécles (Publications Mathédmatiques d'Orsay, no.
81-02) (1980).
456 • TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI DERGİSİ
sır’da hem de Nablus’da yaşamış, Memlûk astronomisinin zengin mirasına aşi-
na Suriyeli bir astronom idi. 18.Yüzyılda Osmanlılar, Avrupa astronomi mirası-
nı elde etmişler,. Fransız astronom Lalande ve Cassini’nin zicleri Türkçe’ye ter-
cüme edilmiş ve onların tabloları İstanbul boylamına uyarlanmıştı.
46
Kahire ve
Dımaşk için Arapça diğer bir versiyon daha sonra hazırlanmıştı. Astronomi,
İstanbul, İslâm dünyasında astronomik faaliyetlerin merkezi olduktan sonra da
Kahire ve Dımaşk’ta çalışılmaya devam etti. Farklı ve hemen hemen bağımsız
ekoller ayrıca Mağrib’de ve Safevî İran’ında gelişmeye devam etti. Yılık
gökgünlüklerinin telifi ve muvakkitlerin kullanımı için zaman kaydetme tablo-
larının istinsahı süratle ve aralıksız sürdü. Memlûk himayesi altında astroloji de
(bu konuda) çok az delil olmasına karşılık gelişti. Fakat (Hicrî) IX.Yüzyıl
Suriyesi’nin ve 10.Yüzyıl Kahire’sinin büyük bilim adamları daha az dahi olsa-
lar yine de Memlûkler’in hemen hemen unutulmuş kayda değer astronomları
idi. Tarihçi el-Cebertî bize; yaklaşık 1800’lü yıllarda Ezher
A
14’de kullanılan
matematik ve astronomi ders kitaplarının temel olarak Orta Asya’da el-
Cahminî tarafından telif edilen Batlamyus astronomisinin teknik olmayan par-
çalarını, Sıbtü’l-Mardinî (63)’nin zaman kaydetme ve astronomi enstrümanları
üzerine çeşitli eserlerini ve İbnü’l-Hadim (35)’in matematik üzerine çeşitli eser-
lerini içerdiğini anlatır.
47

Osmanlı dönemine ait pek çok elyazması içeren Kahire ve Dımaşk elyazma-
ları kütüphaneleri ve hattâ rafları geç dönem el yazmaları ile biraz daha az karı-
şık olan Avrupa’daki eski koleksiyonlar el-Cahminî, İbnü’l-Hadim ve Sıbtü’l
Mardinî’nin çalışmaları ve onlar üzerine yapılmış sayısız yorumların popülerli-
ğine ilişkin deliller taşır. Memlûk astronomlarının geride bıraktığı oldukça he-
yecan verici çalışmaların çok az kopyası arasına sadece bir göz gezdirildiğinde;
Memlûk Mısır’ı astronominin bir hayli net bir tablosu ortaya çıkar.
Bu sunulan araştırma lüzumlu bir giriştir. İbnü’ş-Şâtir’in gezegensel astro-
nomi üzerine çalışması ilk defa olarak yirmi beş yıl önce araştırıldı fakat halâ
basılmadı.
A
15 el- Maksî, Necmeddin el-Mısrî, İbnü’s-Sarrac, el-Mizzî, el-Halilî,

46
Osmanlı astronomisine dair tatmin edici genel bir gözden geçirme henüz bulunmamaktadır.
S. A. Adnan, La science chez les Turcs Ottomans (Paris: G. Maisonneuve, 1939) incelemesi olduk-
ça yetersizdir.
A
14 Mısır’da 975 yılında kurulan ve daha çok dinî bilimler üzerine eğitim veren eski deyimle med-
rese yeni deyimle üniversite. (Çevirenin notu)
47
Bakınız, J. Heyworth-Dunne, An Introduction to the History of Education in Modern Egypt
(London: Luzac & Co., 1940), pp. 62-64.
A
15 Bu çalışmanın 1983 yılında yapıldığı gözardı edilmemelidir. Yazarın bahsettiği oldukça önemli
eserlerin bir bölümü müstakil olmasa da çeşitli araştırmalarda geniş ölçüde ele alınmıştır. Ör-
neğin yazarın bizzat kendisi bir çalışmasında, King, David A, İbn al-Shatir’s Sanduq el-
TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI DERGİSİ • 457
el-Mardinî, el-Vefâî ve İbn Ebû’l-Feth es-Sufî yalnızca son on yılda çalışılmıştır,
fakat hiçbiri basılmamıştır. İbnü’s-Sarrac’ın enstrümanlar hakkındaki eseri, bu
araştırma tamamlandıktan sonra keşfedilmiş ve tam anlamıyla incelenilmeden
kalmıştır. Hem çeşitli Memlûk eserlerinin teknik detayları üzerine hem de bi-
limsel fikirler ile Memlûk astronomlarının sosyal statüleri ve kurumsal organi-
zasyonlarını aktarmada yapılacak çok iş var. Buna rağmen, astronomik eserler
ve enstrümanlar konusunda geride bir miras bırakan Memlûklar’ın, bilim ça-
ğına yakın bir çizgide duran Yakın Doğu’daki veya yeni bir bilim çağının baş-
langıcında bulunan Avrupa’daki muasırlarının hiç yapmadığı bir etki yaptıkla-
rını samimiyetle söyleyebiliriz.
EK : MEMLÛK ASTRONOMLARININ LİSTESİ
Astronomlar aşağı yukarı kronolojik bir sıraya göre listelenmiştir. Onların
numaraları metin içinde isimlerinden sonra periyodik olarak verilmiştir. Önem-
li astronomlar bir, çok daha önemli olanlar ise, iki yıldızla işaretlenmiştir. ©

Astronom, Bağlantı, Yer, Tarih, References
48

Suter King
1 **Müeyyededdin el-
c
Urdî, fl. Dımaşk, ca. 1250; (pp. 147, —
Daha sonra Meraga rasathanesine katıldı. 154)
2 *Muhiyyeddin el-Mağribî, fl. Dımaşk, ca. 1250; 376 G21
Daha sonra Meraga rasathanesine katıldı.
3 *Anonim Mustalah Zij, fl. Kahire, — C12
Kahire, ca. 1250
4 Ziyâeddin ed-Dirinî, gezgin derviş, fl. — C14
Mısır, ca. 1275
5 **Ebû ‘Ali el-Marrâkuşî, bağlantısı bilinmiyor, fl. 363 C17
Kahire, ca. 1280
6 *Şehâbeddin el-Maksî, bağlantısı bilinmiyor, fl. 383 C15
Kahire, ca. 1280
7 *Necmeddin el-Misrî, bağlantısı bilinmiyor, fl. 460 C16
Kahire, ca. 1280 (confused)

Yawaqit: An Astronomical “Compendium”Islamic Astronomical Instruments, London: Variorum
Reprints 1987. Yine Türk Bilim Tarihçisi Fuat Sezgin, Eckhard Neubauer’in katkılarıyla hazır-
lamış olduğu İslam’da Bilim ve Teknik, Ankara 2007, Astronomi adı altındaki II. kısmında İbn
Şatir’den ve astronomi alanındaki son teliflerden bahseder. (Çevirenin notu)
48
Referanslar sırasıyla; Suter, "Mathematiker und Astronomen der Araber" (by the number
preceded by N to the "Nachtrage"; Bakınız, n. 1); King, Survey (cit. n. 1), Brockelmann ve
Azzawi’nin çalışmalarına gönderme yapan gerekli bütün referansları içerir. Bu çalışmaları ve
bu astronomları takip eden bütün referanslar için ayrıca, Mayer, Islamic Astrolabists (cit. n. 1): 5
(p. 46), 21 (p. 53), 30 (p. 35); Encyclopaedia of Islam, II. Baskı ed. (cit. n. 4): 8, 10 (under Ibn
Djamaca); DSB (cit. n. 2): 8, 18, 19 (Suppl.); Sezgin, Geschichte des arabischen Schrifttums (cit. n.
1): 27 (Vol. VII, p. 25); ve Heinen, Islamic Cosmology (cit. n. 41): 65.

458 • TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI DERGİSİ
8* Ebu’l-Fidâ, sultan ve bilimadamı, fl. Hama ca. 1300 392 —
9* EmIneddin el-Ebhârî, Ebu’l Fidâ için çalıştı 393 —
(8)
10 *Ömer el-Farisî, Ebu’l Fidâ için çalıştı (8) — C21
11 *Ebû A1i el-Farisî, bağlantı bilinmiyor, fl. — C19
Hama ca. 1300
12 Bedreddin ibn Cema
c
a el-Kenanî, bazı dönemlerde Mısır
ve Dımaşk Başkadılığı yapmıştır. _—__
13 *Nasıreddin ibn Simon, Fustat Amr İbnü’l As camisinde 398 C24
muvakkittir. ca. 1300
14 Ahmed el-Cüzcanî, bağlantısı bilinmiyor, fl. 401 —
Kahire, ca. 1325
15 **İbnü’s-Sarrac, bağlantısı bilinmiyor, fl. Halep, ca. 508 C26
1325 (confused)
16 *el-Bakhanigi, bağlantısı bilinmiyor, fl. Kahire ca. — C28
1325; Aynı zamanda Yemen’de de çalışmıştır.

17 *el-Mizzî, Dımaşk (Şam) Emevî camisi muvakkiti 406 C34
Ölümü, ca. 1350
18 **İbnü’ş-Şâtir, Dımaşk (Şam) Emevî camisi muvakkiti, 416 C30
fl. ca. 1350
19 **el-Halilî, Dımaşk (Şam) Emevî camisi muvakkiti, 418 C37
fl. ca. 1350
20 *İbnü’l-Kettanî, bağlantısı bilinmiyor, fl. Kahire ca. 410 C32
1350
21 *İbnü’l-Guzulî, bağlantısı bilinmiyor, fl. Kahire ca. 412 C33
1350
22 Ahmed ibn Ömer eş-Şadhilî, kim olduğu bilinmiyor. — C55
23 Takilyeddin Ebû Tahir, kim olduğu bilinmiyor. — C56
24 Taceddin et-Tebrizî, Kahire Turuntay medresesinde — C22
müderris, fl. ca. 1350(?)
25 el-Mürşidî, bağlantısı bilinmiyor, fl. Kahire ca. 500 C50
1350(?)
26 *İbnü’r-Raşidî, bağlantısı bilinmiyor, fl. Kahire ca. — C39
1360
27 İbrahim en-Nasirî, bağlantısı bilinmiyor , fl. Kahire — —
ca. 1360
28 Ebu'l-Me’âli es-Sa
c
atî, kim olduğu bilinmiyor. — C36
29 Zeyneddin el-Kerekî, Kudüs’te bir muvakkit — C35
el-Mizzî’nin öğrencisi, (17)
30 Ahmed el-Harirî, bağlantısı bilinmiyor , fl. Kahire — C45
ca. 1380
31 İsmail ibn Hibetullah el-Hamavî, kim olduğu — C52
bilinmiyor.
32 ‘Alâeddin Tayboğa el-Baklamşi, bağlantısı bilinmiyor, — C53
fl. Halep ca. 1375
33 ‘A1i ibn Tayboğa el-Baklamşi, 32. sıradaki astronomun oğlu, — C54
Halep emevî camisi muvakkiti.
34 Cemâleddin el-Mardinî, bağlantısı bilinmiyor, fl. 421 C47
Kahire(?), belki de Dımaşk (Şam), ca. 1400
TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI DERGİSİ • 459
35 İbn el-Ha’im, Kudüs Salahiye medresesi müderrisi 423 C58
1355-1412 yılları arasında yaşadı.
36
c
Abdülaziz ibn Mes
c
ud, , bağlantısı bilinmiyor, — C46
fl. Kahire ca. 1400
37 Muhammed ibn İdris, bağlantısı bilinmiyor s, , fl. — C44
Kahire ca. 1400
38 Zeyneddin Ömer ez-Zuhrî, kim olduğu bilinmiyor — C79
39 Şehâbeddin el-Basatî, kim olduğu bilinmiyor. — C48
40 Şerefeddin el-Halilî, 19.sırdaki astronomun yeğeni, C38
Dımaşk Emevî Camisi mu vakkiti , fl. ca.
1400
41 Şehâbeddin el-Kavmü’r-Rişî, Kahire Müeyyed camisi 428 C41
muvakkiti, fl. ca. 1410
42 İbnü’l-‘Attar, bağlantısı bilinmiyor, fl. Kahire ca. 431 C66
1425
43 İbnü’l-‘Arabanî, bağlantısı bilinmiyor, fl. Kahire N433 C65
ca. 1425
44 **İbnü’l-Mecdî, bağlantısı bilinmiyor, fl. Kahire ca. 432 C62
1425
45 *Şehâbeddin el-Halebî, Dımaşk Emevî camisi 434 C69
muvakkiti, fl. ca. 1425
46 Nureddin Ali en-Nakkaşî, bağlantısı bilinmiyor, — C74
fl. Kahire ca. 1425
47 *İbnü’l-Muhallebî, bağlantısı bilinmiyor, fl. Kahire — C67
ca. 1450
48 Seyfeddin Satılmış, Kahire’de bir muvakkit, fl. — C72
ca. 1450
49 Muhammed al-Kazavî, kim olduğu bilinmiyor — C73
50 A1i ibn Muhammed el-Heysemî, bağlantısı bilinmiyor, — C49
fl. Kahire ca. 1450
51 Hasan el-Mahallî, bağlantısı bilinmiyor, fl. Kahire — C85
ca. 1450
52 İbn Sûdûn, bağlantısı bilinmiyor, fl.Kahire, ca. — C82
1450(?)
53 Sûdûn el-Baştakî, Kahire’de bir müezzin ca. — C81
1450(?)
54 *İbnü’l-Müşrif, bağlantısı bilinmiyor, fl. Kahire ca. — C43
1450
55 *İzzeddin el-Vefâî, Kahire Müeyyed camisi muvakkiti 437 C61
fl. ca. 1450
56 *el-Akfahsî, bağlantısı bilinmiyor, fl. Kahire ca. 440 C68
1450
57 Ebû'l-Bekâ Yahya İbnü’l-Cu
c
an, bağlantısı bilinmiyor, — C83
fl. Kahire, ca. 1450
58 Zekeriya el-Bilbeysî, bağlantısı bilinmiyor, fl. 522 C64
Kahire, ca. 1450(?)
59 Muhammed ibn el-‘Attar el-Bilbeysî, kim olduğu — C80 id
bilinmiyor
60 el-Kaymarî, kim olduğu bilinmiyor. — C42
61 Ebû Bekir ibn el-İmam, kim olduğu bilinmiyor. — C96
460 • TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI DERGİSİ
62 *el-Karadisî, Kahire Eşrefiyye medresesi muvvakiti 442 C90
fl. ca. 1460
63 **Sibtü’l-Mardinî, 34. sıradaki astronomun torunu, 445 C97
Kahire Ezher Camisi muvakkiti, fl. ca. 1460
64 **İbn Ebi’l-Feth es-Sufî, bağlantısı bilinmiyor, fl. 447 C98
Kahire ca. 1460
65 Celâleddin es-Suyutî, tanınmış müverrih (yazar) ve müderris 449 CI03
fl. Kahire, ca. 1475
66 Yahya er-Rifâî, bağlantısı bilinmiyor, fl. Kahire — C99
ca.' 1475
67 *Yusuf ibn Kurgames el-Hamzavî, Halep’te Emirü’l-Hâc — C91
(Hac emiri), fl. ca. 1475
68 Yusuf el-Kittacî el-Mikâtî, kim olduğu bilinmiyor. — C92
69 et-Tizinî, Dımaşk Emevî camisi muvakkiti 450 C95
fl. ca. 1500
70 *es-Salihî, Dımaşk Emevî camisi muvakkiti 454 C87
fl. ca. 1500
71 el-Kastalanî, bağlantısı bilinmiyor, fl. Kahire(?) ca. 458a —
1500
72 *eş-Şehâbeddin Ahmed ibn Timurbay, bağlantısı bilinmiyor — C94
fl. Kahire, ca. 1500
73 Muhammed ibn Dellâl el-Vefâî es-Suyutî, 459 C101
es-Sufî (64)’nin öğrencisi.
74 ‘A1i el-Malikî, 73. sıradaki astronomun öğrencisi 459 C102
75 İbn ‘Abdulgaffar, bağlantısı bilinmiyor, fl. 461 C106
Mekke, ca. 1515

28
A S T R O N O M İ
1. Merāġa:
Yaklaşık 450 yılından beri eski Abbasi
Rasathanesi’nin bulunduğu Bağdat’ın, m.
1258 yılındaki fethinden sonra Hükümdar
Hülagu, bilgin Naṣīreddīn eṭ-Ṭūsī (ö.672/
1274)’ye Batı Moğol İmparatorluğu’nun baş-
kenti Merāġa’da yeni bir rasathane kurma
görevi vermişti. Bir rivayete göre, Merāġa’da
rasathane kurma fikri Hülagu’nun karde-
şi büyük Kaan Möngke’ye dayanmaktadır.
Bu önerinin bizzat Naṣīreddīn’den çıkmış
olması ihtimali ise daha kuvvetli görün-
mektedir
1
. Rasathanenin inşasına 1259
yılına başlanmış olup, ne zaman bitirildiği
ise bilinmemektedir. Rasathanenin 1270
yılı civarında, yani Hülagu’nun ölümünden
(1265) birkaç yıl sonra çalışmaya başladığı
tahmin olunmaktadır.
Bu rasathane, Tebriz’in yaklaşık 80 km.
güneyinde ve Urmiye Gölü’nün 29 km.
doğusunda bulunuyordu. Rasathane, bir
meridyene tam olarak paralel uzanan bir
tepe üzerine inşa edilmişti. Harabelerin
planını o zamanki bilgilere dayanarak
çizmiş olan (yandaki resim) A. Houtum-
Schindler’in
2
bildirdiğine göre, 1880’lerde
bu rasathanenin «sadece 4
1
/
2
– 5 ayak (yak-
laşık 1,5 m.) kalınlığındaki duvar temelleri
ve bir kaç dairesel moloz yığını görülebilir
durumdaydı.»
1
Sayılı, A.: The Observatory in Islam, adı geçen
yer ve tarih, s. 190.
2
Reisen im nordwestlichen Persien 1880-82,
Zeitschrift der Gesellschaft für Erdkunde (Ber-
lin) 18/1833/320-344, özellikle s. 338 ve Levha
No. 6; Seemann, Hugo J.: Die Instrumente der
Sternwarte zu Marâgha nach den Mitteilungen
von al-ʿUrḍî, Sitzungsberichte der Physikalisch-
medizinischen Sozietät zu Erlangen 60/1928/15-
126, özellikle s. 116 (Tekrarbasım: Islamic Mat-
hematics and Astronomy serisi Cilt 51, Frankfurt
1998, s. 81-192, özellikle s. 182).
ÜÇ RASATHANE:
MERĀĠA, İ STANBUL VE HVEN
Houtum-Schindler’e göre Merāġa Rasathanesi’nin
yatay izdüşümü (1270 civarı).
R A S A T H A N E L E R 29
Bugün biz, 1972, 1973 ve 1976 yıllarında Parviz
Vardjavand’ın idaresinde yürütülen kazılar saye-
sinde rasathanenin yapısı ve ayrıntılı planı hakkın
da oldukça zengin bilgiye sahip bulunuyoruz
3
.
Rasathanenin üzerine inşa edildiği tepe günümüzde
Raṣad Dāġī (Gözlem Dağı) olarak adlandırılmakta-
dır. Bu tepe, Merāġa kentinin son evlerinin yaklaşık
500 m. kuzeyinde bulunmakta ve 512 m. uzunluğun-
da, 220 m. eninde ve 110 m. yüksekliğindedir.
Kazılar yoluyla görülebilir hale gelen bütün komp-
leksin bölümleri Vardjavand tarafından «16 muhtelif
bölüm» olarak nitelendirilmiş, ve şu şekilde adlandı-
rılmıştır:
A) Doğu-batı ve kuzey-güney duvarları.
B) Rasathanenin merkez kulesi.
C) Beş dairesel bölüm.
D) Dörtgen salon.
E) Kütüphane (?).
F) Konferans salonu.
G) Atölye.
H) Eyvanlı merkezi yapı.
I) Taş kaldırım.
J) Rasathanenin harap olmasından sonraki
dönemden kalan taşra yerleşim yeri.
Ayrıca, aşağıdaki ayrıntılar da bilinmektedir Rasat-
hane tepesi 139 m. uzunluğunda ve 1.10 m. genişli-
ğinde bir duvar ile iki bölüme ayrılmıştır.
1) Bütün binaları ve gözlem aletleri için öngörülen
mekanları içeren güney bölümü 280 x 220 metrelik
bir yüzeye sahiptir.
2) Kuzey bölümü yaklaşık 220 metre uzunluğunda-
dır, eni kuzeye doğru azalmakta ve 220 metre ile 50
metre arasında değişmektedir.
Merkezi kule 28 metre çapındadır. Kule içerisinde
kurulmuş sekstanttan ve karşılıklı inşa edilmiş mer-
divenlerden sadece 5,55 metrelik bir bölüm geriye
kalmıştır. Bu kalıntı kısım elbette, bu sekstantın,
Rey ve Semerkant rasathanelerinin aksine, kısmen
yer altına yerleştirilmediğini belirgin kılmaktadır.
Yarıçapı muhtemelen 10 ila 12 metre arasında bir
büyüklüğe sahipti.
Daire biçimindeki diğer beş temel, astronomik göz-
lemlerin halkalı küre, duvar kadranı, gündönümü
halkası veya ekinoksal halka gibi özel büyük aletlerle
3
Vardjavand, P.: Rapport préliminaire sur les fouilles de
l’observatoire de Marâqe, Le monde iranien et l’islam. So-
ciétés et cultures içerisinde, Cilt 3, Paris: Société d’histoire
de l’Orient 1975, s. 119-124 ve 5 Levha; aynı yazar: La
découverte archéologique du complexe scientifque de
l’observatoire de Maraqé, International Symposium on
the Observatories in Islam içerisinde, 19-23 Eylül 1977,
ed. Dizer, M.: İstanbul 1980, s. 143-163.
yapıldığı silindir kulelerin kalıntılarına işaret ediyor
görünmektedir. Geriye kalan izler ayrıca, tarihsel
kaynakların bildirdiği bir kütüphanenin temeline
işaret etmektedir.
Merkezi kulede sekstantın her iki yanında bulunan
yerler muhtemelen çalışma odaları ve astronomla-
rın barındıkları meskenlerdir.

Merkezi kuleden geriye kalanlar
Merāġa Rasathanesi’nin bulunduğu tepenin
havadan çekilmiş fotoğrafı
P. Vardjavand’ın Rapport préliminaire sur les fouilles
de l’observatoire de Marâqe adlı eserinden fotoğraflar:
30
A S T R O N O M İ
Rasathane tepesinin ovadan görünüşü.
Rasathane kompleksinin yatay
izdüşümü, düzenlenmiş.
Merkezi kulenin sekstantla
birlikte yatay izdüşümü.
R A S A T H A N E L E R 31
Muhtemelen özel büyük aletlerle yapı-
lacak gözlemler için ön görülmüş daha
küçük beş kulenin temelleri.
Kulenin ortasında bulunan sekstantın kalıntıları,
kuzey yönü.
Sekstanttan geriye kalanlar, güney yönü.
Tahmin edilen kütüphanenin yatay izdüşümü. Tahmin edilen kütüphane binasının temel duvarları.
32
A S T R O N O M İ
Modelimiz:
Ahşap, astarlanmış. Çap: 50 cm.
Ölçek: 1:56. Kaide 80 x 80 cm.
(Envanter No: A 5.05)
Merāġa Rasathanesi Merkez Kulesindeki
Büyük Sekstant'ın
Rekonstruksiyonu
Orijinal binanın kalıntılarına dayanarak:
Kule çapı: 28 m.,
yarıçap yaklaşık 10-12 m.
R A S A T H A N E L E R 33
Naṣīreddīn eṭ-Ṭūsī’nin yanı sıra rasathanede çalışmış
diğer astronomlar şunlardır: Muḥyiddīn b. Ebī eş-
Şükr el-Maġrībī, Müʾeyyededīn el-ʿUrḍī, Esīreddīn
el-Ebherī, Necmeddīn Debīrān ve Faḫreddīn el-
Ḫīlāṭī
4
.
Bu ekolün astronomi alanındaki faaliyetlerinden
birisi de Zīc-i Īlḫānī adlı yeni bir astronomik çizelge-
dir. Bu çalışmada sadece o zamanın bilinen gözlem
sonuçları değil, aynı zamanda Merāġa civarındaki
yerlerin düzeltilmiş enlem ve boylam dereceleri de
kaydedilmiştir. Matematiksel coğrafya tarihi bakı-
mından çok önemli olan bu rasathanede, görünen o
ki, iki büyük astronom; İslam dünyasının doğusun-
dan Naṣīreddīn eṭ-Ṭūsī ve batısından Muḥyiddīn b.
Ebī eş-Şükr el-Maġrībī, sıkı bir işbirliği içinde çalışa-
rak, Bağdat’tan geçen sıfır meridyeninden hareketle
hesaplanan doğu boylam dereceleri ile Toledo’nun
28°30’ batısına kaydırılmış sıfır meridyeninden itiba-
ren hesaplanan batı boylam derecelerini bir bütün
oluşturacak şekilde birleştirmeyi başarmışlardır
5
.
Merāġa Rasathanesi için imal edilmiş aletler, astro-
nominin ilerleyen dönemlerdeki gelişimini derin
ve sürekli biçimde etkilemiştir. Daha Şam’dayken
astronomi aletlerinin inşasında adını duyurmuş olan
Müʾeyyededīn el-ʿUrḍī’nin buraya kazandırılabilme-
si çok büyük bir şans olmuştur.
Merāġa Rasathanesi’nin aletlerinin, Müʾeyyededīn
el-ʿUrḍī’nin oğlu Muḥammed tarafından imal
edilmiş gök küresi hariç, maalesef hiçbir kalıntı-
sı bilinmemektedir. Fakat şu bakımdan şanslıyız
ki, Müʾeyyededīn’in yazdığı ve bize çok sayıdaki
nüshasıyla ulaşan eserindeki ayrıntılı betimlemeleri
sayesinde orada bulunan aletleri zihnimizde yeniden
canlandırmamız ve rekonstrüksiyonlarını yapmamız
mümkün oluyor.
Müʾeyyededīn el-ʿUrḍī on tane alet tanımlamış ve
bunlardan üçünün kendi buluşu olduğunu vurgula-
mıştır. Bunlar: «Çift Kadranlı Alet» (No. VI), «Çift
4
Müʾeyyeddīn el-ʿUrḍī hariç Rükneddīn b. Şerefeddīn el-
Āmulī’nin adları Zīc-i Cāmiʿ-i Saʿīdī’de verilmiştir, bkz.
Sayılı, A.: The Observatory in Islam, adı geçen yer ve ta-
rih, s. 212.
5
Sezgin, F.: a.e., Cilt 10, s. 177ff.
Bacaklı Alet» (No: VII) ve «Mükemmel Alet» (No:
X). Bu aletlerden bazıları, Tycho Brahe’nin üç yüzyıl
sonra Hven adasındaki rasathanesi için inşa ettiği
aletlere model olarak karşımıza çıkıyorlarsa buna
şaşmamalıyız.
Merāġa Rasathanesi’ni Avrupa’nın çok erken
bir dönemde tanımış olması gerektiği hiç kuşku
duymadan kabul edilebilir (bkz. s. 35). Merāġa
Rasathanesi’nin gök küresi orijinalinin 1562 yılın-
dan önce Avrupa’ya ulaşmış ve o zamandan beri
Dresden’de muhafaza edilmiş olması bu bağlamda
önemlidir.
Naṣīreddīn eṭ-Ṭūsī (ö. 672/1274)’nin çalışma ekibi,
Tansūḳnāmme-i Īlḫānī’de bulunan bir minyatürde,
yazma British Library, Or. 3222, fol. 105a.
34
A S T R O N O M İ
Merāġa Rasathanesi’nin kuruluşundan yaklaşık
300 yıl sonra, Avrupa’da astronomi biliminin beş-
yüzyıllık bir resepsiyon ve özümseme evresinin
ardından yaratıcılık aşamasına eriştiği bir zaman-
da, İstanbul’da 983/1575-1576 yılları civarında bir
rasathane kurulmasına karar verilmişti. Bu rasat-
hanenin inşası çok büyük bir ihtimalle 988/1580
yılından önce tamamlanmıştı. Osmanlı Sultanı III.
Murad’a bir rasathane kurma fikrini, Kahire’den
İstanbul’a göçen bilgin Taḳiyyeddīn Muḥammed
b. Maʿrūf er-Raṣṣād vermişti. Birçok değişik bilim
alanıyla da uğraşmış olan bu astronom, eskimiş
astronomik çizelgelerin verilerini yeni gözlemler
yardımıyla güncellemeyi amaçlamış ve büyük ebatlı
yeni aletlerden daha iyi gözlem sonuçları almayı
umuyordu. Bu yüksek hedefi o, er-Raṣad el-Cedīd
(«yeni astronomik gözlem») olarak tanımlamıştı.
Taḳiyyeddīn bu hedefi, Arap-İslam bilimlerinin
duraklama başlangıcı olarak görülen bir dönemde
muhaliflerinin kıskançlıkları ve cahillikleri sebe-
biyle maalesef gerçekleştirememiştir. Bu büyük
deneme, bilmeden ya da bilinçli olarak astroloji
falı bakma girişimi şeklinde çarpıtılarak değerlen-
dirilmiştir. Bu, sultanın, çalışmalarına daha yeni
başlayan rasathanenin yıkılma emrini vermesine
götürmüştür. Rasathanenin kurucusu Taḳiyyeddīn
yaklaşık beş yıl daha yaşadıktan sonra 993/1585
yılında ölmüştür.
Osmanlı tarihçilerinin ve o dönemin gezginlerinin
verdikleri, birbiriyle tam örtüşmeyen bilgilere göre
şu tahminde bulunulabilir: Taḳiyyeddīn tarafından
kurulan rasathane, bugünkü Taksim Meydanı’na
ya da yakınına konumlandırılmıştır. Günümüzde
kaybolmuş olan aletlerinin özelliğini ve önemini,
Taḳiyyeddīn’in dikte ettirdiği bir Türk tarafından
yazılan betimlemeye
1
göre değerlendirebiliriz; bu
1
Şu adı taşıyor: Ālāt Raṣadiyye li-Zīc eş-Şahinşāhiyye,
Saray Hazine 452 nolu el yazmasına dayanarak Türkçe
ve İngilizce çevisiyle yayınlayan Sevim Tekeli, Araştırma
içerisinde. Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Felsefe Araş-
tırmaları Enstitüsü Dergisi (Ankara) 1/1963/71-122.
betimleme sayesinde aletlerin modellerini yapma-
mız mümkün olmuştur.
Taḳiyyeddīn, bize sekiz astronomi aleti, bir astro-
nomik saat ve büyük yarıçaplı daireleri çizmeye
yarayan özel bir pergel tarif ediyor. İlk altı alet
aslında ya Yunan ya da Arap öncelleri tarafından
bilinmekteydi ve daha sonra, özellikle Merāġa
Rasathanesi’nde belirli bir gelişim aşamasından
geçmişlerdi. Taḳiyyeddīn’in tarifinde, bu aletler,
genellikle büyük boyutlarda ve hiçbir ilave özel-
likleri olmaksızın yapılmış görünmektedirler. VII.
ve VIII. alet, «Kirişli Alet» (Ālet Zāt el-Evtār) ve
«Yıldızlar Arasındaki Mesafeleri Ölçmeye Yarayan
Alet» (Āle Müşebbehe bi-el-Manāṭik) kendi buluşu
olarak gösteriliyor. En azından VIII. ve ahşap bir
kadranı olan V. alet Tycho Brahe’nin de bilgisine
ulaşmış olabilir.
İstanbul Rasathanesi’nin kuruluşuna, yıkılışına ve
aletlerinin türlerine ilişkin haberlerin Avrupa’daki
astronomlara çok erken ulaşmış bulunması olasılı-
ğı büyüktür. Örneğin, Kayzer’in İstanbul’daki elçi-
sinin papazı olan Stephan Gerlach’ın, Türckisches
Tagebuch adlı eserinde 13 Kasım 1577 tarihi altında
bu rasathanenin kuruluşuna ilişkin oldukça ayrıntı-
lı bilgiler verdiğini bilmekteyiz. Ayrıca, Gerlach’ın
daha 29.9.1577 tarihinde bunlar hakkında birkaç
variyantla M. Crusius’a İstanbul’dan yazdığını da
bilmekteyiz. Daha sonra Crusius, Turcograecia
(Basel 1584, s. 501) adlı kitabıyla bu haberin daha
geniş çevrelere yayılmasını sağlamıştır
2
.
2
Bkz. Mordtmann, J.H.: Das Observatorium des Taqī
ed-dīn zu Pera, Der Islam içerisinde (Berlin-Leipzig)
13/1923/82-96, özellikle 86 (Tekrarbasım: Islamic Ma-
thematics and Astronomy serisi Cilt 88, Frankfurt 1998,
s. 281-295, özellikle s. 286).
2.
İstanbul Rasathanesi
(984-88/1576-80):
R A S A T H A N E L E R 35
bir «hokkabaz» olarak nite-
leyerek şöyle demektedir: «...
melun ve zavallı bir adam...
Çok önceleri Roma’da bir
matematikçinin yanında tutsak
ve uşak olarak bulunmuş ve o
matematikçinin sanatını emmiş
ve böylelikle bir gökyüzü usta-
sı ve yıldız bilgini haline gel-
miştir; Ptoleme, Öklid, Proklus
vd. gibi bilginlerin astronomiye
ilişkin eserlerini Arapça çeviri-
lerinden bir Yahudi’nin yanın-
da gizlice okumuş ve öğren-
miştir.» Schweigger, İstanbul
Rasathane’sinin bir çok aletin-
den bahsetmektedir. Bu alet-
ler arasında bir yeryüzü ve bir
gök küresi de bulunmaktadır.
Taḳiyyeddīn bu aletleri imal
etmek için yaklaşık yedi yıla
ihtiyaç duymuş olmalıymış
4
.
Schweigger’in, Taḳiyyeddīn’in
Roma’da tutsak olarak mate-
matik öğrendiği ve Yunanca
kitapların Arapça çevirileri-
ni de bir Yahudi’den okudu-
ğu iddialarının ne denli ger-
çek dışı olduklarını açıklama-
ya girişmek bizi konumuzdan
uzaklaştıran (Taḳiyyeddīn’in
Avrupa’da, nerede ve ne
zaman, ikamet ettiği hikayesi
her halükarda bir uydurmadır).
Ben, yalnızca şuna işaret etmek
istiyorum: Taḳiyyeddīn’in bize
ulaşan eserleri incelediğimizde,
kendi öncüllerinin faaliyetleri-
ni oldukça iyi bilen ve onları
bir adım daha ileri götürmek
isteyen yaratıcı bir kişilik ve büyük bir astronomla
karşı karşıya bulunduğumuzu duyuruyor.
4
Ein newe Reysbeschreibung auß Teuschland Nach
Constantinopel und Jerusalem, Nürnberg 1608 (Tekrar-
basım: The Islamic World in Foreign Travel Accounts
serisi Cilt 28, Frankfurt 1995), s. 90-91.
1 Ocak 1578’den 3 Mart 1581’e kadar İstanbul’da
ikamet etmiş olan ardılı Salomon Schweigger de, bu
rasathane hakkında Gerlach’dan daha ayrıntılı bil-
giler vermiştir
3
. Schweigger maalesef Taḳiyyeddīn’i
3
Mordtmann, J.H.: a.e., s. 86 (Tekrarbasım: 285).
Taḳiyyeddīn’in çalışma ekibi, Şemāʾilnāme adlı eserin yazmasından, İstanbul
Üniversitesi Kütüphanesi, T.Y. 1404, fol. 57a.
36
A S T R O N O M İ
Danimarka Kralı II. Friedrich’in himayesinde
Tycho Brahe (1546-1602), Hven (bugün İsveç’te
bulunan Ven) adasında, Orta Avrupa’nın ilk
rasathanesini Kassel’da kurdurmuş olan Hessen
Kontu’nun tavsiyesiyle, rasathane kurma işine baş-
lamıştı. Tycho Brahe, daha Avrupa’nın değişik
kentlerindeki öğrenimi sırasında, astronomik araç-
lar yapımındaki olağanüstü yeteneğiyle ünlenmişti.
Rasathanenin ilk temel taşı 1576 yılının Ağustos
ayında konulmuştur. Tycho Brahe tarafından
1577-1587 yılları arasında imal edilen aletlerin
sayısı 18 civarındadır. Gerçi bu aletlerin çoğu,
mevcut aletlerin çok da önemli değişiklikler taşı-
mayan ya da küçük iyileştirmeler içeren reprodük-
siyonlarıydı. Bu nedenle sayıları dokuza ya da ona
indirgenebilir. Bu bağlamda Johann Repsold’un
1

ifadesiyle: «Aletlerin yalnızca bir iş imkanı yarat-
mak için yapıldıkları izlenimi edinilmektedir, tıpkı
Weistritz’e göre, Tycho’nun yakın dostlarına ithaf
ettiği şiirleri, kağıthaneye iş imkanı sağlamak için
bastırdığı gibi. Çok da ekonomik olmayan bu çalış-
ma tarzı, Tycho’nun kralın öfkesine uğramasına
neden olmuş, birkaç on yıl sonra Hven’in bütün
ihtişamı sona ermiştir».
Tycho Brahe’nin faaliyetlerini değerlendirirken
onun özellikle dört aleti üzerinde durulur: Her iki
yöne döndürülebilir azimut kadranı, duvar kadra-
nı, yıldızların aralarındaki mesafeleri ölçmek için
astronomik sekstant ve ekvatoral-halkalı küre. Bu
aletlerin değerlendirilmesinde, Yunan astronomi-
sinde ne derece bilindiklerinden hareket edilmekte
ve bu esnada da Arap-İslam kültür çevresindeki
muhtemel öncüler göz önünde bulundurulmamak-
tadır.
1
Zur Geschichte der astronomischen Meßwerkzeuge
von Purbach bis nach Reichenbach 1450-1830, Leipzig
1908, s. 29.
Bu yönde şunlar söylenebilir: Her iki yöne döndü-
rülebilir Azimut Kadranı’nın öncüleri Merāġa ve
İstanbul rasathanelerindeki aletler arasında mev-
cuttu. Duvar Kadranı ise, el-Baṭṭānī’den öğrendi-
ğimize göre, daha 4./10. yüzyılda Arap-İslam kül-
tür çevresinde bilinmekteydi. Ayrıca, söz konusu
kadran Merāġa ve İstanbul rasathanelerinin büyük
boyutlu aletleri arasında da yer almıştır.
Yıldızların aralarındaki mesafeleri ölçmek için
kullanılan astronomik sekstant ise İstanbul
Rasthanesi’nin Āle Müşebbehe bi-l-Manāṭiḳ
adlı aletiyle büyük bir benzerlik göstermektedir.
Yapımındaki ve işlevindeki benzerlik bir yana,
döndürülebilir sekstantın, ölçüm sonucunun
gerekli bir zaman bozulmadan kalabilmesini sağ-
lamak için destek görevi gören iki ağaç sopanın
kullanımındaki benzer özellikler dikkat çekicidir.
İstanbul Rasathanesi’nin yalnızca bu aletine ait
bilginin Tycho Brahe’ye çok kısa bir zaman içinde
ulaşmış olma olasılığı hayli büyüktür. Sekstant’ın
astronomik gözlemler için Arap-İslam kültür çev-
resinde 4./10. yüzyıldan beri kullanıldığını biliyo-
ruz. Astronom el-Ḫucendī, Faḫreddīn Sekstantı’nı
ekliptik eğimi tam olarak ölçmek için kullanmış-
tı (bkz. s. 25). Ġıyāseddīn Cemşīd el-Kāşī (ö.
840/1436)’nin gözlem araçlarını tarif etmek için
yazdığı risalesinde ortaya koyduğu astronomi alet-
lerinden birisi de sekstanttır (bkz. s. 71).
Tycho Brahe’nin, armillæ æquatoriæ adlı kitabın-
da
2
bahsettiği büyük ekvatoriyal-halkalı küre, aslın-
da «tamamiyle çemberler-aletinin kendine özgü
basitleştirilmiş bir tipidir. Geriye, bir deklinasyon
dairesi ile bir de yarım saat dairesi kalmıştır»
3
.
2
Tycho Brahe’s Description of his Instruments and Sci-
entifc Work as given in Astronomiae instauratae me-
chanica (Wandesburgi 1598). Translated and Edited
by Hans Roeder, Elis Strömgren and Bengt Strömgen,
Kopenhagen 1946, s. 64-67.
3
Repsold, J.A.: Astronomische Meßwerkzeuge, aynı yer
ve tarih, s. 27.
3.
Hven Adası’ndaki
Uranienburg Rasathanesi:
R A S A T H A N E L E R 37
karakteristiktir. Karşılaştırma yapıldığında özellik-
le bir farklılık dikkati çekecektir: Tycho Brahe’nin
araçlarında, Merāġa ve İstanbul rasathanelerin-
deki modellerdeki yalınlığın aksine
4
, kullanım
için kesinlikle yararlı olmayan aşırı süslemeler ve
oymalar vardır.
Tycho Brahe ve Taḳiyyeddīn’in zamanı, taşınabilir
bir saat yardımıyla müstakil bir unsur olarak göz-
lemlerine dahil etmeleri ortak özellikleridir.
4
Bkz. ayrıca Tekeli, Sevim, Nasirüddin, Takiyüddin ve
Tycho Brahe’nin rasat aletlerinin mukayesesi, Ankara
Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi
16/1958/301-393.
Tycho Brahe’nin 1577-1597 yılları arasında Hven
Rasathanesi için imal ettiği aletlerle, Merāġa
(1260-1270) ve İstanbul (1576-1580) Rasathanesi
aletleri karşılaştırıldığında çıkan sonuç şöyle özet-
lenebilir:
Hven Rasathanesi’nin aletleri aslında Merāġa ve
İstanbul rasathanelerinden tanıdığımız modellerin
başka örnekleridir. Daha büyük ölçüm kesinliği-
ne ulaşabilmek amacıyla büyük boyutlu araçlar
inşa etme çabası her üç rasathane aletleri için
38
A S T R O N O M İ
el-ʿUrḍī’nin Aletler kitabındaki çizim, yazma,
İstanbul, III. Ahmet, 3329.
MERĀĠA RASATHANESİ ’ Nİ N
ALETLERİ
I. Duvar Kadranı
Müʾeyyededīn el-ʿUrḍī, Risāle fī Keyfiyet el-Raṣad ve-
mā Yuḥtācu ilā ʿİlmihī (Yazma, İstanbul, III. Ahmet,
3329) adlı eserinde, yukarıda bahsedilen ve 1260 yılın-
da Merāġa Rasathanesi için imal edilen astronomik
aletler arasında duvara sabitlenmiş kadran’ı (Lebine
veya Rubʿ) ilk sırada tanıtmıştır. Kadranı belirleyen
dairenin merkezine bir açı cetveli (Alhidade) takıl-
mıştır. Bu cetvelin uzunluğu söz konusu dairenin yarı-
çapına eşittir. Tik ağacından yapılmış kadranın gerçek
yarıçap uzunluğu yaklaşık 2,5 metreyi bulmaktadır. Bu
duvar kadranı güneşin yüksekliğini, ekliptik eğimi ve
gözlem yerinin enlemini belirlemeye yaramaktaydı
1
.
1
Seemann, Hugo J.: Die Instru-
mente der Sternwarte zu Marâgha
nach den Mitteilungen von al-ʿUrḍî,
Sitzungsberichte der Physikalisch-
medizinischen Sozietät zu Erlan-
gen 60/1928/15-126, burası için s.
28-33 (Tekrarbasım: Islamic Mat-
hematics and Astronomy serisi Cilt
51, Frankfurt 1998, s. 81-192, bura-
sı için s. 94-99); Tekeli, Sevim: Al-
Urdî’nin «Risalet-ün Fi Keyfyet-il
Ersad» Adlı Makalesi, Araştırma
içerisinde (Ankara) 8/1970/1-169,
burası için s. 103-108.
Modelimiz: Ahşap, astarlanmış,
mermer kaide. Yükseklik: 35
cm. Kadran pirinç, dağlanarak
işlenmiş, tik ağacından çerçeveye
yerleştirilmiş; döndürülebilir açı
cetveli. Envanter No: A 4.27
39
M E R Ā Ġ A R A S A T H A N E S İ ’ N İ N A L E T L E R İ
el-ʿUrḍī’nin Aletler kitabında-
ki çizim, yazma, İstanbul, III.
Ahmet, 3329.
II. Çemberli Küre
Çemberli (armillar) küre (zāt el-ḥalaḳ), Müʾeyyededīn
el-ʿUrḍī’nin Merāġa Rasathanesi’nde bulunan astro-
nomi aletlerine ilişkin eserinde ikinci sırada sunul-
muştur. Bu küre, genel olarak yıldız koordinatlarını
belirlemeye yaramaktaydı, ama diğer astronomi prob-
lemlerinin çözümü için de kullanılmıştır. Çemberli
küre’nin genel yapısı, kendi içerisinde üç ilişkiler
sistemini, ufuk (yükseklik ve azimut), ekvator (gök
cisimlerinin yükseliş ve alçalışları, doğuş ve batış,
rektassensiyon ve deklinasyon) ve ekliptik (gök cisim-
lerinin enlem ve boylamlarını ölçme) sistemlerini, bir-
leştirmektedir. Müʾeyyededīn el-ʿUrḍī tarafından tarif
edilen model beş halkadan oluşmaktaydı.
Modelimiz: Pirinç, hâkkedilmiş.
Çap 50 cm. Ölçek yaklaşık 1:7.
(Envanter No: A 4.18)
40 A S T R O N O M İ
H. Seeman’ın çizimi, Die Instrumente der Sternwarte zu Merâgha, a.y., s. 33-53,
özellikle ss. 35 (Tekrarbasım, a.y., s. 99-119, özellikle s. 101); Arapça metin için
bkz. S. Tekeli, Al-Urdî’nin Risalet ..., a.y., s. 108-124.
el-ʿUrḍī, Ptoleme’de 6 ya da Theon’da 9 a yükselen
halka sayısının arttırılmasını gereksiz görmüştür.
Onun aleti, ekliptik sistemde gözlem yapmak için
ekliptik çemberi olarak yapılmıştır.
En dışta bulunan ve aynı zamanda en büyük çem-
ber olan F (bkz. alttaki resim), meridyen dairesini
temsil etmektedir. Bunu, büyük enlem halkası B
izlemektedir. Bu halka 360° = 4 x 90°’ye bölünerek
işaretlenmiştir ve çatal pim 1 ve 2 yardımıyla aşağı
ve yukarı doğru hareket ettirilebilmektedir. C ve D
halkaları 90° ile birbirine [bir ipin aracılığıyla] bağ-
lantılıdır. A çemberi ekliptik daireyi temsil ederken,
el-ḥalḳa el-ḥāmile («taşıyıcı çember») olarak adlan-
dırılan B çemberi kolur (taşıyıcı) çembere karşılık
gelmektedir. Ekliptik çemberi her defasında 30°
olmak üzere 12 burç sembolüyle gruplandırılmıştır
ve «taşıyıcı çember» aracılığıyla her iki eksen bir pim
çevresinde hareket ettirilebilir. D daha küçük bir
enlem çemberidir. Bu da, B çemberi gibi, ekliptik-
ten başlayarak 4 x 90° ye bölünmüştür. «Bu derece
bölümlerini yansıtan çizgiler üzerinde D çemberinin
içinde, çemberin yüzünde dokunarak dödürülebilen
göstergenin (alhidadenin) ucu sağa sola kaydırılabi-
lir. ibreler D halkasının içerisinde, bu D halkasının
düzlemine doğru döndürülebilir olarak yerleştiril-
miş açı cetvelinin uçlarında kaymaktadır.»
41
M E R Ā Ġ A R A S A T H A N E S İ ’ N İ N A L E T L E R İ
el-ʿUrḍī’nin Aletler kitabındaki çizim, yazma,
İstanbul, III. Ahmet, 3329.
Pirinç, hâkkedilmiş. Ayak sert ağaç-
tan. Çap: 45 cm. Ölçek yaklaşık 1:6.
Üzerinde nişangâhı olan, merkez
etrafında dönebilir bir gösterge.
(Envanter No: A 4.17)
Müʾeyyededīn el-ʿUrḍī’nin Ptoleme’ye dayandırdı-
ğı bu alet
1
, ekliptik eğimini belirlemeye yaramak-
taydı (āle li-maʿrifet meyl felek el-burūc). «İç çapı
2,5 metre olan bir çemberden ibarettir, meridyen
düzlemine paralel olarak bir sütun üzerine yer-
leştirilir. Bu aleti sağlamlaştırmak için, içerisinde
dikey olarak duran bir payanda bulunmaktadır.
Bu payandanın merkezine, dönebilen, her iki ucu
1
Seemann, Hugo J.: Die Instrumente der Sternwarte zu
Marâgha nach den Mitteilungen von al-ʿUrḍî, Sitzungs-
berichte der Physikalisch-medizinischen Sozietät zu Er-
langen 60/1928/15-126, s. 53 (Tekrarbasım: adı geçen
yer ve tarih, s. 119); Arapça metin için bkz. Tekeli, Se-
vim: Al-Urdî’nin «Risalet -ün Fi Keyfyet-il Ersad» Adlı
Makalesi, Araştırma içerisinde (Ankara) 8/1970/1-169,
burası için s. 124-127.
(90° ye bölünen) daire üzerinde aşağı yukarı kay-
dırılabilecek ve Güneş’in günlük en büyük yük-
sekliğini ölçmeye hizmet eden bir gösterge takılır.
Ptoleme’den tanınan aletin aslında gösterge yerine
meridyen çemberi içinde dönebilen [payandanın
ortasına takılı ve üzerine dikey olarak delikli made-
ni bir dörtgen levhadan ibaret] bir nişangâha otur-
tulmuş bir daire bulunuyormuş». Müʾeyyededīn’in
belirttiğine göre, bu aletle kutup yıldızı dolayın-
daki yıldızların görünürdeki yörüngelerinin en alt
ve en üst tepe noktası konumlarının gözlemlen-
mesi yoluyla kutup yüksekliği bulunabiliyordu. Bu
tarzda sonradan Avrupa’da Yakup Sopası olarak
tanınan özel bir aletle kutup yüksekliğini tespit
etmek, Hint Okyanusu’nda denizcilik biliminin
temel yöntemi idi.
III. Gündönümü Halkası
42 A S T R O N O M İ
Pirinç, asitleme yoluyla derecelen-
dirilmiş, merkez etrafında dönen
gösterge, çap: 43 cm. Ahşap sütun,
kumtaşı astarlama, mermer kaide,
toplam yükseklik: 165 cm. (Envanter
No: A 4.28)
IV.
Ekinoksal Çember
Daha önce Ptoleme’nin söz konusu ettiği bu
alet, güneşin burçlar dairesinde gündönümü
noktalarına girişini belirlemeye yarıyordu.
Müʾeyyededīn el-ʿUrḍī’nin bildiği geliştirilmiş
versiyonuyla (ḥalḳat el-istivāʾ) sunduğu bu alet,
taksimatlı dikey bir meridyen halkasından ve
ekvator halkası olarak adlandırılan ve buna
dikey açıyla oturtulan sabit bir çemberden oluş-
maktaydı. Şöyle ki, ekvator çemberi, meridyen
çemberine, gözleyicinin zenit noktasıyla bulun-
duğu yerin ölçülmüş olan enlem derecesine eşit
bir aralıkta saptanır
1
.
1
Seemann, Hugo J.: Die Instrumente der Sternwarte zu
Marâgha nach den Mitteilungen von al-ʿUrḍî, adı geçen
yer ve tarih, s. 57-61; (Tekrarbasım: adı geçen yer ve ta-
rih, s. 123-127); Tekeli, Sevim: Al-Urdî’nin «Risalet-ün
Fi Keyfyet-il Ersad» Adlı Makalesi, adı geçen yer ve ta-
rih, s. 127-129.
43
M E R Ā Ġ A R A S A T H A N E S İ ’ N İ N A L E T L E R İ
el-ʿUrḍī’nin Aletler kitabın-
daki çizim, yazma, İstanbul,
III. Ahmet, 3329.
V.
Hareket Edebilir Nişangâhlı Alet
Müʾeyyededīn’in kitabında tanıttığı beşinci alet,
«İki delikli alet» (el-āle zāt es-suḳbeteyn) Güneş ve
Ay’ın görünürdeki çaplarını belirlemeye ve onları
gözlemlemeye yaramaktaydı. «Bunun için alete iki
disk eklenmiştir. Disklerin hareketli nişangâhın
önüne getirilmesiyle Güneş veya Ay diskinin aydın-
lık kısmı maskelenir ve bu esnada karanlık kısmın
büyüklüğü ölçülür.»
Bu hareketli nişangâhlı aletin orijinalinin uzunluğu
230 cm. idi
1
.
1
Seemann, Hugo J.: Die Instrumente der Sternwarte zu
Marâgha nach den Mitteilungen von al-ʿUrḍî, adı geçen
yer ve tarih, s. 63; (Tekrarbasım: adı geçen yer ve tarih, s.
129); Arapça metin için bkz. Tekeli, Sevim: Al-Urdî’nin
«Risalet-ün Fi Keyfyet-il Ersad» Adlı Makalesi, adı ge-
çen yer ve tarih, s. 129-135.
Modelimiz: Ceviz ağacı, masa
çapı 110 cm, yatay döndürülebilir,
dikey olarak orta eksen çevresinde
ayarlanabilir. Milimetre ölçeği
hâkkedilmiş. Nişangâh bakır.
(Envanter No: A 4.16)
44 A S T R O N O M İ
Modelimiz: Ölçek yakla-
şık 1:10. Çap 50 cm. Bir
eksen çevresinde döndü-
rülebilir iki kadran pirinç-
ten. Ölçekli ve nişangâhlı
hareketli ibreler.
(Envanter No: A 4.15)
el-ʿUrḍī’nin Aletler kitabındaki çizim, yazma,
İstanbul, III. Ahmet, 3329.
«Çift Kadranlı Alet» (el-āle zāt er-rubʿayn),
Merāġa Rasathanesi’nin temel aletlerinden biri-
sidir. Kendisinin geliştirdiklerinden biri olduğunu
vurgulayan Müʾeyyededīn el-ʿUrḍī, bu aleti ayrıntılı
bir biçimde tanıtmıştır. Bu alet yıldızların yükseklik-
lerini ve azimutlarını bulmaya yarıyordu. Bu aletin
kendine özgü avantajı, iki gözlemcinin eş zamanlı
olarak gözlemler yürütebilmelerini sağlamasıdır.
Aracın ilk rekonstrüksiyonu Hugo Seemann tara-
fından yapılmıştır
1
.
1
Seemann, Hugo J.: Die Instrumente der Sternwarte zu
Marâgha nach den Mitteilungen von al-ʿUrḍî, adı geçen
yer ve tarih, s. 72-81; (Tekrarbasım: adı geçen yer ve ta-
rih, s. 138-147); Arapça metin için bkz. Tekeli, Sevim:
Al-Urdî’nin «Risalet-ün Fi Keyfyet-il Ersad» Adlı Ma-
kalesi, adı geçen yer ve tarih, s. 135-145.
VI.
Çift Kadranlı Alet
45
M E R Ā Ġ A R A S A T H A N E S İ ’ N İ N A L E T L E R İ
Modelimiz: Ahşap, astarlanmış;
mermer kaide. Kadran pirinçten,
asitle derecelendirilmiş; yarıçap:
40 cm. Cetveller tik ağacından
iki direk arasında dikey olarak
hareket edebilir. Yükseklik 64
cm. Kiriş cetveli üzerinde metrik
ölçek bulunmaktadır. (Envanter
No: A 4.26)
«Çift Bacaklı
Alet» (el-āle zāt
e ş - ş u ʿ b e t e y n ) ,
Mü ʾ e y y e d e d ī n
el-ʿUrḍī’nin biz-
zat geliştirmiş
olduğu aletlerden
birisidir. Bu araç
gök cisimlerinin
meridyen dairesin-
deki yükseklikle-
rini (evc) bulmaya
hizmet eder ve bir
duvar kadranına
bağlıydı (bkz. 1.
resim). Meridyen
yönüne doğru yerleştirilen bu alet yaklaşık 3 metre-
lik bir yüksekliğe sahipti. Dikey bir cetvel, kendisine
bağlı çapraz bir lata ile birlikte hareket eder. Cetvel
üzerinde bir nişangâh vardır, çapraz lata ise nişan-
gâh aracılığıyla cetvel üzerinde nişan alınan yıldızın
açısal büyüklüğünü bulmaya yarayan taksimatlı bir
cetvel taşır. Aletin sabit yüksekliğinin çapraz lata
üzerinde okunan uzunluğa olan ilişki içerisinde özel
bir tablo (trigonometri cetveli) yardımıyla açısal
büyüklük bulunuyordu.
Ölçülecek yüksekliğin açısal büyüklüğü, duvar kad-
ranı aracılığıyla da bulunur. Kadranı taşıyan duvara
sabitlenmiş iki makara vardır, bu makaralar üzerin-
de her iki cetveli kaldırmaya ve indirmeye yarayan
iki ip işlemektedir
1
.
1
Seemann, Hugo J.: Die Instrumente der Sternwarte zu
Marâgha nach den Mitteilungen von al-ʿUrḍî, adı geçen
yer ve tarih, s. 81-87; (Tekrarbasım: adı geçen yer ve ta-
rih, s. 147-153); Arapça metin için bkz. Tekeli, Sevim: Al-
Urdî’nin «Risalet-ün Fi Keyfyet-il Ersad» Adlı Makalesi,
adı geçen yer ve tarih, s. 145-149.
el-ʿUrḍī’nin Aletler kitabında-
ki çizim, yazma, İstanbul, III.
Ahmet, 3329.
VII.
Çift Bacaklı Alet
46 A S T R O N O M İ
el-ʿUrḍī’nin Aletler kitabındaki çizim, yazma,
İstanbul, III. Ahmet, 3329.
Modelimiz: Ölçek 1:10. Çap 50
cm. Başlık eskitme sert ağaç,
iki taraftan ayarlanabilir bacak-
lı, metal bir eksen çevresinde
döndürülebilir. Pirinç ölçek.
(Envanter No: A 4.07)
Merāġa Rasathanesi için imal edilmiş aletler
arasında Müʾeyyededīn el-ʿUrḍī «Sinüslü ve
Azimutlu Araç» (el-āle zāt el-ceyb ve-s-semt)
adlı bir aleti de sunmaktadır. Bu aleti kendisinin
icat edip etmediğini açıkca söylemiyor. Bu alet,
Avrupa’da Tycho Brahe tarafından Parallaticum
aliud sive regulæ tam altitudines quam azimutha
expedientes adıyla yapılmış ve tanıtılmıştır (bkz.
s. 62).
Gözlem yeri, daire biçiminde bir duvardan oluş-
maktadır. Bu duvarın üzerine dairesel bir ölçek
yerleştirilmiştir. Bu ölçeğin derece taksimatı ve
diğer alt taksimatları vardır.
«Asıl ölçüm düzeneği, ölçüm cetvelleri olarak
adlandırılan ve tıpkı bir pergelin kolları gibi men-
teşe tarzında birbirine bağlı olan iki cetvelden
oluşmaktadır. Bu pergelin tepe noktası bir kılavuz
rayında dikey olarak yukarı ve aşağı doğru hareket
ettirilebilir. Buna bağlı olarak, pergelin her birisi-
ne bir kayar kolun menteşe tarzında bağlı olduğu
bağımsız uçları birbirlerine doğru simetrik olarak
ufkî olarak kırlangıç kuyruğu biçiminde ve çap ola-
VIII.
Yükseklik ve Azimut
Ölçme Aleti
47
M E R Ā Ġ A R A S A T H A N E S İ ’ N İ N A L E T L E R İ
rak adlandırılan yatay bir kirişin üst yüzeyine çentik
atılmış bir dişili yiv içerisinde hareket ederler».
«İçinde cetvel pergeli başının aşağı yukarı hare-
ket edebilecek kılavuz rayı pergel bacaklarının
uzunluğuna uygun bir boyda hazırlanmış iki dikey
sütundan meydana gelir. Pergelin ayakları tabanda
ufkî olarak bulunan geniş ölçü tahtası (ki ortasında
taksimatlı bir cetvel yerleştirilmiştir) içine sağa sola
hareket edecek şekilde yerleştirilir... Ölçü tahtası
ile çapraz tahtalar bir haç şeklinde birbirlerine
bağlanmışlar. Hepsi bütünüyle silindirik bir duva-
rın ortasında yerleştirilmiş olan dikey, demirden
bir eksen üzerine dönebilecek halde oturtulur.
Eksen taştan, tahta bir sandık ile kaplı bir temele
oturtulur. Eksenin üst ucuna ölçü tahtasını taşı-
yan haç şeklindeki bütünün ortası oturtulur. Bu,
madeni eksenin etrafında haç şeklinde dönebilecek
durumdadır. Ölçü tahtası, gösterge olarak hazır-
lanan uçları silindirik duvar üzerine yerleştirilmiş
bulunan taksimatlı çember üzerinde kayabilecek
durumda bulunur».
«Cetvel pergel bacaklarının üst taraflarına ikişer
nişangâh yerleştirilir, ki bunlar yıldızların gözlemini
ve bacakların sinüs β lerinin bulunmasını sağlar.
Açının bulunması şöyle olur: Ölçü tahtasının her iki
kılavuz yivine ve her iki yan tarafına merkez nokta-
sından itibaren uygun ölçekli cetveller takılmıştır.
Bu cetvel bölümünde ölçme tahtalarının her birinin
son ucunun hareketiyle katettiği uzunluğun ölçü
tahtasının boyuna olan oranı yükseklik açısı (ɑ)nın
tamamlayanının sinüsünü verir. Aynı zamanda, ufkî
çember üzerindeki taksimat, bize ölçü tahtasın-
dan ibaret olan yarıçapın göstergesiyle azimutların
değerlerini elde etmemizi sağlar».
Hugo J. Seemann’ın Die Instrumente
der Sternwarte zu Marâgha nach den
Mitteilungen von al-ʿUrḍî, adı geçen yer
ve tarih, s. 87-88; (Tekrarbasım: adı geçen
yer ve tarih, s. 153-154); Arapça metin için
bkz. Tekeli, Sevim: Al-Urdî’nin «Risalet-
ün Fi Keyfiyet-il Ersad» Adlı Makalesi,
adı geçen yer ve tarih, s. 150-155.
48 A S T R O N O M İ
IX.
Dikey Ölçek Üzerinden
Sinüs Belirleme Aleti
Müʾeyyededīn el-ʿUrḍī’nin Merāġa Rasathanesi
için imal ettiği bir önceki aletin ikinci bir versiyonu,
«Sinüs Ölçümü İçin Dikey Ölçekli Alet» (el-āle zāt
el-cuyūb ve-s-sehm) adını taşıyan. Bu alet, ölçüm
düzeneği hariç bir önceki aletle tamamen aynıdır.
Değiştirilen ölçüm düzeneğinin amacı, hedefle-
nen yıldızın açısal yüksekliğinin burada doğrudan
doğruya sinüs olarak tespit edilmesidir. Bir önceki
versiyonda yükseklik açısının tamamlayanı ile ilgili
gözlem sonucu hesaplanmak zorundaydı. Bu alet de
döndürülebilir konumlanmasıyla azimutun tespitini
sağlıyabiliyor.
Modelimiz: Ölçek yaklaşık 1:10. Çap 40 cm.
Başlık eskitme sert ağaçtan, rayda hareket eden
pergelli metal bir eksen çevresinde döndürülebi-
lir. Pirinç ölçekler. (Envanter No: A 4.30)
49
M E R Ā Ġ A R A S A T H A N E S İ ’ N İ N A L E T L E R İ
el-ʿUrḍī’nin tarifine göre aletin fonk-
siyonunu gösteren şema.
el-ʿUrḍī’nin Aletler kita-
bındaki çizim, yazma,
İstanbul, III. Ahmet,
3329.
FF’ çapının M orta noktasından iki dikey kılavuz
yatak, DD’ ve EE’, çıkmaktadır. Kolları yarıçapa
tekabül eden bir pergel FF’ hattındaki bir raya ve
her iki kılavuz yatak arasında bulunan kanala, B ve C
uçları bir menteşeyle A birleşme noktasında hareket
edebilecek şekilde yerleştirilmiştir. AC bacağı, yani
hipotenüs, her iki nişangâhı taşımaktadır. Yükseklik
sinüsü, aynı bir ölçeğe sahip olan kılavuz yataklarda
tespit edilen mesafenin AC bacağına olan oranıyla
elde edilir. Ölçekli bacaklar yarıçapa tekabül ederler
ve 60 ölçek bölümüne ve bu bölümlerin kesirlerine
ayrılmışlardır.
İkinci bacak (AB) da, gözlemlenen yıldızın açısal
yüksekliğini verecek olan ters sinüs (sinüs versus)
ölçümüne yarayan yatay skalaya sahiptir
1
:

sin α = MC/AC
sin vers α = AM/AC = 1 – sin α.
1
Seemann, Hugo J.: Die Instrumente der Sternwarte zu
Marâgha nach den Mitteilungen von al-ʿUrḍî, adı geçen
yer ve tarih, s. 92-96; (Tekrarbasım: adı geçen yer ve ta-
rih, s. 158-162); Arapça metin için bkz. Tekeli, Sevim: Al-
Urdî’nin «Risalet-ün Fi Keyfyet-il Ersad» Adlı Makalesi,
adı geçen yer ve tarih, s. 156-158.
50 A S T R O N O M İ
Bu «Mükemmel Alet» (el-āle el-kāmile),
Müʾeyyededīn el-ʿUrḍī’nin kendi buluşu olarak nite-
lendirdiklerindendir. el-ʿUrḍī, bu aleti 650/1252 yılın-
da Ḥımṣ (Suriye) Hükümdarı el-Melik el-Manṣūr
1

için imal ettiğini söylemektedir. «Asıl ölçüm düze-
neği, 5. olarak bahsedilen aletin (Hareket Edebilir
Nişangâhlı Alet)inkine benzeyen bir sehpa üzerinde
bulunmaktadır, şu kadar var ki altlık olarak iş gören
haç, bir halka tarafından çevrelenmiştir. Ayaklara
oturtulan delinmiş diske, yukarıdaki uç tarafında
1
Eğer el-Melik el-Manṣūr (dönemi 637-644/1239-1246)
ismi doğruysa, verilen tarihte bir yanlışlık olmalı. Verilen
tarih doğruysa sultan diye kasdedilen onun oğlu el-Me-
lik el-Eşref b. Mūsā b. el-Melik el-Manṣūr İbrāhīm b. el-
Melik el-Mücāhid Şīrkūye (dönemi 644-661/1246-1263)
olmalıdır.
dörtgen pirizma biçiminde bir başlığın takıldığı
dikey olarak dönebilen bir payanda geçirilmiştir».
«Bu başlığa asıl ölçüm düzeneği yerleştirilmiştir. 7.
sırada bahsedilen alette olduğu gibi (Çift Bacaklı
Alet), bu ölçüm düzeneği 2,25 m. uzunluğunda yük-
seklik cetveli olarak adlandırılan bir cetvelden oluş-
maktadır. Bu cetvel, aynı uzunlukta ve başlığa dikey
olarak sabitlenmiş iki payandanın üst uçları üzerine
döndürülebilir bir biçimde asılmış ve iki nişangâhla
donatılmıştır. Kiriş cetveli olarak adlandırılan, yük-
X.
Mükemmel Alet
el-ʿUrḍī’nin Aletler kitabındaki çizim,
yazma, İstanbul, III. Ahmet, 3329.
51
M E R Ā Ġ A R A S A T H A N E S İ ’ N İ N A L E T L E R İ
seklik cetvelinden 1
1
/
2
kere daha uzun olan ikinci
bir cetvel, dikey olarak döndürülebilen payandanın
alt ucuna bağlanmıştır. Bu cetvel, her iki cetvelin
birbirine doğru çevrilmiş, yüzeyleri uzunlamasına
birbirlerine temas edecek şekilde kesilmiştir».
«Kiriş cetveli 7 nolu alette olduğu gibi uygun bir
taksimatlandırmayla donatılmıştır; aynı şekilde o
alette olduğu gibi bir yıldızı hedeflemede yükseklik
açısının tamamlayanının kirişi bu taksimatlandırma
üzerinde okunur».
«Bu alet dört gök istikametine uygun olarak dikilmiş
ve yere sabitlenmiştir. 7. sırada bahsedilen alet gibi
bu alet de genişletilmiş bir paralaks cetvelidir: Dikey
Modelimiz: Ölçek: Yaklaşık 1:2.
Sert ağaç, sırlanmış. Toplam
yükseklik: 220 cm. Metrik skala
ile birlikte kiriş cetveli pirinçten,
uzunluk: 167 cm. İki nişangâhlı
yükseklik cetveli pirinç. Her iki
cetvelin hareket eder bir şekilde
üzerine yerleştirildiği kundak
döndürülebilir bir tarzda, pirinç
bir ibrenin 360° lik yine pirinçten
bir ölçekte pozisyon gösteren
kaide üzerine monte edilmiş.
(Envanter No: A 4.29)
olarak döndürülebilen payanda, herhangi bir azimut
için ayarlanabilir. Buna uygun olarak bu aletin kul-
lanım alanı daha büyüktür. Bu araç, bir yıldızın yük-
sekliğini ve azimutunu belirleme işine bağlı bir dizi
astronomi probleminin çözümüne yarayabilir.»
2
2
Seemann, Hugo J.: Die Instrumente der Sternwarte zu
Marâgha nach den Mitteilungen von al-ʿUrḍî, adı geçen
yer ve tarih, s. 96-104; (Tekrarbasım: adı geçen yer ve ta-
rih, s. 162-170); Arapça metin için bkz. Tekeli, Sevim: Al-
Urdî’nin «Risalet-ün Fi Keyfyet-il Ersad» Adlı Makalesi,
adı geçen yer ve tarih, s. 159-165.
52 A S T R O N O M İ
XI.
Gök Küresi
Merāġa Rasathanesi gök küresi orijinalinin bize
ulaşmış olması büyük bir şanstır. 1279 yılında
Müʾeyyededīn el-ʿUrḍī’nin oğlu Muḥammed tara-
fından yapılan görkemli küre 1562 yılında Dresden’e
ulaşmış olup 250 yıldır oradaki matematik-fizik
salonunda bulunmaktadır. Bu kürenin önemine,
daha 18. yüzyılda Carsten Niebuhr dikkat çekmişti.
«Dresden’de bulunan bu eser, 144 mm. çapındaki
küreden ve de bronz halkalarından oluşmaktadır.
Küreye şunlar hâkkedilmiştir: Derece taksimat-
lı ekliptik ve ekvator, gök sembollerinin yerlerini
sınırlandıran oniki enlem dairesi, yıldız kümelerinin
çerçeve çizgileri ve gölgelemeleri, yıldız kümeleri-
nin, gök sembollerinin ve bazı müstakil yıldızların
adları, değişik büyüklükte yıldız diskcikleri, eklip-
tik ve ekvator kutuplarının sembolleri ve yapım-
cının adı. Kutuplara, eksen pimlerini sokmak için
küçük yuvarlak delikler açılmıştır. Kakma bölgeler:
Ekliptik altınla; ekvator, yıldız diskleri, yıldız küme-
lerinin adları ve yapımcının adı gümüşle; gök sem-
bollerinin adları dönüşümlü olarak altın ve gümüşle.
Tıpkı hâkketme gibi bu madeni kakma da, oldukça
usta bir sanatçının elinden çıktığını göstermektedir.
Ufuk dairesi, meridyenin üst yarısı ve yükseklik
kadranı derece taksimatı içermektedir. Ufuk altında
bulunan ve ufka sabitlenmiş olan meridyen yarısı,
eksen pimlerini sokarak değişik kutup yükseklikleri
için dönme sağlayabilecek küçük, yuvarlak ve birbi-
rinden 5 derece uzak deliklerle donatılmıştır».
1
1
Drechser, Adolph: Der Arabische Himmelsglobus des
Mohammed ben Muyîd el-ʾOrdhi vom Jahre 1279 im
Mathematisch-physikalischen Salon zu Dresden, 2. baskı,
Dresden 1922, 19 sayfa ve 8 levha, özellikle s. 9 (Tekrar-
basım: Islamic Mathematics and Astronomy serisi Cilt
50, Frankfurt 1998, s. 261-289, özellikle s. 271). Konuyla
ilgili diğer literatür: Beigel, Wilhelm Sigismund: Nach-
richt von einer Arabischen Himmelskugel mit Kufscher
Schrift, welche im Curfürstl. mathematischen Salon zu
Dresden aufbewahrt wird, Astronomisches Jahrbuch für
das Jahr 1808 (Berlin), s. 97-110 (Tekrarbasım: Islamic
Mathematics and Astronomy serisi Cilt 50, s. 81-94; Jour-
dain, Aimable: Mémoire sur les Instrumens employés à
l’Observatoire de Méragah, Magasin encyclopédique
(Paris) 6/1809/43-101 (Tekrarbasım: Islamic Mathema-
tics and Astronomy serisi Cilt 50, s. 95-153); Schier, Karl
Heinz: Bericht über den arabischen Himmelsglobus
im Königl. Sächs. mathematischen Salon zu Dresden,
Schier, Globus coelestis arabicus... içerisinde, Leipzig
1865, Additamentum s. 65-71 (Tekrarbasım: Islamic
Mathematics and Astronomy serisi Cilt 50, s. 154-160);
Kühnel, Ernst: Der arabische Globus im Mathematis-
ch-Physikalischen Salon zu Dresden, Mitteilungen aus
den Sächsischen Kunstsammlungen içerisinde (Leipzig)
2/1911/16-23 (Tekrarbasım: Islamic Mathematics and
Astronomy serisi Cilt 50, s. 252-259).
Rekonstrüksiyonumuz orijinaliyle aynı boyutlara sahiptir.
Küre: Pirinç, gümüş kakma. 17. yüzyılda Avrupa’da imal
edilmiş orijinal ahşap bir sehpa üzerindedir, modelimizin
sehpası pirinçten. (Envanter No: A 1.03).
53
M E R Ā Ġ A R A S A T H A N E S İ ’ N İ N A L E T L E R İ
İstanbul Rasathanesi’nin aletleri hakkındaki kitapta
Halkalı Küre (zāt el-ḥalaḳ), ilk sırada bulunmaktadır.
Taşıyıcı vazifesi gören ufuk halkasının büyüklüğü için
en az 4 metrelik bir çap önerilmiştir. Ufuk halkası bir
yana, bu alet, öncelikle sabit yıldızların koordinatlarını
belirlemeye yarayan 6 halkaya sahipti. Büyüklüklerine
göre bu halkalar: 1. Hareketsiz olarak kuzey-güney
yönünde bulunan meridyen halkası, 2. Hareketli büyük
meridyen halkası, 3. Ekliptik halkası, 4. Kolur halkası
(Arapça ḥāmile, «taşıyan»), 5. Ekliptik kutupları boyun-
ca devam eden – son ikisi sağda kesişmektedir ve birbir-
lerine sağlamca bağlıdır– küçük meridyen halkası ve 6.
İki nişangâhla donatılmış enlem halkası. Bütün halkalar
kompleksini taşıyan ufuk halkası, altı çubuk yoluyla aynı
büyüklükteki bir temel halkaya bağlıdır. Aletler kitabının
verdiği bilgilere göre bu gözlem aracıyla çalışmak için beş
kişi gerekmekteydi.
I. Halkalı Küre
Modelimiz: Pirinç, asitle
derecelendirilmiş. Çap: 50 cm.
(Envanter No: A 4.09)
İstanbul
yazmasından,
Topkapı
Sarayı,
Hazine 452.
İSTANBUL
RASATHANESİ’NİN
ALETLERİ
(984-88/1576-80)
54 A S T R O N O M İ
İstanbul yazmasından,
Saray, Hazine 452.
Modelimiz: Ölçek yaklaşık 1:10.
Ahşap, astarlanmış; 50 x 50 x 80 cm.
2 Kadran ve nişangâhlı ibre pirinç,
asitle işlenmiş.
(Envanter No: A 4. 13)
II. Duvar Kadranı
İstanbul Rasathanesi çerçevesinde Güneş’in ve
gezegenlerin enlem çizgisine varış yüksekliklerini
bulmak için meridyen yönüne doğru bir duvar
kadranı (labina) inşa edilmiştir. Büyüklüğü aşağı
yukarı 7 x 7 metre
1
.
1
Tekeli, S.: Âlât-i raṣadiye, a.y., s. 80, 108-109.
55
İ S T A N B U L R A S A T H A N E S İ ’ N İ N A L E T L E R İ
III.
Yıldızların Yüksekliklerini ve
Azimutlarını Belirlemeye Yarayan
Düzenek
İstanbul yazmasından, Saray, Hazine 452.
Modelimiz: Ölçek yaklaşık 1:10. Çap
50 cm. Her iki tarafına kazınmış dere-
ce taksimatlı başlık pirinçten, eksensel
döndürülebilir. Nişangâhlı ibre yarım
dairenin çevresinde ayarlanabilir.
(Envanter No: A 4. 11)
Bu düzenek, 1575-1580 yılları arasında İstanbul
Rasathanesi için Taḳiyyeddīn el-Mıṣrī yönetiminde
imal edilmiş aletlerin üçüncüsüdür. Rasathanenin
aletler kitabı, Taḳiyyeddīn’in bunu gerçekleştirirken
Şamlı bir astronomun, evvelce Merāġa Rasathanesi
için yeniden yapılmış ve meşhur astronom İbn
eş-Şāṭir tarafından (8./14. yüzyıl) kullanılmış olan
aletine dayandığı bilgisini vermektedir. Hiç kuş-
kusuz «Şamlı Astronom» ifadesinde kasdedilen
Müʾeyyededīn el-ʿUrḍī’dir (bkz. s. 38ff). İstanbullu
astronomlar sahip oldukları modelin çifte kadranını
bir yarım daire ile değiştirmişlerdir. Ölçüm düze-
neğini taşıyan silindir biçimindeki yapı, yaklaşık 6
metre yüksekliğindeydi. Çapı bildirilmemiştir, fakat
yapının yüksekliğine dayanılarak yaklaşık 5 metreyi
bulabileceği tahmin edilebilir.
«Azimut ve Yükseklik Aleti» (āle zāt es-semt ve-
l-irtifāʿ), adının da işaret ettiği gibi, yükseklik ve
azimutları bulmaya yaramaktaydı. Aletler kita-
bında özellikle «Merkür ve Venüs’ün problemli
konumları»nın gözlemleri vurgulanmıştır
1
.
1
Tekeli, Sevim: Ālāt-i raṣadiyye, adı geçen yer ve tarih,
s. 80-81, 109-110.
56 A S T R O N O M İ
IV.
Çift Bacaklı Alet
Modelimiz: Çap 60 cm.
Alt levha: 76 x 76 cm.
(Envanter No: A 4.31)
İstanbul Rasathanesi’nin aletler kitabında dör-
düncü sırada sunulan gözlem aracı prensipte,
Ptoleme’nin paralaks cetveliyle ilişkili görünüyor.
Ama Taḳiyyeddīn’in ve beraberinde çalışanların
Merāġa Rasathanesi’nin daha ileri düzeyde geliş-
tirilmiş bir aletine, «Çift Bacaklı Alet»e (el-āle zāt
eş-şu beteyn), dayanmış oldukları konusunda hiçbir
kuşku duyulamaz (bkz. Merāġa Rasathanesi aletleri
no VII). Elbette çalışma alanı ve yapının boyutla-
rı ile şekli Merāġa Rasathanesi’nin araçlarından
oldukça farklıdır.
Merāġa Rasathanesi’nin kiriş cetveli, yapısı bakı-
mından meridyen yönünde hareket eden bir ölçüm
düzeneği iken ve bunu müteakiben Güneş ve Ay’ın
meridyene girdikleri sırada tepe noktası yükseklik-
lerini bulmaya hizmet etme hedefini karşı, İstanbul
Rasathanesi’nin düzeneği Güneş ve Ay’ın yüksek-
liklerini belirleme ve paralakslarının ölçümleri bir
yana, gece-gündüz yıldızların konumlarını gökyüzü-
nün bütün yönlerinde gözlemlemeyi olanaklı kılmak-
taydı. Ayrıca, İstanbul Rasathanesi’nin diğer bütün
57
İ S T A N B U L R A S A T H A N E S İ ’ N İ N A L E T L E R İ
araçları gibi bu araç da Merāġa Rasathanesi’ndeki
öncülerinin iki katı büyüklüğündeydi.
Metindeki açıklama ve resimlerden, her iki kiriş
cetvelinin, her iki çapraz cetvelle ve her iki dikey cet-
velle birlikte, yıldızlı gökyüzü gözlemlerini ufuk düz-
lemi üzerinde bütün yönlere doğru döndürülebilir
şekilde konumlandırdığı görülmektedir. Daha alçak
yükseklikteki yıldızların gözlemini sağlayabilmek
için bir merdivenden yararlanılıyordur. Dönen basa-
maklı odanın amfi tiyatro gibi şekillendirilmiş olma-
sı gerektiği anlaşılmaktadır. Ayrıca, gözlemlerin iki
kişi tarafından yapıldığına ve ölçüm sonuçlarının alt
tarafta duran diğer bir kişi tarafından kaydedildiğine
işaret edilmelidir
1
.
1
Tekeli, Sevim: Ālāt-i raṣadiyye, adı geçen yer ve tarih, s.
81-82, 111-113.
İstanbul
yazmasından,
Saray, Hazine
452.
58 A S T R O N O M İ
Modelimiz: Yarıçap 50 cm.
Merkez noktasına kadar ayak
yüksekliği: 150 cm. Eskitme
sert ağaç, mermer ayak.
Hâkkedilmiş derece taksimatlı
pirinç ölçek.
(Envanter No: A 4.03)
İstanbul Rasathanesi’nin beşinci ölçüm aracı olarak,
çapı yaklaşık 4,5 metre olan bir ahşap kadran gös-
terilmektedir. Açıkça görüldüğü üzere, skala ahşap
üzerine kazınmıştır. Araç, silindir biçiminde, her
iki taraftan küçülen bir başlık yoluyla – bu başlık
maalesef metinde tarif edilmemiş, fakat resimde
görülmektedir – bir sütuna bir eksen yardımı ile
oturtulmuştur. Böylece aygıtın dikey ve yatay çizgide
döndürülebilirliği görülüyor. Bu sayede alet, merid-
yen yönünde bulunmayan yıldızların da yükseklikle-
rini belirlemeye elverişli hale gelmekteydi
1
.
1
Tekeli, Sevim: Ālāt-i raṣadiyye, adı geçen yer ve tarih, s.
82-83- 113-114.
İstanbul yazma-
sından, Saray,
Hazine 452.
V.
Ahşap Kadran
59
İ S T A N B U L R A S A T H A N E S İ ’ N İ N A L E T L E R İ
İstanbul Rasathanesi aletler kitabında
1
altıncı sırada sunu-
lan alet, daha önce Ptoleme tarafından betimlenen para-
laks cetvelidir (Arapçası «İki Delikli» (zāt es-suḳbeteyn)).
Müʾeyyededīn el-ʿUrḍī, Ptoleme’nin tarifine göre yapılan
bu cetveli üç yönden «oldukça yetersiz» saymıştır (bkz.
H. Seemann Die Instrumente der Sternwarte zu Marâgha
nach den Mitteilungen von al-ʿUrḍî, adı geçen yer ve tarih,
s. 104-107, özellikle s. 106; Tekrarbasım: adı geçen yer ve
tarih, s. 170-173, özellikle s. 172). İstanbul astronomları,
Müʾeyyededīn el-ʿUrḍī’nin bu çekincelerini dile getirme-
mişlerdir. Aletler kitabındaki tarifi maalesef çok kısadır.
Söz edilmeyen pek çok ayrıntıyı okurun bildiği varsayıl-
mıştır. Birbirine bağlı her iki cetvele 12 arşınlık, yaklaşık
6 metre, uzunluk verilerek, el-ʿUrḍī’nin üç çekincesinden
birisi kolaylıkla bertaraf edilmiştir.
İstanbul Rasathanesi’nde batı ve doğuya döndürülebilir
cetvel, sadece meridyendeki Ay paralaksının ölçümüne
değil, aynı zamanda bunun da ötesinde uzun bacaklarıyla
gök cisimleri yüksekliğinin olabildiğince doğru ölçümüne
yaramaktaydı.
1
Tekeli, Sevim: Ālāt-i raṣadiyye, adı geçen yer ve tarih, s. 83,
115.
Modelimiz: Sert ağaç, eskitilmiş.
Nişangâh uzunluğu 80 cm. Metrik
boylam derece taksimatlı pirinç
skala. (Envanter No: A 4.05)
VI.
Paralaks Cetveli
İstanbul yazmasından, Saray, Hazine 452.
60 A S T R O N O M İ
İstanbul Rasathanesi aletler kitabında yedinci sırada
verilen «Kirişli Alet»le Taḳiyyeddīn, öncellerinin
ekinoksal halkasını (bkz. Merāġa aletleri no IV)
geliştirmek istemiştir. Güneş’in ekinokslarda göz-
lemlenmesi artık ekvator halkası yoluyla olmaya-
caktır. Taḳiyyeddīn, ekvator halkası ve ufuk düzlemi
yerine, dört bacak üzerine yatay olarak yerleştirilmiş,
güney kenarında duran aynı yükseklikteki iki sütunlu
dikdörtgen bir çerçeve ile iş görmektedir. Sütunlar
birbirlerine ve çerçevenin kuzey köşelerine, kiriş
işlevi gören ipler yardımıyla bağlantıya getiriliyorlar.
Sütunlar, bir üçgenin yüksekliği ve komşu kenarları
olarak, sinüs açısının ekinokslarda evvelce ölçülmüş
olan yerin yükseklik açısına tekabül edecek şekilde
doğrultulmuştur.
Oldukça kısa tutulmuş bu tarifte ölçüler verilme-
miştir. Taḳiyyeddīn’in olabildiğince detaylı, derece
taksimatlı en büyük ölçüm cihazlarıyla öncellerin-
den daha dakik sonuçlara ulaşma temel prensibi ve
yazma eserin resimlerinde bulunan kişilerin beden
büyüklükleri göz önünde bulundurulacak olursa,
aletinin yaklaşık 3 metrelik bir uzunluğa, 2,5 metrelik
bir genişliğe ve yaklaşık 3,5 metrelik de bir yüksekli-
ğe sahip olduğu tahmin edilebilir
1
.
1
Bkz. Tekeli, Sevim: Ālāt-i raṣadiyye, adı geçen yer ve ta-
rih, s. 83, 115-116.
VII.
Kirişli Alet
Modelimiz:
En 50 cm, yükseklik
61 cm. Sert ağaç, sır-
lanmış. İplerde pirinç
şaküller.
İstanbul yazmasından, Saray, Hazine 452.
61
İ S T A N B U L R A S A T H A N E S İ ’ N İ N A L E T L E R İ
Modelimiz: Yarıçap 80 cm. Eskitme
sert ağaç. Mermer ayak. Merkez
noktasına kadar ayak yüksekliği
150 cm. Derece ve dakika taksi-
matlı pirinç skala.
(Envanter No: A 4.01)
İstanbul yazma-
sından, Saray,
Hazine 452.
VIII.
Yıldızlar Arasındaki
Mesefayi Ölçmeye Yarayan Alet
İstanbul Rasathanesi aletler kitabında
1
sekizinci
sırada, mucidinin Taḳiyyeddīn olabileceği el-āle el-
müşebbehe bi-l-menāṭiḳ adı altında bir ölçüm düze-
neği verilmiştir. Bu düzenek, öncelikle Venüs’ün
yarıçapını bulmak için düşünülmüştü. Daha yakın-
dan incelendiğinde, bu aletin hem işlevi bakımından
hem de yapısı bakımından «Çift Bacaklı Alet»in
geliştirilmiş bir versiyonu olduğu görülür (bkz. No
IV). Hareketli yapısı sayesinde, bu araç üç boyutta
ölçme yeteneğine sahipti. Yay biçimindeki ölçeği
(görüldüğü kararıyla 60° ye bölümlenmiş), yukarı
ucunda ve merkezde dar açıyla açılan iki ahşap
bacağa bağlıydı. Dikey yönde hareketli, taşıyıcı baca-
ğın tepe noktasına bir pim ile bağlanmış ve dış ucu
kılavuzdaki bir ölçekte aşağı ve yukarı hareket ede-
1
Tekeli, Sevim: Ālāt-i raṣadiyye, adı geçen yer ve tarih, s.
83, 116-118; aynı yazar; . Nasirüddin, Takiyüddin ve Tycho
Brahe’nin rasat aletlerinin mukayesesi, adı geçen yer ta-
rih, 360-363.
bilen diğer bir bacak, dikey mesafelerin ölçümüne
yaramaktaydı. Ayrıca, yatay bir ölçek her iki bacağın
tepe noktasında bulunan bir menteşeyle bağlantıya
geçirilmişti ve alt taraftaki bacak üzerinde bulunan
bir yatak sayesinde ileri geri hareket ettirilebiliyor-
du. Bu ölçek, ufuk çizgisindeki mesafeleri ölçmeye
hizmet etmekteydi. Alete, dayandırılmak maksadıy-
la hazırlanmış bulunan (bizim resmimizde görün-
müyorlar) iki çubuk, ölçüm sonuçlarının hemen
kaybolmaması için ölçü bacaklarıyla, yani arasına
yerleştirilmek suretiyle destek ödevini taşıyorlar.
62 A S T R O N O M İ
TYCHO BRAHE’ Nİ N ALETLERİ
I.
Yükseklikleri ve Azimutları
Ölçmeye Yarayan Alet
Bu alet, Tycho Brahe tarafından Parallaticum
aliud, sive regulae tam altitudines quam azi-
mutha expedientes olarak adlandırılmıştır. Hem
yapısı hem de gördüğü işlev bakımından bu alet,
Merāġa Rasathanesi’nin āle zāt el-ceyb ve-s-semt
olarak adlandırılan aletine (bkz. Merāġa aletleri
no VIII) tekabül etmektedir. Tycho Brahe’nin
yaptığı tek değişiklik şundan ibarettir: Merāġa
Rasathanesi aletinde olduğu gibi, dikey bacaklar
artık iki tarafıyla değil, sadece bir tarafıyla yatay
temel rayda kaymaktadır. Dairesel duvarın çapı
Tycho Brahe’de 5 metre, bacakların ve temel rayın
uzunluklarının toplamı 3,5 metredir. Alet 1602
yılından önce inşa edilmiştir.
Ölçek 1:10. Çap 50 cm. Başlık ahşap, eksensel dön-
dürülebilir. Bacak bir karşı ağırlıkla kolayca döndü-
rülmekte. Derece taksimatlı pirinç skala.
(Envanter No: A 4.08)
Tycho Brahe’s Description of his Instruments and
Scientific Work as given in Astronomiae instauratae
mechanica (Wandesburgi 1598). Translated and Edited
by Hans Roeder, Elis Strömgren and Bengt Strömgen,
Kopenhagen 1946, s. 26.
63
T Y C H O B R A H E ' N İ N A L E T L E R İ
Ölçek 1:4. Çap 50 cm. Pirinç, hâkke-
dilmiş. Bütün halkalar her iki tarafı
hâkkedilmiş derece taksimatına sahip.
(Envanter No: A 4.10)
II.
Zodyak Halkalı Küre
Tycho Brahe’nin halkalı küresi, J.A. Repsold’un tah-
minine göre, 1570 yılından önce imal edilmiş olmalı,
Ptoleme’nin aletine ve Merāġa ve İstanbul rasatha-
nelerindekilere kıyasla kendi türünün en basiti ve
aynı zamanda en gelişmiş örneğidir. Meridyen hal-
kasının çapı 1,95 metredir. Diğer üç halka, taşıyıcı
halka, ekliptik halkası ve enlem halkası pirinçtendir.
Enlem ve ekliptik halkalarının her biri nişangâhlı-
dır.
Tycho Brahe’s Description of his Instruments, adı geçen
yer ve tarih, s. 52-55; J.A. Repsold, Zur Geschichte der
astronomischen Meßwerkzeuge, adı geçen yer ve tarih,
s. 26-27.
64 A S T R O N O M İ
Modelimiz: Ölçek yaklaşık
1:2. Yarıçap 80 cm. Merkez
noktasına kadar ayak yük-
sekliği 150 cm. Eskitme
sert ağaç. Derece taksimatlı
pirinç skala.
(Envanter No: A 4.02)
III.
Yıldızların Birbirlerinden
Uzaklıklarını Ölçme Sekstantı
Tycho Brahe’nin sextans astronomicus trigonicus pro
distantiis rimandis olarak adlandırdığı bu sekstant,
kendisinin zaman içinde hemen hemen özdeş olan üç
versiyon halinde imal ettiği bir modele aittir. Çünkü
kendi ifadesine göre, bu modelin kesin gözlem için
oldukça uygun olduğu ortaya çıkmıştır. Sekstant, bir
kasede bulunan nispeten büyük bir küreye, bağımsız
hareket edebilir biçimde bir pimle tutturulmuştur.
Bu, gözlemciye sekstantı dikey ve yatay olarak doğu-
batı ve tam tersi yönde hareket ettirme olanağı
sağlamakta ve sadece meridyenlerdeki yüksekliği
değil, aynı zamanda yıldızların birbirlerinden uzak-
lıklarını ve böylece konumlarını da belirleme olanağı
vermektedir, tıpkı İstanbul Rasathanesi’nin aletiyle
mümkün olduğu gibi (bkz. İstanbul Aletleri no VIII).
Her iki alette de, tespit edilen konumu bozmadan
kaydedebilmek için, aletin iki ağaç sopayla zeminden
desteklenmesi özellikle dikkat çekmektedir.
Sekstantın bacak uzunluğu yaklaşık 1,7 metreyi bul-
maktadır. Kitaptaki resimlerin oransal büyüklüğüne
bakılarak, aletinin 2,5 metre yüksekliğe sahip olduğu
tahmin edilebilir
1
.
1
Tycho Brahe’s Description of his Instruments, adı geçen
yer ve tarih, s. 72-75; Repsold, J.A.: Zur Geschichte der as-
tronomischen Meßwerkzeuge, adı geçen yer ve tarih, s. 28.
65
T Y C H O B R A H E ' N İ N A L E T L E R İ
IV.
Paralaks Cetveli
Tycho Brahe tarafından instrumentum paralla-
ticum sive regularum olarak nitelendirilen alet,
Ptoleme’nin órganon parallaktión adlı aletinin
geliştirilmiş bir versiyonudur. Bu araç ahşaptan
imal edilmiştir. Nişangâh bacağı 1.7 metrelik bir
uzunluğa sahiptir ve iki nişangâh taşımaktadır.
Ptoleme modelinden farklı olarak alt bacak ufka
kadar ölçüm yapılabilecek uzunluktadır. Bu bacak
gereksinim duyulmadıkça bir yay tarafından yuka-
rıda tutulur. Tümü bir sehpa direğine tutturul-
muştur. Bu alet zenit yakınındaki mesafeler ölçü-
mü için kullanılmıştır. Ptoleme’nin órganon’unun
kullanışsızlığı Müʾeyyededīn el-ʿUrḍī tarafından
farkedilmiş ve Taḳiyyeddīn el-Mıṣrī ise bunu ken-
disinin geliştirdiği bir modelle değiştirmişti (bkz.
İstanbul Aletleri no VI)
1
.
1
Tycho Brahe’s Description of his Instruments, adı geçen
yer ve tarih, s. 44-47; Repsold, J.A.: Zur Geschichte der
astronomischen Meßwerkzeuge, adı geçen yer ve tarih, s.
25-26.
Modelimiz: Ölçek yaklaşık
1:2. Nişangâh uzunluğu
1 m. Eskitilmiş sert ağaç.
Uzunluk derece taksimatlı
pirinç skala.
(Envanter No: A 4.06)
66 A S T R O N O M İ
Modelimiz: Ölçek yaklaşık 1:10. Çap
50 cm. Bir yüzü derece taksimatlı
oksitlenmiş pirinç başlık. Cetvel,
yarım daire yayına alttan döndürü-
lebilecek şekilde yerleştirilmiştir.
(Envanter No: A 4.12)
V.
Azimut Ölçen
Büyük Yarım Daire
Tycho Brahe’nin kitabında semicirculus magnus
azimuthalis olarak adlandırdığı bu alet, tahminen
1587 civarında imal edilmiştir. «Yüksek yarım daire-
nin göstergesi, daha küçük taksimat değerlerini elde
edebilmek için merkez çevresinde değil, yatay çapın
uçlarından birine takılmış olarak dönmektedir; mer-
kezi, göstergenin dönme noktasında yani silindirin
merkezi dışında bulunan taksimatlandırmanın nasıl
yapıldığı ve okunduğu maalesef verilmemiştir...
Demir azimut dairesinin çapı 2,5 metredir. Dikey
olarak yerleştirilmiş bir haç, ortadaki sabit bir mili
tutmakta ve bu mil çevresinde yarım daire dönmek-
tedir; ayrıca yarım daire yatay daireye dayanmakta
ve üzerinde kaymaktadır». Yarım dairenin içi boş
merkezi direğinde bir şakul asılıdır (J.A. Repsold,
Astronomische Meßwerkyeuge, a.y., s. 25). Tycho
Brahe’nin bu aletinin, Taḳiyyeddīn el-Mıṣrī’nin yük-
sekliklerin ve azimutların belirlenmesi için aynı
şekilde imal ettiği ālet zāt es-semt adlı aletiyle (bkz.
İstanbul Aletleri no III) ve onun Şamlı öncüsüyle
(bkz. s.44) olan benzerliği dikkat çekicidir. Fakat
öncekilerde açı cetvelinin dönme noktası, Tycho
Brahe’nin aletinde olduğu gibi eksantirik olarak
değil, haçın merkezinde bulunmaktaydı.
67
T Y C H O B R A H E ' N İ N A L E T L E R İ
VI.
Duvar Kadranı
Tycho Brahe, quadrans muralis’i ana alet sayı-
yordu. Bu kadran 1587 yılında yapılmış olmalıdır.
Meridyen yönünde bir duvara yerleştirilen bu
pirinç araç, Güneş, Ay ve diğer gezegenlerin öğle
çizgisinden geçişleri sırasında ulaştıkları yüksek-
liklerinin (evc) bulunmasına hizmet içindi. 4 met-
relik yarıçapıyla ve hassas bölümlenmiş skalasıyla
bu araç, büyük ölçüde dakik ölçüm sonuçlarını
mümkün olabiliyordu. Kadran, hareketli iki göz
nişangâhıyla donatılmıştır. İki nişangâhın birisin-
den duvar boşluğuna (aşağı ve yukarı hareket etti-
rilebilecek şekilde) yerleştirilmiş olan altın kapla-
malı silindir yoluyla gözlem yapılırdı.
Tycho Brahe’nin çalışma sahnesinin kadranla ve
hepsi astronomi alanına ait olmayan diğer aletler-
le birlikte tablosu, İstanbul Rasathanesi sahnesi-
nin resmini anımsatmaktadır (bkz. s. 54)
1
.
Duvar kadranının İslam dünyasında el-Baṭṭānī
(4./10. yüzyılın ilk yarısı)’den itibaren labina adıyla
bilindiğine işaret edilmelidir. Büyük boyutlarda
inşa edilen duvar kadranı Merāġa (No. I) ve
İstanbul rasathanelerinin (No. II) aletler grubuna
aittir.
1
Tycho Brahe’s Description of his Instruments, adı ge-
çen yer ve tarih, s. 28-31; Repsold, J.A.: Zur Geschichte
der astronomischen Meßwerkzeuge, adı geçen yer ve ta-
rih, s. 24-25.
Modelimiz: Ölçek yaklaşık 1:10.
Astarlanmış ahşap. 50 x 30 x 80 cm.
Kadran pirinçten, derece skalası; 2
nişangâh ve ayarlanabilir nişangâh.
(Envanter No: A 4.14)
Joan Blæu, Atlas major,
Amsterdam vd. 1662, cilt I.
68 A S T R O N O M İ
Modelimiz: Ölçek yaklaşık 1:10.
Yarıçap 50 cm. Yükseklik 110 cm.
Eskitme kayın ağacı. Pirinç skala
(Envanter No: A 4.04)
VII.
Ahşap Büyük Kadran
Tycho Brahe, Quadrans maximus adlı kadranı ken-
disinin verdiği bilgiye göre, aletler kitabını (1602)
yazmasından 26 yıl önce, yani 1576’da Augsburg’da
yapmıştır. Bu aletin yarıçapı yaklaşık 6 metre idi.
«Kadran, alt tarafı düzgün kesilmiş olup ağır bir
iskele üzerinde yatay olarak sağa sola döndürüle-
bilecek şekilde meşe bir sütuna okuma düzeneği
olmaksızın oturtulmuştur. Kadran açık havada kal-
mış ve birkaç yıl sonra kullanılamaz hale gelmişti».
Gözlem için iki delik nişangâh kullanılmıştır (Tycho
Brahe’s Description of his Instruments, a.y., s. 88-91;
Johann A. Repsold: Zur Geschichte der astronomis-
chen Meßwerkzeuge, a.y., s. 21-22).
Tycho Brahe’nin bu ale ti Taḳiyyeddīn el-Mıṣrī’nin
hemen hemen aynı zamanda inşa ettiği ahşap kad-
ranla (İstanbul Rasathanesi Aletleri no V) büyük
ölçüde benzerlik göstermektedir. Tycho Brahe’nin
İstanbul’daki alet hakkında bilgi sahibi olmuş bulun-
ması mümkündür. Bu aletin daha erken bir modeli-
nin, mesela Merāġa Rasathanesi’ndekinin (bkz. s.
44), İslam dünyasında yaygın olması ve söz konusu
iki alete de örnek teşkil etmesi mümkündür ve hatta
bana göre daha muhtemeldir.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful