SMAIL ^EKI

]

AGRESIJA NA REPUBLIKU BOSNU I HERCEGOVINU
- PLANIRANJE, PRIPREMA, IZVO\ENJE -

Sarajevo, 2004.

IZDAVA^I: Institut za istra`ivanje zlo~ina protiv ~ovje~nosti i me|unarodnog prava, Sarajevo KULT/B, Sarajevo ZA IZDAVA^A: Prof. dr Ismet Dizdarevi} UREDNIK I REDAKTOR: Prof. mr Muharem Kreso RECENZENTI: Prof. dr Mustafa Imamovi} Prof. dr Norman Cigar Prof. dr Nijaz Durakovi} Prof. mr Muharem Kreso NASLOVNA STRANA: KULT/B, Sarajevo LEKTOR I KOREKTOR: Azra Fi{er REGISTRI: Azra Fi{er DTP: Meldijana Arnaut [TAMPA: [tamparija Fojnica, Fojnica ZA [TAMPARIJU: [ahzija Buljina TIRA@: 1.000

AGRESIJA NA REPUBLIKU BOSNU I HERCEGOVINU
- PLANIRANJE, PRIPREMA, IZVO\ENJE -

SADR@AJ

UVODNE NAPOMENE ................................................................. 9

K NJ I G A P R V A
I UDAR NA USTAVNI KONCEPT ODBRANE SFRJ 1. Ustavno odre|enje Oru`anih snaga SFRJ ................................... 17 2. Razbijanje ustavnog koncepta odbrane SFRJ ............................. 34 3. Ilegalni “[tab Vrhovne komande” .............................................. 71 4. Smanjenje Teritorijalne odbrane Bosne i Hercegovine ............... 87 5. Razoru`anje Teritorijalne odbrane Bosne i Hercegovine ............ 117 6. Od antifa{isti~ke do velikosrpske vojske .................................... 148 II SRPSKI VELIKODR@AVNI PROJEKAT I PLANIRANJE ZLO^INA 1. Obnova i eskalacija Velikosrpskog pokreta ................................ 175 2. Metodi, mehanizmi i postupci planiranja i pripremanja zlo~ina ... 194 III VELIKOSRPSKI POKRET I PREDSJEDNI[TVO SFRJ DO MARTA 1991. 1. Predsjedni{tvo SFRJ i njemu paralelna neformalna grupa .......... 233 2. Neuspjeh uvo|enja vanrednog stanja i dogovorenog vojnog udara marta 1991. .................................... 272
5

IV OME\AVANJE GRANICA VELIKE SRBIJE 1. Ratni plan “RAM” ...................................................................... 325 2. Realizacija ratnog plana “RAM” ................................................ 373 3. Neuspjeh mobilizacije i njena nadoknada .................................. 449 V KONSTITUISANJE VELIKOSRPSKE PETE KOLONE U BOSNI I HERCEGOVINI 1. Petokolona{ka aktivnost i organizovana destrukcija vlasti u Bosni i Hercegovini ........................................................ 477 2. Krizni {tabovi srpskog naroda - organi okupacione vlasti ......... 523 3. Velikosrpski strate{ki ciljevi u Bosni i Hercegovini ................... 547 VI NEPOSREDNE PRIPREME ZA AGRESIJU 1. Naoru`avanje pete kolone .......................................................... 577 2. Objedinjavanje komandovanja na okupiranim teritorijama ....... 659 3. Zauzimanje polaznih pozicija ..................................................... 695

K NJ I G A D R U G A
VII ORU@ANE FORMACIJE VELIKOSRPSKOG AGRESORA I NJIHOVA LOGISTIKA 1. “Jugoslovenska narodna armija” / Vojska Jugoslavije ................ 765 2. Dobrovoljci i dobrovolja~ke jedinice JNA ................................. 795
6

3. Oru`ane formacije Srpske demokratske stranke Bosne i Hercegovine ................................................................ 4. “Vojska Srpske Republike BiH” ............................................... 5. Ostale oru`ane formacije i grupe iz Srbije, Crne Gore i Hrvatske ................................................................ 6. Oru`ane formacije Saveza komunista — Pokreta za Jugoslaviju ........................................................... 7. Strani pla}enici ......................................................................... 8. Logisti~ka podr{ka i poja~anja u `ivoj sili ................................ VIII

802 836 871 899 901 906

UKLJU^IVANJE REPUBLIKE HRVATSKE U AGRESIJU NA REPUBLIKU BOSNU I HERCEGOVINU 1. Hrvatska nacionalisti~ka ideologija .......................................... 935 2. Dogovori u Kara|or|evu i Gracu ............................................. 942 3. Velikohrvatska peta kolona u Bosni i Hercegovini ................... 950 4. Zauzimanje dijela Republike Bosne i Hercegovine .................. 972 a) Prikrivena agresija (novembar 1991. — januar 1993.) .... 973 b) Otvorena agresija (januar 1993. — januar 1994.) ............ 1018 5. Logisti~ko obezbje|enje kolaboracionisti~kih jedinica Hrvatske vojske ........................................................... 1075

Z A K LJ U ^ A K Z A K LJ U ^ A K ....................................................................... 1119 I Z V O R I I L I T E R A T U R A . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 3 9 S K R A ] E N I C E ............................................................ 1161 R E G I S T R I - Registar li~nih imena ....................................................... 1173 - Registar geografskih naziva ............................................ 1237 - Registar relevantnih dr`avnih, vojnih i ostalih pojmova .. 1287

7

UVODNE NAPOMENE Kroz svoju dosada{nju historiju Bosna i njeno stanovni{tvo, posebno Bo{njaci, bili su raspeti izme|u krupnih ideolo{kih i politi~kih podjela na Balkanu i evropskom kontinentu. Bosna je bila na granici izme|u Zapadnog i Isto~nog rimskog carstva (izme|u Rima i Bizanta), zatim izme|u isto~nog i zapadnog kr{}anstva, kao i kasnije izme|u Habsburgs{kog i Osmanskog carstva. U srednjem vijeku protiv Bosne, koja kao dr`ava postoji najkasnije od sredine X stolje}a, i njene autohtone Crkve bosanske organizovani su brojni krsta{ki ratovi i osvaja~ki pohodi. Bosna je kao ugledno kraljevstvo uspje{no branila svoju dr`avnu samostalnost sve do sredine XV stolje}a. Oslabljena tim ratovima i unutra{njim sukobima, te pod sve ja~im udarom Osmanlija, a bez ikakve pomo}i od strane kr{}anskog Zapada, koja je o~ekivana poslije pokr{tavanja kralja Stjepana Toma{a i krunisanja papskom krunom Stjepana Toma{evi}a, Bosna je 1463. kona~no pala pod osmansku vlast. Kao isturena osmanska provincija Bosna je slu`ila kao polazi{te za dalja osmanska osvajanja prema srednjoj Evropi. Nakon poraza Osmanlija u Be~kom ratu (1683.-1689.), Bosna postaje grani~na osmanska provincija izlo`ena stalnim napadima Austrije i Venecije. U tim ratovima, koji su trajali tokom ~itavog XVIII stolje}a, Bosna je vlastitim snagama uspjela da se odbrani, pri ~emu je, pored ostalog, 1737. izvojevala klju~nu pobjedu pod Banja Lukom. U XIX i XX stolje}u oko Bosne se sukobljavaju Srbija (sa istoka) i Hrvatska (sa zapada), dok su Bo{njaci stije{njeni u sredini. Historijski gledano, od kraja osmanske vlasti, 1878. godine, pa sve do danas, Bosna je glavno popri{te suprotstavljenih srpskih i hrvatskih velikodr`avnih interesa. Naime, rije~ je o zahtjevima koji su dio {irih srpskih i hrvatskih hegemonisti~kih aspiracija na Bosnu i Bo{njake, sa ciljem da se Bosna zauzme i podijeli, a muslimani biolo{ki i duhovno zatru.
9

Osvaja~ke aspiracije genocidnog karaktera isto~nih i zapadnih susjeda na Bosnu i Bo{njake odra`avaju se i prisutne su i u djelima jednog broja srpskih i hrvatskih histori~ara i politi~ara. Srpska i hrvatska nacionalisti~ka historiografija i politika negira postojanje Bosne kao dr`ave i osporava historiju Bo{njaka, njihovu kulturu, jezik, vjeru, tradiciju. Osporavaju}i pro{lost muslimana Bo{njaka, predstavnici takve historiografije i politike krivotvore i njihovo etni~ko porijeklo, njihov identitet i nacionalni status. Na toj osnovi nacionalisti~ke ideologije i velikodr`avnih projekata u dosada{njoj historiji nad Bosnom i Bo{njacima izvr{eni su brojni zlo~ini, posebno u XX stolje}u. Njihovi korijeni, uzroci, ciljevi, razmjere i posljedice jo{ uvijek nisu u cjelosti istra`eni, posebno kada je rije~ o zlo~inima na kraju XX stolje}a. Posljednjih godina se u svijetu vode brojne rasprave i objavljuju knjige o raspadu SFRJ i sukobima u toku i nakon njene disolucije. Takva nastojanja imaju za cilj da se pru`i odgovor na pitanje uzroka propasti zajedni~ke jugoslovenske dr`ave, pa, izme|u ostalog, i da se utvrdi karakter sukoba u Bosni i Hercegovini. U pogledu karaktera sukoba u Bosni, prisutne su, uglavnom, dvije teze: a) da je na Bosnu i Hercegovinu izvr{ena agresija i nad Bo{njacima po~injen genocid i b) da je rije~ o gra|anskom ratu, unutra{njem sukobu izme|u tri strane, plemenskoj i historijskoj mr`nji me|u jugoslovenskim narodima i neprekidnoj etni~koj i vjerskoj borbi. Pri tome se umjesto genocida koristi eufemizam “etni~ko ~i{}enje”. Vi{e godina istra`uju}i te probleme, sabrali smo brojna dokumenta, podatke, ~injenice, informacije, saznanja i druge dokaze, koji jasno ukazuju na porijeklo, uzroke, ciljeve i karakter sukoba na teritoriji SFRJ, a posebno u Bosni i Hercegovini, {to nas je opredijelilo za izradu ove Studije. S obzirom na stanje i stepen dostupnosti, prije svega, relevantne arhivske gra|e, fokusirali smo se na planiranje, pripremu i izvo|enje agresije na Republiku Bosnu i Hercegovinu, {to je predmet, cilj i sadr`aj ove Studije. Aspekti i razmjere genocida i drugih oblika zlo~ina i dalje ostaju otvoreni za istra`ivanje.
10

Studija je, uglavnom, ra|ena na osnovu relevantnih neobjavljenih dokumenata dr`ava agresorâ, do kojih smo u dosada{njem istra`ivanju do{li. Pored toga, zna~ajne izvore podataka na{li smo i u brojnim radovima memoarskog karaktera neposrednih u~esnika doga|aja, zvani~nim izvje{tajima organa Ujedinjenih nacija, izvje{tajima nevladinih organizacija, podacima organa i ustanova Republike Bosne i Hercegovine, medijskim izvje{tajima, objavljenim radovima nau~nog i stru~nog karaktera i dr. Rezultati istra`ivanja potkrijepljeni su veoma obimnim nau~nim aparatom. Studija nema pretenzije da potpuno rekonstrui{e doga|aje na zapadnom Balkanu sa kraja XX stolje}a. S obzirom na njen karakter i nedostupnost odgovaraju}e dokumentacije, izostala je {ira rekonstrukcija ratnih operacija i borbenih dejstava. U Studiji je prisutan veliki broj razli~itih pojmova i subjekata razli~itog karaktera i nivoa, {to je, pored ostalog, uslovljeno prirodom raspolo`ive dokumentacione osnove. To je razlog {to su registri tako obimni i {to obuhvataju veliki broj li~nih imena, geografskih naziva, te dr`avnih, vojnih i ostalih relevantnih pojmova. S obzirom na razmatrani problem i obiman sadr`aj, izlaganja su, radi lak{e upotrebe, podijeljena u dvije knjige. Bez obzira na to, Studija je koncipirana kao cjelina, pri ~emu je sadr`aj proporcionalan anga`ovanju dr`avâ u agresiji. Sadr`aj obje knjige se nalazi na njihovom po~etku, a izvori i literatura, te skra}enice i registri, na kraju Studije.

11

AGRESIJA NA REPUBLIKU BOSNU I HERCEGOVINU
- PLANIRANJE, PRIPREMA, IZVO\ENJE -

KNJIGA PRVA

I UDAR NA USTAVNI KONCEPT ODBRANE SFRJ

1. Ustavno odre|enje Oru`anih snaga SFRJ

Radni ljudi i gra|ani i narodi i narodnosti Jugoslavije su, prema Ustavu SFRJ od 1974, u cilju izgradnje svoje samoupravne socijalisti~ke zajednice, dosljednog sprovo|enja politike mira, “a protiv agresije, rata i agresivnih pritisaka bilo koje vrste”, te “odlu~ni da svim raspolo`ivim snagama i sredstvima, oru`anom borbom i drugim oblicima op{tenarodnog otpora, {tite i brane svoju slobodu, nezavisnost, suverenitet, teritorijalnu cjelokupnost i socijalisti~ki samoupravni poredak Socijalisti~ke Federativne Republike Jugoslavije”, organizovali i izgra|ivali op{tenarodnu odbranu “kao nerazdvojni dio socijalisti~kog samoupravnog dru{tvenog ure|enja”. Pri tome su bili “svjesni da je odbrambena sposobnost dru{tva i pripremljenost zemlje za odbranu ve}a, a mogu}nost od agresije manja, ukoliko je razvijenija op{tenarodna odbrana kao oblik i sadr`ina odbrambene organizovanosti dru{tvene zajednice”.1 Op{tenarodna odbrana u Socijalisti~koj Federativnoj Republici Jugoslaviji je, prema tom Ustavu, predstavljala “jedinstveni sistem organizovanja, pripremanja i u~e{}a Federacije, republika, autonomnih pokrajina, op{tina, organizacija udru`enog rada, mjesnih zajednica, samoupravnih interesnih zajednica i drugih samoupravnih organizacija i zajednica, dru{tveno-politi~kih i drugih dru{tvenih organizacija, radnih ljudi i gra|ana u oru`anoj borbi i svim drugim oblicima otpora i u vr{enju drugih zadataka od interesa za odbranu zemlje”. U op{tenarodnoj odbrani oru`ana borba je predstavljala odlu~uju}i oblik suprotstavljanja agresiji.2
1 USTAV SFRJ, USTAVI SOCIJALISTI^KIH REPUBLIKA I POKRAJINA (u daljem tekstu: USTAV SFRJ…), Beograd 1974, str. 9. 2 Isto.
17

Oru`ane snage Socijalisti~ke Federativne Republike Jugoslavije su, prema Ustavu SFRJ, ~inile jedinstvenu cjelinu i sastojale su se od “Jugoslovenske narodne armije, kao zajedni~ke oru`ane sile svih naroda i narodnosti i svih radnih ljudi i gra|ana, i od Teritorijalne odbrane kao najvi{eg oblika organizovanog oru`anog op{tenarodnog otpora”. Oru`ane snage SFRJ “{tite nezavisnost, suverenitet, teritorijalnu cjelokupnost” i Ustavom “utvr|eno dru{tveno ure|enje Socijalisti~ke Federativne Republike Jugoslavije”. Pripadnik Oru`anih snaga SFRJ je bio “svaki gra|anin koji sa oru`jem ili na drugi na~in u~estvuje u otporu protiv napada~a”.3 Vojna obaveza gra|ana je bila op{ta. “Neprikosnoveno je i neotu|ivo pravo i du`nost naroda i narodnosti Jugoslavije, radnih ljudi i gra|ana da {tite i brane nezavisnost, suverenitet, teritorijalnu cjelokupnost i Ustavom SFRJ utvr|eno dru{tveno ure|enje Socijalisti~ke Federativne Republike Jugoslavije”. Niko nije imao “pravo da prizna ili potpi{e kapitulaciju, niti da prihvati ili prizna okupaciju Socijalisti~ke Federativne Republike Jugoslavije ili pojedinog njenog dijela”. Niko nije imao pravo “da sprije~i gra|ane Socijalisti~ke Federativne Republike Jugoslavije da se bore protiv neprijatelja” koji bi napao zemlju. Takvi akti su bili protivustavni i ka`njavani su kao izdaja zemlje, koja je kvalifikovana kao “najte`i zlo~in prema narodu” i ka`njavano je kao te{ko krivi~no djelo.4 Prava i du`nosti Federacije i njenih organa, kao i op{tina, pokrajina i republika, u oblasti narodne odbrane utvr|ena su navedenim Ustavom. Pravo i du`nost op{tina, autonomnih pokrajina i republika, odnosno drugih društveno-politi~kih zajednica je, bilo da, “u skladu sa sistemom narodne odbrane, svaka na svojoj teritoriji ure|uje i organizuje narodnu odbranu i da rukovodi teritorijalnom odbranom, civilnom zaštitom i drugim pripremama za odbranu zemlje, a u slu~aju napada na zemlju - organizuje opštenarodni otpor i njime rukovodi”. Organizacije udru`enog rada i druge samoupravne organizacije i zajednice vršile su “pravo i du`nost odbrane zemlje u skladu sa zakonom, planovima i odlukama
3 Isto, str. 53. 4 Isto, str. 52-53.
18

društveno-politi~kih zajednica, obezbe|uju sredstva za narodnu odbranu i vrše druge zadatke od interesa za narodnu odbranu”.5 Ustavom se “u pogledu sastava starje{inskog kadra i postavljenja na vi{e komandne i rukovode}e polo`aje u Jugoslovenskoj narodnoj armiji primjenjuje na~elo {to srazmjernije zastupljenosti republika i atuonomnih pokrajina”.6 U Oru`anim snagama SFRJ “obezbje|uje se, u skladu sa Ustavom SFRJ, ravnopravnost jezika i pisama naroda i narodnosti Jugoslavije”. U komandovanju i vojnoj obuci u Jugoslovenskoj narodnoj armiji mogao se, u skladu sa saveznim zakonom, upotrebljavati jedan od jezika naroda Jugoslavije, a u njenim dijelovima — jezici naroda i narodnosti.7 Federacija je preko saveznih organa, pored ostalog, ure|ivala “osnove sistema narodne odbrane” i starala se “o njegovom sprovo|enju”….; utvr|ivala “osnove planova i pripremnih mjera za odbranu zemlje”; progla{avala mobilizaciju; ure|ivala rukovo|enje i komandovanje Oru`anim snagama SFRJ i ostvarivala vrhovno komandovanje oru`anim snagama; ure|ivala i organizovala Jugoslovensku narodnu armiju i rukovodila i komandovala njome i dr.8 Najvi{i organ rukovo|enja i komandovanja Oru`anim snagama SFRJ u ratu i miru bilo je, po Ustavu SFRJ, Predsjedni{tvo SFRJ. To je predsjedni{tvo, pred ostalog, postavljalo, unapre|ivalo i razrje{avalo generale i admirale, kao i druge vojne starje{ine koje je savezni zakon odre|ivao, te postavljao i razrje{avao predsjednike, sudije i sudije-porotnike vojnih sudova i vojne tu`ioce.9 Predsjedni{tvo SFRJ je, u ostvarivanju op{tenarodne odbrane, utvr|ivalo osnove planova i pripremnih mjera za odbranu zemlje, davalo “smjernice za preduzimanje mjera priprema i mobilisanja izvora i snaga zemlje za odbranu i za uskla|ivanje planova i
5 Isto, str. 52. 6 Isto, str. 53. 7 Isto. 8 Isto, str. 61-62. 9 Isto, str. 70.
19

mjera dru{tveno-politi~kih zajednica, organizacija udru`enog rada i drugih samoupravnih organizacija i zajednica”, utvr|ivalo “postojanje neposredne ratne opasnosti”, nare|ivalo “op{tu i djelimi~nu mobilizaciju i, ukoliko Skup{tina SFRJ nije bila u mogu}nosti da se sastane, progla{avalo ratno stanje”. U slu~aju rata Predsjedni{tvo SFRJ je utvr|ivalo plan upotrebe Oru`anih snaga Socijalisti~ke Federativne Republike Jugoslavije, te nare|ivalo njihovu upotrebu u miru. Predsjedni{tvo SFRJ je moglo odre|ene poslove rukovo|enja i komandovanja Oru`anim snagama prenijeti na saveznog sekretara za narodnu odbranu, koji je odgovarao Predsjedni{tvu SFRJ za poslove koji su na njega preneseni. Radi pra}enja sprovo|enja utvr|ene politike rukovo|enja i komandovanja Oru`anim snagama Socijalisti~ke Federativne Republike Jugoslavije, Predsjedni{tvo SFRJ je moglo uputiti svoje delegate kod Saveznog sekretarijata za narodu odbranu i kod drugih vi{ih komandi Oru`anih snaga SFRJ.10 Predsjedni{vo SFRJ je, “po svojoj inicijativi ili na prijedlog Saveznog izvr{nog vije}a za vrijeme ratnog stanja ili u slu~aju neposredne ratne opasnosti” donosilo uredbe sa zakonskom snagom o pitanjima iz nadle`nosti Skup{tine SFRJ. Predsjedni{tvo SFRJ “podnosi ove uredbe na potvrdu Skup{tini SFRJ ~im ona bude u mogu}nosti da se sastane”. Uredbom sa zakonskom snagom, donesenom za vrijeme ratnog stanja, moglo se izuzetno, “dok to stanje traje i ako to zahtijevaju interesi odbrane zemlje, obustaviti pojedine odredbe ovog ustava koje se odnose na dono{enje zakona, drugih propisa i op{tih akata i preduzimanja mjera od strane saveznih organa na osnovu saglasnosti nadle`nih organa republika i autonomih pokrajina, na pojedine slobode, prava i du`nosti ~ovjeka i gra|anina i prava samoupravnih organizacija i zajednica ili na sastav i ovla{}enja izvr{nih i upravnih organa”.11

10 Isto, str. 71. 11 Isto.
20

Predsjednik/Predsjedni{tvo Republike je bio/bilo Vrhovni komandant Oru`anih snaga SFRJ. On/ono je, kao Vrhovni komandant Oru`anih snaga SFRJ, rukovodio/lo i utvr|ivao/lo osnove planova i pripremnih mjera za odbranu zemlje, utvr|ivao/lo Plan upotrebe Oru`anih snaga SFRJ za slu~aj rata i nare|ivao/lo upotrebu Oru`anih snaga u miru i dr.12 Osnovno obilje`je sadr`aja Ustava SFRJ o narodnoj odbrani bilo je u tome što je izra`avao organizovanost i podruštvljavanje odbrane u cjelini i Teritorijalne odbrane kao njenog veoma bitnog dijela i što je svojim odredbama utemeljivao postoje}i cjeloviti koncept svih subjekata društva kao neposrednih nosilaca djelatnosti i na opštem planu narodne odbrane, kao i na planu organizovanja i pripremanja Teritorijalne odbrane.13 U ustavima socijalisti~kih republika i autonomnih pokrajina, statutima opština, mjesnih zajednica i organizacija udru`enog rada, koji su, poslije progla{enja Ustava SFRJ, usvojeni, definisano je sve što se odnosilo na razvoj Teritorijalne odbrane. Za sve društvenopoliti~ke zajednice, organizacije udru`enog rada i sve druge subjekte društva utvr|ena su prava, du`nosti, obaveze i odgovornosti vezane za organizciju, pripremanje, obu~avanje, opremanje i naoru`avanje jedinica, štabova i slu`bi Teritorijalne odbrane.14
12 Isto, str. 74-75. 13 M. In|i}, TERITORIJALNA ODBRANA BOSNE I HERCEGOVINE, Sarajevo 1989, str. 144. 14 USTAV SFRJ…, str. 146-147, 239-241, 344-345, 439-440, 541-543, 636-637, 731-732 i 822-823; M. In|i}, nav. dj., str. 145. Teritorijalna odbrana u Republici Bosni i Hercegovini je, po Ustavu Socijalisti~ke Republike Bosne i Hercegovine, progla{enom 25. februara 1974, “naj{iri oblik organizovanog op{tenarodnog oru`anog otpora i sastavni dio jedinstvenih oru`anih snaga Socijalisti~ke Federativne Republike Jugoslavije. Teritorijalna odbrana se organizuje u Republici i op{tini kao jedinstven sistem. U pogledu sastava starje{inskog kadra u Teritorijalnoj odbrani primjenjuje se na~elo {to srazmjernije zastupljenosti naroda i narodnosti u Republici. Ako se organizuju jedinice teritorijalne odbrane od pripadnika narodnosti, u komandovanju i obuci upotrebljava}e se jezik te narodnosti” (USTAV SFRJ…, str. 174). Tako je u Bosni i Hercegovini prvi put u potpunosti, pored ostalog, i ustavno konstituisana Teritorijalna odbrana i data sigurna ustavna osnova za njen dalji razvoj.
21

Zakonom o narodnoj odbrani od 1974. (usvojen na sjednici Savezne skupštine 26. aprila) razra|ena je, na osnovu Ustava, koncepcija opštenarodne odbrane kao jedinstvena platforma pripremanja, organizovanja i u~eš}a cjelokupnog stanovništva i društvenih snaga u odbrani zemlje, a posebno prava i du`nosti radnih ljudi i gra|ana, organizacija udru`enog rada i ostalih ~inilaca dru{tva, a posebno Federacije i njenih gra|ana, u pripremi i odbrani zemlje. U Zakonu su normativno razra|eni mjesto, organizacija i upotreba Oru`anih snaga na osnovi jedinstvenog sistema organizovanja i priprema, upotrebe, rukovo|enja i komandovanja, popune i mobilizacije, pripravnosti i materijalnog obezbje|enja Oru`anih snaga. Tim su zakonom, pored JNA (njeno odre|enje, organizacija, sastav i dr.), normativno razra|ena sva pitanja Teritorijalne odbrane na osnovu jedinstvenog sistema opštenarodne odbrane - organizacija, pripremanje, upotreba, rukovo|enje, komandovanje, popuna, mobilizacija, pripravnost i materijalno obezbje|enje jedinica, štabova i slu`bi Teritorijalne odbrane.15 Rukovo|enje i komandovanje u Teritorijalnoj odbrani ostvarivali su starješine {tabova i starje{ine jedinica i ustanova Teritorijalne odbrane, u skladu sa zakonom i ovlaštenjima koje je na njih prenosio Vrhovni komandant Oru`anih snaga. Za organizovanje i pripremanje Teritorijalne odbrane starješina štaba Teritorijalne odbrane odgovarao je organu društveno-politi~ke zajednice koji je obrazovao štab i starješini pretpostavljenog štaba Teritorijalne odbrane, a za borbenu gotovost i upotrebu jedinica-starješina štaba Teritorijalne odbrane u`e društvenopoliti~ke zajednice odgovarao je starješina štaba Teritorijalne odbrane šire društveno-politi~ke zajednice.16 Za organizovanje i pripremanje jedinica i ustanova Teritorijalne odbrane organizacija udru`enog rada, starje{ina jedinica i ustanove odgovarale su organima upravljanja tih organizacija, kao i pretpostavljenom starješini Teritorijalne odbrane, a za borbenu gotovost i upotrebu jedinica i ustanova nadle`nom starje{ini op{tinskog, odnosno pretpostavljenom štabu Teritorijalne odbrane.17 Kada je jedinica
15 ZAKON O NARODNOJ ODBRANI, Beograd 1974, str. 5, 13-17. 16 Isto, str.19. Time je precizno ustanovljena njihova odgovornost po vertikali pretpostaljenom štabu Teritorijalne odbrane i po horizontali — skup{tini društvenopoliti~ke zajednice koja ih je formirala (M. In|i}, nav. dj., str. 146). 17 Isto.
22

ili ustanova Teritorijalne odbrane izvršavla zadatke obezbje|enja i odbrane svoje radne organizacije, starješina Teritorijalne jedinice bio je odgovoran organu upravljanja te organizacije.18 [tabovi teritorijalne odbrane uskla|ivali su na svojoj teritoriji planove i borbena dejstva teritorijalne odbrane sa planovima i borbenim dejstvima Jugoslovenske narodne armije, kao i sa planovima i dejstvima teritorijalne odbrane susjedne dru{tvenopoliti~ke zajednice. Jedinice i ustanove Jugoslovenske narodne armije i jedinice i ustanove teritorijalne odbrane, “koje u~estvuju u izvr{avanju zajedni~kog borbenog zadatka, pot~injavaju se starje{ini koji rukovodi izvr{avanjem tog zadataka”. Na teritoriji “privremeno zaposjednutoj od neprijatelja {tabovi teritorijalne odbrane rukovode i komanduju i jedinicama i ustanovama Jugoslovenske narodne armije, ako posebnom naredbom nije druk~ije odre|eno”.19 Republi~ki i pokrajinski {tabovi teritorijalne odbrane bili su obavezni da sara|uju sa Saveznim sekretarijatom za narodnu odbranu u sprovo|enju akata Vrhovnog komandanta Oru`anih snaga, i u poslovima pripremanja prijedloga tih akata i obezbje|ivanja potrebnih podataka i stru~nih i drugih analiza neophodnih za odluke i akte koje je donosio Vrhovni komandant. Republi~ki i pokrajinski {tabovi teritorijalne odbrane obezbje|ivali su potrebne podatke i stru~ne i druge analize neophodne za rad Saveznog sekretarijata za narodnu odbranu. U poslovima rukovo|enja i komandovanja Oru`anim snagama za koje ga je ovlastio Vrhovni komandant Oru`anih snaga i u poslovima izvr{avanja akata i mjera Vrhovnog komandanta, koja su se
18 Isto. Sve socijalisti~ke republike, osim Socijalisti~ke Republike Srbije, donijele su na vrijeme svoje zakone o narodnoj odbrani i u njima precizirali ono što je propisano novim zakonom o narodnoj odbrani SFRJ, vode}i ra~una o svim specifi~nostima socijalisti~kih republika. Time je ostvaren jedinstven prilaz u organizovanju i pripremanju Teritorijalne odbrane u zemlji, osim Socijalisti~ke Republike Srbije. Usagla{avanje stavova o narodnoj odbrani na nivou Republike Srbije i njenih pokrajina trajalo je deset godina. Tek 1984. godine, nakon što su usaglašeni stavovi, donesen je i Zakon o narodnoj odbrani Srbije. Time je otklonjeno nenormalno stanje u vezi sa organizacijom i nadle`nostima u Teritorijalnoj odbrani na cijeloj teritoriji Socijalisti~ke Republike Srbije, što je bilo bitno i za cijelu zemlju (M. In|i}, nav. dj., str. 146). 19 Isto, str. 20.
23

odnosila na organizovanje, pripremanje, rukovo|enje i komandovanje teritorijalnom odbranom, Savezni sekretar za narodnu odbranu mogao je izdavati nare|enja, obavezne instrukcije i druge akte starje{inama {tabova teritorijalne odbrane.20 Zakonom o op{tenarodnoj odbrani od 1982. ure|ena su, osnovna prava i du`nosti radnih ljudi i gra|ana, osnovnih i drugih organizacija udru`enog rada, mjesnih zajednica i drugih samoupravnih organizacija i zajednica, dru{tveno-politi~kih i drugih dru{tvenih organizacija u odbrani nezavisnosti, suvereniteta, teritorijalne cjelokupnosti i Ustavom Socijalisti~ke Federativne Republike Jugoslavije utvr|enog dru{tvenog ure|enja i ostvarivanju sistema op{tenarodne odbrane, te osnove sistema op{tenarodne odbrane, rukovo|enje i komandovanje Oru`anim snagama Socijalisti~ke Federativne Republike Jugoslavije, kao i osnove organizovanja i pripremanja Oru`anih snaga i druge osnove zna~ajne za jedinstveno organizovanje i ostvarivanje sistema op{tenarodne odbrane.21 Op{tenarodna odbrana je predstavljala jedinstven sistem organizovanja, pripremanja i aktivnog u~e{}a radnih ljudi i gra|ana, samoupravnih organizacija i zajednica, dru{tveno-politi~kih zajednica u odvra}anju i sprje~avanju agresije i drugih opasnosti za zemlju, u oru`anoj borbi i drugim oblicima op{tenarodnog otpora i u izvr{avanju drugih zadataka radi odbrane nezavisnosti, suvereniteta, teritorijalne cjelokupnosti i Ustavom SFRJ utvr|enog dru{tvenog ure|enja.22 U poglavlju IX (ORU@ANE SNAGE) pomenutog zakona utvr|ene su zajedni~ke odredbe kojima su obuhva}eni Jugoslovenska narodna armija, Teritorijalna odbrana, rukovo|enje i komandovanje Oru`anim snagama, popuna, mobilizacija i pripravnost, materijalno obezbje|enje Oru`anih snaga i druga pitanja.23 Teritorijalna odbrana
20 Isto. 21 ZAKON O OP[TENARODNOJ ODBRANI, u : M. Lepu{ina, ZBIRKA PROPOPISA IZ OBLASTI OP[TENARODNE ODBRANE sa obja{njenjima, drugo, izmijenjeno i dopunjeno izdanje, Sarajevo 1989, str. 341. 22 Isto. 23 Isto, str. 370-381.
24

je, po tom zakonu, predstavljala “najširi oblik organizovanog oru`anog opštenarodnog otpora i sastavni dio jedinstvenih oru`anih snaga Socijalisti~ke Federativne Republike Jugoslavije”, koja se organizovala u osnovnoj i drugoj organizaciji udru`enog rada, mjesnoj zajednici, opštini, autonomnoj pokrajini, republici i drugim društveno-politi~kim zajednicama; obuhvatala je sve naoru`ane sastave koji nisu bili dio JNA i milicije; sastojala se od jedinica, ustanova, štabova i drugih oblika organizovanja radnih ljudi i gra|ana za opštenarodni oru`ani otpor. Tim su zakonom date jedinstvene osnove i u vezi sa rukovo|enjem i komandovanjem Oru`anim snagama. Tako su rukovo|enje i komandovanje u Teritorijalnoj odbrani ostvarilivali komandanti Teritorijalne odbrane i starješine jedinica i ustanova Teritorijalne odbrane u skladu sa zakonom. Tako|e je bilo predvi|eno da rukovo|enje Teritorijalnom odbranom ostvaruju i komiteti za opštenarodnu odbranu i društvenu samozaštitu u situacijama kada je na osnovu odluke Predsjedništva SFRJ preduzimao mjere u vezi sa upotrebom pojedinih dijelova Teritorijalne odbrane. U tim je situacijama komandant Teritorijalne odbrane postupao po odluci Komiteta za ONO i DSZ. Komandanti Teritorijalne odbrane republika odgovarali su za svoj rad, borbenu gotovost, upotrebu jedinica i ustanova i rukovo|enje i komandovanje Predsjedni{tvu SFRJ.24
24 Isto, str. 372-375. Op{tine, gradske i regionalne zajednice koje su bile obrazovane kao dru{tveno-politi~ke zajednice, autonomne pokrajine, obrazovale su komitete za op{tenarodnu odbranu i dru{tvenu samoza{titu, kao svoja koordinaciona i operativno—politi~ka tijela, “radi: usmjeravanja, koordiniranja mjera i aktivnosti u ostvarivanju jedinstvenih ciljeva i zadataka op{tenarodne odbrane i dru{tvene samoza{tite; operativno-politi~kog pra}enja i procjenjivanja situacije od zna~aja za odbranu i bezbjednost zemlje; podsticanja aktivnosti organa samoupravnih organizacija i zajednica, dru{tveno-politi~kih i drugih dru{tvenih organizacija i dru{tveno-politi~kih zajednica u ostvarivanju op{tenarodne odbrane i dru{tvene samoza{tite; blagovremenog i efikasnog djelovanja jedinstvenog odbrambeno-samoza{titnog sistema u pripremama i akcijama i obezbje|enja ostvarivanja ustavom utvr|ene uloge i odgovornosti Saveza komunista za za{titu socijalisti~ke revolucije i socijalisti~kih samoupravnih dru{tvenih odnosa” (ZAKON O OP[TENARODNOJ ODBRANI, str. 361). Komiteti za opštenarodnu odbranu i društvenu samozaštitu su nastali iz potrebe što boljeg usmjeravanja razvoja i funkcionisanja odbrambenog i zaštitnog sistema, posebno u vanrednim uslovima i situacijama u miru i ratu, posebno na
25

U “STRATEGIJI ORU@ANE BORBE” iz 1983. i “STRATEGIJI OP[TENARODNE ODBRANE I DRU[TVENE SAMOZA[TITE SFRJ” iz 1987. definisani su namjena, osnovni zadaci, organizacija, rukovo|enje i komandovanje Oru`anim snagama SFRJ. Prema tim dokumentima Oru`ane snage SFRJ su predstavljale jedinstvenu oru`anu silu radni~ke k1ase i svih radnih ljudi i gra|ana, naroda i narodnosti Jugoslavije i poseban subjekt op{tenarodne odbrane i dru{tvene samoza{tite. One su bile okosnica i integralni deo sistema opštenarodne odbrane i društvene samozaštite i osnovni nosilac oru`ane borbe u opštenarodnom odbrambenom ratu. Bile su organizovane, namijenjene, opremljene i osposobljene za vo|enje oru`ane borbe u svim uslovima opštenarodnog odbrambenog rata, kao i za odre|ene zadatke društvene samozaštite u miru, vanrednim prilikama i u ratu”.25 Oru`ane snage SFRJ su, zajedno sa drugim snagama opštenarodne odbrane i dru{tvene samoza{tite, obezbje|ivale i {titile aktuelne i historijske interese svih naroda i narodnosti i svih radnih ljudi i gra|ana socijalisti~ke samoupravne i nesvrstane Jugoslavije, te imale narodni, socijalisti~ki, revolucionarni, odbrambeni i opštejugos1ovenski karakter.26

privremeno zaposjednutoj teritoriji. Oni su doprinosili potpunijem i dosljednijem provo|enju obaveza i ostvarivanju prava koja su imali društveni subjekti u oblasti opštenarodne odbrane i ostvarivanju vode}e uloge SKJ u opštenarodnoj odbrani (M. In|i}, nav. dj., str. 204-205). Komiteti za op{tenarodnu odbranu i dru{tvenu samoza{titu su, prema “STRATEGIJI OP[TENARODNE ODBRANE I DRU[TVENE SAMOZA[TITE SFRJ” iz 1987, imali poseban zna~aj za uspje{no funkcionisanje op{tenarodne odbrane i dru{tvene samoza{tite. Oni su obrazovani u op{tinama, gradskim, regionalnim i mjesnim zajednicama, organizacijama udru`enog rada i drugim samoupravnim organizacijama i zajednicama. O obrazovanju komiteta za op{tenarodnu odbranu, imenovanju njihovih ~lanova, sastavu, osnovnim zadacima, pravima i du`nostima i drugo vidi “STRATEGIJU OP[TENARODNE ODBRANE I DRU[TVENE SAMOZA[TITE SFRJ, Beograd 1987, str. 79-81. 25 STRATEGIJA ORU@ANE BORBE, Beograd 1983, str. 111; STRATEGIJA OP[TENARODNE ODBRANE I DRU[TVENE SAMOZA[TITE SFRJ (u daljem tekstu: STRATEGIJA ONO I DSZ...), Beograd 1987, str. 54. 26 Isto.
26

Dvije ravnopravne komponente ~inile su Oru`ane snage SFRJ : Jugoslovenska narodna armija i Teritorijalna odbrana. Jugoslavenska narodna armija je bila zajedni~ka oru`ana sila svih naroda i narodnosti i svih radnih ljudi i gra|ana Jugoslavije, a Teritorijalna odbrana najširi oblik organizovanja radnih ljudi i gra|ana za oru`anu borbu i obavljanje odre|enih zadataka društvene samozaštite i najširi ob1ik za pru`anje oru`anog op{tenarodnog otpora.27 Jugoslovenska narodna armija i Teritorijalna odbrana su bili dijelovi jedinstvenih oru`anih snaga. Osnove tog jedinstva su ~inili: društveno-politi~ki sistem socijalisti~kog samoupravljanja i federativno ure|enje; karakter oru`anih snaga; nedeljivost jugoslovenskog prostora kao jedinstvenog odbrambeno-zaštitnog podru~ja; jedinstven cilj i objekat odbrane i zaštite; jedinstvena doktrina oru`ane borbe; jedinstvene osnove sistema materijalnog i zdravstvenog obezbe|nja; jedinstven sistem rukovo|enja i komandovanja; i jedinstveno vrhovno rukovodstvo i komandovanje.28 Oru`ane snage SFRJ bile su namijenjene “da štite slobodu, nezavisnost, suverenitet, teritorijalnu celokupnost i Ustavom utvr|eno društveno ure|enje, zatim da štite i brane Jugoslaviju kao društveno-politi~ku i dr`avnu zajednicu ravnopravnih naroda i narodnosti, njenu teritorijalnu celokupnost, socijalisti~ki samoupravni društveno-politi~ki sistem i nezavisnu i nesvrstanu spoljnu politiku. Zaštita i odbrana tih vrijednosti bio je zadatak i obaveza svih subjekata društva, a Oru`ane snage, kao osnovni nosilac oru`ane borbe, imale su u tome odlu~uju}u ulogu”.29 Oru`ane snage SFRJ bile su “namijenjene i osposobljene za vo|enje oru`ane borbe na cjelokupnom i jedinstvenom jugoslovenskom ratištu: na kopnu, moru i u vazdušnom prostoru; na frontu, privremeno zaposjednutoj teritoriji i u vlastitoj pozadini, primjenom frontalnog, partizanskog i kombinovanog oblika oru`ane borbe. One se osposobljavane da uspješno vode oru`anu borbu u
27 STRATEGIJA ORU@ANE BORBE, Beograd 1983, str. 111-112; STRATEGIJA ONO I DSZ, Beograd 1987, str. 54-55. 28 Isto. 29 STRATEGIJA ORU@ANE BORBE, str. 112; STRATEGIJA ONO I DSZ, str. 55.
27

uslovima konvencionalnog i nuklearnog rata. Takva spremnost i sposobnost obezbje|ivala je uspješno suprotstavljanje svim vrstama oru`ane agresije na SFRJ, pri svakom odnosu snaga i u ratu razli~itog trajanja”.30 Oru`ane snage SFRJ su organizovane, opremane i obu~avane za uspje{no vo|enje oru`ane borbe i obavljanje drugih zadataka u skladu sa njihovom doktrinarnom ulogom, namjenom i zadacima u miru, vanrednim prilikama i u ratu.31 Jugoslovenska narodna armija, kao zajedni~ka oru`ana sila i udarni dio jedinstvenih oru`anih snaga, bila je okosnica odbrambenog sistema SFRJ i sa Teritorijalnom odbranom je ~inila oslonac drugim snagama opštenarodne odbrane i društvene samozaštite u obavljanju njihovih odbrambenih i samozaštitnih zadataka. Bila je namijenjena za vo|enje oru`ane borbe na cjelokupnom jugoslovenskom ratištu u svim uslovima agresije na SFRJ. U miru, Jugoslovenska narodna armija je bila bitan kohezioni faktor Jugoslavije i zna~ajna brana svim snagama i pojavama usmerenim na slabljenje jedinstva Jugoslavije.32 Teritorijalna odbrana je bila organizovana na cjelokupnoj teritoriji i akvatoriji Jugoslavije na jedinstvenim osnovama u skladu sa potrebama i planovima odbrane i zaštite i specifi~nim uslovima svakog dijela teritorije SFRJ. Borbena dejstva je trebalo da izvodi u sadejstvu sa snagama Jugoslovenske narodne armije i samostalno, oslanjaju}i se na društveno-politi~ke zajednice, mjesne zajednice, organizacije udru`enog rada i druge strukture društva. Osnovu uspjeha Teritorijalne odbrane, kao i Oru`anih snaga u cjelini, ~inio je oslonac na stanovništvo i njegovu podršku.33

30 STRATEGIJA ORU@ANE BORBE, str. 112-113; STRATEGIJA ONO I DSZ, str. 55. 31 STRATEGIJA ORU@ANE BORBE, str. 113; STRATEGIJA ONO I DSZ, str. 56. 32 STRATEGIJA ORU@ANE BORBE, str. 113-114; STRATEGIJA ONO I DSZ, str. 56. 33 STRATEGIJA ORU@ANE BORBE, str. 120; STRATEGIJA ONO I DSZ, str. 57.
28

Teritorijalna odbrana je omogu}avala i masovno u~eš}e stanovništva u oru`anoj borbi, istovremeno vo|enje oru`ane borbe na svim dijelovima jugoslovenskog ratišta na kojima bi se našle snage agresora, posebno na privremeno zaposednutoj teritoriji, borbenu kontrolu i obezbje|enje cjelokupne teritorije SFRJ. Borbenom aktivnoš}u Oru`anih snaga u cjelini, posebno Teritorijalne odbrane, postojali su nepohodni uslovi za neprekidno funkcionisanje jugoslovenskog dru{tveno-politi~kog sistema na cjelokupnoj teritoriji i u svim uslovima rata.34 Operativna i dobro naoru`ana JNA je bila federalna komponenta, a Teritorijalna odbrana republi~ka, slabije naoru`ana i slabije pokretljivosti, predvi|ena da bude sveobuhvatni oslonac JNA. U me|usobnim su odnosima obje komponente bile ravnopravne, a u ratnim uslovima trebale su se nadopunjavati po koncepciji op{tenarodnog oru`anog otpora. Za upotrebu JNA bilo je nadle`no Predsjedni{tvo SFRJ, a Teritorijalna odbrana je u miru bila u nadle`nosti republi~kih i pokrajinskih rukovodstava. Takvom ravnopravnom organizacijom dvije komponente Oru`anih snaga, zasnovanih na Ustavu iz 1974, sprje~avana je centralizacija Jugoslavije, prije svega, premo} najbrojnijeg naroda nad ostalim.35 Rukovo|enje i komandovanje Oru`anim snagama SFRJ bilo je dio jedinstvenog sistema rukovo|enja opštenarodnom odbranom i društvenom zaštitom i opredijeljeno socijalisti~kim samoupravnim društveno-politi~kim sistemom, koncepcijom opštenarodne odbrane i društvene samozaštite, doktrinom oru`ane borbe i organizacijom Oru`anih snaga.36
34 STRATEGIJA ORU@ANE BORBE, str. 120-121; STRATEGIJA ONO I DSZ, str. 57-58. 35 STRATEGIJA ORU@ANE BORBE, str. 135-139; STRATEGIJA ONO I DSZ, str. 58-60; D. Marijan, JUGOSLOVENSKA NARODNA ARMIJA U AGRESIJI NA REPUBLIKU HRVATSKU 1990. - 1992. GODINE (u daljem tekstu: JUGOSLOVENSKA NARODNA ARMIJA...), ^asopis za suvremenu povijest, br. 2, Hrvatski institut za povijest, Zagreb 2001, str. 290; S. Biserko, OD JNA DO SRPSKE VOJSKE, u: RATOVI U JUGOSLAVIJI 1991. - 1999, Zbornik saop{tenja i diskusije sa Okruglog stola , Beograd, 7.-9. novembar 2001, Beograd 2002, str. 218. 36 STRATEGIJA ONO I DSZ, str. 81; I. Radakovi}, BESMISLENA YU RATOVANJA, Beograd 1997, str. 17-18; M. In|i}, TERITORIJALNA ODBRANA BOSNE I HERCEGOVINE, Sarajevo 1989, str. 146-147.
29

U organizacijskom i funkcionalnom pogledu sistem rukovo|enja i komandovanja u Oru`anim snagama SFRJ obuhvatao je : - funkcije Predsjedništva SFRJ - Vrhovne komande, kao najvišeg organa rukovo|enja i komandovanja oru`anim snagama u miru i ratu; djelatnost Saveznog sekretarijata za narodnu odbranu u funkciji štapskog organa Predsjedništva SFRJ - Vrhovne komande; - aktivnosti komiteta za op{tenarodnu odbranu i dru{tvenu samoza{titu; funkcije komandi, štabova i ustanova Oru`anih snaga svih nivoa rukovo|enja i komandovanja i njihovu organizacijsko-formacijsku strukturu; kao i - saradnju komandi i štabova Oru`anih snaga sa rukovodstvima društveno-politi~kih zajednica, društveno-politi~kih organizacija, organizacija udru`enog rada i drugih struktura društva.37 Sistem rukovo|enja i komandovanja bio je organizovan po nivoima - na strategijskom, strategijsko-operativnom, operativnom i takti~kom nivou.38 Predsjedništvo SFRJ bilo je organ rukovo|enja op{tenarodnom odbranom i dru{tvenom samoza{titom i najvi{i organ rukovo|enja i komandovanja Oru`anim snagama SFRJ u miru i ratu. Ono je donosilo smjernice, direktive, pravila, odluke, naredbe i druge akte.
37 STRATEGIJA ORU@ANE BORBE, Beograd 1983, str. 139-142; STRATEGIJA ONO I DSZ, Beograd 1987, str. 81. 38 STRATEGIJA ORU@ANE BORBE, str. 143-145; STRATEGIJA ONO I DSZ, str. 81-82. Strategijski nivo obuhvatao je rukovo|enje i komandovanje oru`anim snagama SFRJ u miru i ratu i rukovo|enje i komandovanje strategijskim grupacijama na vojištima. Na tom nivou rukovo|enje i komandovanje ostvaruje Predsedništvo SFRJ, odnosno Vrhovna komanda preko odgovaraju}ih strategijskih komandi na vojištima ili preko komandi strategijsko-operativnih jedinica JNA i štabova Teritorijalne odbrane socijalisti~kih republika i socijalisti~kih autonomnih pokrajina. Strategijske komande na vojištima objedinjuju rukovo|enje i komandovanje celokupnim oru`anim snagama na vojištu preko komandi strategijsko-operativnih jedinica i sastava i odgovaraju}ih štabova TO” (Isto, str. 82). Strategijsko-operativni nivo obuhvatao je “rukovo|enje i komandovanje strategijsko-operativnim jedinicama i grupacijama JNA i snagama TO socijalisti~kih republika i socijalisti~kih autonomnih pokrajina”. Operativni nivo obuhvatao je “rukovo|enje i komandovanje operativnim jedinicama i sastavima”. Takti~ki nivo obuhvatao je rukovo|enje i komandovanje takti~kim jedinicama Jugoslovenske narodne armije i Teritorijalne odbrane” (Isto).
30

Predsjednik Predsjedništva SFRJ je, u ime Predsjedni{tva, ostvarivao komandovanje Oru`anim snagama u skladu sa Ustavom SFRJ, saveznim zakonom i odlukama i stavovima Predsjedništva SFRJ.39 Predsjedni{tvo SFRJ je, pored ostalog, imenovalo i razrje{avalo du`nosti, na prijedlog nadle`nog republi~kog, odnosno pokrajinskog organa, komandanta Teritorijalne odbrane republike, odnosno komandanta Teritorijalne odbrane pokrajine.40 Funkciju najvišeg organa rukovo|enja i komandovanja Oru`nim snagama SFRJ u ratu Predsjedništvo SFRJ je obavljalo u svojstvu Vrhovne komande Oru`anih snaga SFRJ. [tapske poslove Vrhovne komande u ratu je obavljao Savezni sekretarijat za narodnu odbranu.41
39 STRATEGIJA ORU@ANE BORBE, Beograd 1983, str. 144-145; STRATEGIJA ONO I DSZ, Beograd 1987, str. 74 i 81-82. Predsjedni{tvo SFRJ je, prema STRATEGIJI ORU@ANE BORBE iz 1983, utvr|ivalo sistem rukovo|enja i komandovanja Oru`anim snagama u skladu sa Ustavom i Zakonom o op{tenarodnoj odbrani SFRJ; utvr|ivalo osnove planova razvoja Oru`anih snaga i plan razvoja Jugoslovenske narodne armije; utvr|ivalo osnove organizacije Oru`anih snaga i organizaciju i formaciju Jugoslovenske narodne armije; pratilo sprovo|enje utvr|ene politike rukovo|enja i komandovanja Oru`anim snagama, utvr|ivalo plan upotrebe Oru`anih snaga u slu~aju rata i nare|ivalo upotrebu Oru`anih snaga u miru; davalo smjernice za preduzimanje mjera priprema i mobilisanja Oru`anih snaga i smjernice za uskla|ivanje priprema i priprema i planova Jugoslovenske narodne armije i Teritorijalne odbrane; propisivalo mjere pripravnosti Oru`anih snaga u slu~aju neposredne ratne opasnosti i u drugim vanrednim prilikama i nare|ivalo njihovo sprovo|enje i stavljanje Oru`anih snaga ili dijela Oru`anih snaga u stanje pripravnosti; utvr|ivalo osnove naoru`avanja i opremanja Oru`anih snaga; utvr|ivalo vojnoteritorijalnu podjelu zemlje; donosilo osnovna pravila i druge akte koji su se odnosili na strategiju oru`ane borbe, mobilizaciju, razvoj i upotrebu Oru`anih snaga; donosilo propise o obuci Oru`anih snaga i vojnoj disciplini i druge propise predvi|ene saveznim zakonom; imenovalo i razrje{avalo du`nosti, na prijedlog nadle`nog republi~kog, odnosno pokrajinskog organa, komandanta Teritorijalne odbrane republike, odnosno komandanta Teritorijalne odbrane autonomne pokrajine; vr{ilo i druge poslove rukovo|enja i komandovanja Oru`anim snagama, na osnovu i u okviru Ustava SFRJ i saveznih zakona (STRATEGIJA ORU@ANE BORBE, Beograd 1983, str. 144). 40 STRATEGIJA ORU@ANE BORBE, Beograd 1983, str. 144. Ta odredba ne postoji u STRATEGIJI ONO I DSZ iz 1987. 41 STRATEGIJA ORU@ANE BORBE, Beograd 1983, str. 144-145; STRATEGIJA ONO I DSZ, Beograd 1987, str. 74 i 81-82.
31

Kao najvi{em organu rukovo|enja i komandovanja, Predsjedni{tvu SFRJ neposredno su bili pot~injeni: savezni sekretar za narodnu odbranu, komandanti armija, Ratnog vazduhoplovstva i protivvazdu{tne odbrane, Ratne mornarice i obalske odbrane, samostalnih korpusa i komandanti {tabova Teritorijalne odbrane socijalisti~kih republika i socijalisti~kih autonomnih pokrajina, kao i komandanti privremenih strategijskih grupacija (ukoliko bi bile formirane).42 Prema STRATEGIJI ORU@ANE BORBE iz 1983. Predsjedni{tvo SFRJ je moglo, odlukom o upotrebi Oru`anih snaga, predvidjeti odre|ena prava i obaveze komiteta za op{tenarodnu odbranu i dru{tvenu samoza{titu u pogledu upotrebe dijelova Teritorijalne odbrane. Kad je komitet za op{tenarodnu odbranu i dru{tvenu samoza{titu, na osnovu odluke Predsjedni{tva SFRJ, preduzeo mjere u vezi sa upotrebom pojedinih dijelova Teritorijalne odbrane, komandant Teritorijalne odbrane, postupao je po odluci komiteta.43 Odre|ene poslove rukovo|enja i komandovanja Oru`anim snagama Predsjedni{tvo SFRJ je moglo prenijeti na saveznog sekretara za narodnu odbranu, koji je odgovarao Predsjedni{tvu SFRJ za poslove koje je na njega prenosio taj organ.44
42 STRATEGIJA ORU@ANE BORBE, Beograd 1983, str. 145. U STRATEGIJI ONO I DSZ iz 1987. te odredbe nisu postojale, {to pokazuje da je decentralizacija rukovo|enja i komandovanja bila u toku. 43 STRATEGIJA ORU@ANE BORBE, Beograd 1983, str. 145. Ta prava i obaveze komiteta za ONO i DSZ, prema STRATEGIJI OP[TENARODNE ODBRANE I DRU[TVENE SAMOZA[TITE iz 1987, nisu predvi|ene (STRATEGIJA ONO I DSZ, Beograd 1987, str. 79-81). 44 STRATEGIJA ORU@ANE BORBE, Beograd 1983, str. 146. Za izvr{avanje akata Predsjedni{tva SFRJ iz oblasti rukovo|enja i komandovanja i izvr{avanje poslova rukovo|enja i komandovanja Oru`anim snagama koje je na njega prenijelo Predsjedni{tvo SFRJ, savezni sekretar za narodnu odbranu je mogao donositi pravila, nare|enja, uputstva i druge akte. Savezni sekretar za narodnu odbranu je rukovo|enje i komandovanje Oru`anim snagama ostvarivao u skladu sa ovla{tenjima koje je na njega, na osnovu Ustava SFRJ, prenosilo Predsjedni{tvo SFRJ i u skladu sa saveznim zakonom. Saveznog sekretara za narodu odbranu, u slu~aju njegove odsutnosti ili sprije~enosti, u navedenim poslovima zamjenjivao je na~elnik General{taba Jugoslovenske narodne armije (Isto, str. 145-146).
32

Rukovo|enje i komandovanje u Jugoslovenskoj narodnoj armiji ostvarivali su u skladu sa saveznim zakonom, starje{ine jedinica i ustanova Jugoslovenske narodne armije, a u Teritorijalnoj odbrani komandanti Teritorijalne odbrane i starje{ine jedinica i ustanova Teritorijalne odbrane.45 Komandanti Teritorijalne odbrane i starje{ine jedinica i ustanova Jugoslovenske narodne armije i Teritorijalne odbrane odgovarali su pretpostavljenim vojnim starje{inama za svoj rad, borbenu gotovost, upotrebu jedinica i ustanova i rukovo|enje i komandovanje, u skladu sa sistemom rukovo|enja i komandovanja u Oru`anim snagama i u okviru svojih ovla{tenja. Za te su poslove komandanti Teritorijalne odbrane socijalisti~kih republika i socijalisti~kih autonomnih pokrajina u isto vrijeme odgovarali Predsjedni{tvu SFRJ i nadle`nim organima dru{tveno-politi~ke zajednice u republici, pokrajini, op{tini, a u mjesnim zajednicama i organizacijama udru`enog rada — organima upravljanja tih organizacija, odnosno odgovaraju}em organu mjesne zajednice.46 Saveznom sekretaru za narodnu odbranu su bili odgovorni komandanti armija, Ratnog vazduhoplovstva i protivvazdu{ne odbrane, Ratne mornarice i obalske odbrane i samostalnih korpusa, kao i privremenih strategijskih grupacija i operativnih sastava u obavljanju onih poslova iz oblasti rukovo|enja i komandovanja koji su mu zakonom i drugim propisima stavljeni u nadle`nost, kao i poslova koje je na njega prenosilo Predsjedni{tvo SFRJ. Savezni sekretar za narodnu odbranu neposredno je nare|ivao komandantima republi~kih i pokrajinskih {tabova Teritorijalne odbrane samo u okviru poslova koje je na njega prenosilo Predsjedni{tvo SFRJ.47

45 Isto. Ta odredba nije stajala u STRATEGIJI ONO I DSZ iz 1987. 46 Isto. Ni te odredbe nisu stajale u STRATEGIJI ONO I DSZ iz 1987. 47 Isto, str. 146-147. Ni ta odredba nije stajala u STRATEGIJI ONO I DSZ iz 1987.
33

2. Razbijanje ustavnog koncepta odbrane SFRJ

Svim ustavima i zakonima DFJ, FNRJ i SFRJ, uklju~uju}i i Ustav SFRJ iz 1974, Oru`ane snage zemlje bile su namijenjene za odbranu od spoljnjeg agresora. U ZAKONU O NARODNOJ ODBRANI iz 1974. i prvom izdanju STRATEGIJE ORU@ANE BORBE iz 1976. uloga Oru`anih snaga SFRJ opredijeljena je samo za slu~aj agresije.48 ZAKONOM O OP[TENARODNOJ ODBRANI iz 1982. i drugim izdanjem STRATEGIJE ORU@ANE BORBE iz 1983. Oru`ane snage su bile organizovane, namijenjene, opremljene i osposobljene za vo|enje oru`ane borbe na cijelom jugoslovenskom rati{tu u uslovima bilo koje agresije na SFRJ. Teritorijalna odbrana je, u slu~aju neposredne ratne opasnosti ili u drugim vanrednim prilikama, a na osnovu odluke Predsjedni{tva SFRJ, mogla vr{iti i poslove odr`avanja javnog reda i mira i druge zadatke dru{tvene samoza{tite.49
48 ZAKON O NARODNOJ ODBRANI, Beograd 1974, str. 11-20; I. Radakovi}, nav. dj., str. 68. Tim je zakonom potvr|eno: mirnodopsko stanje, ratni uslovi, ugro`enost mira i bezbjednosti u svijetu, neposredna ratna opasnost ili izvr{ena agresija (ZAKON O NARODNOJ ODBRANI, str. 11-20). 49 ZAKON O OP[TENARODNOJ ODBRANI (1982.), u: M. Lepu{ina, ZBIRKA PROPISA IZ OBLASTI OP[TENARODNE ODBRANE SA OBJA[NJENJIMA, Sarajevo 1989, str. 341-342 i 372-373; STRATEGIJA ORU@ANE BORBE, Beograd 1983, str. 112-124; I. Radakovi}, nav. dj., str. 68; D. Marijan, ORU@ANE SNAGE SFRJ U IZVANREDNIM PRILIKAMA (u daljem tekstu: ORU@ANE SNAGE SFRJ...), ^asopis sa suvremenu povijest, br. 2, Hrvatski institut za povijest, Zagreb 2002, str. 341-342 i 355-356. ZAKONOM O OP[TENARODNOJ ODBRANI iz 1982. i STRATEGIJOM ORU@ANE BORBE iz 1983. predvi|ena su tri stanja: ratno, neposredna ratna opasnost i vanredne prilike (Isto).
34

Navedena dva dokumenta prvi put pominju vanredne prilike. Taj se pojam u SFRJ slu`beno pojavio osamdesetih godina XX stolje}a, neposredno poslije smrti vrhovnog komandanta (Josipa Broza), i predstavljao je osnovu za uvo|enje vanrednog stanja u dijelu ili na cjelokupnoj teritoriji SFRJ.50 U STRATEGIJI OP[TENARODNE ODBRANE I DRU[TVENE SAMOZA[TITE SFRJ iz 1987. Oru`ane snage su bile opredijeljene i za upotrebu u vanrednim prilikama, {to je zna~ilo i u unutra{njem `ivotu zemlje”.51 Vojno rukovodstvo je, nakon usvajanja STRATEGIJE OP[TENARODNE ODBRANE I DRU[TVENE SAMOZA[TITE SFRJ, 1988. donijelo PRIRU^NIK ZA RAD KOMANDI, [TABOVA I JEDINICA ORU@ANIH SNAGA SFRJ U VANREDNIM PRILIKAMA, kojim je utvr|ena aktivnost Oru`anih snaga u vanrednim prilikama. Zadatak Oru`anih snaga je bio da {titi ustavom SFRJ utvr|eno dru{tveno ure|enje od “kontrarevolucionarnog djelovanja snaga spoljnjeg i unutra{njeg neprijatelja”.52 Velikosrpske snage kojima je smetala Teritorijalna odbrana i koncept op{tenarodne odbrane izvele su navedenu evoluciju uloge Oru`anih snaga SFRJ, nastoje}i da je u cjelini podrede isklju~ivo

50 Isto. 51 STRATEGIJA OP[TENARODNE ODBRANE I DRU[TVENE SAMOZA[TITE SFRJ, Beograd 1987, str. 55-72 i 132-151; I. Radakovi}, nav. dj., str. 68; D. Marijan, nav. dj., str. 339-340. Po tom je dokumentu jedno ~itavo poglavlje (“IV VANREDNE PRILIKE”) tretiralo to pitanje: vanredne prilike izazvane subverzivnim djelovanjem unutra{njeg i spoljnjeg neprijatelja na SFRJ; vanredne prilike izazvane neposrednom opasno{}u od oru`ane agresije na SFRJ; uloga i zadaci subjekata dru{tveno-politi~kog sistema u vanrednim prilikama; uloga i zadaci civilne za{tite u vanrednim prilikama; uloga i zadaci sistema osmatranja i obavje{tavanja u vanrednim prilikama; anga`ovanje oru`anih snaga u vanrednim prilikama i planovi za vanredne prilike. 52 D. Marijan, nav. dj., str. 356-360. Tim su dokumentom obra|eni osnovni aspekti upotrebe Oru`anih snaga SFRJ, od procjene stanja i planiranja jedinica u vanrednim prilikama, njihovu borbenu spremnost za vanredne prilike, upotrebu u vanrednim prilikama, rukovo|enje i komandovanje, upotrebu vatrenog oru`ja i saradnju sa ostalim subjektima op{tenarodne odbrane i dru{tvene samoza{tite (Isto).
35

rukovodstvu Jugoslovenske narodne armije i republikama oduzmu ustavno pravo na rukovo|enje.53 Vojno rukovodstvo se tako uklju~ilo u pripreme koje su rezultirale katastrofom, bez obzira koliko je i samo bilo svjesno te ~injenice. Osnovna motivacija bile su nacionalisti~ke i karijeristi~ke pobude, a su{tina u njenoj transformaciji iz instrumenta odbrane zemlje od spoljnje agresije u instrument za suzbijanje unutra{njih “nemira”, koji su bili neminovna posljedica naru{avanja Ustava iz 1974. i garantovane ravnopravnosti naroda i narodnosti. Polaze}i od ocjene da su upravo oni izuzetno odgovorni za Jugoslaviju u politi~ko-dr`avnom smislu, opredjeljenja vojnog rukovodstva, poslije smrti vrhovnog komandanta, Josipa Broza, bila su usmjerena ka unitarizmu. Uz to je rukovodstvo SR Srbije, jo{ od PLAVE KNJIGE, stalno tvrdilo da je Ustavom iz 1974. o{te}en “ve}inski” — srpski narod, te da se Ustav mora promijeniti redukcijom “konfederalnih” elemenata. Njihov ideal je bila unitarna Jugoslavija, pa prema tome, i jaka JNA koja }e je braniti, bez obzira {to je njeno naju`e rukovodstvo (Tito, Kardelj i dr.) konstatovalo jo{ krajem {ezdesetih godina XX stolje}a da se u takvoj (unitarnoj) organizaciji ne mo`e odr`ati. Stoga se vojno rukovodstvo zalagalo za povratak na model kakav je postojao krajem ~etrdesetih i u pedesetim godinama XX stolje}a, zatim za poni{tenje Ustava iz 1974. i dr. To je rukovodstvo upravo u Ustavu 1974. i “vidjelo osnovu za razbijanje Jugoslavije”.54
53 I. Radakovi}, nav. dj., str. 68. 54 M. [pegelj, PRVA FAZA RATA 1990. - 1992.: PRIPREME JNA ZA AGRESIJU I HRVATSKI ODBRAMBENI PLANOVI (u daljem tekstu: PRVA FAZA RATA...), u: RAT U HRVATSKOJ I BOSNI I HERCEGOVINI 1991. - 1995, Zagreb-Sarajevo 1999, str. 39 i 41; V. Kadijevi}, MOJE VI\ENJE RASPADA — VOJSKA BEZ DR@AVE, Beograd 1993, str. 108; N. Pa{i} - R. Ratkovi} - B. [padijer, PLAVA KNIGA, Beograd 1977. Vojno rukovodstvo (admiral Branko Mamula, generali Stevan Mirkovi}, Petar Gra~anin, Veljko Kadijevi}, admiral Stane Brovet, general Blagoje Ad`i} i drugi) je ~vrsto zastupalo stav da su Tito i Kardelj te{ko pogrije{ili uvo|enjem Ustava iz 1974. Za njih je bilo kakva decentralizacija zna~ila propast Jugoslavije. General Mirkovi} je tvrdio kako pojava Gorba~ova i njegove perestrojke i glasnosti u SSSR-u ozna~ava smrt svjetskih socijalisti~kih ideja, da je Gorba~ov “grobar socijalizma” i “nas mo`e sve upropastiti”. General Kadijevi} je procjenjivao kako je Jugoslaviju mogu}e spasiti samo obnovom dru{tveno-ekonomskog modela pedesetih godina XX stolje}a (M. [pegelj, SJE]ANJA VOJNIKA, Zagreb 2001, str. 96).
36

Shvataju}i to, rukovodstvo zemlje je nizom mjera (dvokomponentne Oru`ane snage i Ustav iz 1974.) nastojalo da to sprije~i i time stvorilo uslove za njen dalji opstanak, {to je nai{lo na protivljenje velikosrpskih i proruskih snaga koje su u karijeristi~kim ambicijama vojnog rukovodstva vidjele mo}nog i dobrog saveznika. To je posebno do{lo do izra`aja u osamdesetim godinama, poslije Titove smrti, kada je, oslonjeno na mo}ni vojnoindustrijski kompleks i politi~ki sve samostalnije, vojno rukovodstvo pokrenulo zahtjev za promjenu Ustava iz 1974, otpo~elo sa polemikama o promjeni koncepcije op{tenarodne odbrane i lansiralo parolu da je JNA “sedma republika”, iz ~ega su izvla~ili pravo na svoju posebnu odgovornost za sudbinu Jugoslavije.55 Godine 1982. za saveznog sekretara narodne odbrane te su snage dovele admirala Branka Mamulu, koji je u {est godina svog mandata, “reorganizacijom” Oru`anih snaga SFRJ, bitno izmijenio doktrinu op{tenarodne odbrane i sve u~inio da JNA postane samostalni faktor i da iz sistema rukovo|enja i komandovanja oru`anim snagama izbaci republi~ka rukovodstva. Vojno rukovodstvo je, poslije izvr{enih analiza komandno{tabne ratne vje`be “Sloga ’83.” pred skupom najvi{ih rukovodilaca zemlje i Oru`anih snaga, izvuklo zaklju~ak “da je neophodno unaprijediti cjelokupan sistem ONO za djelovanje u slo`enim uslovima napada spolja i unutarnjih nemira u zemlji”. S obzirom na to da se, prema Mamuli, radilo “o svje`im iskustvima nacionalisti~ke pobune na Kosovu i ve} drugoj godini produbljene socijalne krize, nije bilo te{ko prihvatiti op}i zaklju~ak”. Me|utim, mnogo je te`e, po njemu, “i{lo s promjenama koje je bilo potrebno

55 M. [pegelj, PRVA FAZA RATA..., str. 39-41, te intervjui jednog broja generala JNA, vojnih teoreti~ara, histori~ara i drugih javnih radnika, objavljenih u knjizi: F. Ademovi}, JNA BEZNA\E ZLA, Sarajevo 1997. U vojnom rukovodstvu su poslije Titove smrti zapo~ele polemike i aktivnosti za odre|ene promjene u koncepciji narodne odbrane, posebno kada je na ~elo SSNO-a došao admiral Branko Mamula. Me|utim, najviše promjena se dogodilo kada je Mamulu zamijenio Kadijevi}. U suštini, Mamula, Kadijevi}, Gra~anin i ^anadi su se zauzimali za centralizovanje odbrambene doktrine i za reorganizaciju odbrambenih snaga (I. Radakovi}, nav. dj., str. 59). Vojno rukovodstvo, na ~elu sa admiralom Mamulom, zauzelo je stav “da }e JNA, ukoliko do|e do eskalacije krize i opasnosti opstanka, preuzeti kontrolu nad zemljom” (B. Mamula, SLU^AJ JUGOSLAVIJA, Podgorica 2000, str. 69).
37

u~initi u oru`anim snagama da bi se postiglo jedinstveno komandovanje i iz njega isklju~ila republi~ka rukovodstva”.56 Kao operativna komponenta Oru`anih snaga SFRJ na tradiciji Narodnooslobodila~kog rata, JNA je do 1988./89. bila organizovana u armijske oblasti: Prva armijska oblast sa sjedi{tem u Beogradu; Druga armijska oblast sa sjedi{tem u Ni{u; Tre}a armijska oblast sa sjedi{tem u Skoplju; Peta armijska oblast sa sjedi{tem u Zagrebu; Sedma armijska oblast sa sjedi{tem u Sarajevu; Deveta armijska oblast sa sjedi{tem u Ljubljani i Vojno pomorska oblast sa sjedi{tem u Splitu. Pored navedenih armijskih oblasti, postojala su i dva samostalna korpusa na direktnoj vezi SSNO-a i to: 2. korpus sa sjedi{tem u Titogradu i 52. korpus sa sjedi{tem u Pri{tini. Pored navedenih armijskih oblasti i korpusa u sastavu JNA su postojale i komande vidova : RV i PVO sa sjedi{tem u Beogradu — Zemunu i Komanda Ratne mornarice i ratne rije~ne flotile sa sjedi{tem u Beogradu.57
56 B. Mamula, nav. dj., str. 59-61. Taj je problem, po Mamuli, “suvi{e duboko zadirao u ustavni sistem zemlje i bilo je preambiciozno da na zaklju~cima jedne {tabske vje`be nametnemo saveznim i republi~kim rukovodstvima novi sistem rukovo|enja i komandovanja oru`anim snagama”. S tim u vezi, Mamula pi{e: “Bit }e nam potrebno tri godine da bismo uspjeli, ali ni tada do kraja” (Isto). 57 I. Radakovi}, nav. dj., str. 36; R. Dizdarevi}, IZDAJA VOJNOG VRHA, u: F. Ademovi}, JNA BEZNA\E ZLA, Sarajevo 1997, str. 148. Sedma armijska oblast je obuhvatala skoro cijelu Bosnu i Hercegovinu, te dijelove sjeverne i ju`ne Hrvatske. Ta se organizacija JNA “na strategijsko-operativnom nivou”, po generalu Kadijevi}u, “uglavnom, poklapala sa administrativnim granicama republika i pokrajina, tako da svaka republika i pokrajina ima ‘svoju’ armiju ili armije, a Crna Gora i pokrajine ‘svoje’ korpuse”, pri ~emu su “komandanti tih armija, odnosno korpusa, uglavnom bili straje{ine iz tih republika, odnosno pokrajina...” (V. Kadijevi}, nav. dj., str. 75). Zbog toga je to trebalo ukinuti. General Ilija Radakovi} smatra da nije ta~na Kadijevi}eva tvrdnja o tome kako se dotada{nja organizacija JNA “poklapala sa administrarivnim granicama republika i pokrajina”. S tim u vezi, on navodi da su Prva i Druga armija (beogradska i ni{ka), osim nekoliko garnizona na jugu Srbije pokrivale teritoriju Srbije sa Kosovom i Vojvodinom, a Titogradski korpus teritoriju Crne Gore; Tre}a armija (Skopje), pored Makedonije, dr`ala je i dio ju`ne Srbije; Peta armija (Zagreb) pokrivala je dio Slovenije (pravac Trst-Rijeka); Sedma armija (Sarajevo), pored Bosne, dio hrvatske (isto~nu Slavoniju do linije Našice - Slavonski Brod - Vinkova~ku depresiju). Deveta armija (Ljubljana) je na teritoriji Slovenije. Vojno-pomorska oblast “pokrivala” je cijelu akvatoriju i dio kopnene teritorije ~etiri republike. RV i PVO locirane su na cijeloj teritoriji. Na teritoriji Hrvatske preklapale su se zagreba~ka armija i još tri operativno-strategijske organizacije — grupacije (I. Radakovi}, nav. dj., str. 36).
38

Skoro sve armije su tada nosile tradiciju ratnih armija (Slovenija je 1968. godine dobila ljubljansku — Devetu armiju, sa tradicijom Devetog slovena~kog korpusa). Komande armija su rukovodile divizijama i brigadama sa tradicijom iz NOB-a.58 JNA i TO su postepeno prikriveno osposobljavane za rje{avanje krizne situacije u zemlji (unutra{nji sukobi). U dvije godine formirani su tzv. gotovi bataljoni (ukupno 12, odnosno 15) spremni odmah da stupe u borbu. Uz to su bataljoni vojne policije (ukupno 19, po dva u svakoj armiji i 3 u SSNO-u) broj~ano oja~ani, bolje naoru`ani i opremljeni. Od pitomaca vojnih {kola i akademija organizovani su i obu~avani ~etni i bataljonski sastavi za dejstvo u protivdesantnoj odbrani i kriznim situacijama. Organizovan je brz vazdu{ni transport i ubrzano su gra|eni pomorsko-desantni ~amci i brodovi za intervencije du` obale i na ostrvima. Helikopterima su, uz vatrenu pripremu i podr{ku, uvje`bavani takti~ki desanti. Po~ela je i proizvodnja i nabavka posebne policijske opreme i borbenih sredstava za uli~ne borbe kako bi se kontrolisali iskrsli nemiri. Pro{iren je i modernizovan Centar za diverzantsku i protivdiverzantsku obuku kroz koji je godi{nje prolazilo stotine starje{ina, vojnika na ugovorenom roku i rezervnih vojnih obveznika.59 Ve}i broj vojnih starje{ina je Teritorijalnu odbranu prihvatio i smatrao je pravim rje{enjem, tim prije, jer je iza te koncepcije stajao predsjednik i vrhovni komandant Oru`anih snaga SFRJ, Josip Broz Tito. Mnogi su u~estvovali u izgradnji, obuci i opremanju Teritorijalne odbrane. Me|utim, u dijelu vojnog rukovodstva postojao je otpor prema Teritorijalnoj odbrani i njenom razvoju. Taj manji, ali dosta uticajan, dio vojnog rukovodstva je bio protiv Teritorijalne odbrane, stalno prave}i smetnje, s tim {to se u po~etku nije smio javno deklarisati. On je nastojao da Teritorijalnu odbranu podredi sebi (tj. JNA), da bi je izuzeo ispod
58 I. Radakovi}, nav. dj., str. 36. 59 B. Mamula, nav. dj., str. 91; D. Marijan, nav. dj., str. 360.-361. Najspornije je, po Mamuli, “i{lo s doktrinom, posebno takti~kom upotrebom navedenih i svih drugih sastava”. S tim u vezi, on pi{e kako se “radilo o oportunizmu — da se otvoreno ne poka`e da se spremamo na unutra{nje sukobe. Tada to nitko nije htio razumjeti. @ivjelo se u uvjerenju da unutra{nji sukobi {irih razmjera, pogotovu gra|anski rat, u kojima bi morala sudjelovati JNA naprosto nisu mogu}i. Ba{ naprotiv, nai{li bismo na osudu Armije, koja, kao da se priprema za vrlo sumnjive zadatke. JNA se sve vrijeme sumnji~ila, a u drugoj polovini ’80-tih direktno i napadala, da je pobjegla ispod kontrole dru{tva i da svojim neustavnim pona{anjem prijeti” (Isto).
39

uticaja republika i pokrajina. Tako je komandovanje Teritorijalnom odbranom bilo prioritetno rje{enje koje je vojno rukovodstvo tra`ilo.60 Kod saveznih sekretara za narodnu odbranu (od Ljubi~i}a do Kadijevi}a) i jednog broja generala u SSNO-u i General{tabu, bilo je podozrenja prema Teritorijalnoj odbrani - komponenti oru`anih snaga pod rukovodstvom nadle`nih organa republika i autonomnih pokrajina u pogledu njenog pripremanja i prava na upotrebu u eventualnom ratu.61 Polaze}i od zahtjeva za neposredno komandovanje Teritorijalnom odbranom, admiral Branko Mamula62 je tvrdio da je u koncept odbrane
60 R. Dizdarevi}, IZDAJA VOJNOG VRHA, str. 152; Isti, OD SMRTI TITA DO SMRTI JUGOSLAVIJE, Sarajevo 2000, str. 413; B. Mamula, nav. dj., str. 60-61. Govore}i o tome, Raif Dizdarevi} navodi da je bilo poku{aja iz General{taba JNA da se bez znanja Predsjedni{tva SR Bosne i Hercegovine, jedinice TO Bosne i Hercegovine anga`uju na Kosovu (o tome vidi: R. Dizdarevi}, OD SMRTI TITA DO SMRTI JUGOSLAVIJE, str. 413-414, nap. 15). 61 I. Dolni~ar, ZA^ETNICI RATNE TRAGEDIJE, u: F. Ademovi}, nav. dj., str. 269. Kod generala Ljubi~i}a je, po ocjeni generala S. Poto~ara bilo “nekakve ljubomore u vezi sa uspje{nim razvojem Teritorijalne odbrane, a dolaskom Mamule i Kadijevi}a je armijski vrh po~eo raditi na smanjivanju samostalnosti Teritorijalne odbrane” (I. Radakovi}, nav. dj., str. 67). Admiral Branko Mamula i general Veljko Kadijevi} imali su negativno mi{ljenje o Teritorijalnoj odbrani, smatraju}i tu komponentu Oru`anih snaga SFRJ opasno{}u za zajedni~ku dr`avu. 62 Admiral flote Branko Mamula ro|en je 1921. u Slavskom Polju, op{tina Vrgin Most. U~esnik je NOR-a 1941.-1945. i nosilac Partizanske spomenice 1941. Vr{io je najve}e vojne du`nosti u Oru`anim snagam SFRJ. Admiral Mamula je 1979, nakon slu`be komandanta Vojnopomorske oblasti 1970.-1979, imenovan za na~elnika General{taba JNA. Tada je ministar odbrane bio general Nikola Ljubi~i}. Na taj su na~in dvije najvi{e komandne funkcije u JNA bile u rukama iste nacionalnosti (obojica Srbi), ~ime je prvi put prekr{en “nepisan zakon prema kojem dvije najvi{e komandne funkcije u JNA ne smiju biti u rukama iste nacionalnosti”. Mamula je 1982. imenovan za ministra odbrane (saveznog sekretara za narodnu odbranu — 15. maj 1982. — 15. maj 1988.) u vrijeme kada se po~elo {pekulisati o ulozi JNA u jugoslovenskoj krizi. S tim u vezi, on je smatrao da “JNA ne mo`e ostati isklju~ivo unutar kasarni, ve} da mora iza}i na politi~ku scenu”, te da je JNA prvorazredni politi~ki faktor. Negiranje politi~ke uloge JNA je, po njemu “na historijskom iskustvu sasvim neprihvatljivo” (B. Mamula, nav. dj., str. 48-53; S. Biserko, OD JUGOSLOVENSKE NARODNE ARMIJE DO SRPSKE VOJSKE, u: RATOVI U JUGOSLAVIJI 1991. - 1999, Zbornik saop{tenja i diskusije sa Okruglog stola, Beograd 7.-9. novembar 2001, Beograd 2000, str. 219, nap. 7).
40

bila “ugra|ena ideja nacionalne-republi~ke vojske, Teritorijalne odbrane”. S tim u vezi, on navodi kako se na iskustvima Hrvatske (1971.) i Kosova (1981.) vidjelo da, “u slu~aju ozbiljne unutarnje krize TO mo`e biti upotrebljena protiv zajedni~ke dr`ave i njezine vojske”. Stoga se “kao neposredan zadatak”, po njemu, nametalo “pot~injvanje jedinstvenoj komandi oru`anih snaga na svim razinama, a ne jedino Vrhovnoj komandi”. To je, po Mamuli, “zna~ilo isklju~iti republi~ka rukovodstva iz sistema komandovanja oru`anim snagama i oru`anom borbom”.63 Formiranje dvije ravnopravne komponente oru`anih snaga — Jugoslovenske narodne armije i Teritorijalne odbrane zna~ilo je, po ocjeni saveznog sekretara za narodnu odbranu, generala Veljka Kadijevi}a, “da se na najautoritativniji na~in prakti~ki cijepa jedinstvo oru`anih snaga”. Polaze}i od tako pogre{ne ocjene, koja je navodno sadr`ana u Ustavu iz 1974, general Kadijevi} tvrdi kako “Teritorijalna odbrana postaje vojska republi~kih i pokrajinskih dr`ava”.64
63 B. Mamula, nav. dj., str. 55 i 60-61. S tim u vezi, Mamula pi{e: “^etiri jedinstva strategije odbrane: jedinstvo rati{ta, oru`anih snaga, oru`ane borbe i svih vrsta otpora i jedinstvo komandovanja, nisu mogla biti sporna” (Isto). Admiral Branko Mamula je, zbog radikalizacije situacije u zemlji i posebno poslije demonstracija na Kosovu 1981, uporno zahtijevao reorganizaciju JNA i TO zbog njihove pripreme za mogu}e eventualne nemire i sukobe, kao i promjenu Ustava iz 1974. (S. Biserko, nav. dj., str. 218-219). 64 V. Kadijevi}, nav. dj., str. 73 i 76. S tim u vezi, Kadijevi} dalje razvija svoju “tezu” u stilu nau~ne fantastike: “Posle takve krupne strategijske pobjede koncepta razbijanja oru`anih snaga, razbija~ima Jugoslavije je ostalo da svoje aktivnosti dalje skoncentri{u na razbijanje same JNA, {to oni vrlo organizovano, uporno i dosljedno ~ine” (Isto). Oru`ane snage SFRJ su se, po Kadijevi}u, sastojale “od tzv. dvije ravnopravne komponente — JNA i Teritorijalne odbrane - u kojima je Teritorijalna odbrana po broju i ve}a od JNA, a po rije{enjima predstavlja za~etak budu}ih republi~kih vojski” (Isto, str. 63). On na vi{e mjesta iznosi nedokazanu tvrdnju da Teritorijalna odbrana nije bila ravnopravna komponenta JNA — jedinstvenih oru`anih snaga (ona je, po Kadijevi}u, “tobo`e ravnopravna komponenta...”), ve} “prakti~no republi~ka vojska secesionisti~kih republika” (Isto, str. 162). U republi~kim rukovodstvima nije se razmi{ljalo o uvo|enju nacionalne armije i paravojnih formacija. Teritorijalna odbrana se razvijala u sastavu odbrambenog sistema u Jugoslaviji (I. Radakovi}, nav. dj., str. 67-68).
41

Ustav iz 1974. je, po Kadijevi}u, “u najva`nijem elementu funkcionisanja vojske — komandovanju i rukovo|enju”, u~inio “krupan udar na jedinstvo oru`anih snaga”, jer je dao pravo republikama i pokrajinama “da rukovode Teritorijalnom odbranom, a {tabove Teritorijalne odbrane stavio u dvojnu pot~injenost — pretpostavljenim komandama oru`anih snaga i istovremeno rukovodstvima republika, pokrajina i op{tina”.65 I koncepciju ONO i neadekvatnu organizaciju oru`anih snaga Kadijevi} je ozna~io me|u uzrocima raspada SFRJ. Glavni razlog za takvu organizaciju i nepripremljenost OS SFRJ on je na{ao u izgradnji JNA i TO po koncepciji op{tenarodne odbrane. Oru`ane snage su se, po njemu, “cijeli posleratni period pripremale za rat po koncepciji op{tenarodne odbrane, koja je su{ta suprotnost uslovima i na~inu upotrebe do koje je zaista do{lo”, {to je bio “ogroman hendikep” za njihovu efikasnu upotrebu.66 U dokazivanju “tvrdnje” po kojoj je koncepcija ONO bila ~inilac raspada dr`ave i uzrok neadekvatne organizacije i nepripremljenosti Oru`anih snaga SFRJ general Kadijevi} koristi “argumente” koji se ne mogu odr`ati. Jedan od takvih je i njegova konstatacija da se razvoj Oru`anih snaga Jugoslavije u periodu od polovine {ezdesetih godina, “pa do po~etka kona~nog raspada SFRJ”, odvijao kroz sukob dvije linije - “jedne koju je zastupala ve}ina armijskih starje{ina i koja je htjela da Oru`ane snage Jugoslavije budu jedinstvena vojska jugoslovenske dr`ave, da se modernizuju u svakom pogledu u skladu sa op{tim kretanjima u svijetu i na{im realnim mogu}nostima”, i druge “koja je dolazila iz dru{tva i ~iji su glavni

65 Isto. Takvo je rje{enje, po njemu, predstavljalo “izvanrednu podlogu za paralisanje komadovanja, pa i vi{e od toga. I to se rje{enje u praksi pokazalo kao dobro odabran potez u funkciji razbijanja i slabljenja oru`anih snaga u svakom pogledu i posebno kao vje{t manevar za nacionalisti~ki orijentisane starje{ine u oru`anim snagama” (Isto). O~igledno da je rije~ o Kadijevi}evoj obmani. Sva normativna akta su regulisala dvojnu odgovornost republi~kih i pokrajinskih {tabova Teritorijalne odbrane — republi~kim i pokrajinskim rukovodstvima i vrhovnom komandantu — Predsjedni{tvu SFRJ, kao najvi{em organu rukovo|enja i komandovanja Oru`anim snagama SFRJ. 66 V. Kadijevi}, nav. dj., str. 95; I. Radakovi}, nav. dj., str. 26.
42

nosioci bili Kardelj i Bakari} sa ponekim pripadnicima armijske sredine, ~iji je osnovni motiv bio da se proces razgradnje federalne dr`ave prenese potpuno i na vojsku”. Navodna Kardeljeva teorija o naoru`anom narodu i milicijskom tipu organizacije oru`anih snaga bila je, po njemu, osnova i naj{iri teorijski okvir takvog koncepta.67 Takvog je karaktera i njegova konstatacija da se Tito ({ef dr`ave, vrhovni komandant Oru`anih snaga) u svojim stavovima o izgradnji jugoslovenskih oru`anih snaga stalno “kolebao” izme|u te dvije koncepcije, da bi se, “kako je vrijeme odmicalo, sve vi{e priklanjao Karedeljevoj ideji ustrojstva oru`anih snaga i doktrini njihove upotrebe”.68

67 V. Kadijevi}, nav. dj., str. 71-72; I. Radakovi}, nav. dj., str. 26. Kadijevi} o{tro napada “Kardeljevu koncepciju” o vojsci, smatraju}i da je njen “dobar dio” “u{ao u Ustav iz 1974. godine i u odgovaraju}e zakone o odbrani i oru`anim snagama kao i u armijsku praksu sa pogubnim posljedicama za sudbinu oru`anih snaga, uostalom kao i po sudbinu zemlje u cjelini”. S tim u vezi, general pi{e: “Teorijsku osnovu Kardeljeve koncepcije ~inila je kvazi-teorija o naoru`anom narodu. Osnovna poruka te teorije u Kardeljevom izdanju je bila da samoupravnom socijalisti~kom dru{tvu ne odgovara tip vojske kao {to je JNA, da je prevazi|en ostatak staja}ih profesionalnih vojski, ostatak birokratskog centralisti~kog dr`avnog ure|enja i da nju treba zamijeniti naoru`anim narodom” V. Kadijevi}, nav. dj., str. 71-72; I. Radakovi}, nav. dj., str. 17). I pored toga {to ni{ta sli~no nije postojalo u Kardeljevim radovima, Kadijevi}u ne smeta da “zaklju~i”: “Jedino {to je bilo va`no jeste da se razbije JNA iz istih onih razloga iz kojih je razbijena i federalna jugoslovenska dr`ava” (Isto). Koncept naoru`anog naroda, op{tenarodne odbrane, podru{tvljavanje odbrane i sl. su, po Kadijevi}u, Kardeljeva izmi{ljotina i “kvazi teorija”. Ukazuju}i na “najzna~ajnije segmente” te koncepcije, sadr`ane u Ustavu iz 1974. Kadijevi} pi{e: “Na prvom mestu to je generalna teza o takozvanom podru{tvljavanju odbrane, prema kojoj poslove odbrane treba da vode ne neka stru~na tijela, jo{ manje vojske, ve} cijelo dru{tvo” (Isto). Kadijevi}eva tvrdnja da prema Ustavu poslove odbrane treba da vodi “cijelo dru{tvo” je, po generalu Radakovi}u, proizvoljna i “logi~ki nakazna konstrukcija koja u dokumentu na koji se poziva nema potvrde”, jer je odbrana u SFRJ, prema Ustavu, “jedinstven sistem organizovanja, pripremanja...”. Me|utim, to nije smetalo Kadijevi}u da iz jedne konstrukcije lako i “logi~no’ izvla~i i drugu la`: “U praksi to je zna~ilo uvo|enje samoupravne anarhije i u poslove odbrane u celini, pa i u ~isto vojno stru~ne poslove” (V. Kadijevi}, nav. dj., str. 72-73; I. Radakovi}, nav. dj., str. 18). 68 V. Kadijevi}, nav. dj., str. 71-72.
43

Kadijevi}ev stav o dvije dijametralno suprotstavljene koncepcije u politici razvoja i izgradnje jugoslovenskih oru`anih snaga vi{e se zasnivao na preuveli~avanju obima i zna~aja odre|enih razlika koje su se u razvoju oru`anih snaga pojavljivale, posebno u procesu teorijskog osmi{ljavanja i operacionalizacije u domenu vojne organizacije Dru{tva i ustrojstva oru`anih snaga. Iako je u razli~itim fazama bilo i druga~ijih mi{ljenja o ustrojstvu i razvoju Oru`anih snaga, ipak, u najva`nijim zakonskim normativnim aktima (Ustav SFRJ, Zakon o narodnoj odbrani, Zakon o op{tenarodnoj odbrani, Strategija oru`ane borbe, Strategija op{tenarodne odbrane i dru{tvene samoza{tite SFRJ i dr.) nije bilo ni govora o milicijskom tipu vojne organizacije, pa ni kad je u pitanju prostorna struktura TO, kao naj{iri oblik vojnog organizovanja. U tim su dokumentima oru`ane snage definisane kao jedinstvena oru`ana sila, organizovana po savremenim principima i kriterijima i u skladu sa zahtjevima koncepcije i doktrine, potrebama i objektivnim mogu}nostima zemlje.69 Apsurdna je i Kadijevi}eva tvrdnja o Titovom “kolebanju” i “priklanjanju” nekoj Kardeljevoj koncepciji ustrojstva i razvoja jugoslovenskih oru`anih snaga, tim prije, jer je dobro poznato da se Broz kontinuirano zalagao za jedinstvene i moderno organizovane Oru`ane snage, a posebno za savremeno opremljenu JNA. Takva je optu`ba protiv Tita jo{ ~udnija ako se ima u vidu da je Kadijevi} podr`avao Titov koncept razvoja OS SFRJ, ocjenjuju}i ga kao primjer stvarala~ke primjene Marksove teorije o naoru`anom narodu na konkretne jugoslovenske uslove i potrebe.70
69 STRATEGIJA ORU@ANE BORBE, Beograd 1983, str. 111-156; STRATEGIJA OP[TENARODNE ODBRANE I DRU[TVENE SAMOZA[TITE SFRJ, Beograd 1987, str. 54-60; I. Radakovi}, nav. dj., str. 26-27. 70 I. Radakovi}, nav. dj., str. 27. Tako je u ~lanku “Marksizam i vojno organizovanje za odbranu”, polemi{u}i sa nekim neadekvatnim interpretacijama Marksove teorije o naoru`anom narodu i mogu}nosti njene primjene na jugoslovensku stvarnost, Kadijevi} zastupao tezu da je jugoslovensko rje{enje, o`ivotvoreno u koncepciji ONO i na njoj zasnovanoj vojnoj organizaciji, najdosljednija stvarala~ka primjena Marksove teorije, pri ~emu je Titov doprinos bio odlu~uju}i. Tito je, po njemu, “o~igledno pitanju izgradnje oru`anih snaga prilazio stvarala~ki i slu`e}i se marksisti~kom metodom, rje{enja pronalazio u skladu sa postoje}om praksom... Realizacija ideje o naoru`anom narodu i u savremenim uslovima nije vezana za primjenu samo jednog vojnog sistema bilo da se radi o milicijskom tipu vojne
44

Odluka o dvokomponentnom ustrojstvu jugoslovenskih oru`anih snaga proizilazila je iz ustavnog ure|enja zemlje i koncepcije odbrane, tradicije, karaktera i na~ina vo|enja rata, koji bi se eventualno mogao voditi na jugoslovenskom rati{tu, sa osloncem na demografske, ekonomske i druge mogu}nosti zemlje i na druge ~inioce jugoslovenske stvarnosti, zbog ~ega je bila i prihva}ena kao optimalan odgovor na agresiju i ugro`avanje sigurnosti zemlje. Za prihvatanje takve strukture oru`anih snaga zna~ajan uticaj imala su bogata iskustva i saznanja iz NOB-a 1941.-1945, te iz nekih drugih ratova (Kina, Vijetnam, Al`ir), kao i onih dr`ava ([vedska, [vajcarska) koje su se u politici razvoja i struktuiranja svojih snaga orijentisale na sli~na rje{enja.71
organizacije, ili regularnoj armiji... JNA i TO su dva osnovna oblika organizovanja radnih ljudi, naroda i narodnosti Jugoslavije za borbu. To su konkretni oblici primjene Marksove ideje o naoru`anom narodu na dana{njem stepenu razvitka na{eg socijalisti~kog dru{tva i u okviru postoje}ih me|unarodnih odnosa” — pi{e Kadijevi}, i zaklju~uje da je “osnovna linija razvoja cjeline OS ostala jo{ uvijek sa~uvana, zahvaljuju}i, prije svega, Titu i njegovim uvijek jasnim stavovima o tom sudbonosnom pitanju na{e odbrane” (Isto, str. 27-28). 71 I. Radakovi}, nav. dj., str. 28. Kritika dvokomponentne strukture, odnosno TO kao dijela OS SFRJ, kod Kadijevi}a je, tvrdi general Radakovi}, imala drugu konotaciju i predstavljala poku{aj da se u nekim objektivnim razvojnim i organizacijskim slabostima oru`anih snaga prona|e opravdanje za njihovu neprimjerenu upotrebu u nastaloj kriznoj situaciji, za podr{ku unitaristi~koj Jugoslaviji i ratu (Isto). Ta je kritika koncepta dvokomponentne strukture Oru`anih snaga, po Radakovi}u, zanimljiva i kad se razmatra sa stanovi{ta ranijih teorijskih gledanja i zalaganja Kadijevi}a u nekim radovima u kojima je podr`avao takvo rje{enje. U radu MARKSIZAM I VOJNO ORGANIZOVANJE ZA ODBRANU, on (Kadijevi}), izme|u ostalog, pi{e: “Bitni faktori, ako ne i jedini koji opredeljuju oblik organizacije oru`anih snaga jesu karakter i osobito oblik oru`ane borbe. Koncepcija op{tenarodne odbrane je utvrdila da se mi pripremamo za sva tri oblika oru`ane borbe, kombinovani, frontalni i partizanski, s tim {to kombinovani oblik, prema na{oj doktrini, zauzima dominantno mesto. Primena kombinovanog oblika oru`ane borbe pretpostavlja postojanje dveju komponenti oru`anih snaga, jedne, namenjene za vo|enje dejstava prete`no na frontu, i druge, osposobljene za vo|enje borbe u pozadini neprijateljevih snaga koje deluju na frontu, uz sposobnost prela`enja manjih ili ve}ih delova jedne u drugu komponentu”. Upore|enjem onoga {to je o dvokomponentnoj strukturi oru`anih snaga Kadijevi} pisao ranije, sa onim {to je napisao u svojoj knjizi MOJE VI\ENJE RASPADA — VOJSKA BEZ DR@AVE, general Radakovi} s pravom postavlja pitanje - koje je od ta dva dijametralno suprotna stanovi{ta — njegovo istinsko ubje|enje? (Isto, str. 28-29).
45

Poslije Titove smrti u vojnom rukovodstvu su sve vi{e ja~ala dogmatska shvatanja, kojima je pripadao i Kadijevi}, a koja su “dovela zemlju do krvavog zapleta” upravo u vrijeme kada je vojno rukovodstvo ostalo bez partizanskih kadrova i kori{tenja njihovog neposrednog iskustva iz Drugog svjetskog rata i poslije njega.72 Neargumentovana je i Kadijevi}eva tvrdnja po kojoj je neadekvatna organizacija sistema rukovo|enja i komandovanja bila “dobro odabran potez u funkciji razbijanja oru`anih snaga u svakom pogledu i posebno kao vje{t manevar za nacionalisti~ki orijentisane stare{ine u oru`anim snagama”.73 Tim prije, jer postoje}i sistem nije bio ni u organizacijskom ni u tehni~kom pogledu prepreka i limitiraju}i faktor uspje{nog komandovanja na bilo kom nivou vojne organizacije Oru`anih snaga.74 Kadijevi} je kritici izlo`io i rje{enje o vojno-teritorijalnoj podjeli jugoslovenskog prostora, a naro~ito navodno podudaranje armijskih i republi~kih administrativnih granica, {to je, po njemu, imalo “vrlo jasan cilj - da definitivno razbiju JNA kao jedinstvenu oru`anu silu savezne dr`ave i ve} u njenim okvirima prakti~no stvore vojske republi~kih, odnosno pokrajinskih dr`ava”.75 Njegova nekorektnost nije samo u tome {to jednom strategijskom i vojnostru~nom rje{enju pripisuje neprimjerene politi~ke kvalifikacije, ve} i u tome {to neta~no interpretira i navodi neke zna~ajne materijalne ~injenice. Kadijevi}u je bilo dobro poznato da se u tra`enju najcjelishodnijeg rje{enja za vojno-teritorijalnu podjelu jugoslovenskog prostora, odnosno pri odre|ivanju armijskih granica, moralo polaziti od slo`enog kriterija, pri ~emu su operativno-strategijski zahtjevi i potrebe odlu~uju}i. Povr{na analiza zona odgovornosti (armijskih granica) pokazuje da su se, pri njihovom utvr|ivanju, pored operativno-strategijskih, morali uva`avati i drugi
72 Isto, str. 29. Vojno rukovodstvo je poslije Titove smrti doktrinu kombinovanog frontalno-partizanskog rata i, s tim u vezi, odgovaraju}u strukturu oru`anih snaga, proglasilo zabludom i svjesnom prevarom. Time je izvr{ena radikalna revizija strategije zemlje, posebno Titove zamisli o odbrani (D`. [arac, SUROVA STRATEGIJA NASILJA, u: F. Ademovi}, nav. dj., str. 121). 73 V. Kadijevi}, nav. dj., str. 73; I. Radakovi}, nav. dj., str. 29-30. 74 I. Radakovi}, nav. dj., str. 29-30. 75 V. Kadijevi}, nav. dj., str. 76; I. Radakovi}, nav. dj., str. 30.
46

~inioci (geografske karakteristike, politi~ko-administrativna podjela, ekonomski i demografski potencijali, tradicija i dr.), {to je bilo o~igledno po konkretnim rje{enjima koja su bila na snazi prije ukidanja armija.76 Nije ta~no da su komandanti armijskih oblasti i korpusa, koji su pokrivali teritoriju jedne republike, po pravilu bili starje{ine iz te republike, iako je ta pojava u ranijem periodu bila dosta karakteristi~na. To se vidi iz ~injenice da prije, a posebno neposredno pred izvo|enje agresije na Hrvatsku i Bosnu i Hercegovinu, nijedan komandant oblasti nije bio iz republike ~iju je teritoriju pokrivala “njegova” armija ili su mnogi zamijenjeni zbog navodnog nepovjerenja. Posljednji komandant 9. (ljubljanske) armije bio je Srbin (Svetozar Vi{nji}), 5. (zagreba~ke) vojne oblasti @ivota Avramovi} (Srbin, a prije njega Konrad Kol{ek — Slovenac), 7. (sarajevske) armije Hrvat (Anton Luke`i}, prije rasformiranja, odnosno Milutin Kukanjac - Srbin, nakon ponovnog formiranja). Komandant 3. (skopske) oblasti bio je @ivota Avramovi}. Komandant 1. (beogradske) oblasti bio je Makedonac (Aleksandar Spirkovski), komandant Vojno-pomorske oblasti Srbin (Mile Kandi}), a komandant ratnog vazduhoplovstva i PVO Hrvat (Zvonko Jurjevi}).77 Ozna~avaju}i koncepciju ONO i organizaciju Oru`anih snaga SFRJ me|u uzrocima raspada SFRJ, Kadijevi} je Teritorijalnu odbranu nazvao podvalom, u kojoj je vidio i neprijatelja, jer se iz nje, po njemu, formiraju “vojske republi~kih i pokrajinskih dr`ava”. U intervjuu zagreba~kom nedeljniku ”Danas” decembra 1990, koga je 6. decembra prenijela i ”Narodna armija”, on je izjavio: ”Teritorijalna odbrana, takva kakva je stvorena krajem {ezdesetih i po~etkom sedamdesetih godina, objektivno je velika podvala” koja se, nakon sloma politi~kog koncepta u kome je izgra|ena, pokazala ”kao baza i okosnica republi~kih armija”.78
76 I. Radakovi}, nav. dj., str. 30. 77 Isto. 78 Narodna armija, br. 2682, Beograd, 6. decembar 1990, str. 9; I. Radakovi}, nav. dj., str. 28; I. Dolni~ar, nav. dj., str. 269; I. Radakovi}, KADIJEVI] SKRIVA ISTINU, u: F. Ademovi}, nav. dj., str. 215; M. [pegelj, SJE]ANJA VOJNIKA, str. 190; D. Marijan, JUGOSLOVENSKA NARODNA ARMIJA..., str. 295; V. Kadijevi}, nav. dj., str. 73 i 76; R. Dizdarevi}, IZDAJA VOJNOG VRHA, str. 51; Isti, OD SMRTI TITA DO SMRTI JUGOSLAVIJE, str. 412. To je, po D. Marijanu, bio napad na Brozovu “ostav{inu, onu istu ~ijim se ~uvarom JNA predstavljala u javnosti”.
47

Poslije kritike koncepcije ONO i nekih, po Kadijevi}u, neprimjerenih rje{enja u organizaciji, sistemu rukovo|enja i komandovanja, kadrovskoj politici i finansiranju, savezni sekretar za narodnu odbranu i na~elnik ilegalnog [taba Vrhovne komande elaborirao je mjere koje je preduzelo najvi{e vojno rukovodstvo, a kojima je, kako ka`e, “trebalo ubla`iti negativno razaraju}e dejstvo koncepta oru`anih snaga sadr`anog u Ustavu”.79 Vojno rukovodstvo je nastojalo da u dono{enju i provo|enju planiranih mjera zaobi|e i izigra va`e}e ustavne i druge zakonske odredbe, odnosno, kako to, ironi~no navodi Kadijevi}, “da se odgovaraju}im stru~nim rje{enjima dosko~i i maksimalno neutrali{u ona rje{enja koja su proizilazila iz postoje}eg ustavnog koncepta”.80 Cilj odluka koje je “inicirala JNA iz oblasti organizacije oru`anih snaga, komandovanja i rukovo|enja” je bio “da se ubla`e negativne posljedice ustavnih rje{enja u ovoj oblasti”.81 Te su mjere i odluke, uglavnom, posmatrane sa politi~kog i vojnostru~nog aspekta, bile ishitrene, kontraverzne i kontraproduktivne, posebno u slo`enoj unutra{njoj politi~koj situaciji.82

Kadijevi} do tada, pi{e general Radakovi}, nije tako mislio. U odgovoru na pitanje za{to je on tada i kasnije smatrao da je TO podvala, Radakovi} navodi da se Kadijevi} za takav stav mo`da opredijelio “i naknadno, iz pragmati~nih razloga, u vrijeme kada su na izborima u nekim republikama pobijedili protivnici politi~kog vrha Srbije i armijskog vrha, a koji su na osnovu Ustava i politi~ke pozicije dobili najve}i dio snaga svoje Teritorijalne odbrane i kada se armijski i dio jugoslovenskog vrha svrstao iza aktuelne politike Srbije i bio li{en koncepcije i tog dijela oru`anih snaga (u Sloveniji, Hrvatskoj i dijelom u Bosni i Hercegovini)” — I. Radakovi}, nav. dj., str. 215-216. 79 V. Kadijevi}, nav. dj., str. 77; I. Radakovi}, nav. dj., str. 31-32. 80 Isto. 81 V. Kadijevi}, nav. dj., str. 100. 82 I. Radakovi}, nav. dj., str. 31. Nastojanje vojnog rukovodstva da republikama oduzme pravo na rukovo|enje Teritorijalnom odbranom (i pot~ini je JNA) admiral Mamula “stru~no” obja{njava na sljede}i na~in: “U republikama nije bilo spremnosti da se odreknu svoje vojske. Upravo se to smatralo velikim dostignu}em nacionalne — dr`avne suverenosti republika. Tra`ilo se da TO bude naoru`ana kao i JNA, modernom i te{kom ratnom tehnikom. TO je brojno bila ve}a od ratne JNA. Bili smo ve} stigli do rasprave da li u TO organizirati divizijske i korpusne sastave. Dakle, do
48

Vojno rukovodstvo je tvrdilo da je neophodno uvesti strategijske nivoe komandovanja i rukovo|enja, odnosno komandne instance na nivou voji{ta.83 U tom su cilju i izlo`ili pravce mogu}ih rje{enja. Na tom je zadatku General{tab radio vi{e od dvije godine.83a Kona~ne odluke su donesene po~etkom 1987, {to zna~i prije Osme sjednice CK SK Srbije. Vojnom rukovodstvu je trebalo vi{e od godinu dana da

potpuno dviju uporednih vojski. Nama su se postavljala oba aspekta — politi~ki i vojni — komandovanja i rukovo|enja oru`anim snagama.... Na~elna pot~injenost TO Vrhovnoj komandi nije ni{ta zna~ila, najmanje je osiguravala jedinstveno komandovanje svim oru`anim snagama zemlje. Na strategijskom i operativnom nivou organizirala se suradnja i sadejstvo, a na takti~kom nivou — pot~injavanje teritorijalnih jedinica, ako dejstvuju u zoni odgovornosti takti~kih sastava JNA. [tabovi TO ni tada se nisu pot~injavali komandama JNA. Da su an|eli, komandati dviju uporednih struktura vojski na istom prostoru, ne bi mogli benevolentno, pravovremeno i uspje{no organizirati suradnju u ratnim uvjetima kod stalnih promjena borbene situacije, popu{tati jedan drugome i prepu{tati komandovanje. Uza sve to, zakonom o ONO i strategijom oru`ane borbe koje je usvojila Skup{tina odnosno Predsjedni{tvo SFRJ bilo je predvi|eno da snagama na privremeno zauzetom teritoriju (PZT), a to je u radikalnoj ratnoj varijanti mogao biti ve}i dio dr`ave, komanduju {tabovi TO pot~injeni republikama, a preko ovih Vrhovnoj komandi — Predsjedni{tvu” (B. Mamula, nav. dj., str. 32). 83 B. Mamula, nav. dj., str. 64. Voji{ta su se, po Mamuli, “vrlo lako uo~avala, kako u geostratetigijskom pogledu, tako i po grupiranju snaga jednog i drugog bloka na pravcima koji su vodili u na{u zemlju ili preko na{e zemlje k dubljim ciljevima na evropskom, sredozemnom i blisko-isto~nom rati{tu” (Isto). Imaju}i u vidu ~injenicu da to nije tako, o~igledno admiral poku{ava prikriti da se priklonio jednom (Var{avskom paktu) bloku. 83a Isto; D. Marijan, nav. dj., str. 293-294. Planovi za reorganizaciju komandovanja u OS SFRJ su, po Mamuli, “dugo razra|ivani” (”to je trajalo tri-~etiri godine”) — Intervju Branka Mamule, Slobodna Bosna, Sarajevo, br. 186, 8. juni 2000, str. 23. U rasprave o prijedlogu nove organizacije JNA, koju je predlo`io admiral Branko Mamula sa svojom ekipom, a protiv koje je bio general Nikola Ljubi~i}, u toku 1986. uklju~io se i Ivan Stamboli}. On je, na Mamulin prijedlog o reorganizaciji JNA, razgovarao sa admiralovim kolegijem u General{tabu JNA. Tom je prilikom pa`ljivo saslu{ao “veoma stru~na i ubedljiva obrazlo`enja”, kao i odgovore na neke njegove nedoumice u vezi sa Teritorijalnom odbranom i novom organizacijom same Armije. Nakon toga je Ivan Stamboli} pozvao na sastanak (kod njega) Ljubi~i}a i nekoliko generala iz Srbije, pri ~emu su mu “uverljivije delovali razlozi i prednosti reorganizacije” JNA (I. Stamboli}, nav. dj., str. 168).
49

uvjeri Predsjedni{tvo SFRJ, predsjedni{tva republika i pokrajina, rukovodstvo CK SKJ — posebno Popitovu komisiju za op{tenarodnu odbranu, Vojni savjet i Savjet narodne odbrane, penzionisane generale s va`nih ratnih i poslijeratnih funkcija da im pomognu “da se razjasne i prihvate nove strukture R i K /rukovo|enje i komandovanje — prim. S. ^./ i reorganizacije oru`anih snaga (korpusne i brigadne organizacije umjesto divizijske)”, te i u drugim “va`nim poslovima” koji su bili pred njima.84 Program promjena u strukturi rukovo|enja i komandovanja Oru`anim snagama SFRJ pripreman je i razmatran du`e (po~eo je 1982.), pri ~emu su ispoljene ozbiljne razlike85 i na sve strane izra`avana otvorena sumnja u “prave” namjere i ciljeve vojnog

84 Isto. Odluka o reorganizaciji komandovanja u Oru`anim snagama SFRJ, po Mamuli, je donesena “uz saglasnot ve}ine, {to govori da je jo{ po~etkom 1987. g, ve}ina bila opredijeljena za o~uvanje Jugoslavije, zajedni~ke domovine. Ve} krajem 1987. g. takvu odluku ne bi vi{e bilo mogu}e ishoditi” (B. Mamula, nav. dj., str. 67-68). 85 R. Dizdarevi}, OD SMRTI TITA DO SMRTI JUGOSLAVIJE, str. 400; Intervju Branka Mamule, Slobodna Bosna, Sarajevo, br. 186, 8. juni 2000, str. 23; I. Dolni~ar, nav. dj., str. 269; V. Kadijevi}, nav. dj., str. 78; I. Radakovi}, nav. dj., str. 4-5. O tome su generala Radakovi}a konsultovali (i poslije njegovog penzionisanja) ~lanovi tada{njeg Predsjedni{tva SFRJ (Nikola Ljubi~i}, Raif Dizdarevi}, Veselin \uranovi}, Josip Vrhovec i Stane Dolanc), i to na njihovu inicijativu. Lazaru Mojsovu su, tako|e, njegova gledanja bila poznata i posebno izlo`ena u Domu garde, na skupu aktivnih i dijela penzionisanih generala. Svi su oni jedno vrijeme bili rezervisani, manje ili vi{e su sumnjali ili ~ak bili protiv predstoje}e reorganizacije oru`anih snaga. Neki od njih su pojedine prijedloge kvalifikovali i kao ”reviziju koncepcije op{tenarodne odbrane”, ali su reorganizaciju na kraju odobrili (I. Radakovi}, nav. dj., str. 4-5). General Radakovi} je bio protiv takve reorganizacije Oru`anih snaga i, s tim u vezi, protiv ukidanja armija i divizija, a za manje i jeftinije oru`ane snage — JNA i TO (Isto). Tako stanovi{te je zastupao i general Stane Poto~ar. On je o reorganizaciji oru`anih snaga SFRJ, posebno o obimu ratne JNA i oru`anih snaga, imao zapa`enu diskusiju na sastanku vojnog rukovodstva, sa predsjednikom Predsjedni{tva SFRJ i penzionisanih vojnih starje{ina na visokim vojno-politi~kim du`nostima od 1976. 1986, odr`anom od 17. - 20. maja 1986. u Domu garde — Top~ider. Sastankom su rukovodili admiral Branko Mamula, savezni sekretar za narodnu odbranu, i generalpukovnik Zorko ^anadi, na~elnik General{taba JNA (Isto, str. 219).
50

rukovodstva.86 Protagonista i predlaga~ tih promjena bio je admiral Mamula, uz podr{ku ve}ine u vojnom rukovodstvu. Protiv toga je bio Nikola Ljubi~i}, kao i mnogi istaknuti vojni rukovodioci, koji su ve} bili u penziji, te neki aktivni admirali (P. [imi}). Od republika, Slovenija se `estoko opirala toj koncepciji i bila je jedina koja se usprotivila ukidanju Ljubljanske armijske oblasti. Me|utim, to nije nai{lo na podr{ku kod drugih republika. Sve su republike, uz neke manje primjedbe, disciplinovano prihvatile takvu reorganizaciju oru`anih snaga.87 Rukovodstvo Bosne i Hercegovine je tu reorganizaciju prihvatilo, {to je, zaista, bilo ~udno, jer sjedi{te Prve vojne oblasti nije bilo u Sarajevu, nego u Beogradu, gdje je bila prevelika koncentracija komandi, jedinica i ustanova JNA.88

86 B. Mamula, nav. dj., str. 59-72. S tim u vezi, Mamula pi{e: “Jugoslovenski etni~ki problemi su se zgu{njavali, a zemlja prolazila kroz duboku ekonomsku i dru{tvenu krizu. Nisu nas razumjeli ~ak ni oni, od kojih smo to ponajprije i ponajvi{e o~ekivali. Pronalazili su se razli~iti motivi da nas zaustave, sve do pitanja osobne zavisti”. To je Mamula ilustrirao “prepiskom izme|u generala Nikole Ljubi~i}a ~lana Predsjedni{tva SFRJ, najkompetentnijeg u Predsjedni{tvu za vojna pitanja i mene, kao ministra odbrane, iz septembra 1986., kada se novo rje{enje organizacije oru`anih snaga bilo ve} na{lo i obja{njavalo strukturama vode}ih ljudi u Federaciji i republikama” (Isto, str. 64-65). 87 Isto. S tim u vezi, Raif Dizdarevi} pi{e: “U jednoj raspravi 1988. godine, Franc Popit je rekao da su svoje protivljenje Slovenci pismeno saop{tili tada{njem dr`avnom vrhu Jugoslavije. Smatrali su da je ukidanje armijske oblasti u Ljubljani znak nepovjerenja prema Sloveniji — u svo|enju Ljubljane na nivo sjedi{ta korpusa nalazili su potvrdu tog svog mi{ljenja. Njihovi prigovori nisu prihva}eni, iako nisu bili neosnovani. Branko Mamula mi je u jednom razgovoru o razlozima reorganizacije rekao da je jedan od motiva ukidanja armijskih oblasti bio i taj {to su im sjedi{ta bila u centrima republika, pa su bile izlo`ene pritiscima i uticajima rukovodstava republika i njihovim zahtjevima da komandanti armija budu generali iz tih republika. To mi je u jednom razgovoru doslovno ponovio i Kadijevi}. Mamula nije krio da im je bilo posebno stalo da ukinu ba{ Ljubljansku armijsku oblast” (R. Dizdarevi}, OD SMRTI TITA DO SMRTI JUGOSLAVIJE, str. 400). 88 Raif Dizdarevi}, OD SMRTI TITA DO SMRTI JUGOSLAVIJE, str. 401. Raif Dizdarevi} je tim promjenama bio za~u|en. Pitaju}i Mamulu i kasnije Kadijevi}a za razloge, dobio je odgovor da je na takvim rje{enjima uporno insistirao Ljubi~i}, kada je odlu~ivano o reorganizaciji. Bio je to, rekli su mu “tada{nji ~elni ljudi armijskog vrha, ustupak Nikoli Ljubi~i}u, a odluka je bila kona~na i nepromijenjena jer je dio {iroke reorganizacije koja se ve} realizuje” (Isto).
51

Novom organizacijom rukovo|enja i komandovanja oru`anim snagama vojno rukovodstvo je htjelo navodno da rije{i “osnovni problem”, koji je, pored “svih vojno-strategijskih argumenata”, koji su “relativno uvjerljivi 1982. g. jako oslabili 1985. g. i kasnije”, bio dru{tveno-politi~ke naravi. Naime, vojno-strategijsko grupisanje se, navodno u okolnostima ja~anja nacionalizma, “ne bi smjelo poklapati s republi~kim granicama”. U tom je cilju, vojno rukovodstvo ve} ranije donijelo “internu odluku da komandanti armija u armijama ~ije su se zone odgovornosti poklapale s granicama republika ne bi smjeli biti iz odnosnih republika, a oni i komandanti TO republika — osim u iznimnom slu~aju — ne bi smjeli biti iste nacionalnosti”. Stoga je novom organizacijom rukovo|enja i komandovanja republi~ke i pokrajinske {tabove Teritorijalne odbrane trebalo pot~initi komandama voji{ta.89 Vojno rukovodstvo je, “uz sva popu{tanja vojno-strategijskih suprotnosti u Evropi i smanjenja opasnosti od vanjskog napada na zemlju”, ustrajavalo na promjenama u organizaciji i rukovo|enju Oru`anim snagama SFRJ. Ono je imalo namjeru “stvoriti jedinstvenu oru`anu silu, ostaju}i pri koncepciji op{tenarodne odbrane”, {to je navodno bio krajnji cilj njihovog plana. I pored toga {to su ve}ina u JNA “osje}ali” “potrebu za dobro i {iroko organizovanom teritorijalnom odbranom i kao vojnom organizacijom i kao pokretom naj{ireg organiziranja naroda u op}enarodnom odbrambenom ratu”, oni su “kao stru~ni ljudi” “uo~ili” “ozbiljne slabosti TO kao paralelnog vojnog sistema i organizacije, s vlastitim sistemom komandovanja i rukovo|enja, pozadinskim i drugim slu`bama”. Dvije se vojske, po njima, “na istom rati{tu i u istoj oru`anoj borbi pod dvije uporedne komande nisu mogle odr`ati”.90 U cilju “racionalizacije” i “modernizacije” oru`anih snaga,91 te navodno postizanja ve}e manevarske sposobnosti i efikasnog
89 Isto, str. 65. 90 Isto, str. 68. To je, po Mamuli, “u politi~kim prilikama u koje smo ulazili s kraja 80-tih bila neposredna opasnost za o~uvanje zemlje, njezinog ustavnog poretka, dr`avnog i teritorijalnog integriteta” (Isto). Me|utim, to je u su{tini zna~ilo otvoreni udar na ustavni koncept odbrane SFRJ. 91 Nova je organizacija, po ocjeni B. Mamule, “otvorila mogu}nosti za racionalizaciju i modernizaciju oru`anih snaga”. Taj je proces, po njemu, “zapo~eo sa smanjivanjem veoma brojnih ratnih oru`anih snaga od blizu 2,5 miliona ljudi”. Te
52

rukovo|enja, favorizuju}i organizovanje u korpuse, vojno rukovodstvo je 1988. iniciralo raspravu i izglasavanje amandmana na Ustav.92 Iste
su snage po~etkom 1987. smanjene za 15%. “U mirnodopskoj JNA predvi|eno je da se vojni~ki sastav od 230.000 svede na 180.000, {to je bilo smanjenje vi{e od 20%. Vrijeme slu`enja vojnog roka skra}eno je na godinu dana, a po~elo se i s uvo|enjem nekoliko hiljada profesionalnih vojnika. Izdaci za izdr`avanje i opremanje vojske smanjeni su po~etkom ‘80-ih s 5,8% na 4,5% nacionalnog dohotka. Zbog stalnog godi{njeg pada vrijednosti dinara nekoliko se godina dobivalo manje od 4%. Nau~no-istra`iva~ki rad u svim podru~jima modernizacije oru`anih snaga visoko je vrednovan, kadrovski i financijski osiguran. Od oko 2-4% po~etkom ‘80-ih ova su izdvajanja krajem osamdesetih porasla na 8 do 10% ukupnog vojnog bud`eta. Osuvremenjen je sistem obuke trupnog sastava, komandi i {tabova. [kolski sistem se reformirao i prilagodio suvremenim zahtjevima obrazovanja kadrova i pro{irenim osnovama kadrovske popune. Do{kolovanjem podoficira u oficirskim {kolama i akademijama kao i dopunskim vojnim obrazovanjem rezervnih oficira i njihovim prijemom u aktivnu slu`bu nastojali smo popraviti nacionalnu strukturu starje{inskog sastava koja je bila izrazito nepovoljna za kadar slovenske, hrvatske i albanske narodnosti” (B. Mamula, nav. dj., str. 68). Krajem 1987. donesena je odluka o ukidanju vojnih okruga i odsjeka i prijenos mobilizacijskih poslova na dru{tveno-politi~ke zajednice. Taj proces njihovog ukidanja po~eo je, po Mamuli, “mnogo ranije i opiti su trajali desetak godina. Savjet narodne odbrane postavio je zadatak Ministarstvu odbrane da se rije{i anahronizma vojnih okruga, koje su ukinule skoro sve vojske. U pogor{anim politi~kim uvjetima u zemlji ~inilo nam se rizi~nim ispu{tati iz ruku poslove mobilizacije, pa smo odugovla~ili. Prihvatio sam da napravimo ustupak ‘podru{tvljavanja’ mobilizacije kada smo zauzeli stanovi{te, da }e JNA, ukoliko do|e do eskalacije krize i opasnosti opstanka, preuzeti kontrolu nad zemljom. U tom slu~aju bilo je svejedno da li mobilizaciju oru`anih snaga sprovode dru{tveno-politi~ki organi ili vojni okruzi i odsjeci. Me|utim, kada je JNA odustala od navedenog stava, dolazi do ozbiljnih problema. Slovenija odbija slati regrute i vojne obveznike. Poku{aj s ponovnim uspostavljanjem vojnoteritorijalne organizacije u Sloveniji nije uspio” (Isto, str. 68-69). Ministar odbrane i na~elnik General{taba generali Kadijevi} i Ad`i} uputili su Mamuli zamjerke, da nije “smio dozvoliti ukidanje vojnih okruga”. Admiral je prihvatio da se JNA na{la pred ve}im problemima mobilizacije nego da su postojali vojni okruzi i odsjeci, ali nije vjerovao “da bi se s mobilizacijom u Sloveniji i drugim republikama uspjelo, uz sve vojno-teritorijalne organe”. Problem je, po njemu, bio politi~kog, a ne vojno-administrativnog karaktera. “Otvarali su se mnogi novi problemi osuvremenjivanja oru`anih snaga i aktualizirali davno poznati” (Isto, str. 69). 92 M. [pegelj, PRVA FAZA RATA..., str. 41-47; Isti, SJE]ANJA VOJNIKA, str. 150; S. Biserko, nav. dj., str. 219; I. Radakovi}, nav. dj., str. 36-37; Intervju Branka Mamule, Slobodna Bosna, Sarajevo, 8. juni 2000, str. 23.
53

je godine proturena i usvojena izmjena Zakona o op{tenarodnoj odbrani.93 Su{tina tih promjena, ~iji je protagonista i predlaga~ bio admiral Mamula, je bila u uklanjanju dvokomponentnog sistema oru`anih snaga (JNA i TO), utvr|enog Ustavom iz 1974, u cilju obezvrije|ivanja i poni{tavanja koncepcije ONO i pod svoju kontrolu stavljanje svih vojnih efektiva u zemlji, u sklopu strategije fakti~kog preuzimanja vlasti, odnosno uspostavljanju politi~ke kontrole nad njom. Bitan uslov za to je bilo oduzimanje republikama prava na rukovo|enju Teritorijalnom odbranom.94 Odluke su donesene uz mnogo vje{tih lobiranja vojnog rukovodstva, jer “tada ve} ni{ta nije prolazilo bez pripremljene podr{ke”.95 Tim su promjenama ukinute armije (armijske oblasti) kopnene vojske, ~ija su sjedi{ta bila u republi~kim centrima (osim Crne Gore) i ve}ina divizija,96 te formirane vojne oblasti, pri ~emu su na rati{tu SFRJ od {est armija uspostavljena ~etiri voji{ta (tri kopnenih snaga i jedno pomorsko). To su :

Ustavne promjene 1988. nisu zadovoljile JNA, koja je sebe do`ivljavala kao jedinu instituciju ili snagu koja dr`i Jugoslaviju na okupu, jer bitni amandmani za ja~anje federalne dr`ave nisu prihva}eni. Novim ustavom bile bi ukinute autonomije Vojvodini i Kosovu, kako su bile definisane Ustavom iz 1974. (S. Biserko, nav. dj., str. 219). 93 Isto. JNA je, na inicijativu Branka Mamule, “uz oprez i najrazli~itija lobiranja” vojnog rukovodstva, nametnula potrebu o izmjeni Zakona o narodnoj odbrani SFRJ, {to je poslije dvije godine prihva}eno (Isto). Mamula je, na otpor Predsjedni{tva SFRJ za izmjenu Zakona o narodnoj odbrani SFRJ, reagovao na sljede}i na~in: “Ovo nam je bila dobra pouka da svaka kasnija preispitivanja koncepta, strategije i planova odbrane moraju ostati interna. Njihovu verifikaciju u Predsjedni{tvu morali smo tra`iti uz oprez i zajedni~ka lobiranja” (B. Mamula, nav. dj., str. 51; S. Biserko, nav. dj., str. 219). To je istovremeno, po ocjeni S. Biserka, ukazivalo i na stepen osamostaljivanja JNA (S. Biserko, nav. dj., str. 219). 94 Isto. 95 B. Mamula, nav. dj., str. 64. 96 M. [pegelj, PRVA FAZA RATA..., str. 41-47; Isti, SJE]ANJA VOJNIKA, str. 91; R. Dizdarevi}, IZDAJA VOJNOG VRHA, str. 148; I. Radakovi}, nav. dj., str. 36; S. Biserko, nav. dj., str. 219; B. Mamula, nav. dj., str. 48.
54

- Sjeverozapadno, sa sjedi{tem u Zagrebu — Peta vojna oblast; - Jadransko-pomorsko, sa komandom u Splitu — Vojnopomorska oblast; - Centralno, sa sjedi{tem u Beogradu — Prva vojna oblast;

Admiral Mamula za reorganizaciju komandovanja u Oru`anim snagama SFRJ navodi dva neubjedljiva razloga: strategijske i politi~ke prirode. Strategijski su, po njemu, “proistekli iz o~ekivane agresije na zemlju, ako do nje do|e”, u cilju “suprostavljanja napadu velikih grupacija po dubini”. Stoga je vojno rukovodstvo smatralo “da treba biv{u beogradsku armiju i sarajevsku armiju vezati pod jednu komandu voji{ta, koja bi u miru imala komandno mjesto u Beogradu, a u ratu u Bosni, na jednom od komandnih mjesta koja su za tu armiju izgra|ivana” (Slobodna Bosna, Sarajevo, br. 186, 8. juni 2000, str. 23, Intervju Branka Mamule). Te je razloge Mamula obrazlo`io na sljede}i na~in: “Unutar i jednog i drugog bloka dogodile su se promjene u na~inu grupisanja snaga i doktrini oru`ane borbe koju su oni mogli da nametnu. Tehnologije su mu davale mogu}nosti da borbena dejstva vode na mnogo sofisticiraniji, br`i, obuhvatniji na~in. Recimo u grupaciji sa sjevera, s podru~ja Ma|arske, mogla se izvesti prva operacija koja bi zahvatila ~ak i Sarajevo. Dakle, to je duboki domet snaga, vazdu{no-desantnih i vazdu{nojuri{nih, brzi prodori armijskih grupacija, novog prenosa takti~kih jedinica, desanata, koji su se u jednom skoku mogli pojaviti u dubini do 100 kilometara, da bi u drugom pre{le prepreke kao {to je Sava i dohvatili se {irokog desantskog prostora kao {to je prostor Sarajeva. To je tra`ilo odgovaraju}e na{e grupisanje, koje nije moglo biti vi{e plitko. Da bi se sav taj prostor vezao pod jednu komandu koja mo`e na tom prostoru uspje{no voditi odbrana, trebalo je taj prostor uvezati pod istu komandu, po~ev od onih u grani~nom pojasu, do svih snaga po dubini. To je bio osnovni razlog. Stvar je suvi{e stru~na i vrlo je slo`eno pitanje. Sama ~injenica da smo radili nekoliko godina na tome govori koliko je slo`eno. Ipak bih sveo odgovor da je razlog strategijskog grupisanja mogu}nost suprostavljanja napadu velikih grupacija po dubini” (Isto). Drugi razlog za pomenutu reorganizaciju je, po Mamuli, bio “u politi~kodru{tvenom smislu, ~ija je osnova bila potpuno suprotna zamisao — da se nijedan nacionalizam ne mo`e osloniti na Armiju” (Isto). Admiral Branko Mamula je Raifu Dizdarevi}u u jednom razgovoru o razlozima ukidanja armijskih oblasti naveo i taj {to su im sjedi{ta bila u centrima republika, gdje su bila izlo`ena pritiscima i uticajima rukovodstava republika i njihovim zahtjevima da komandanti armija budu generali iz tih republika. To je Dizdarevi}u doslovno ponovio i general Kadijevi}. Pri tome admiral Mamula nije krio da im je posebno stalo da ukinu upravo Ljubljansku armijsku oblast (R. Dizdarevi}, nav. dj., str. 149).
55

- Jugoisto~no, sa sjedi{tem u Skoplju — Tre}a vojna oblast.97 Sjeverozapadno vojište, ~ija je Komanda otpo~ela s radom u Zagrebu 25. decermbra 1988, formirano je spajanjem 5. (zagreba~ke) i 9. (ljubljanske) armije i obuhvatalo je Sloveniju, sjeverozapadnu Hrvatsku, dio Istre s Gorskim kotarom, Liku, Kordun i Baniju, te Prekounje iz Bosne i Hercegovine. Na tom su prostoru 1988. formirana ~etiri korpusa. U Sloveniji su, ukidanjem 9. armije, formirana dva korpusa: 14. sa sjedištem u Ljubljani i 31. u Mariboru. Sjeverni dio Istre i Hrvatskog primorja bilo je podru~je 13. korpusa, sa sjedištem u Rijeci. Sjeverozapadna Hrvatska je bila podru~je 32. korpusa, sa sjedištem u Vara`dinu. Ve}i dio Korduna bilo je podru~je 6. proleterske pješadijske divizije, sa sjedištem u Karlovcu. Zagreb s okolinom ~inio je posebnu Komandu odbrane grada Zagreba. Vazduhoplovnu podršku 5. vojnoj oblasti pru`ao je 5. korpus Ratnog vazduhoplovstva i protivvazdušne odbrane, sa sjedištem u Zagrebu. Ostali ve}i dio teritorije Hrvatske bio je podijeljen izme|u 1. vojne oblasti i Vojnopomorske oblasti. Prva vojna oblast sa sjedištem u Beogradu imala je u nadle`nosti Slavoniju, preko 17. korpusa koji je imao sjedište u Tuzli.98 Vojnopomorska oblast sa sjedištem u Splitu uglavnom je zadr`ala postoje}u organizaciju, flotu i tri vojnopomorska sektora, dok

97 M. [pegelj, PRVA FAZA RATA…, str. 47; R. Dizdarevi}, nav. dj., str. 148; S. Poto~ar, UROTA GENERAL[TABA PROTIV NARODA, u: F. Ademovi}, nav. dj., str. 105; I. Radakovi}, nav. dj., str. 36-37. Tako su, umjesto armija i divizija, konstituisani korpusi (17) i druk~ije zacrtana armijska podru~ja. Na promjeni Zakona o narodnoj odbrani SFRJ i ukidanju armija naro~ito je bio anga`ovan general-pukovnik Milan Daljevi}. Zastupao je tezu da se “armije u republi~kim centrima moraju ukinuti i zbog toga da se ne bi slizale s tamo{njim vo|stvima”, ~ime je, po [pegelju, “otkrio tajnu rasprava koje su se vodile u vojnom vrhu”. I general Kadijevi} potvr|uje kako je vojno rukovodstvo u toj reorganizaciji komandovanja i ustrojstva strategijskih i operativno-strategijskih grupacija JNA i TO, koja je izvr{ena 1987.-1988, “bitnim” uspjehom smatrao ~injenicu da je teritorijalna podjela novih voji{ta “potpuno zanemarivala administrativne granice republika i pokrajina” (M. [pegelj, nav. dj., str. 44; V. Kadijevi}, nav. dj., str. 77). 98 I. Radakovi}, nav. dj., str. 36-37, 59 i 76; D. Marijan, nav. dj., str. 293-294.
56

je novina bilo uklju~enja u nju novoformiranog 9. korpusa. Vojnopomorska oblast je bila nadle`na za jadransku obalu i dio sjeverne Dalmacije i dio Bosne i Hercegovine. Sjeverna Dalmacija ~inila je zonu 9. korpusa sa sjedištem u Kninu, 5. vojnopomorski sektor sa sjedištem u Puli bio je nadle`an za sjeverni dio jadranske obale, 8. sa sjedištem u Šibeniku za srednji i 9. sa sjedištem u Kumboru u Boki kotorskoj za ju`ni dio jadranske obale”.99 Centralno voji{te je formirano spajanjem Prve (Beograd) i Sedme (Sarajevo) armije, ~ije su snage stavljene pod komandu voji{ta, sa sjedi{tem u Beogradu. Zapadna granica voji{ta je bila: Našice, Slavonski Brod, Sava - Una i bosansko-hrvatska granica od Bosanskog Grahova do Crne Gore. Tako je voji{te dr`alo najve}i dio Srbije, cijelu Bosnu i Hercegovinu (bez Ljute Krajine, odnosno Prekounja, i op{tina Neum i Trebinje) i Slavoniju.100 Jugoisto~no voji{te ukinulo je Drugu (Ni{) i Tre}u (Skoplje) armiju, te samostalni korpus u Podgorici, i “pokrivalo” prostor Makedonije, dio ju`ne Srbije, Kosovo i Crnu Goru.101 Teritorijalna podjela novih voji{ta potpuno je zanemarila granice republika i pokrajina i odgovarala je projektovanim granicama Velike Srbije. To se najbolje moglo vidjeti na primjeru Centralnog i Jugoisto~nog voji{ta, koja su obuhvatala Srbiju, Makedoniju, Kosovo, Crnu Goru, cijelu Bosnu i Hercegovinu i isto~nu i zapadnu Slavoniju. Pored toga, u Kninu je, pod izgovorom operativno-strategijskih razloga, formiran 9. korpus (Kninski korpus), koji je ~inio najja~u snagu kopnene vojske Jadransko-pomorskog voji{ta i pribli`no pokrivao “srpske krajine” u Hrvatskoj i dijelom u Bosni i Hercegovini. Zapadne granice tog voji{ta i Kninskog korpusa su bile pribli`no jednake granicama zami{ljene Velike Srbije: Karlobag — Ogulin — Karlovac — Virovitica.102

99 Isto. 100 I. Radakovi}, nav. dj., str. 36-37. S tim u vezi, general Radakovi} pi{e: “Koliko je to imalo veze sa novom organizacijom Jugoslavije — u najmanju ruku je indikativno” (Isto). 101 Isto. 102 M. [pegelj, nav. dj., str. 44-45; S. Halilovi}, LUKAVA STRATEGIJA, Sarajevo 1997, str. 69-70; S. Biserko, nav. dj., str. 219; D. Domazet-Le{o, KAKO JE
57

Republika Bosna i Hercegovina je podijeljena na prostor koji je, uglavnom, pripao Centralnom voji{tu (Beograd). Podru~je ju`no od
PRIPREMANA AGRESIJA NA HRVATSKU ILI PREOBLIKOVANJE JNA U SRPSKU IMPERIJALNU SILU, Hrvatski vojnik, kolovoz 1997, str. 10; I. Radakovi}, nav. dj., str. 36-37. Tom je reorganizacijom odre|ena zapadna granica Velike Srbije na liniji: Karlobag — Karlovac - Virovitica. Odre|ivanje te granice na toj liniji pratila je, po kontra-admiralu Domazetu, nova podru~na podjela na sljede}i na~in : “1. VO + 3. VO + 2/3 VPO = ‘Velika Srbija’” (D. Domazet, nav. dj., str. 10). Taj “pseudomatemati~ki izraz u strategijskom smislu” zna~io je, po Domazetu, “kako Hrvatskoj oteti vode Dunava i dvije tre}ine Jadrana” (Isto). Slovenija, u kojoj su ostali samo korpusi, se jedino usprotivila ukidanju Ljubljanske armijske oblasti koja je nosila tradicije 9. slovena~kog korpusa, i 14. proleterske divizije “Boris Kidri~” i podre|ivanju voji{tu u Zagrebu (u toj reorganizaciji nisu zadr`ane ni numeracije 7. i 9. slovena~kog korpusa iz NOR-a). Oni su svoje neslaganje i u pisanoj formi saop{tili Predsjedni{tvu SFRJ. Smatrali su da je ukidanje Armijske oblasti u Ljubljani znak nepovjerenja prema Sloveniji — svo|enjem Ljubljane na nivo sjedi{ta korpusa. Me|utim, njihovi prigovori nisu prihva}eni (R. Dizdarevi}, nav. dj., str. 149; S. Poto~ar, nav. dj., str. 105; I. Radakovi}, nav. dj., str. 76). Predstavnici Slovenije, posebno slovena~ki generali (o tome su raspravljali i sa Kadijevi}em), su se opirali i odlu~no bili protiv takve reorganizacije, ocjenjuju}i predstoje}e promjene kao napad na jednakopravnost i samostalnost republika, potpunu reviziju postoje}e odbrambene koncepcije i podre|ivanje Teritorijalne odbrane armijskom rukovodstvu. Slovena~ko rukovodstvo i Popit, kao ~lan Predsjedni{tva Slovenije, se tome neposredno opirao. Tadašnji predsjedavaju}i Predsjedništva SFRJ, Lazar Mojsov je od Slovenaca tra`io da se slo`e sa uvo|enjem komandi vojišta, a armijski vrh je, što se ti~e odbrambenih pitanja, po~eo da igra glavnu ulogu i Predsjedništvo SFRJ je malo-pomalo prestajalo da bude pravi i potpuni komandant oru`anih snaga Jugoslavije (I. Radakovi}, nav. dj., str. 59 i 67-68). Tom je reorganizacijom ukinuta i Sarajevska armijska oblast. Za~u|en {to sjedi{te Prve oblasti nije u Sarajevu, Raif Dizdarevi} je pitao admirala Mamulu, a odvojeno kasnije i generala Kadijevi}a, za{to je odlu~eno da sjedi{te te oblasti bude u Beogradu, a ne u Sarajevu. Obojica su mu odgovorili da je na takvom rje{enju uporno insistirao general Ljubi~i} kada je prihva}ena nova organizacija. S tim u vezi, oni su rekli Dizdarevi}u da je ta odluka kona~na i nepromjenjiva, jer je navodno dio cjelovitog rje{enja koje se tada ve} uveliko realizovalo (R. Dizdarevi}, nav. dj., str. 150). Me|utim, Mamula je u jednom razgovoru od sredine 2000. izjavio: “Smatrali smo da treba biv{u beogradsku armiju i sarajevsku armiju vezati pod jednu komandu voji{ta, koja bi u miru imala komandno mjesto u Beogradu, a u ratu u Bosni, na jednom od komandnih mjesta koja su za tu armiju izgra|ivana” (Intervju Branka Mamule, Slobodna Bosna, Sarajevo, br. 186, 8. juni 2000, str. 23.).
58

linije Metkovi} — Trebinje (op{tine Neum i Trebinje) pripalo je Vojno pomorskom voji{tu (Split), a Prekounje Sjeverozapadnom voji{tu (Zagreb). U okviru tih promjena ukinute su divizije, a formirani korpusi. Tako je na centralnom dijelu Bosne i Hercegovine formiran 4. korpus (sarajevski), a sjeverna Bosna i Hercegovina i dio SR Hrvatske (Slavonija do Po`eške kotline i Baranja) pripali su teritorijalnoj nadle`nosti 5. korpusa (banjalu~ki) i 17. korpusa (tuzlanski).103 Ukidanje armija i najve}eg broja divizija, kao i formiranje voji{ta (vojnih oblasti) sa korpusima i druge promjene koje su iz toga proizilazile, nije provjeravano i u praksi nije do kraja ni provedeno. Me|utim, te mjere su nametnute i izazvale su od po~etka o{tre reakcije u relevantnim armijskim krugovima i u nekim republikama. Ni jedna od mjera iz tog kompleksa nije ocjenjivana kao racionalna, a posebno primjerena aktuelnoj situaciji u dru{tvu i Oru`anim snagama. Su{tina brojnih i o{trih primjedbi i zamjerki takvom rje{enju svodila se na ocjenu da takvo rje{enje o~igledno nije bilo diktirano nekim operativno-strategijskim potrebama i razlozima, ve}, prvenstveno, odre|enim politi~kim planovima i ciljevima. Njihovo je provo|enje trebalo, prije svega, da maksimalno suzi, ako ne i onemogu}i, uticaj republi~kih dr`avnih i politi~kih rukovodstava na politiku razvoja Oru`anih snaga SFRJ, koncept organizovanja, pripremanja i upotrebe, pa i kad je u pitanju TO kao njihova zna~ajna komponenta i integralni dio, u odnosu na koju su, po Ustavu i drugim propisima, republike imale

Admiral Branko Mamula tvrdi “da to nema nikakve veze sa velikosrpskim nacionalizmom”. S tim u vezi, on pi{e : “Povezati, recimo, Vojvodinu koja je vi{enacionalna, isklju~iti Srbiju, osim Beograda i dijela [umadije (ve}i dio Srbije i Kosova, kao i cijela Makedonija pripadao je drugoj armiji sa sjedi{tem u Skoplju), dio Hrvatske od Papuka na istok i ~itavu Bosnu u kojoj `ive Srbi, Hrvati i Muslimani, ta vi{enacionalnost oblasti govori da to nema nikakve veze sa velikosrpskim nacionalizmom” (Intervju Branka Mamule, Slobodna Bosna, Sarajevo, br. 186, 8. juni 2000, str. 23). Iako navodi da je program promjena u strukturi komandovanja po~eo 1982, a “nacionalizam u Srbiji otvorenije 1986...” (Isto), Mamula izgleda zaboravlja da je on vodio i zavr{avao reorganizaciju rukovo|enja i komandovanja u Oru`anim snagama SFRJ upravo i u vrijeme kada je na ~elo Velikosrpskog pokreta ve} bio ustoli~en vo`d Milo{evi}. 103 Z. Suljevi}, VOJNA STRATEGIJA UO^I AGRESIJE NA REPUBLIKU BOSNU I HERCEGOVINU (rukopis), Ministarstvo odbrane Federacije Bosne i Hercegovine, Sarajevo 1999, str. 36.
59

zna~ajne ingerencije. I povr{an osvrt na kompleks tih mjera upu}uje na zaklju~ak da upravo zbog toga {to su bile diktirane prvenstveno politi~kim ciljevima (militantni hegemonizam) i potrebama te mjere, u vojno-stru~nom smislu, nisu mogle biti optimalne niti racionalne.104 Nova vojno-teritorijalna podjela (izvr{ena 1988./89.) imala je ozbiljnih nedostataka i kad su u pitanju veli~ina, granice i druge karakteristike novoformiranih voji{ta. To se najbolje moglo vidjeti na primjeru Centralnog voji{ta, ~ije je sjedi{te bilo u Beogradu, a koje je obuhvatalo najve}i dio teritorije Srbije, gotovo cjelokupnu teritoriju Bosne i Hercegovine i dio teritorije Hrvatske. Ako se to posmatra sa operativno-strategijskog (kao prioritetnog) stanovi{ta, zaista je te{ko prona}i racionalne razloge za njegovo prihvatanje, posebno ako su se imala u vidu ranija rje{enja koja su se odnosila na ure|enje teritorije, komandovanje, saradnju sa organima vlasti i dr. Ukidanje armija, kao najvi{ih operativno-strategijskih grupacija kopnene vojske, bilo je problemati~no i neracionalno rje{enje, ne samo zbog nekih tradicionalnih i historijskih razloga (armije su postojale u srpskoj vojsci, u vojsci Kraljevine Jugoslavije, u NOV i POJ i u JNA u poslijeratnom periodu), ve} i zato {to su armije, s obzirom na sastav i ja~inu, strategijski raspored na jugoslovenskom prostoru, karakter i pripremljenost teritorije koju su pokrivale i druge faktore, bile za jugoslovenske uslove racionalnije i cjelishodnije organizacijsko i operativno-strategijsko rje{enje.105
104 I. Radakovi}, nav. dj., str. 32. 105 Isto. Veliki je nedostatak bio {to su Slovenija i Bosna i Hercegovina ostale bez operativno-strategijskih komandi armija. Vojnom rukovodstvu je, posebno Mamuli i Kadijevi}u, tvrdi general Poto~ar, bilo najvi{e stalo da ukine IX (Ljubljansku) armiju. U centru Jugoslavije — Sarajevu je, u svim varijantama organizacije komandovanja, trebalo imati komandu armije. U centralnom dijelu zemlje nu`no je bilo postojanje jakih snaga i jake komande, iz vi{e razloga, a posebno {to je centralne dijelove Jugoslavije trebalo najupornije braniti, a gdje bi se na teritoriji Bosne i Hercegovine mogli na}i i dijelovi drugih armija (I. Radakovi}, nav. dj., str. 218-220). Ta i druga upozorenja koja su iznosili generali Stane Poto~ar, Mirkovi}, Atanasovski, [pegelj, Luke`i}, Pozderac, Jerki~ i Petri~, zatim komandanti armija i republi~kih {tabova TO praksa poslije 1987. nije uva`ila (Isto). Po koncepciji vo|enja op{tenarodnog odbrambenog rata bolje su rje{enje komande armija nego komande voji{ta, preko kojih se postizalo jedinstvo oru`ane borbe, naro~ito u po~etnom periodu rata, a da se u toku daljih dejstava, u slu~aju prelaska na kombinovani oblik oru`ane borbe, ostane kod dotada{njih sistemskih, pravnih i teorijskih rje{enja, to jest da komande armija objedinjavaju sva borbena
60

Komande voji{ta su, u toj reorganizaciji, po komandnoj liniji pot~injene direktno — saveznom sekretaru za narodnu odbranu, odnosno njegovom General{tabu. [tabovi Teritorijalne odbrane republika i pokrajina su u operativnom pogledu pot~injeni komandama voji{ta, umjesto Vrhovnoj komandi (Predsjedni{tvu SFRJ), a {tabovi zona Teritorijalne odbrane komandama korpusa JNA, {to je su{tina reorganizacije o podre|ivanju Teritorijalne odbrane vojnom vrhu, odnosno JNA. Izmijenjen je i dotada{nji stav da snagama na privremeno zauzetim teritorijama obavezno komanduju {tabovi Teritorijalne odbrane, jer je navodno bio u suprotnosti “s bitnim principom nove organizacije komandovanja da komande voji{ta komanduju svim snagama na voji{tu, bez obzira da li su ga dijelom (~ak i ve}im dijelom) zaposjele agresorske snage”. Tako su republikama oduzeta ustavna prava u ingerenciji i nadle`nostima prema Teritorijalnoj odbrani (pravo na rukovo|enje Teritorijalnom odbranom). To je zna~ilo isklju~ivanje republi~kih rukovodstava iz sistema rukovo|enja i komandovanja oru`anim snagama i oru`anom borbom.106 Time je
dejstva u zahvatu tzv. fronta, a republi~ki {tabovi Teritorijalne odbrane na privremeno zauzetoj teritoriji. Vrhovna komanda bi te dvije cjeline koordinirala i usmjeravala (I. Radakovi}, nav. dj., str. 217). 106 M. [pegelj, nav. dj., str. 45; S. Poto~ar, nav. dj., str. 105; V. Kadijevi}, nav. dj., str. 77; B. Mamula, nav. dj., str. 61-65; I. Dolni~ar, nav. dj., str. 269; D. Marijan, nav. dj., str. 291. Odluka o pretpo~injavanju {tabova Teritorijalne odbrane republika novoformiranim komandama vojnih oblasti — voji{tima, a {tabova zona TO komandama korpusa je, po generalu Radakovi}u, “jedan segment globalnog rje{enja reorganizacije komandovanja na operativno-strategijskom nivou”, ~ime su isklju~ena republi~ka i pokrajinska rukovodstva iz politike razvoja, pripreme i materijalno-tehni~kog obezbje|enja oru`anih snaga. O~igledno da su u pitanju bili, prije svega, razlozi politi~ke prirode, a ne neke urgentne operativno-strategijske potrebe. To se moglo vidjeti i iz ~injenice da je problem objedinjavanja snaga na odre|enom voji{tu, njihova upotreba i komandovanje ve} bio na korektan na~in razrije{en (osamdesetih godina) i stoga nije bilo nikakve potrebe da se takva odluka donosi (I. Radakovi}, nav. dj., str. 32-33). Bosna i Hercegovina se, imaju}i najbrojniju, najja~u i najorganizovaniju Teritorijalnu odbranu u SFRJ, takvim te`njama suprostavljala — politi~ko i dr`avno rukovodstvo je bilo jedinstveno u tom stavu. U tim je razgovorima, u svojstvu predsjednika Predsjedni{tva i Savjeta za op{tenarodnu odbranu Republike Bosne i Hercegovine, u~estvovao i Raif Dizdarevi}. S tim u vezi, on tvrdi da su se podre|ivanju Teritorijalne odbrane Armiji suprostavljale i druge republike. Svi su, po njemu, “istrajavali na /ustavnom — prim. S. ^./ rje{enju da odgovornost za izgradnju i
61

potpuno razbijen ustavni koncept odbrane SFRJ i naru{en sistem rukovo|enja i komandovanja oru`anim snagama, u ~emu je ~itava prevara, a {to je bilo u skladu sa Kadijevi}evom tvrdnjom o Teritorijalnoj odbrani “kao velikoj podvali”.107 Ta je koncepcijski krajnje unitaristi~ka reorganizacija izazvala veliko nezadovoljstvo u republikama. Najviše otpora toj su reorganizaciji pru`ale Slovenija (koja je i{la “pod” Zagreb) i Bosna i Hercegovina (koja je i{la “pod” Beograd), ~ije su autonomije podre|ene drugim republikama (Slovenija i Hrvatska su, po Mamuli, “izgubile komande armija”). Velike prigovore iskazali su Kosovo i Crna Gora, koji su pot~injeni Skoplju. Crna Gora nije imala armiju, ali je samostalni korpus u Titogradu bio u sli~nom statusu. Njegovo pot~injavanje komandi voji{ta u Skoplju, a ne u Beogradu, nai{lo je na otpor.108 Stavljanje {tabova Teritorijalne odbrane republika i pokrajina i zonskih {tabova (ne samo u operativnom pogledu) pod komande voji{ta i korpusa bili su glavni razlozi otpora republika. Bitno je naru{en ustavni polo`aj republika. Nosioci otpora (naro~ito u Sloveniji i Bosni) su reorganizaciju JNA smatrali revizijom koncepcije opštenarodne
rukovo|enje ovom odbranom imaju republike i pokrajine. Smatrali smo da se jedinstvo Oru`anih snaga obezbje|uje koordinacijom, a u ratu jedinstvenim rukovo|enjem” (R. Dizdarevi}, nav. dj., str. 152; S. Poto~ar, nav. dj., str. 110). 107 S. Biserko, nav. dj., str. 219-220; I. Dolni~ar, nav. dj., str. 269. Takva su rje{enja, po Kadijevi}u, “bar donekle, naru{ila ve} uhodanu kontrolu republika i pokrajina nad njihovom teritorijalnom odbranom i dosta su umanjila ve} legalizovani njihov uticaj na JNA. Zato su se Slovenci `estoko opirali takvom rje{enju i to do mjere da je ono kona~no i donijeto bez njihove saglasnosti” (V. Kadijevi}, nav. dj., str. 78). Ta je Kadijevi}eva tvrdnja protivrje~na, {to, po Domazetu, “dokazuje u kojoj je mjeri vojni establi{ment bio samostalan politi~ki ~imbenik i sam svjesno ru{io glavna na~ela JNA o oru`anoj sili svih naroda i narodnosti i pretvaraju}i se tako planski u imperijalnu srpsku vojnu silu mnogo prije no {to }e do}i do raspada Jugoslavije” (Isto). 108 I. Radakovi}, nav. dj., str. 36-37 i 67-68; I. Dolni~ar, nav. dj., str. 269; S. Biserko, nav. dj., str. 219-220; B. Mamula, nav. dj., str. 64. SSNO je, po generalu Poto~aru, iskoristio ekonomsku i dru{tvenu krizu da bi se u koncepciji op{tenarodne odbrane vratile neke stvari unazad, devalvirala uloga Teritorijalne odbrane, likvidirao partizanski e{alon, ukinule armije i divizije i ostavile dvije republike (Slovenija i Bosna i Hercegovina) bez operativno-strategijskih komandi. Data je prednost avijaciji nad protiv-vazdu{nom odbranom i prednost krupnim sistemima naoru`anja, te je naru{ena i tradicija iz NOR-a (I. Radakovi}, nav. dj., str. 220).
62

odbrane u oblasti komandovanja i organizacije jedinica. Reagovanja na tu reorganizaciju bila su opravdana, jer su mnogi smatrali, uklju~uju}i veliki broj generala, da ona u su{tini razbija jedinstvo oru`anih snaga i destabilizuje odnose izme|u saveznog centra i republika.109 U toku 1988, posebno u drugoj polovini godine, vr{ene su pripreme za potpuni prelazak na nove organizacijsko-formacijske promjene, sa krupnim personalnim promjenama.110 Vojno rukovodstvo je 1988. preimenovalo General{tab JNA u General{tab Oru`anih snaga SFRJ, sa ciljem da General{tab postane {tabno nadre|en svim {tabovima Oru`anih snaga SFRJ, a ne samo {tabovima JNA, koja je bila samo jedna komponenta Oru`anih snaga SFRJ. Na taj su na~in {tabovi Teritorijalne odbrane u republikama i pokrajinama stavljeni u {tabnu pot~injenost novom General{tabu Oru`anih snaga SFRJ.111 Tom prevarom republike su li{ene svojstva subjekta odbrane i izgubile pravo da vlastitim sredstvima brane suverenitet.

109 Isto. 110 R. Dizdarevi}, OD SMRTI TITA DO SMRTI JUGOSLAVIJE, str. 400. Navedene organizacijsko-formacijske promjene stupile su na snagu 1. januara 1989. Umjesto admirala Branka Mamule, koji je inicirao i vodio te promjene i 15. maja 1988. oti{ao u penziju, na du`nost saveznog sekretara za narodnu odbranu je, na Mamulin prijedlog, do{ao njegov zamjenik - general Veljko Kadijevi}, koji je zavr{io te promjene, a na mjesto zamjenika admiral Stane Brovet (Isto). General Blagoje Ad`i} je, na prijedlog generala Kadijevi}a maja 1989. izabran za na~elnika General{taba OS SFRJ (Isto; Isti, IZDAJA VOJNOG VRHA..., str. 147-148). General armije Veljko Kadijevi}, ro|en je 21. novembra 1925. u Imotskom (Hrvatska). Tokom slu`be obavljao je niz va`nih rukovodnih funkcija u OS SFRJ. Na du`nosti saveznog sekretara za narodnu odbranu bio je od 15. maja 1988. - 6. januara 1992, kada je zbog navodnih zdravstvenih problema podnio ostavku na taj polo`aj. Odlukom “krnjeg” Predsjedni{tva SFRJ od 25. februara 1992. penzionisan je sa velikom grupom generala JNA. Ni ovi generali se vi{e nisu uklapali u koncept “skra}ene” Jugoslavije, odnosno Velike Srbije. Za postavljenje generala Kadijevi}a i Ad`i}a na najvi{e du`nosti u JNA li~no je Mamula snosio punu odgovornost (B. Mamula, nav. dj., str. 153). 111 M. [pegelj, PRVA FAZA RATA..., str. 42-43; Isti, SJE]ANJA VOJNIKA, str. 178. Tu je odluku o preimenovanju General{taba JNA u General{tab Oru`anih snaga SFRJ samovoljno donio admiral Branko Mamula, u svojstvu saveznog sekretara za narodnu odbranu.
63

Donesena je i sprovedena odluka o rasformiranju TO Kosova (oko 60.000 ljudi), zato {to je, po Kadijevi}u, bila prete`no sastavljena navodno od “separatisti~kih snaga”. Nakon toga “po~elo se sa stvaranjem mnogo manje teritorijalne odbrane Kosova i od jugoslovenski orijentisanih ljudi” (7.000 ljudi, dok su ostali izbrisani iz spiskova TO).112 Rasformiranje i reorganizaciju TO Kosova, kao jedna od “zna~ajnih” mjera koju je donijelo najvi{e dr`avno i vojno rukovodstvo, treba posmatrati u kontekstu politike koja je vo|ena prema toj pokrajini, odnosno u povezanosti sa drugim mjerama i postupcima koji su proizilazili iz takve politike, a ne samo kao neko primarno vojno-stru~no rje{enje. I uz pretpostavku da se TO Kosova u jednoj nepovoljnoj situaciji mogla koristiti i za me|unacionalne sukobe, na~in na koji je ta odluka provedena, a posebno obrazlo`enja koja je iznio Kadijevi}, s pravom izazivaju sumnju u opravdanost njenog ukidanja. Koliko su te sumnje i nedoumice bile opravdane, vidi se i iz njegovog obrazlo`enja u kome se navodi da se “nakon njenog rasformiranja po~elo sa stvaranjem mnogo manje teritorijalne odbrane Kosova i od jugoslovenski orijentisanih ljudi”,113 ~ime je i sam na jasan na~in ukazao na pravi smisao i cilj njenog dono{enja. Kadijevi}u nije smetala TO kao oblik vojne organizacije (koju je prethodno napadao i osporavao), samo pod uslovom da je sa~injavaju “jugoslovenski orijentisani ljudi” i da se njena funkcija i djelovanje uklapaju u jedan, ve} smi{ljen koncept tzv. transformacije postoje}ih oru`anih snaga i njihove maksimalne politi~ke instrumentalizacije.114
112 Isto; M. [pegelj, PRVA FAZA RATA..., str. 45; S. Biserko, nav. dj., str. 218, nap. 4; B. Mamula, nav. dj., str. 36 i 41. Vojno rukovodstvo, na ~elu sa admiralom Mamulom, je rasformiralo TO Kosova, gdje je, uz vojne obveznike anga`ovane u TO (60.000), bilo jo{ i 250.000 neraspore|enih. U tom je cilju general Asim Hod`i} (na~elnik Uprave TO u General{tabu) s grupom starje{ina na Kosovu prou~avao stanje i predlo`io da se TO svede ukupno na 7.000 obveznika, a svi drugi da se bri{u iz spiskova TO (B. Mamula, nav. dj., str. 41). Kosovo je, po Mamuli, “dovelo u pitanje koncept teritorijalne odbrane u vi{enacionalnoj zajednici kod me|usobno posva|anih nacionalnih skupina”. Stoga su krenuli “k prakti~nom rje{avanju problema”, tako {to su Teritorijalnu odbranu Kosova “doista rasformirali”. Da bi “zadr`ali privid TO Kosova” zadr`ali su “{tabove i svega nekoliko hiljada provjerenog sastava” (Isto, str. 42). 113 V. Kadijevi}, nav. dj., str. 78; I. Radakovi}, nav. dj., str. 33. 114 I. Radakovi}, nav. dj., str. 33. Kadijevi}ev izraz “jugoslovenski” orijentisani ljudi general Radakovi} prevodi rije~ju — unitaristi~ki orijentisani ljudi.
64

Pored toga, vojno rukovodstvo je internim planom izvla~enja vojnih obveznika s Kosova u slu~aju ratne opasnosti rasteretilo “najzna~ajniji dio jugoisto~nog voji{ta mase ljudi u ~ije pona{anje” nisu bili sigurni. Pokri}e za taj dio njihovog plana s Kosova imali su u sli~nom izvla~enju demografskog vi{ka obveznika iz Vojvodine i Slavonije u dubinu dr`avne teritorije — u Bosnu i Srbiju.115 I to je bio jedan od bitnih udara na ustavni koncept Oru`anih snaga SFRJ. Rasformirani su komiteti za op{tenarodnu odbranu i dru{tvenu samoza{titu, ~ime je, po Kadijevi}u, “otklonjena jedna opasnost koja je unosila pometnju u rukovo|enju op{tenarodnom odbranom i komandovanju oru`anim snagama”.116 Rasformiranje armija i uvo|enje korpusa i reorganizacija komandovanja u Oru`anim snagama SFRJ nije bila nikakva vojnostrate{ka niti organizacijska potreba, ve} je rije~, uglavnom, o razlozima politi~ke prirode.117 Cilj je bio da se razbije dotada{nji ustavni koncept odbrane SFRJ. Sve je stavljeno u funkciju centralizacije u neutralizaciji i ukidanju Teritorijalne odbrane, {to je popra}eno i odre|enim kadrovskim rje{enjima. Dominacija srpskog kadra bila je vi{e nego o~igledna. Najve}i broj klju~nih mjesta, dr`ali
115 B. Mamula, nav. dj., str. 42. Ni ti planovi “nisu pro{li u razgovorima u Novom Sadu i Zagrebu, me|utim, oni su za nas bili logi~ni i mi smo ih operacionalizirali”, pi{e admiral Mamula (Isto). 116 V. Kadijevi}, nav. dj., str. 78. Formiranjem komiteta za op{tenarodnu odbranu i dru{tvnu samoza{titu, u praksi je, po Kadijevi}u, “izvr{en jo{ jedan krupan udar na jedinstvo komandovanja oru`anim snagama”. To, zaista, nije bilo tako, kao {to nikako ne stoje ni Kadijevi}eva “naklapanja” o razlozima njihovog formiranja i komplikacije u sistemu rukovo|enja i komandovanja: “Stvarni motivi njihovog formiranja su bili da preko njih SKJ preuzme rukovo|enje svim poslovima odbrane, uklju~uju}i i kontrolu i komandovanje oru`anim snagama. Formalno i javno obja{njavanje njegovoga formiranja je bilo ne{to sasvim drugo. Zato je do{lo do velike pometnje u ovoj sferi, do sukoba nadle`nosti sa ostalim institucijama sistema odbrane i za{tite i daljnjeg komplikovanja, ve} i onako komplikovanog sistema rukovo|enja i komandovanja, pa time i do pove}anja stepena njegove nefunkcionalnosti” (Isto, str. 74). 117 S. Biserko, nav. dj., str. 220; R. Dizdarevi}, OD SMRTI TITA DO SMRTI JUGOSLAVIJE, str. 400-401; S. Poto~ar, nav. dj., str. 213. S tim u vezi Dizdarevi} pi{e: “..., razlozi reorganizacije nisu bili samo ili isklju~ivo vojnostrate{ki, oni su bili i politi~ki; sa mogu}im dalekose`nim posljedicama”( Isto).
65

su Srbi, kao {to su: @ivota Avramovi}, Milutin Kukanjac, Mile Kandi}, Nikola Uzelac, Savo Jankovi} i dr.118 Struktura i brojno stanje OS SFRJ nakon 1988. je bilo slijede}e : JNA je brojala: u miru 180.000 ljudi (15%), a u ratu 1.200.000 ljudi (85%); TO je brojala: u miru oko 1.000 ljudi (2%), a u ratu oko 1.200.000 (98%).119 Kopnena vojska (KoV) JNA je imala sljede}i sastav: 17 korpusa JNA; jednu gardijsku diviziju (1. gardijska divizija - Beograd) i jednu padobransku brigadu (63. padobranska brigada - Ni{) kao samostalne jedinice General{taba; 2.100 tenkova; 1.000 oklopnih transportera; 8.000 artiljerijskih oru|a i 1.300 protivoklopnih raketnih oru|a.120 Jugoslovenska ratna mornarica (JRM) je imala sljede}i sastav: jednu brigadu torpednih ~amaca (14 komada), jednu brigadu raketnih ~amca i raketnih topovnja~a (16 komada), jednu brigadu patrolnih brodova (4 komada), jedan divizion minolovaca (9 komada), jednu brigadu podmornica (11 komada), jedan odred pomorskih diverzanata i tri brigade mornari~ke pje{adije.121 Ratno vazduhoplovstvo i protivvazdu{na odbrana (RV i PVO) je imala sljede}i sastav: tri korpusa - 5. korpus RV i PVO (Zagreb), 1. korpus RV i PVO (Beograd) i 3. korpus RV i PVO (Ni{); vazduhoplovna sredstva: 512 borbenih i 104 transportna aviona, 152 helikoptera; 118 ostalih tipova aviona, te 5.100 protivavionskih topova i 2.800 protivavionskih raketa razli~itog tipa i kalibra (malog, srednjeg i velikog dometa).122
118 I. Radakovi}, nav. dj., str. 67-68; S. Biserko, nav. dj., str. 220. 119 RAT U HRVATSKOJ I BOSNI I HERCEGOVINI 1991.-1995, uredili Branka Maga{ i Ivo @ani}, Zagreb-Sarajevo 1999, Karta br. 2: Struktura i brojnost Oru`anih snaga SFRJ u miru i ratu. Tako su Oru`ane snage SFRJ u ratu brojale (s naprezanjem): 2.400.000, od ~ega oko 550.000 u proizvodnji i logistici, a ostatak u borbenim jedinicama. 120 Isto. 121 Isto. 122 Isto.
66

Izmjenama zakona o vojnoj obavezi i op{tenarodnoj odbrani, u prolje}e 1991, nadle`nosti dru{tveno-politi~kih zajednica su jo{ vi{e su`ene. Njihovu funkciju su preuzeli novoformirani vojnoteritorijalni organi (vojni okruzi i vojni odsjeci). Iz sistema pripremanja i ostvarivanja op{tenarodne odbrane isklju~ene su dru{tveno-politi~ke organizacije i radnici, a Teritorijalna odbrana je svedena na “namjenski dio oru`anih snaga”. ZAKONOM O IZMJENAMA I DOPUNAMA ZAKONA O VOJNOJ OBAVEZI od 26. aprila 1991.123 sve poslove u vezi sa vojnom obavezom nadle`nih organa u republici i autonomnoj pokrajini preuzeli su novi vojnoteritorijalni organi. Za ostvarivanje vojne obaveze bili su, umjesto organizacija udru`enog rada, mjesnih zajednica, drugih samoupravnih organizacija i zajednica, dru{tvenopoliti~kih i dru{tvenih organizacija, dru{tveno-politi~kih zajednica i njihovih organa, odgovorni “vojnoteritorijalni organi, preduze}a, mjesne zajednice i druge organizacije i zajednice”.124 Vojnoteritorijalni organi koje je odre|ivao savezni sekretar za narodnu odbranu su, umjesto nadle`nih organa u republici i autonomnoj pokrajini, obezbje|ivali “provo|enje vojne obaveze na teritoriji za koju je obrazovan, uskla|uje njeno izvr{avanje sa izvr{avanjem drugih prava i du`nosti u oblasti op{tenarodne odbrane na toj teritoriji i, u vezi s tim, preduzima potrebne mjere i sara|uje s nadle`nim organima dru{tveno-politi~ke zajednice”. Nadle`ni vojnoteritorijalni organ je, pored navedenih poslova, umjesto nadle`nog op{tinskog organa, vodio vojnu evidenciju vojnih obveznika
123 ZAKON O IZMJENAMA I DOPUNAMA ZAKONA O VOJNOJ OBAVEZI, “Slu`beni list SFRJ”, br. 30, 26. april 1991, str. 357-358. Predsjedni{tvo Socijalisti~ke Federativne Republike Jugoslavije je, na osnovu ~lana 315. ta~ke 3. Ustava Socijalisti~ke Federativne Republike Jugoslavije, 26. aprila 1991. izdalo UKAZ O PROGLA[ENJU ZAKONA O IZMJENAMA I DOPUNAMA ZAKONA O VOJNOJ OBAVEZI, koga je usvojila Skup{tina SFRJ na sjednici Saveznog vije}a 26. aprila 1991. Ukaz su 26. aprila 1991. svojeru~no potpisali dr Borisav Jovi} (predsjednik Predsjedni{tva SFRJ) i dr Slobodan Gligorijevi} (predsjednik Skup{tine SFRJ). Podzakonskim aktom je utvr|eno da se do juna 1991. izvr{e pripremne radnje i primjena tog zakona (Kazivanje Nihada Halilbegovi}a, sekretara Sekretarijata za narodnu odbranu Grada Sarajeva, dato autoru). 124 Isto, str. 357.
67

i obavljao druge poslove u vezi sa vo|enjem vojne evidencije propisane tim zakonom.125 Vojnoteritorijalni organ je, umjesto nadle`nih organa u republici i autonomnoj pokrajini, izvr{avao planove popune oru`anih snaga. Sve regrutne obaveze (pregledi, ispitivanja) su vr{ene na zahtjeve nadle`nog vojnoteritorijalnog organa (a do tada na zahtjev nadle`nog organa u republici i autonomnoj pokrajini). Regrutovanje su vr{ile regrutne komisije koje je obrazovao nadle`ni vojnoteritorijalni organ, umjesto nadle`nog organa u republici i autonomnoj pokrajini. Regrute za pitomce {kola za rezervne oficire birala je komisija koju je obrazovao nadle`ni vojnoteritorijalni organ, umjesto nadle`nog organa u republici i pokrajini.126 Odga|anje slu`enja vojnog roka, organizovanje i izvo|enje vojnih vje`bi, putovanje u inostranstvo i boravak vojnih obveznika u inostranstvu, pozivanje i evidencija vojnih obveznika, postupak izvr{enja vojne obaveze i druge aktivnosti vr{ili su nadle`ni vojnoteritorijalni organi, umjesto nadle`nih organa u republici i pokrajini.127 ZAKONOM O IZMJENAMA I DOPUNAMA ZAKONA O OP[TENARODNOJ ODBRANI od 15. maja 1991.128 isklju~ene su, uglavnom, mjesne zajednice iz sistema pripremanja i ostvarivanja op{tenarodne odbrane i dru{tvene samoza{tite,129 ~ime je ograni~eno u~e{}e {irih subjekata u pripremanju za rat i neposrednu ratnu opasnost.

125 Isto. 126 Isto. 127 Isto, str. 357-358. 128 ZAKON O IZMJENAMA I DOPUNAMA ZAKONA O OP[TENARODNOJ ODBRANI, “Slu`beni list SFRJ”, br. 35, 17. maj 1991, str. 592-596. Predsjedni{tvo Socijalisti~ke Federativne Republike Jugoslavije je, na osnovu ~lana 315. ta~ke 3. Ustava Socijalisti~ke Federativne Republike Jugoslavije, 15. maja 1991. izdalo UKAZ O PROGLA[ENJU ZAKONA O IZMJENAMA I DOPUNAMA ZAKONA O OP[TENARODNOJ ODBRANI, Istoga su dana dr Slobodan Gligorijevi} (predsjednik Skup{tine SFRJ) i dr Borisav Jovi} (predsjednik Predsjedni{tva SFRJ) potpisali UKAZ O PROGLA[ENJU ZAKONA O IZMJENAMA I DOPUNAMA ZAKONA O OP[TENARODNOJ ODBRANI (iz 1982.) — Isto. 129 Isto, str. 593.
68

To ukazuje i na razloge ukidanja jedinica Teritorijalne odbrane u mjesnim zajednicama, {to je onemogu}avalo organizovanje masovnog otpora stanovni{tva u slu~aju rata. Savezi i udru`enja rezervnih vojnih starje{ina, kao i organizacije u oblasti tehni~ke, fizi~ke kulture i sporta, te druge organizacije i njihove aktivnosti u vezi sa zadacima op{tenarodne odbrane i dru{tvene samoza{tite su isklju~eni.130 To se posebno odnosilo na zabranu anga`ovanja svih njihovih ~lanova za op{tenarodnu odbranu i dru{tvenu samoza{titu, {to je zna~ilo isklju~ivanje svih organizacija koje su bitno mogle doprinijeti odbrani zemlje. Radnici su u su{tini isklju~eni iz sistema op{tenarodne odbrane.131 Tako|e su isklju~ene dru{tveno-politi~ke i druge dru{tvene organizacije i udru`enja gra|ana u sprovo|enju priprema za svoje aktivnosti u ratu, u slu~aju neposredne ratne opasnosti i drugim vanrednim prilikama, kao i njihovi drugi zadaci iz oblasti op{tenarodne odbrane i dru{tvene samoza{tite.132 Iz oblasti op{tenarodne odbrane i dru{tvne samoza{tite isklju~eni su Savez komunista, Socijalisti~ki savez radnog naroda Jugoslavije, Savez socijalisti~ke omladine Jugoslavije i druge dru{tveno-politi~ke organizacije i udru`enja,133 kao i komiteti za op{tenarodnu odbranu i dru{tvenu samoza{titu.134 Ovla{tenja Saveznog sekretarijata za narodnu odbranu u vr{enju inspekcijskih poslova u oblasti op{tenarodne odbrane (“u sprovo|enju saveznih zakona i drugih saveznih propisa i planova i mjera organa i organizacija Federacije…”) su pro{irena i obavljanjem poslova vojne obaveze.135 Iz Vojnog savjeta su isklju~eni komandanti Teritorijalne odbrane republika i autonomnih pokrajina,136 {to je
130 Isto. 131 Isto. 132 Isto. 133 Isto, str. 593-594. 134 Isto. 135 Isto. 136 Isto.
69

zna~ilo da je vojska preuzela sve kompetencije rukovo|enja i komandovanja op{tenarodnom odbranom i dru{tvenom samoza{titom. Teritorijalna odbrana je, od naj{ireg oblika organizovanog oru`anog op{tenarodnog otpora, definirana kao “namjenski dio oru`anih snaga”. Isklju~eno je organizovanje Teritorijalne odbrane u osnovnoj i drugoj organizaciji udru`enog rada (preduze}a) i mjesnoj zajednici.137 Komandanta Teritorijalne odbrane republike i autonomne pokrajine imenovalo je i razrje{avalo Predsjedni{tvo SFRJ (“kao najvi{i organ rukovo|enja i komandovanja oru`anim snagama”), “nakon pribavljenog mi{ljenja predsjednika, odnosno predsjedni{tva republike”.138 Time je su`en prostor za {ire konsultacije i isklju~en dotada{nji prijedlog nadle`nog republi~kog, odnosno pokrajinskog organa Teritorijalne odbrane. Komandante Teritorijalne odbrane op{tina i drugih dru{tveno-politi~kih zajednica u republici, odnosno autonomnoj pokrajini, postavljao je komandant teritorijalne odbrane republike/pokrajine,139 bez konsultacija sa vi{im strukturama.

137 Isto. 138 Isto. 139 Isto.
70

3. Ilegalni [tab Vrhovne komande

Nakon {to je poslije smrti vrhovnog komandanta (Josipa Broza Tita) postalo samostalan faktor izvan okvira nadzora civilnih struktura vlasti, vojno rukovodstvo je iznosilo svoje ocjene i procjene aktuelne situacije u zemlji i stanju u vojsci (“.... ocjene... o najva`nijim doga|ajima i prelomnim momentima...), kao i svoja vi|enja problema koji su iz takve situacije i stanja proizilazili za odbranu zemlje. Na taj se na~in to rukovodstvo mije{alo u politi~ki `ivot zemlje i nametalo dono{enje politi~kih odluka o “budu}nosti” Jugoslavije, jer je bilo u potpunosti politizirano. Te su procjene, posebno tuma~enja generala Kadijevi}a, o zbivanjima u jugoslovenskom dru{tvu i oru`anim snagama bile subjektivne, dogmatske i jednostrane.140 Sistem socijalisti~kog samoupravljanja i organizacija dr`ave SFRJ su, po Kadijevi}u, bili u funkciji razbijanja SFRJ. Socijalisti~ko samoupravljanje je za Kadijevi}a ”tzv. samoupravljanje, koje je, izme|u ostaloga, imalo vi{e utopijskih ideja nego {to ih je imao poznati utopista Robert Oven”, a koje je, po njemu, pored ostalog, predstavljalo pogodno tlo “za stvaranje nacionalnih dr`ava, odnosno kao ekonomske pripreme i pretpostavke raspada SFRJ”.141
140 V. Kadijevi}, nav. dj, str. 35-36, 148 i dr.; I. Radakovi}, nav. dj., str. 2 i 68; B. Jovi}, POSLEDNJI DANI SFRJ, drugo izdanje, Kragujevac 1996, str. 286 i druge; D. Marijan, ORU@ANE SNAGE SFRJ..., str. 354. Admiral Branko Mamula i generali Veljko Kadijevi} i Blagoje Ad`i} su, po ocjeni generala S. Poto~ara, bili obi~ni zagri`enici (I. Radakovi}, nav. dj., str. 68). 141 V. Kadijevi}, nav. dj., str. 53-71 i 158. “Prakti~na posljedica toga sistema”, koji je “formalno izgledao kao antipod realsocijalizmu isto~noevropskoga tipa”, bila je, po Kadijevi}u, “samo pove}ana anarhi~nost, progon u privredi sposobnih ljudi kao
71

Kardeljev koncept Jugoslavije, koga Kadijevi} naziva i konceptom raspada Jugoslavije, usvojen {ezdesetih godina XX stolje}a, bio je, po njemu, katastrofalan. Ta odluka, da se odustane od politike koja je pobijedila u oslobodila~kom ratu i “okupila narode Jugoslavije u jednu dr`avu i obezbijedila takvoj Jugoslaviji najve}i apsolutni i relativni progres u njenoj dosada{njoj istoriji” je, po Kadijevi}u, “svakako najpogre{nija i najpogubnija od svih u `ivotu druge Jugoslavije”. Tu je odluku, po njemu, donio Tito. On je, po Kadijevi}u, kao vo|a SKJ i {ef dr`ave, prihvatio i “koncept razgradnje federalne dr`ave”,142 {to nije ta~no. Za vojno rukovodstvo, a posebno generala Kadijevi}a, Ustav iz 1974. je, “predstavljao ustavno-pravni osnov” za razbijanje Jugoslavije, ~ija je “dosljedna primjena neminovno i zakonito” vodila zemlju u raspad. Cilj tog ustava je, po njemu, bio da stvori “ustavno-pravne osnove za razbijanje Jugoslavije” i onemogu}i efikasno funkcionisanje federalne dr`ave.143 Ustav SFRJ iz 1974, “kao i dr`avno, politi~ko i ekonomsko ustrojstvo zemlje na njemu zasnovano”, dao je, po Kadijevi}u, ”najzna~ajniji doprinos”, ”daljem procesu raspadanja SFRJ”. U dr`avnom ure|enju ”najkrupnije gre{ke koje su najvi{e pomogle raspadu Jugoslavije” bile su, po Kadijevi}u, vezane ”za razgradnju i potpunu paralizu federalne dr`ave”. S tim u vezi, ”izuzetno mjesto u negativnom smislu”, tvrdi Kadijevi}, ”imala je iskonstruisana institucija Predsjedni{tva SFRJ kao {efa dr`ave sa nadle`nostima i mogu}nostima, ta~nije nemogu}nostima, njihove realizacije koje su fakti~ki ostavile dr`avu bez dr`avnog rukovodstva”.144

tehnomenad`era i antisamoupravlja~a, rascjepkanost privrede sa najve}im stepenom autarhi~nosti, {to je sve predstavljalo pogodno tlo za stvaranje nacionalnih ekonomija kao ekonomske pretpostavke za stvaranje nacionalnih dr`ava, odnosno kao ekonomske pripreme i pretpostavke raspada SFRJ” (Isto, str. 158). 142 Isto, str. 53-71. 143 Isto, str. 65-68 i 108, nap. 6. 144 Isto, str. 158. Toj ordinarnoj gluposti Kadijevi} je dodao i “najordinarnije gluposti o odumiranju dr`ave i preuzimanju njenih funkcija od strane nekakvih samoupravnih asocijacija”, kojima se “slika o bijedi jugoslovenske feredralne dr`ave u koju su je njeni tvorci uvalili, kompletira” (Isto).
72

Za jugoslovensku vojsku, koja je bila “suo~ena sa mnogo ozbiljnih i te{kih problema”, po Kadijevi}u, “najve}i problem je bio” “u nepostojanju prave dr`ave koja bi svoj dio posla u ratu vodila, i pravog vrhovnog komandanta u licu Predsedni{tva SFRJ”. Tim prije, jer su “pojedini ~lanovi” Predsjedni{tva navodno “neprijateljski djelovali prema Jugoslaviji i prema JNA”, a {to je, izme|u ostalog, “onemogu}avalo normalno komandovanje”.145 ”Gre{kama” u politici o nacionalnom pitanju, u~injenim po~etkom {ezdesetih godina XX stolje}a, zapo~et je, po Kadijevi}u, ”raspad druge Jugoslavije”.146 U raspadu Jugoslavije zna~ajnu ulogu su, po Kadijevi}u, odigrali i sljede}i procesi: ure|enje vi{epartijskog sistema, uticaj velikih sila, posebno SAD i Njema~ke, “raspad bipolarne strukture svijeta”,

145 Isto, str. 94-95 i 164-165. General Kadijevi} piše o JNA kao “vojsci bez dr`ave”, u kojoj je dugo ostao i napredovao. On je u toj vojsci, koja je, “najprije ustavno-pravno Ustavom iz 1974. godine i odgovaraju}im zakonima, a zatim i stvarno postala vojska bez svoje dr`ave”, od 1974, kada je po njemu JNA postala “vojska bez dr`ave”, pa do 1992. (to zna~i za 18 godina) unapre|ivan u najviše ~inove i na kraju, u~estvovao i komandovao snagama za “odbranu” od razbijanja SFRJ, koje, kako on ka`e, nije ni bilo? Po njemu su SFRJ i JNA razarale nepremostive krize ve} 30 godina (~ak od 1962.), pri ~emu je sam raspad SFRJ i JNA trajao 18 godina. I u takvoj situaciji on je vodio “vojsku bez dr`ave”? (V. Kadijevi}, nav. dj., str. 5, 76 i 94-95). Sistem vlasti federalne dr`ave, “bez pravih i jasnih ustavnih ovla{}enja, karizme li~nosti i potrebne efikasnosti federalnih institucija”, po admiralu Mamuli, “jedva da je postojao”. I po njemu je vojska, “u kriti~nom periodu”, kada je “upravljanje zemljom preuzelo kolektivno dr`avno rukovodstvo”, ostala “bez vrhovnog komandanta”. Za njega je “kolektivni vrhovni komandant” “od tridesetak osoba” “kreatura s kojom su se, poslije Titovog odlaska, srele JNA i oru`ane snage” (B. Mamula, nav. dj., str. 14; D. Marijan, nav. dj., str. 354, nap. 25). 146 Isto, str. 157-158. Te su navodne gre{ke, pi{e Kadijevi},: “cio razvoj usmjerile ka sputavanju i gu{enju zajedni~kih interesa jugoslovenskih naroda, a podsticanju i razvijanju samo nacionalnih, neminovno vodile zao{travanju me|usobnih odnosa do sukobljavanja svih vrsta. To je stvorilo idealan ambijent za ra|anje nacionalnih, a ne jugoslovenskih politika i njihovih lidera i tako je to~ak zamajac svakim novim zna~ajnijim doga|ajem dobivao veliko ubrzanje u pravcu sukoba i rascjepa” (Isto, str. 158).
73

“teritorijalne pretenzije nekih susjednih zemalja na dijelove jugoslovenske teritorije”; aktivnosti Zapada, predvo|enog SAD u ru{enju sistema u socijalisti~kim zemljama i dr.147 Govore}i o faktorima koji su imali primat u razbijanju SFRJ, Kadijevi} daje prednost “unutra{njem faktoru”, iako su “imala oba u me|usobnoj povezanosti i uslovljenosti”. S tim u vezi, on tvrdi da “bez jakog, ~ak odlu~uju}ega djelovanja spoljnih faktora, razvoj doga|aja u Jugoslaviji sigurno ne bi i{ao onako kako je i{ao. Ako ni{ta drugo, izdvajanje pojedinih naroda iz Jugoslavije i{lo bi uz mnogo ve}e po{tovanje legalnoga puta, te prema tome i sa mnogo manje krvi, mo`da sasvim bez ozbiljnijeg prolivanja krvi”.148 Takva Kadijevi}eva ocjena “o zna~aju i me|uzavisnosti uticaja unutra{njih i spoljnih ~inilaca na razbijanje SFRJ”, imala je, po njemu, “op{tu vrednost” i odnosila se “na cjelinu procesa po sadr`aju i vremenu trajanja”. Me|utim, karakteriziraju}i taj op{ti stav na tok doga|aja u zavr{noj fazi razbijanja Jugoslavije, Kadijevi} tvrdi da je “strani faktor preuzeo odlu~uju}u ulogu u upravljanju jugoslovenskom krizom, odre|uju}i sadr`aj i na~ine razbijanja SFRJ, nakon po~etka raspada SSSR-a, kada je postalo jasno da SSSR vi{e ne kontroli{e ni procese unutar sebe, a pogotovu ne mo`e uticati na procese u sferama njegovih do ju~e vitalnih spoljnih interesa”.149 Takve izmi{ljene, tvrde i nagla{eno negativne procjene, posebno generala Kadijevi}a, proizilazile su iz konstatacije da se u Jugoslaviji vodi specijalni rat, da “upravljanje zbivanjima u Jugoslaviji dominantno preuzima strani faktor”, da se radi o kontrarevoluciji, politi~koj krizi koja se zao{travala i sve vi{e {irila, i koja }e, “putem krvavog gra|anskog rata”, “neminovno” dovesti do raspada Jugoslavije, pri ~emu je insistirano na promjeni ustavne uloge dr`avnog Predsjedni{tva, jer su se, po vojnom rukovodstvu, uzroci nalazili u proma{ajima u sistemu. S tim u vezi, tvrdili su da je su{tina

147 Isto, 159-161. 148 Isto, str. 161. 149 Isto.
74

svih tih problema u rukovo|enju dr`avom, jer navodno Jugoslavija nije imala federalne institucije dr`avnog rukovo|enja. Ponavljali su mi{ljenje da na nivou Federacije ne postoji nijedan organ rukovo|enja dr`avom i da je potrebna promjena uloge i ovla{}enja dr`avnog Predsjedni{tva Jugoslavije za nove uslove i da ono jedino mo`e da preuzme ulogu izvo|enja zemlje iz krize. To je zna~ilo da dr`avni vrh iza|e iz ustavnih okvira i nadle`nosti. Su{tina takvog na~ina mi{ljenja i sugerisanja bila je unitaristi~ka.150 Nemogu}e je da na te stavove nisu uticale njegove veze sa odre|enim faktorima u SSSR-u, posebno zavjereni~kom grupom Jazova. Vojno rukovodstvo je, “osje}aju}i” opasnost “od gra|anskog rata i raspar~avanja Jugoslavije”, sve vi{e i detaljnije “razra|ivalo” ulogu JNA u suzbijanju “unutra{njeg neprijatelja”. Ocjenjivalo je da je “naru{avanje ustavnog poretka masovno, da zemlji preti haos i gra|anski rat”, zala`u}i se za “dosledno” osiguranje ustavnog poretka primjenom Ustava SFRJ i preduzimanjem mjera “prema svima koji se toga ne pridr`avaju...”.151

150 R. Dizdarevi}, IZDAJA VOJNOG VRHA, str. 156 i 163; Isti, OD SMRTI TITA DO SMRTI JUGOSLAVIJE, str. 401-409; V. Kadijevi}, nav. dj., str. 35-36; I. Radakovi}, nav. dj., str. 36 i 60. To je, po R. Dizdarevi}u, u Predsjedni{tvu bilo “politi~ki i apsolutno neprihvatljivo, a i nerealno...”. Jugoslovenska dr`ava je, “kada se analiziraju nadle`nosti Predsjedni{tva SFRJ, na~in odlu~ivanja, odnosno zaklju~ivanja, odnosno preporu~ivanja, izbor ~lanova Predsjedni{tva i njihova verifikacija, odgovornost kolektivna i pojedina~na”, po Kadijevi}u, “potpuno jasno” “fakti~ki ostavljena bez {efa dr`ave, dakle, bez rukovodstva”. Taj se “nedostatak dr`avnog ure|enja”, po njemu, pokazao “klju~nim”. “Uvi|aju}i to”, vojno rukovodstvo je, u pripremi ustavnih promjena 1988, a “suo~eno sa krizom u zemlji koja je ve} tada skoro potpuno razorila dru{tveno i jo{ vi{e dr`avno tkivo Jugoslavije”, “upozoravalo” “upravo na tu opasnost” i predlagalo “ustavne promjene vezane za nadle`nosti i funkcionisanje Predsjedni{tva SFRJ”. Prvi put su odbijeni “sa blagim prijekorom” da oni to dobro ne razumiju. Predla`u}i drugi put te promjene i to Ustavnoj komisiji i Predsjedni{tvu SFRJ, ponovo su odbijeni, “sa neskrivenom kvalifikacijom” tog prijedloga “kao unitaristi~kog” (V. Kadijevi}, nav. dj., str. 65-66). 151 B. Jovi}, nav. dj., str. 116-118, 132-133, 236-239, 247, 265-269, 276-278, 286-294 i dr.
75

Radikalno smanjenje spoljne opasnosti152 i negativni unutra{nji razvoj stavljao je sve vi{e u prvi plan ustavnu ulogu Oru`anih snaga u odbrani Ustavom utvr|enog dru{tvenog sistema. To je zna~ilo ve}e okretanje vojnog rukovodstva unutra{njem stanju u zemlji nego spoljnim aspektima sigurnosti i usavr{avanja odbrane od spoljnih opasnosti, {to je, posebno za budu}nost, sadr`avalo ozbiljne opasnosti.153 “Mamulina doktrina” (izgra|ena 1982.-1988.) se u spoljnim odnosima oslanjala na konzervativne snage SSSR-a, a u unutra{njim na JNA da ona preuzme ulogu arbitra u preure|enju dr`ave. Godine 1985. argumenti ja~anja JNA zbog spoljne opasnosti po~eli su slabiti (susret Gorba~ov - Regan), jer je nestajala opasnost “napada na Jugoslaviju s radikalnim ciljem”,154 i “jedinstvene” Oru`ane snage SFRJ su sve vi{e usmjeravane za gu{enje unutra{njih zahtjeva. Sve je ra|eno tako da se ne vidi da se JNA sprema za unutra{nje sukobe. Kriza i nesigurnost finansiranja vojske uticala je na op{te raspolo`enje u vojnom rukovodstvu, {to je dovelo do osje}anja

152 R. Dizdarevi}, IZDAJA VOJNOG VRHA, str. 55. Zbog geostrate{kog prostora Jugoslavije u dugom je periodu za tu zemlju postojala realna opasnost spolja, posebno u blokovskom sudaranju, usljed ~ega je stalno ja~ala svoju odbrambenu sposobnost. Sa procesom popu{tanja zategnutosti izme|u blokova, te nastojanjem i ja~anjem procesa pregovaranja i sporazumijevanja Istoka i Zapada, strate{ki zna~aj jugoslovenskog prostora je opadao, ~ime je i interes za Jugoslaviju, sa tog aspekta, bio na silaznoj liniji (Isto). 153 B. Jovi}, nav. dj., str. 406-407; R. Dizdarevi}, IZDAJA VOJNOG VRHA, str. 55. JNA je sistematski pripremana “za unutra{nje zahvate u pojedinim republikama”. Autorima tajnih planova i scenaristima tih nastojanja i{lo je na ruku to {to su za pokrovitelje jedno vrijeme imali ~elne ljude Predsjedni{tva SFRJ (S. Poto~ar, nav. dj., str. 105-106). 154 B. Mamula, nav. dj., str. 65. S tim u vezi, admiral Mamula pi{e: “Dvije supersile po~ele su razgovore o razoru`anju, smanjenju napetosti i izgradnji me|usobnog povjerenja. Godine 1985. dolazi do prvog susreta Gorba~ov - Regan u Rejkjaviku. Po~ela je rasprava o uklanjanju raketa srednjeg i malog dometa u Evropi i smanjenju konvencionalnih snaga i naoru`anja vojnih blokova. Otvoren je problem smanjenja ukupnih nuklearnih potencijala suprotstavljenih snaga. Rat me|u blokovima gubio je na aktualnosti” (Isto). JNA je i u prvoj polovini 1991. djelovala u skladu sa “Mamulinom doktrinom” (S. Biserko, nav. dj., str. 219, nap. 7).
76

materijalne nesigurnosti vojske, a time i do osje}anja da JNA nema jednak oslonac u svima u Jugoslaviji.155 Vojno rukovodstvo je 1989. ~vrsto stalo na velikosrpsku nacionalisti~ku politiku rukovodstva Srbije i li~no Slobodana Milo{evi}a.156 To je
155 B. Jovi}, nav. dj., str. 408. 156 R. Dizdarevi}, IZDAJA VOJNOG VRHA, str. 157 i 162; V. @arkovi}, ZAOKRU@ENJE SRPSKIH ZEMALJA, u : F. Ademovi}, nav. dj., str. 56; S. Poto~ar, UROTA GENERAL[TABA PROTIV NARODA, u : F. Ademovi}, nav. dj., str. 105106; A. Luke`i}, KRVAVA BESPU]A JNA, u : F. Ademovi}, nav. dj., str. 70; B. Mamula, nav. dj., str. 159-160. General Kadijevi} je oti{ao s ja~im — s Milo{evi}em koji mu je izgledao najja~i. Savezni sekretar je u Milo{evi}evom re`imu vidio ja~eg, priklonio mu se i prihvatio velikosrpski koncept. Na tom je konceptu, po Mamuli, “potro{io JNA”, koja je, nakon {to su je napustili Slovenci, Hrvati, Bo{njaci i ostali — “zaista postala velikosrpska” (Slobodna Bosna, br. 186, 8. juni 2000, str. 25, Intervju Branka Mamule). Kadijevi}, tvrdi Mamula, “u kriti~no vrijeme 1991.”, “spreman sti`e do ta~ke na kojoj bi trebao prelomiti i preuzeti rizik”, odustaje. Po Mamulinoj ocjeni, u pitanju su bila tri faktora koja su djelovala uporedo: Kadijevi} nije bio general odluke nego izvr{enja, nije vjerovao u sposobnost JNA da izvr{i njegovu odluku i nije smatrao da JNA treba u Jugoslaviji zadr`avati narode koji to nisu `eljeli. Govore}i o tome, admiral Mamula s pravom tvrdi da JNA “nije trebala nikoga zadr`avati niti tjerati iz Jugoslavije. Njena ustavna uloga je bila vrlo jasna — da odbrani teritorijalni integritet i ustavni poredak zemlje dok se jugoslavenski narodi druga~ije ne dogovore. Nije moglo biti govora o tome da Milo{evi} ili netko drugi pomo}u JNA prekraja Jugoslaviju i stvara novu dr`avnu konstrukciju, kako bi svi Srbi `ivjeli u jednoj dr`avi. A prihva}eno je upravo to” (B. Mamula, nav. dj., str. 159). S obzirom na to da su, po Mamuli, Kadijevi} i vode}i generali oko njega (Ad`i}, [imi}, Brovet i drugi) bili ~vrsto opredijeljeni za jedinstvenu Jugoslaviju, postavlja se vi{e pitanja, me|u kojima i sljede}e: ~ime se vojni vrh (i general Kadijevi} li~no) rukovodio da napusti jugoslovensku politi~ku opciju i prihvati velikosrpsku? U tra`enju odgovora na to pitanje Mamula tvrdi da realna procjena stanja u zemlji i raspolo`enje u JNA vojni vrh nisu na to mogla navesti. Stoga je rukovodstvo JNA moralo imati svoju procjenu i upravljati se prema njoj — “jedino i isklju~ivo prema njoj”, tvrdi Mamula. “A pitanje, da li bi ih ona dovela do sukoba s Predsjedni{tvom, rukovodstvima republika i drugim institucijama Federacije i republika, nije smjelo poroditi strah i onemogu}iti Armiju da izvr{ava svoje ustavne obaveze”. Kadijevi}u je, po Mamuli, bilo poznato da je vojni vrh za takvu situaciju imao rje{enje i plan. “On ga je prihvatio, dalje razradio i a`urirao. Ni{ta se novo nije dogodilo {to nismo bili predvidjeli. A kako nesigurni i ustra{eni po pravilu tra`e da se sklone pod skut ja~ega, a ja~i je izgledao Milo{evi} i probu|eni srpski nacionalizam, Kadijevi} se odlu~io.” To se, po Mamulinim procjenama, dogodilo 1989. (Isto, str. 159-160).
77

rukovodstvo, i li~no general Kadijevi}, bilo u podre|enom polo`aju prema Milo{evi}u.157 U skladu sa srpskim velikodr`avnim projektom, vojno rukovodstvo se zalagalo “za brzo stvaranje nove Jugoslavije”.158 Glavni motiv za takav njihov stav, po Kadijevi}u, “nije bio samo u potrebi da JNA ima svoju dr`avu”, ve} navodno, “prije svega, u uvjerenju da ima naroda u Jugoslaviji koji zaista `ele da `ive u zajedni~koj dr`avi”.159 Kadijevi} pri tom namjerno brka pravo naroda i pravo konstitutivnih elemenata Federacije. Prihvataju}i velikosrpski nacionalizam i neposredno se stavljaju}i u njegovu slu`bu, vojno rukovodstvo je razbijalo zajedni~ku jugoslovensku dr`avu i istovremeno se zalagalo za “brzo stvaranje nove Jugoslavije” samo od dva, bolje re~eno jednog - srpskog naroda, jer je za nosioce Velikosrpskog pokreta Crna Gora sastavni dio Srbije, a Crnogorci - Srbi. Taj je generalni politi~ki cilj vojno rukovodstvo prikrilo floskulom “da ima naroda u Jugoslaviji koji `ele da `ive u zajedni~koj dr`avi”.160 Zbog toga se vojno rukovodstvo borilo za formiranje takve dr`ave — “nove Jugoslavije od naroda koji to `ele”161 i “u odsudnom trenutku jugoslovenske drame” stalo na stranu velikosrpskog nacionalizma, te za njegov ra~un i njegove nacionalisti~ke politike o “zaokru`enju srpskih zemalja”, prihvatilo osvaja~ki rat kao sredstvo vojnog rje{avanja jugoslovenske krize i upotrijebilo mo}no oru`je JNA za ru{enje sela i gradova po Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini.162

157 V. @arkovi}, nav. dj., str. 56; I. Radakovi}, nav. dj., str. 2; B. Mamula, nav. dj., str. 170. 158 V. Kadijevi}, nav. dj., str. 90. Iznose}i takvu tvrdnju, general Kadijevi} navodi da je to ~injeno, jer je “s razvojem doga|aja” navodno “sve vi{e nestajala jugoslovenska dr`ava”. 159 Isto. 160 Isto. Taj cilj general Kadijevi} je formulisao tvrdnjom: “..., pa zato takvu dr`avu treba i stvoriti” (Isto). 161 Isto, str. 134. Uz taj generalni politi~ki cilj Kadijevi} formalno navodi i “pravedan i miran razlaz sa onim narodima koji ne `ele da ostanu u Jugoslaviji” (Isto). To je, na`alost, bila prazna fraza. 162 V. @arkovi}, nav. dj., str. 56; I. Radakovi}, nav. dj., str. 2; B. Mamula, nav. dj., str. 170.
78

Vojska je sve vi{e izmicala ispod kontrole Vrhovne komande, postavljaju}i se iznad Predsjedni{tva SFRJ. Rukovodstvo Velikosrpskog pokreta omogu}ilo joj je da proglasi neustavni organ — [tab Vrhovne komande. To je bilo posebno o~igledno avgusta 1990, kada je u Kninu vojska MIG-ovima sprije~ila intervenciju MUP-a Republike Hrvatske protiv kninske ~etni~ke oru`ane pobune i poslije nasilne vojne intevencije u Pakracu, po~etkom marta 1991, kada je MUP u Pakracu poku{ao izvr{iti svoje ustavne i zakonske obaveze. Tada je u Pakracu vojska intervenisala u sjeni vojnog udara — po nare|enju predsjednika Jovi}a.163 General Kadijevi} (savezni sekretar za narodnu odbranu ministar vojni) sve je dalje bio od svog predsjednika (A. Markovi}a), a [tab Vrhovne komande sve dalje od Vrhovne komande Oru`anih snaga SFRJ (Predsjedni{tva SFRJ), odnosno “sve vidljivije pod skutima” Slobodana Milo{evi}a.164 Na vi{e mjesta u svojoj knjizi general Kadijevi} nagla{eno govori o ulozi i u~incima [taba Vrhovne komande kao nosioca procjena. Tako, na primjer, pi{e da prema procjenama [taba Vrhovne komande krajem 1989. “upravljanje zbivanjima u Jugoslaviji dominantno preuzima strani faktor”, te da je “pune dvije godine prije toga (tj. od 1987. U vojnom rukovodstvu se 1989./1990. kod pojedinaca pojavilo nezadovoljstvo {to se odlu~nije ne pru`a otpor velikosrpskom nacionalzimu i Milo{evi}evoj agresivnoj politici koja je razbijala Jugoslaviju. Najodre|eniji u toj kritici, koja je upu}ivana generalu Kadijevi}u, bili su admiral Petar [imi} i general-pukovnik Simeon Bun~i} (R. Dizdarevi}, IZDAJA VOJNOG VRHA, str. 161). Admiral [imi} je bio nekoliko godina predsjednik Komiteta SKJ u JNA, kao i u vrijeme dok je Raif Dizdarevi} bio u Predsjedni{tvu. [imi} je, po Dizdarevi}u, bio politi~ki najzrelija li~nost u tada{njem vojnom rukovodstvu, sa sna`nim moralnim i politi~kim integritetom. Zbog polo`aja koji je zauzimao i politi~kih kvaliteta, on je, po Dizdarevi}u, bio sna`na brana prodoru bilo kakvih, posebno velikosrpskih uticaja na vojno rukovodstvo i nepomirljiv prema nacionalisti~kim pojavama u JNA. S tim u vezi, Dizdarevi} pi{e kako je on davao sna`an li~ni pe~at djelovanju SK u JNA, u kojoj je u`ivao nesumnjiv ugled. Na`alost, admiral [imi} je, nakon jednog sastanka vojnog rukovodstva kod Kadijevi}a 1990. do`ivio smrtonosan mo`dani udar (Isto, str. 161-162). 163 S. Mesi}, KAKO JE SRU[ENA JUGOSLAVIJA : POLITI^KI MEMOARI, Zagreb 1994, str. 23; I. Radakovi}, nav. dj., str. 68. 164 S. Mesi}, nav. dj., str. 26.
79

prim. S. ^.), [tab Vrhovne komande ukazivao da se to vrijeme velikom brzinom pribli`ava”. Pored toga, [tab Vrhovne komande je, po Kadijevi}u, “dokazivao” “da je, ako se ne krene drugim putem koji smo predlagali..., raspad Jugoslavije neminovan, kao i to da taj raspad u ovakvim unutra{njim i me|unarodnim okolnostima, mo`e biti samo putem krvavoga gra|anskog rata, ~ije dimenzije i posljedice niko nije u stanju predvidjeti”.165 Vojno rukovodstvo je, u vezi sa pitanjima uticaja stranog faktora na zbivanja u Jugoslaviji, ocijenilo “da strani faktor objektivno preuzima odlu~uju}u ulogu u upravljanju jugoslovenskom krizom”. Raspadom Var{avskog ugovora i SSSR-a promijenjen je strategijski zna~aj jugoslovenskog prostora. Ishod borbe za jugoslovensku dr`avu, odnosno borbe protiv nje, direktno je, po procjenama vojnog rukovodstva, zavisio i od sudbine sovjetske dr`ave.166 [tab Vrhovne komande OS SFRJ je, po Kadijevi}u, “redovno je pratio i procjenivao sve faktore — spoljnje i unutra{nje — od kojih je zavisila bezbjednost zemlje, a sve krupne odluke, od razvojnih do planova upotrebe, koje su iz tih procjena proizilazile, predlagao Predsjedni{tvu SFRJ kao Vrhovnom komandantu Oru`anih snaga”. To je [tab Vrhovne komande, od 15. maja 1988. do 6. januara 1992, u vrijeme kada je Kadijevi} bio na du`nosti saveznog sekretara za narodnu odbranu i istovremeno na~elnik [taba Vrhovne komande, “~inio stalno bez obzira da li je Predsjedni{tvo SFRJ radilo u punom ili, po raznim osnovama, smanjenom sastavu”.167 Konstatacija generala Kadijevi}a da je [tab Vrhovne komande dok je on bio na~elnik tog {taba, Predsjedni{tvu SFRJ, kao Vrhovnom komandantu OS SFRJ, “stalno, bez obzira da li je Predsjedni{tvo SFRJ radilo u punom ili, po raznim osnovama, smanjenom sastavu”, redovno predlagao mjere i “sve krupne odluke...”, nije ta~na. Tim prije, jer on u svojoj knjizi, pored navedene konstatacije, tvrdi da je Štab Vrhovne komande imao “dvojnu komunikaciju” sa Predsjedništvom

165 V. Kadijevi}, nav. dj., str. 35-36. 166 Isto, str. 29, 31 i 36. 167 Isto, str. 6.
80

SFRJ.168 Dio prijedloga je iznosio pred cijelim Predsjedni{tvom, a dio samo pred onim ~lanovima koji su “radili za Jugoslaviju”,169 odnosno za fa{isti~ku tvorevinu — Veliku Srbiju. To je bila “~etvorka” Slobodana Milo{evi}a, na ~elu sa Jovi}em. I ta ~injenica potvr|uje da je rije~ o ilegalnom organu, koji je bio u neposrednoj slu`bi Velikosrpskog pokreta, a ne u slu`bi Predsjedni{tva SFRJ, {to, izme|u ostalog, zna~i da to nije bio organ Predsjedni{tva. O~igledno je da Kadijevi} u istoj knjizi demantuje sebe, negiraju}i svoje ocjene i zaklju~ke, i ujedno otkriva sve zakulisne radnje i planirane aktivnosti koje je pod izgovorom “o~uvanja “ Jugoslavije, izvodilo rukovodstvo Velikosrpskog pokreta, napadaju}i “pojedine” ~lanove Predsjedni{tva SFRJ, kao i narode, kako su navodno aktivno radili “na razbijanju Jugoslavije”, pri ~emu su sebe prikazivali za jedine branioce zajedni~ke dr`ave (”... koji su radili za Jugoslaviju”). [tab Vrhovne komande je, izme|u ostalog, predlo`io rasformiranje i razoru`anje “paravojnih” formacija u Jugoslaviji i zavo|enje vanrednog stanja u zemlji, izveo vojni napad na Sloveniju, zatim nakon toga (poraza) smatrao “da je jedino rje{enje da JNA napusti Sloveniju”,170 te sa~inio
168 Isto, str. 120, nap. 7. Takvu je komunikaciju [tab Vrhovne komande, po Kadijevi}u, “morao imati i imao je” navodno “zbog poznatog stanja u Predsjedni{tvu SFRJ, u to vrijeme /sredina 1991. - prim. S. ^./, posebno ~injenice da su pojedini njegovi ~lanovi aktivno radili na razbijanju Jugoslavije i bili veliki neprijatelji JNA” (Isto). O tome vidi i: B . Jovi}, nav. dj., str. 94. 169 Isto. To je, navodi Kadijevi}, bila “izuzetno slo`ena situacija za vojsku”. Me|utim, “drugog izbora nismo imali”, zaklju~uje na~elnik ilegalnog [taba Vrhovne komande. 170 V. Kadijevi}, nav. dj., str. 119-120 i 149-150. U cilju napu{tanja Slovenije, [tab Vrhovne komande je, “u datoj jugoslovenskoj i me|unarodnoj situaciji”, razmotrio tri varijante (“prethodno vojni~ki poraziti vojne formacije Slovenije, a potom napustiti Sloveniju”; “bez dovo|enja novih snaga kopnene vojske, upotrebom svih raspolo`ivih snaga ratnog vazduhoplovstva, vatrene i manevarske mo}i snaga kopnene vojske koje su se ve} nalazile u Sloveniji, naneti neprihvatljive gubitke infrastrukturi Slovenije...” i “posti}i politi~ke ciljeve kombinovanom upotrebom politi~kih sredstava i prijetnjom upotrebe svih raspolo`ivih sredstava JNA...”). Procjenjuju}i “dobre i lo{e strane sve tri varijante dalje upotrebe JNA u Sloveniji”, [tab Vrhovne komande se opredijelio za prvu, s tim {to je drugu varijantu isklju~io. S obzirom da, po Kadijevi}u, “neki ~lanovi
81

plan dislokacije komandi, jedinica i ustanova JNA iz Slovenije,171 planirao i pripremio jedinstvenu operaciju protiv Hrvatske, plan RAM i dr.172 [tab Vrhovne komande je, u fazi rata nakon {to je dr Branko Kosti} izveo dr`avni udar u Predsjedni{tvu SFRJ (3. oktobra 1991.), “u nekoliko navrata predlagao da se {to prije ide na stvaranje nove jugoslovenske dr`ave”,173 na cijelom jugoslovenskom prostoru vr{io “dalju transformaciju JNA u vojsku budu}e Jugoslavije”174 i prihvatio i upotrijebio JNA u postizanju “generalnog politi~kog cilja — stvaranja nove Jugoslavije.....”.175
Predsjedni{tva nisu prihvatili prvu varijantu.....”, ostalo se “pri tre}oj varijanti”. Stoga su se, po njemu, “dalje politi~ke i vojne aktivnosti odvijale u su{tini u skladu sa takvom odlukom”, tako da je Predsjedni{tvo SFRJ 18. jula 1991. donijelo odluku o napu{tanju JNA iz Slovenije (V. Kadijevi}, nav. dj., str. 120-121). 171 V. Kadijevi}, nav. dj., str. 121-122. 172 Isto, str. 121-122. Cilj te operacije je, po Kadijevi}u, bio “da rije{i sve zadatke koje je JNA imala u Hrvatskoj i istovremeno omogu}i dalju nesmetanu i potpunu realizaciju plana dislokacije JNA iz Slovenije...” (Isto). 173 Isto, str. 131. Pri tome se [tab Vrhovne komande, po na~elniku Kadijevi}u, “nije rukovodio samo procjenom da ni jedna vojska, pa ni JNA, ne mogu uspje{no voditi i dobiti rat bez jasno definisane dr`ave za koju se vojska bori i koja na pravi na~in, kako savremeni rat tra`i, podr`ava svoju vojsku, ve} se rukovodio, u prvom redu, procjenom da i na politi~kom planu treba pre}i u kontraofanzivu na na~in {to }emo razbija~ima stare Jugoslavije suprotstaviti novu Jugoslaviju sastavljenu od naroda koji ho}e da nastave zajedni~ki `ivot u njoj i koji ne}e dati da se takva Jugoslavija razbije” (Isto). U tom se cilju general Kadijevi} dva puta i u pisanoj formi obratio “~etvero~lanom Predsjedni{tvu” (22. oktobra i 7. novembra 1991.), iznose}i odre|ene prijedloge, sa “procjenama” i “uvjerenjima” (Isto, str. 131-133). U obrazlo`enju njegovog obra}anja navedenom organu od 7. novembra 1991. Kadijevi} je ocijenio “da je nastupio posljednji ~as za odluku”. Zato je predlo`io “da Predsjdni{tvo SFRJ, kao i odgovaraju}a legitimna tijela naroda koji su se opredjelili da nastave zajedni~ki `ivot u novoj Jugoslaviji, odmah stave u funkciju sve institucije jugoslovenske dr`ave, proglase ratno stanje i op{tu mobilizaciju...” (Isto, str. 133). Iako “odluke u tom pogledu nije bilo u toj fazi rata”, kao {to je general Kadijevi} predlagao, ipak je, po njemu, “odre|ena vizija nove Jugoslavije bila dosta izvjesna i ona je ~inila bitnu politi~ku komponentu ciljeva, zamisli i planova upotrebe JNA” (Isto). 174 Isto, str. 134. 175 Isto.
82

Govore}i o [tabu Vrhovne komande, potrebno je pru`iti odgovor na vi{e pitanja, kao {to su: kakav je to organ, na osnovu ~ega je i kada formiran, kako je djelovao, ko ga sa~injavao i dr. Da li je krajem 1989. ili u martu 1991. sazrela ideja o [tabu Vrhovne komande kao surogatu vrhovnog komandanta, kada je vojno rukovodstvo zaklju~ilo da Predsjedni{tvo SFRJ ne mo`e funkcionisati kao Vrhovna komanda Oru`anih snaga? Kada je i po ~ijoj odluci ili sugestiji Kadijevi} sebe stavio u centar zbivanja?176 Franjo Tu|man je, u vezi sa samoovla{tenjima vojnog rukovodstva, 21. marta 1991, na pro{irenoj sjednici Predsjedni{tva SFRJ protestvovao i tra`io odgovor, navode}i da, i po Ustavu, “[tab vrhovne komande ne postoji, postoji Sekretarijat za narodnu odbranu koji ima i General{tab. [tab vrhovne komande se formira u ratnom stanju. Tko je odlu~io da je ratno stanje ili pak izvanredno i da se mobilizira [tab vrhovne komande...”.177 I Mesi} je insistirao da se odgovori na osnovu kojeg propisa je (“Ustava ili zakona”) formiran [tab Vrhovne komande, pri ~emu se Jovi} is~u|avao: “Da li neko zna da odgovori na ovo pitanje? Verujte, ja ne znam kojim je to propisom ustanovljeno. Mo`e se ispitati i to re}i Predsedni{tvu”.178 Me|utim, odgovor nikad nije dobijen.179 Na osnovu dokumenata tog [taba Vrhovne komande mo`e se zaklju~iti da je to najvi{e stru~no i profesionalno tijelo u oblasti rukovo|enja i komandovanja oru`anim snagama.180 [tab Vrhovne komande nije postojao kao institucija u miru, ve} se po {emi rukovo|enja i komandovanja Oru`anim snagama SFRJ javljao (formirao) samo u ratu i za vrijeme ratnog stanja, pri ~emu je {tabske poslove Vrhovne komande u ratu obavljao Savezni sekretarijat za narodnu odbranu. Stoga nije mogu}e utvrditi na osnovu kojeg propisa je taj organ formiran. Iz toga proizilazi da nije formiran ni po kakvom propisu.

176 I. Radakovi}, nav. dj., str. 35-36. 177 S. Mesi}, nav. dj., str. 26. 178 Isto. 179 Isto. 180 K. Rotim, ODBRANA HERCEG-BOSNE, [iroki Brijeg 1997, knj, 1, str. 81-83.
83

I vrijeme nastanka [taba Vrhovne komande je te{ko utvrditi. General Ilija Radakovi} tvrdi da je general Kadijevi} od 1988. ili 1989. bio na~elnik [taba Vrhovne komande.181 General Anton Tus navodi da je to tijelo formirano u decembru 1990.182 Na osnovu dokumenata Republi~kog {taba Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine pouzdano se mo`e zaklju~iti da je taj organ postojao i djelovao i u aprilu 1990.183 Na osnovu izvoda iz dnevnika Borisava Jovi}a mo`e se utvrditi da je [tab Vrhovne komande djelovao i aprila 1990.184 Pored toga, Jovi} pru`a podatke da se o tom organu sa sigurno{}u mo`e govoriti od marta 1991.185 Na osnovu “vi|enja” generala Kadijevi}a o~igledno je da je [tab Vrhovne komande ”djelovao” i krajem 1989, kada je vr{io ”procjene”
181 I. Radakovi}, nav. dj., str. 190-191. 182 A. Tus, RAT U SLOVENIJI I HRVATSKOJ DO SARAJEVSKOG PRIMIRJA, u : RAT U HRVATSKOJ I BOSNI I HERCEGOVINI 1991. - 1995, Zagreb-Sarajevo 1999, str. 68; D. Marijan, JUGOSLOVENSKA NARODNA ARMIJA..., nav. dj., str. 295. 183 AIIZ, 2-2442. Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina, Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane, Pov. Br. 04/490-1, 21. mart 1991, Sarajevo — Okru`nom {tabu Teritorijalne odbrane Tuzla, Informacija o aktuelnim doga|ajima. Tako se u Informaciji Republi~kog {taba Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine za mjesec april 1990, pored ostalog, navodi da je [tab Vrhovne komande u aprilu 1990. upoznao Predsjedni{tvo SFRJ ”sa svojom procjenom stanja u zemlji i predlo`io mjere radi otklanjanja neposredne opasnosti za opstanak Jugoslavije kao dr`ave, {to je prihva}eno na Predsjedni{tvu, ali se to nije sprovodilo, pa se stanje jo{ vi{e uslo`njavalo i sve su bili neizvjesniji pravci i na~ini izlaska iz takve situacije” (Isto). 184 B. Jovi}, nav. dj., str. 286. Govore}i o sjednici Vrhovne komande Oru`anih snaga SFRJ (Predsjedni{tvo SFRJ) 12. marta 1991, a u vezi sa uvodnim izlaganjem generala Kadijevi}a, Jovi} navodi da je Kadijevi}, izme|u ostalog, rekao: “...[tab Vrhovne komande je aprila pro{le godine /tj. aprila 1990. — prim. S. ^./ upoznao Predsedni{tvo SFRJ sa svojom procenom stanja u zemlji i predlo`io mere radi otklanjanja neposrednih opasnosti za opstanak SFRJ kao dr`ave. Na{i predlozi su, tada, prihva}eni, ali, na`alost, nisu ostvareni. Upravo zato Jugoslavija se na{la u vrtlogu anarhije, raspada i na po~etku gra|anskog rata...” (Isto). 185 Isto, str. 286-311.
84

o zbivanjima u Jugoslaviji.186 Govore}i o tome, Kadijevi} navodi da je ”pune dvije godine prije toga” (tj. od kraja 1989.) [tab Vrhovne komande ”ukazivao”…,187 {to se mo`e zaklju~iti da je taj organ postojao jo{ od (kraja) 1987. O~igledno da je [tab Vrhovne komande postojao jo{ prije 1988, tj. u vrijeme kada je na du`nosti saveznog sekretara za narodnu odbranu bio admiral Mamula.188 Tada je na~elnik tog {taba bio Mamula, a njegovi ~lanovi: generali Kadijevi}, zamjenik saveznog sekretara, i Stevan Mirkovi}, na~elnik General{taba JNA, te drugi.189 General Kadijevi} savezni sekretar za narodnu odbranu, je u periodu od 15. maja 1988. do 6. januara 1992. bio na~elnik [taba Vrhovne komande Oru`anih snaga SFRJ. ^lanove tog {taba, pored na~elnika, ~inilo je naju`e vojno rukovodstvo: admiral Stane Brovet (zamjenik saveznog sekretara za narodnu odbranu), general Blagoje Ad`i} (na~elnik General{taba Oru`anih snaga SFRJ), te generali ]u{i}, ^ubra i Obradovi}.190 Imaju}i u vidu ~injenicu da se [tab Vrhovne komande mogao formirati samo u ratnom stanju, gdje je {tapske poslove Vrhovne komande u ratu obavljao Savezni sekretarijat za narodnu odbranu,191 te da je taj organ djelovao od kraja 1987. ili sa sigurno{}u od 15. maja 1988, mogu}e je zaklju~iti da je u SFRJ, za vojno rukovodstvo, od tada postojalo ratno stanje. Me|utim, ratno stanje nije progla{eno. O~igledno, prevara je bila u pitanju.

186 V. Kadijevi}, nav. dj., str. 35-36. 187 Isto. 188 Isto, str. 36. 189 I. Radakovi}, nav. dj., str. 35-36 i 190-191. O tome admiral Mamula ni{te ne govori. 190 V. Kadijevi}, nav. dj., str. 5-6; B. Jovi}, nav. dj., str. 286-311. General Kadijevi} je vje{to izbjegao da govori o tome ko je ~inio [tab Vrhovne komande, kakav je bio su{tinski odnos izme|u Vrhovne komande i [taba Vrhovne komande i drugim sli~nim pitanjima. 191 STRATEGIJA OP[TENARODNE ODBRANE I DRU[TVENE SAMOZA[TITE SFRJ, str. 82.
85

Rukovodstvo Velikosrpskog pokreta, na ~elu sa Milo{evi}em, koji je ujedno bio i vrhovni komandant, ilegalno je formiralo neustavni [tab Vrhovne komande i dalo mu, u skladu sa ciljevima tog pokreta, {iroka ovla{tenja, kao {to je i uvo|enje vanrednog stanja i vojnog udara. To je Predsjedni{tvu SFRJ prijetilo svo vrijeme Jovi}evog predsjednikovanja, a posebno 25. januara i po~etkom marta 1991. JNA je djelimi~no iza{la iz kasarni i neke njene akcije su ~esto bile van kontrole ustavne vlasti (kninsko Kosovo Polje, Plitvice, Pakrac i Borovo Selo). Borisav Jovi} je 15. maja 1991. ugasio svoja ustavna ovla{tenja {efa dr`ave i sve prenio na ilegalni [tab Vrhovne komande, koji je od tada mjesec i po dana, prakti~no vladao Jugoslavijom — dr`avom bez {efa. Mesi}evo ustoli~enje obavljeno je tek kada je taj dr`avni udar formalno u~vr{}en dolaskom Sejde Bajramovi}a sa Kosova, Jugoslava Kosti}a iz Vojvodine i pristankom Hrvatske.192

192 I. Radakovi}, nav. dj., str. 48 i 190-191.
86

4. Smanjenje Teritorijalne odbrane Bosne i Hercegovine

Formiranje i razvoj Teritorijalne odbrane Bosne i Hercegovine prakti~no je po~elo 1969, formiranjem Glavnog {taba narodne odbrane SR Bosne i Hercegovine. Poslije formiranja republi~kih — zonskih i op{tinskih {tabova Teritorijalne odbrane ubrzan je razvoj Teritorijalne odbrane u SR Bosni i Hercegovini. U svim dru{tvenopoliti~kim zajednicama, organizacijama udru`enog rada i mjesnim zajednicama formirani su ratni sastavi Teritorijalne odbrane.193

193 Milan In|i}, nav. dj., Sarajevo 1998, str. 87-89. Do 1949. Teritorijalna odbrana kao komponenta Oru`anih snaga nije postojala, osim ne{to infrastrukture partizanskih odreda u sastavu JNA. Iskustvo napada Informbiroa i SSSR-a na suverenitet Jugoslavije (1948.) prisililo je rukovodstvo Jugoslavije i li~no predsjednika Tita na vra}anje iskustvima iz Narodnooslobodila~kog rata, a invazija zemalja ~lanica Var{avskog ugovora na ^ehoslova~ku (1968.) da se i prakti~no pristupi njenoj izgradnji kao komponente isprobane u Drugom svjetskom ratu i drugim zemljama Evrope ([vajcarska, [vedska). Za takav razvoj i rast Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine najzaslu`niji je general Franjo Herljevi}, koji je bio i prvi komandant Teritorijalne odbrane Bosne i Hercegovine (Isto). Zdru`ene jedinice (partizanske brigade i odredi) Teritorijalne odbrane formirane su na podru~ju jedne ili vi{e op{tina, a ostale u radnoj organizaciji, mjesnoj zajednici i op{tini. Teritorijalna odbrana se sastojala od {tabova, jedinica i ustanova. [tabovi Teritorijalne odbrane postojali su u miru, dok su jedinice i ustanove organizovane i pripremane u miru, a aktivirane u slu~aju rata ili neposredne ratne opasnosti i drugih opasnosti za zemlju, kao i za vrijeme vje`bi u miru. Svaka dru{tveno-politi~ka zajednica organizovala je odgovaraju}i {tab Teritorijalne odbrane : republi~ki, okru`ni (u zajednici op{tina), gradski (u gradskoj zajednici op{tina) i op{tinski.
87

U jedinicama Teritorijalne odbrane Bosne i Hercegovine je 1969. bilo 89.181, Crnoj Gori 49.000, Hrvatskoj 67.571, Makedoniji 77.153, Sloveniji 31.284 i Srbiji sa pokrajinama 105.000 pripadnika. Bosna i Hercegovina je tada imala 117 {tabova narodne odbrane, 469 jedinica i 120 formiranih omladinskih odreda (Makedonija 58, a ostale republike i pokrajine nisu imale takvih formacija).194 Godinu dana kasnije jedinice Teritorijalne odbrane Bosne i Hercegovine su brojale 138.024 (naoru`anih 75.836), u Crnoj Gori 38.874 (naoru`anih 21.850), Hrvatskoj 114.912 (naoru`anih 114.000), Makedoniji 67.548 (naoru`anih 41.374), Sloveniji 51.563 (naoru`anih 36.818) i Srbiji s pokrajinama 280.533 (naoru`anih 172.464). Procenat ulaganja u Teritorijalnu odbranu od nacionalnog dohotka u Bosni i Hercegovini bio je 0,67, u Crnoj Gori 0,54, Hrvatskoj 0,54, Makedoniji 0,52, Sloveniji 0,32 i Srbiji sa pokrajinama 0,60 posto. Najkrupnije formacije (brigade) i u izrazito najve}em broju bile su u Bosni i Hercegovini, veoma mali broj u Crnoj Gori i Srbiji, u pukovskim formacijama. Ostale republike i pokrajine nisu imale pukovskih i brigadnih formacija.195 Do kraja 1980. formirana je adekvatna vojna organizacija jedinica i {tabova Teritorijalne odbrane, po~ev od mjesne zajednice i osnovne organizacije udru`enog rada, preko op{tine do Republike, koja je pokrivala cjelokupnu teritoriju Bosne i Hercegovine. Tada je Bosna i Hercegovina imala preko 320.000 pripadnika Teritorijalne
Jedinice Teritorijalne odbrane formirane su prema namjeni u razli~ite formacijske sastave. U osnovi su postojale dvije vrste jedinica : takti~ke, namijenjene za borbena dejstva na u`em prostoru op{tine, i takti~ko-zdru`ene, namijenjene za borbena dejstva na {iroj teritoriji zone ili boji{ta. U sastavu Teritorijalne odbrane su, pored jedinica sastavljenih, uglavnom, od pje{adije, formirane i odgovaraju}e jedinice rodova i slu`bi, radi vatrene podr{ke, in`injerijskog i drugih obezbje|enja borbenih dejstava, odr`avanja veze i sl. Za pozadinsko obezbje|enje (logistiku) u Teritorijalnoj odbrani formirane su jedinice i ustanove (odjeljenja, vodovi, ~ete, skladi{ta i baze — H. Efendi}, nav. dj., str. 88-89). 194 M. In|i}, nav. dj., str. 88. 195 Isto. Najkrupnije formacije i u izrazito velikom broju u odnosu na druge republike bile su u Bosni i Hercegovini, kao i najve}i postotak ulaganja u Teritorijalnu odbranu iz nacionalnog dohotka, iako je Bosna i Hercegovina bila nerazvijena republika (Isto).
88

odbrane, me|u kojima su najbrojnije bile pje{adijske, artiljerijske i diverzantsko-izvi|a~ke jedinice, pri ~emu su bili zastupljeni svi rodovi vojske i slu`bi. U tom su periodu u sastav Teritorijalne odbrane Bosne i Hercegovine uvedene i vazduhoplovne jedinice, sa 33 vazduhoplova.196 Teritorijalna odbrana je bila procentualno najbrojnija u Bosni i Hercegovini i pove}avan je do 1981, kada je imala preko 400.000 obveznika, svrstanih u 9.868 raznih formacijskih sastava, me|u kojima je bilo veoma mnogo samostalnih grupa, odjeljenja i vodova u formacijama jedinica ONO i DSZ.197 To je, pored prilje`nosti republi~kog rukovodstva u izvr{avanju zadataka Vrhovne komande u oblasti odbrane, obja{njavano i ~injenicom da je Bosna i Hercegovina bila bastion odbrane Jugoslavije, pa je partizanska komponenta bila i brojnija. Kriti~ki re~eno to je dijelom bio i proizvod eksperimenta Op{tenarodne odbrane i dru{tvene samoza{tite. Zbog toga je u periodu od 1981. do 1985. prema sopstvenim potrebama taj debalans znatno smanjen i Teritorijalna odbrana Bosne i Hercegovine smanjena na 310.530 formacijskih mjesta i na 5.082 ratne jedinice. Njihova popunjenost je i tada (31. decembar 1985.) bila preko 100% (313.990).198 To je bio maksimum Teritorijalne odbrane, jer od tada smanjenje Teritorijalne odbrane Bosne i Hercegovine ima karakter prisile, odnosno nare|enja odozgo, koje nije bilo u skladu sa politi~kim odlukama, Ustavom i Zakonom. Broj pripadnika Teritorijalne odbrane u Bosni i Hercegovini dostizao je 1987. blizu 7,30 posto u odnosu na broj stanovnika u Republici, dok je na Kosovu taj postotak iznosio oko 3,20, Sloveniji 3,50, Hrvatskoj ne{to vi{e od 3,50, Srbiji blizu 5,5, Crnoj Gori preko 5,5, a u Vojvodini i Makedoniji po oko 6 posto od broja stanovnika. Pored najve}eg procenta koji je tada imala SR Bosna i Hercegovina u Teritorijalnoj odbrani u odnosu na broj stanovnika u zemlji, postojao je i veliki broj razli~itih varijanti i tipova jedinica, komandi i {tabova.199
196 Isto, str. 192-193; H. Efendi}, nav. dj., str. 90. 197 M. In|i}, nav. dj., str. 208. 198 H. Efendi}, nav. dj., str. 91. 199 M. In|i}, nav. dj., str. 220-221.

89

Sna`na i dobro organizovana Teritorijalna odbrana ne samo SR Bosne i Hercegovine nije odgovarala velikosrpskim i unitaristi~kim snagama. Pet godina nakon smrti vrhovnog komandanta i predsjednika Tita, vojno rukovodstvo je izvr{ilo radikalnu reviziju Oru`anih snaga SFRJ. U tom su cilju preduzete aktivnosti i na ukidanju Teritorijalne odbrane. Taj je proces vr{en procentualnim smanjenjem u~e{}a stanovni{tva na rasporedu u jedinicama i {tabovima Teritorijalne odbrane, ukidanjem znatnog broja {tabova i jedinica, reorganizacijom {tabova i jedinica u ni`e varijante, preuzimanjem naoru`anja od Teritorijalne odbrane i njegovim stavljanjem pod kontrolu JNA i manipulacijom sa kadrovima.200 Smanjenje Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine (mirnodopskih i ratnih jedinica i {tabova) otpo~elo je 1986. i u vr{eno je u kontinuitetu do izvo|enja agresije na Republiku Bosnu i Hercegovinu. Te je godine brojno stanje Teritorijalne odbrane (297.983) smanjeno za 5,6%, a broj ratnih jedinica (4.220) za 17%. Naredne godine brojno stanje Teritorijalne odbrane (292.024) je smanjeno za 5,5%, a ratnih jedinica (4.221) za 16,9%. Te je godine mirnodopski sastav Teritorijalne odbrane smanjen za 663 radna mjesta ili 32%, a ratnog sastava za 89.243 pripadnika Teritorijalne odbrane ili za 30,4% od postoje}eg brojnog stanja. Na taj je na~in procenat zastupljenosti stanovni{tva u Teritorijalnoj odbrani Bosne i Hercegovine, sa 7,23% sveden na jugoslovenski prosjek od 5%.201 Brojno stanje Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine je 1988. (202.693) smanjeno za 35,2%, a ratnih jedinica (3.440) za 32,3%. Naredne je godine brojno stanje (198.368) smanjeno za 36,1%, a ratnih jedinica (3.453) za 32,1%. Smanjenje brojnog stanja Teritorijalne odbrane i ratnih jedinica je drasti~no smanjeno u toku 1990.: za 55,8 (138.031) i 59,7% (2.050). Naredne je godine to smanjenje jo{ drasti~nije pove}ano za 72,2% (86.164) i za 82,9 (867) ratne jedinice.202

200 H. Efendi}, nav. dj., str. 90-91. 201 Isto, str. 91-92. 202 Isto, str. 91.
90

Ukupno smanjenje Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine 1988. iznosilo je oko 30% (29,8%) ili sa 293.603 na 206.213 pripadnika Teritorijalne odbrane. Najve}e smanjenje je izvr{eno u op{tinama i okruzima gdje su ve}insko stanovni{tvo bili Bo{njaci i Hrvati. Tako je Teritorijalna odbrana u Gradskom {tabu Sarajevo smanjena za 44,5% ili sa 40.447 na 22.426 pripadnika; Livnu za 43,9% ili sa 8.489 na 4.766; Gora`du za 42,5% ili sa 11.181 na 6.433; Sarajevu za 42,3% ili sa 16.585 na 9.568; Zenici za 35,3% ili sa 36.519 na 23.610 i Mostaru za 33,4% ili sa 31.772 na 20.573. Tako je Teritorijalna odbrana u Sarajevu, Livnu i Gora`du u prvom smanjenju prakti~no prepolovljena. U okruzima Banja Luka i Doboj Teritorijalna odbrana je umanjena za svega 10.746 pripadnika (Banja Luka za 16% ili za 7.496 (sa 46.950 na 39.454) i Doboj za 13% ili 3.250 (sa 24.744 na 21.494).203
203 Isto, str. 93-94. To se najbolje mo`e vidjeti na osnovu Plana smanjenja Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine po okruzima za 1988. godinu. PLAN SMANJENJA TERITORIJALNE ODBRANE SR BOSNE I HERCEGOVINE PO OKRUZIMA ZA 1988. GODINU

(Isto, str. 93).

91

Vojno rukovodstvo je sredinom 1989. izradilo Nare|enje, te Metodologiju i kriterije za dogradnju organizacije Teritorijalne odbrane (DR@AVNA TAJNA) Oru`anih snaga SFRJ za period 1990. - 1995. (Plan “Jedinstvo-2”), sa ciljem da, organizacijsko-formacijskim promjenama, brojnu veli~inu Teritorijalne odbrane svede na 3-4% od ukupnog broja stanovnika. To je smanjenje brojnog stanja ljudstva trebalo ostvariti smanjenjem broja i brojnog stanja partizanskih brigada, ukidanjem ve}eg broja rejonskih {tabova, {tabova Teritorijalne odbrane u mjesnim zajednicama i organizacijama udru`enog rada, jednog broja regionalnih {tabova Teritorijalne odbrane i smanjenjem broja i brojnog stanja jedinica prostorne strukture.204 U periodu od 1988. - 1990. Teritorijalna odbrana SR Bosne i Hercegovine je stalno radikalno smanjivana. Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine je, uglavnom, na osnovu Zaklju~aka i zadataka SSNO — General{taba Oru`anih snaga SFRJ, “a u cilju sprovo|enja blagovremenih i organizovanih priprema za realizaciju vezanih za reorganizaciju Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine i svo|enje njene brojne veli~ine na oko 3% anga`ovanih stanovnika Republike, po planu ‘Jedinstvo—III’” (srednjoro~ni plan razvoja za period 1991. - 1995.)”, u toku 1990. i 1991, posebno u drugoj polovini 1990, izdao vi{e nare|enja planova i “obja{njenja”, koja su predstavljala strogo povjerljivu vojnu tajnu (VOJNA TAJNA STROGO POVJERLJIVO). Tako je general Milo{ Baj~eti} (komandant Republi~kog {taba Teritorijalne odbrane) 28. septembra 1990. okru`nim {tabovima Teritorijalne odbrane izdao nare|enje (Str. pov. broj 05/55), kojim je regulisao pripreme za reorganizaciju Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine po planu “Jedinstvo—III”, “u cilju dogradnje i usavr{avanja njene organizacijsko-formacijske strukture i brojnog smanjenja ljudstva sa 4,8 na oko 3% ...”. Tom je “reorganizacijom”

204 AIIZ, inv. br. 2-2492, Savezni sekretarijat za narodnu odbranu, General{tab Oru`anih snaga SFRJ, Zamjenik na~elnika General{taba za Teritorijalnu odbranu, D. T. Br. 629-1, 7. avgust 1989. — Republi~kom {tabu Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine; H. Efendi}, nav, dj. str. 94. Radikalno i brzo smanjenje Teritorijalne odbrane posebno je izra`eno od dolaska generala Veljka Kadijevi}a za saveznog sekretara za narodnu odbranu i njegovog priklanjanja Slobodanu Milo{evi}u, te njegovo slu{anje admirala Branka Mamule, koji je i dalje dr`ao konce u rukama.
92

trebalo obuhvatiti sve mirnodopske i ratne {tabove, jedinice i ustanove manevarske i prostorne strukture Teritorijalne odbrane.205 Formacijsko brojno stanje ljudstva ratnih jedinica Teritorijalne odbrane trebalo je, “u sklopu planirane reorganizacije” Teritorijalne odbrane, svesti na prosjek od oko 3% anga`ovanih stanovnika dru{tveno-politi~kih zajednica, sa mogu}im procentom po op{tinama od 2,4% do 3,5%, s tim da se za Okrug, odnosno za Grad Sarajevo, obezbijedi procenat od oko 3%.206 Brojno smanjenje Teritorijalne odbrane Republike Bosne i Hercegovine na oko 3% anga`ovanih stanovnika dru{tveno-politi~kih zajednica trebalo je izvr{iti realizacijom organizacijsko-formacijskih promjena (formiranja i rasformiranja ratnih jedinica Teritorijalne odbrane) planiranih u Srednjero~nom planu razvoja Teritorijalne
205 AIIZ, inv. br. 2-2503, Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina, Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane, Str. pov. br. 05/5-5, 28. septembar 1990. — Okru`nom {tabu Teritorijalne odbrane; H. Efendi}, nav. dj., str. 94-95. Sa pripremama i reorganizacijom Teritorijalne odbrane trebalo je otpo~eti 1. oktobra 1990, a zavr{iti najkasnije do 1. jula 1994. Pri tome je Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane odredio broj i vrstu, odnosno tip manevarskih i prostornih ratnih jedinica “koje se formiraju na nivou Republike, okruga i op{tina. Broj, vrstu i tip, odnosno varijantu prostornih {tabova i jedinica TO formiranih na nivou MZ i OOUR-a, /mjesnih zajednica i organizacija udru`enog rada — prim. S. ^./ odredi}e neposredno op{tinski {tabovi TO, zavisno od potreba i dozvoljenog broja anga`ovanih v/o /vojnih obveznika — prim. S. ^./ u svim sastavima” (Isto). Obrazlo`enje za tu reorganizaciju je prikriveno smi{ljeno dobro sro~enim formulacijama iza kojih je bilo te{ko prozreti zlo~ina~ke namjere nosilaca Velikosrpskog pokreta (“radi stvaranja povoljnijih uslova za potpuniju i kvalitetniju popunu, br`i tempo opremanja, modernizaciju obuke i kvalitetnije obu~avanje ratnih jedinica, u skladu sa mogu}nostima finansiranja DPZ (Republike i op{tina)”. Tu je “dogradnju” i “usavr{avanje” organizacijsko-formacijske strukture Teritorijalne odbrane trebalo navodno izvr{iti u skladu sa doktrinarnim materijalima i zahtjevima koncepcije op{tenarodne odbrane, Smjernicama SSNO-a, General{taba Oru`anih snaga, kriterijima Srednjero~nog razvoja Teritorijalne odbrane za period 1991. - 1995, zauzetim stavovima i saglasnostima na~elnika General{taba Oru`anih snaga i Predsjedni{tva SR Bosne i Hercegovine, te ste~enim saznanjima i iskustvima iz razvoja Teritorijalne odbrane. Takav na~in reorganizacije i usavr{avanja Teritorijalne odbrane u potpunosti je odstupao od koncepcije po kojoj je Teritorijalna odbrana stvarana i razvijana (Isto). 206 Isto.
93

odbrane SR Bosne i Hercegovine za period 1991. - 1995. Pri tome je trebalo voditi ra~una da se na nivou Republike Bosne i Hercegovine zadr`i nare|eni odnos izme|u manevarske i prostorne strukture Teritorijalne odbrane od 20:80 procenata.207 Navedenu je “reorganizaciju” i brojno smanjenje Teritorijalne odbrane trebalo realizovati na sljede}i na~in : a) mirnodopske okru`ne {tabove Teritorijalne odbrane preformirati po novim formacijama, a Gradski {tab Teritorijalne odbrane Sarajevo i op{tinske {tabove Teritorijalne odbrane po novim okvirnim (li~nim) formacijama;208 b) u sastav okru`nih {tabova Teritorijalne odbrane Banja Luka, Mostar, Tuzla i Gradski {tab Teritorijalne odbrane Sarajevo ulazi po jedna baterija lakih raketnih baca~a 128 mm;209 c) Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane izradi}e nove ratne formacije za 7 (sedam) novih komandi za odbranu gradova iz nadle`nosti Teritorijalne odbrane, koje je trebalo formirati u Banja Luci, Prijedoru, Biha}u, Doboju, Mostaru, Tuzli i Zenici;210 d) novu Odluku o razvrstavanju ratnih op{tinskih {tabova Teritorijalne odbrane u varijante, na osnovu broja anga`ovanih
207 Isto. 208 Isto. Izrada mirnodopskih formacija za pomenute {tabove Teritorijalne odbrane je tada bila u toku. Njihovo preformiranje je trebalo izvr{iti “u rokovima koji }e biti regulisani posebnim nare|enjem R[TO /Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane — prim. S. ^./ za preformiranje mirnodobskih {tabova Teritorijalne odbrane” (Isto). 209 Isto. Organ za pozadinu Republi~kog {taba Teritorijalne odbrane bio je zadu`en da reguli{e koji }e op{tinski {tabovi Teritorijalne odbrane (iz sastava ranije formiranih partizanskih brigada Teritorijalne odbrane — tipa II) popuniti navedene okru`ne {tabove Teritorijalne odbrane. Rasformiranje okru`nih {tabova Teritorijalne odbrane Gora`de i Livno “bi}e regulisano posebnim nare|enjem” (Isto). 210 Isto. Pomenute op{tinske {tabove Teritorijalne odbrane trebalo je preformirati po novim formacijama, s tim {to je u njihov sastav trebalo ura~unati i po jednu bateriju lakih raketnih baca~a 128 mm iz sastava ranijih partizanskih brigada Teritorijalne odbrane tipa II. Organ pozadine Republi~kog {taba Teritorijalne odbrane bio je du`an da reguli{e pitanje koje }e baterije lakih raketnih baca~a -128 mm op{tinski {tabovi Teritorijalne odbrane predati (Isto).
94

vojnih obveznika u ratnim granicama Teritorijalne odbrane, Republi~ki {tab }e sa~initi;211 e) manevarsku strukturu Teritorijalne odbrane, rasformiranjem devet partizanskih brigada Teritorijalne odbrane, smanjiti za oko 34%,212 a obezbijediti narastanje manevarske strukture Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine u ratu za 25% njene nove brojne veli~ine;213 f) smanjenje brojnog stanja pripadnika Teritorijalne odbrane u ratnim jedinicama Teritorijalne odbrane prostorne strukture, formiranim na nivou dru{tveno-politi~kih zajednica, izvr{iti preformiranjem pojedinih sastava, posebno odreda Teritorijalne odbrane iz vi{eg u ni`i tip i rasformiranjem jednog broja tih jednica;214

211 Isto. Jedan broj op{tinskih {tabova Teritorijalne odbrane je, po novoj Odluci, trebalo preformulirati iz vi{e u ni`u varijantu. Preformiranje {tabova, kao i rokovi realizacije zadataka “bi}e regulisani posebnim nare|enjem za preformiranje Op[TO” /op{tinskih {tabova Teritorijalne odbrane — prim. S. ^./ - Isto. 212 Isto. Smanjenje manevarske strukture Teritorijalne odbrane Republike Bosne i Hercegovine trebalo je realizovati rasformiranjem sljede}ih devet partizanskih brigada Teritorijalne odbrane: dvije iz Okruga Banja Luka, tri iz Okruga Tuzla, tri iz Gradskog {taba Teritorijalne odbrane Sarajevo i jednu iz Okruga Zenica. Rasformiranje partizanskih brigada, vrijeme realizacije zadataka, kao i organizacijski sastav partizanskih brigada Teritorijalne odbrane “koje se ne rasformiraju bi}e regulisano posebnim nare|enjem” (Isto). 213 Isto. Od ljudstva, naoru`anja i drugih materijalnih sredstava partizanskih brigada Teritorijalne odbrane koje se rasformiraju trebalo je obezbijediti da postoje}e partizanske brigade Teritorijalne odbrane (koje se ne rasformiraju) mogu u ratu ili po posebnom nare|enju narasti za jo{ po jedan bataljon (Isto). 214 Isto. To je trebalo realizovati na sljede}i na~in : a) preformiranjem: 8 odreda Teritorijalne odbrane — tipa I u odrede Teritorijalne odbrane — tip II; 2 odreda Teritorijalne odbrane — tipa I u odred Teritorijalne odbrane — tip III; 17 odreda Teritorijalne odbrane — tip II u odred Teritorijalne odbrane — tip III; prerastanjem 3 odreda Teritorijalne odbrane tipa II u odred Teritorijalne odbrane tipa I; te rasformiranjem: 12 odreda Teritorijalne odbrane tipa III; i 2 protivdesantna odreda i pontonirsku ~etu Teritorijalne odbrane Gra~anica. Koji }e odredi Teritorijalne odbrane biti preformirani, odnosno rasformirani, kao i rokove realizacije zadataka, “odredi}e R[TO posebnim nare|enjem o organizacijsko-formacijskim promjenama Teritorijalne odbrane” (Isto);
95

g) brojno stanje vojnih obveznika anga`ovanih u ratnim jedinicama Teritorijalne odbrane, formiranim na nivou mjesnih zajednica i oranizacija udru`enog rada, smanjiti za oko 55% tada{njeg brojnog stanja tih jedinica;215 h) nastaviti rad na pripremama za dalju dogradnju pozadinskog sistema u Teritorijalnoj odbrani SR Bosne i Hercegovine.216 Za ratne jedinice Teritorijalne odbrane manevarske i prostorne strukture, odre|ene za narastanje snaga Teritorijalne odbrane u ratu za oko 25% nove brojne veli~ine Teritorijalne odbrane, predvi|eno je vo|enje kartoteke u sekretarijatima za narodnu odbranu op{tina, pri ~emu je naoru`anje i druga materijalna sredstva za iste trebalo ~uvati u skladi{tima ratnih rezervi, gdje su i do tada ~uvane.217
b) narastanjem ratnih jedinica Teritorijalne odbrane prostorne strukture formirane na nivou dru{tveno-politi~kih zajednica za 25% njene nove veli~ine. To je trebalo obezbijediti tako da odredi Teritorijalne odbrane u ratu ili po posebnom nare|enju mogu pre}i iz ni`eg u vi{i tip (tip III u tip II, odnosno tip II u tip I), a da odred Teritorijalne odbrane tipa I u svoj sastav mo`e primiti jo{ 1-2 ~ete. S tim u vezi, trebalo je osigurati da svi rasformirani odredi Teritorijalne odbrane tipa III mogu biti ponovo formirani (Isto). 215 Isto. To je trebalo realizovati rasformiranjem pje{adijsko-strelja~kih sastava tih jedinica (rejonskih {tabova Teritorijalne odbrane, ~eta, vodova i odjeljenja), odnosno preformiranje tih jedinica iz vi{eg u ni`e sastave. Pri tome je trebalo formirati manji broj jedinica, ali krupnijeg sastava, s tim da ukupan broj anga`ovanih vojnih obveznika po op{tinama ne pre|e dozvoljeni broj i procenat. Specijalne jedinice Teritorijalne odbrane, formirane na nivou mjesnih zajednica i organizacija udru`enog rada (rije~nojezerske, planinske, smu~arske i sl.), nije trebalo rasformirati. Sva preformiranja trebalo je izvr{iti po postoje}im ratnim formacijama, a sa realizacijom organizacijsko-formacijskih promjena (rasformiranja i preformiranja) ratnih jedinica Teritorijalne odbrane mjesnih zajednica i organizacija udru`enog rada trebalo je “otpo~eti odmah, a zavr{iti najkasnije do 31. decembra 1990. godine”. Do 31. januara 1991. trebalo je Republi~kom {tabu Teritorijalne odbrane dostaviti izvje{taj o realizaciji tog zadatka, sa odlukama i podacima o preformiranju ili rasformiranju ratnih jedinica, “kako bi se blagovremeno mogle unijeti izmjene u Pregledu mobilizacijskog razvoja Teritorijalne odbrane Republike”. Za ta preformiranja to je nare|enje bilo izvr{no (Isto). 216 Isto. U tom je cilju, preraspodjelom naoru`anja i opreme rasformiranih sastava Teritorijalne odbrane stvorena mogu}nost da se {to prije formiraju pozadinske baze Teritorijalne odbrane Okruga (Gradski {tab Teritorijalne odbrane). To je formiranje trebalo regulisati posebnim nare|enjem Republi~kog {taba Teritorijalne odbrane, uklju~uju}i i regulisanje vremena realizacije tog zadatka (Isto). 217 Isto. Te ratne jedinice nije trebalo uvoditi u Pregled mobilizacijskog razvoja Teritorijalne odbrane Republike, niti u izvje{tajima o popuni Teritorijalne odbrane. Sa
96

Sa realizacijom organizacijsko-formacijskih promjena trebalo je, po navedenom nare|enju, vr{iti i izradu novog Pregleda mobilizacijskog razvoja Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine. Prijedloge za izmjenu pojedinih elemenata razvoja, u skladu sa odredbama PRAMOS-a, Republi~ki {tab je bio u obavezi da ih blagovremeno dostavlja pot~injenim {tabovima Teritorijalne odbrane.218 Analiziraju}i navedeno nare|enje, o~igledno je da se radi o prevari, koja je imala za cilj - ukidanje Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine (a ne samo njeno smanjenje). Tako je, primjera radi, odnos prostorne i manevarske strukture i narastanja Teritorijalne odbrane u slu~aju rata ozna~avao prevaru. Su{tina je bila u tome da se oduzmu laki raketni baca~i 128 mm i minobaca~i 120 mm za potrebe novih komandi za odbranu gradova, koje je trebalo formirati u Banja Luci, Prijedoru, Biha}u, Doboju, Mostaru, Tuzli i Zenici. I na~in realizacije smanjenja brojnog stanja vojnih obveznika anga`ovanih u ratnim jedinicama Teritorijalne odbrane formiranim na nivou mjesnih zajednica i organizacija udru`enog rada (rasformiranjem pje{adijsko-strelja~kih sastava tih jedinica, odnosno preformiranjem tih jedinica iz vi{eg u ni`e sastave) to potvr|uje. Pored toga, i dio nare|enja koji reguli{e da sa ratnim jedinicama Teritorijalne odbrane manevarske i prostorne strukture, odre|ene za narastanje snaga Teritorijalne odbrane u ratu za oko 25% nove brojne veli~ine, nije trebalo planirati niti izvoditi obuku, dovoljno govori o prevari. Tim prije, jer je ta obuka zabranjena 1991.219 Strogo povjerljivim Nare|enjem (VOJNA TAJNA) od 1. oktobra 1990. general Milo{ Baj~eti} je regulisao rasformiranje devet partizanskih brigada Teritorijalne odbrane u ratu i njihove komande za razvoj u miru i ukidanje mobilizacijskog razvoja,220 te promjene u
tim jedinicama, nije trebalo planirati niti izvoditi obuku, osim za starje{ine komandnih jedinica, s kojima je predvi|eno planiranje i izvo|enje primjenjene forme obuke starje{ina. Detaljnija obja{njenja vezana za vo|enje svih jedinica Teritorijalne odbrane odre|enih za narastanje snaga Teritorijalne odbrane u ratu trebalo je regulisati posebnim nare|enjem Republi~kog {taba Teritorijalne odbrane i planom narastanja, “koje treba izraditi i dostaviti pot~injenim {tabovima Teritorijalne odbrane najkasnije do 30. 10. 1990. godine” (Isto). 218 Isto. 219 Isto; H. Efendi}, nav. dj. str. 94-95. 220 AIIZ, inv. br. 2-2504, Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina, Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane, Str. pov. broj 05/5-6, 1. oktobar 1990. — Okru`nom (Gradskom)
97

mobilizacijskom razvoju partizanskih brigada Teritorijalne odbrane koje nisu rasformirane (“koje se ne rasformiraju”) i snage za narastanje manevarske strukture Teritorijalne odbrane.221 Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane je, u skladu sa smanjenjem Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine na 3%, krajem oktobra 1990. izvr{io i detaljnu “analizu” organizacije mirnodopskog sastava Teritorijalne odbrane, tj. {tabova Teritorijalne odbrane. S tim u vezi, zaklju~eno je da bi se {tabovi Teritorijalne odbrane mogli smanjiti za odre|eni broj formacijskih mjesta, a da se ne naru{i sistem rukovo|enja i komandovanja Teritorijalne odbrane i njegova efikasnost u izgradnji borbene gotovosti. To bi se navodno postiglo kroz bolju sistematizaciju radnih mjesta i spajanja poslova dva i vi{e radnih mjesta kod kojih je do{lo do smanjenja obima poslova zbog brojnog smanjenja Teritorijalne odbrane.222 Brojno stanje Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine, i pored navedenih organizacijsko-formacijskih programa za njenu reorganizaciju po planu “Jedinstvo-III”, ni do kraja oktobra 1990. nije svedeno na 3% anga`ovanih stanovnika Republike.223

{tabu Teritorijalne odbrane. To su sljede}e brigade : - 7. kraji{ka partizanska brigada TO - Banja Luka; - 15. kraji{ka partizanska brigada TO - Banja Luka; - 1. tuzlanska partizanska brigada TO - Tuzla; - 2. tuzlanska partizanska brigada TO - Tuzla; - 25. isto~no-bosanska partizanska brigada TO — Lukavac; - 13. srednjobosanska partizanska brigada TO — Bugojno; - 4. sarajevska partizanska brigada TO — Ilid`a; - 5. sarajevska partizanska brigada TO — Novo Sarajevo; - 6. sarajevska partizanska brigada TO — Vogo{}a. 221 Isto. 222 AIIZ, inv. br. 2-2505, Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina, Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane, Broj: Pov. br. 05/12-1, 23. oktobar 1990. — Predsjedni{tvu SR Bosne i Hercegovine. 223 Isto. U Obrazlo`enju novih mirnodopskih formacija {tabova Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine i komandi za razvoj partizanskih brigada Teritorijalne odbrane, od 23. oktobra 1990, upu}enom Predsjedni{tvu SR Bosne i Hercegovine, general Milo{ Baj~eti} navodi da }e Teritorijalna odbrana biti svedena na 3% do kraja 1991.
98

Nare|enjem Str. pov. br. 05/5-7, od 23. oktobra 1990, general Milo{ Baj~eti} je, u cilju realizacije zadataka vezanih za reorganizaciju Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine i svo|enje njene brojne veli~ine na oko 3% anga`ovanih stanovnika Republike po planu “Jedinstvo-III”, regulisao rasformiranje i preformiranje odreda Teritorijalne odbrane iz vi{eg u ni`i tip.224 Nare|enjem Republi~kog {taba Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine, od 24. oktobra 1990, u~injen je, pored ostalog, poku{aj pretpo~injavanja baterija lakih raketnih baca~a 128 mm i minobaca~a 120 mm, koje su ostale kao “vi{ak” poslije ukidanja partizanskih brigada Teritorijalne odbrane. Me|utim, to nare|enje u potpunosti nije realizovano, jer neki {tabovi, jedinice i ustanove, kao na primjer, Gradski {tab Teritorijalne odbrane Sarajevo, nisu predali oru|a sa municijom.225
224 AIIZ, inv. br. 2-2506, SR Bosne i Hercegovine, Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane, Str. pov. br. 05/5-7, 23. oktobar 1991. — Okru`nom {tabu Teritorijalne odbrane. Tim je nare|enjem predvi|eno rasformiranje 12 odreda Teritorijalne odbrane (tip III: [ipovo, Bosansko Grahovo, Gora`de, Kalinovik, Kupres, Gacko, Konjic, Ljubinje, Neum, Han Pijesak, Kre{evo i Trnovo) i 2 protivdesantna odreda Teritorijalne odbrane (tip I i tip II: Ilid`a i Mostar); preformiranje 17 odreda Teritorijalne odbrane (tip II u odrede Teritorijalne odbrane tip III: Bosanski Novi, Skender Vakuf, Srbac, Biha}, Fo~a, Vi{egrad, ^apljina, Grude, Li{tica, Ljubu{ki, Mostar, Prozor, Stolac, Kiseljak, Vitez, @ep~e i Had`i}i); preformiranje 8 odreda Teritorijalne odbrane (tip I u odrede Teritorijalne odbrane tip II: Bijeljina, Br~ko, Zenica, Centar Sarajevo, Novi Grad Sarajevo, Novo Sarajevo, Stari Grad Sarajevo i Travnik); preformiranje 3 odreda Teritorijalne odbrane (tip II u odrede Teritorijalne odbrane tip I: Lukavac, Tuzla i Visoko); preformiranje Odreda Teritorijalne odbrane tip I Trebinje u Odred Teritorijalne odbrane tip III; preformiranje Odreda Teritorijalne odbrane tip III Ilid`a u Odred Teritorijalne odbrane tip II (Isto). Rasformiranje i preformiranje odreda Teritorijalne odbrane iz vi{eg u ni`i tip je, po tom nare|enju, navodno bilo neposredno vezano za Plan narastanja Teritorijalne odbrane za 25% u ratu. Tu je aktivnost trebalo otpo~eti 1. januara 1991. i zavr{iti je najkasnije do 30. juna iste godine (Isto). 225 AIIZ, inv. br. 2-2507, Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina, Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane, Str. pov. br. 06-1-79-123, 24. oktobar 1990. — Okru`nom — Gradskom {tabu Teritorijalne odbrane; H. Efendi}, nav. dj., str. 95-96. S tim u vezi, Hasan Efendi} pi{e: “S obzirom da su ta oru|a platile dru{tvenopoliti~ke zajednice svojim sredstvima, mi iz Teritorijalne odbrane Sarajeva nismo htjeli dati na{e oru`je, a da nam se ne plati njihova vrijednost. Po{to R[ /Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane — prim. S. ^./ nije bio spreman da nam to plati,
99

Sredinom novembra 1990. general Milo{ Baj~eti} je naredio preformiranje Samostalnog lakog artiljerijskog diviziona PVO 40 mm M.1 Sarajevo i lake artiljerijske baterije PVO 40 mm Vogo{}a — u Laki artiljerijsko-raketni divizion protivvazdu{ne odbrane 40 mm M. l i “Strela — 2 M”.226 General Milo{ Baj~eti} je, nare|enjem Str. pov. br. 05/12-4, 10. decembra 1990. regulisao formiranje, popunu i finasiranje komandi za razvoj partizanskih brigada Teritorijalne odbrane.227 Realizaciji smanjenja Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine pristupljeno je na osnovu odluka Predsjedni{tva SFRJ i SR Bosne i Hercegovine, te zaklju~aka i zadataka SSNO-a - General{taba Oru`anih snaga SFRJ. Organizacijsko-formacijskim promjenama znatno je brojno smanjena Teritorijalna odbrana SR Bosne i Hercegovine, a time i veliki broj vojnih obveznika kojima je po tom osnovu ukinut ratni raspored. Imaju}i to u vidu, Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane SR Bosne i

mi oru|a sa municijom nismo dali niti smo postupili po nare|enju. Interesantno je da prema nama nisu preduzete nikakve sankcije, nego je promijenjeno nare|enje. Do formiranja komandi odbrane gradova nije uop{te do{lo zbog izvr{ene agresije na Sloveniju i Hrvatsku od strane onih koji su i nare|ivali ukidanje Teritorijalne odbrane i ~inili razne mahinacije sa ‘vi{kovima’ naoru`anja” (H. Efendi}, nav. dj., str. 95-96). 226 AIIZ, inv. br. 2-2510, Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina, Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane, Str. pov. broj: 0515-4, 15. novembar 1990. — Gradskom {tabu Teritorijalne odbrane Sarajevo. Komandant Gradskog {taba Teritorijalne odbrane Sarajevo, pukovnik Hasan Efendi}, obavijestio je 15. marta 1991. Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine o realizaciji preformiranja Samostalnog lakog artiljerijskog diviziona PVO 40 mm Ml i lake artiljerijske baterije PVO 40 mm Sarajevo-Vogo{}a. Popuna sa ljudstvom lakog artiljerijskog — raketnog diviziona PVO 40 mm M i “Strela — 2M” je izvr{ena sa 571 vojnim obveznikom (ili 98%) i motornim vozilima sa 71 (ili 84%). Do 15. marta 1991. regulisano je i pozadinsko obezbje|enje (AIIZ, inv. br. 2-2525, Socijalisti~ka Republika Bosne i Hercegovine, Skup{tina Grada Sarajeva, Gradski {tab Teritorijalne odbrane zbori{ta, Str. pov. br. 05/1123-3, 15. mart 1991. — Republi~kom {tabu Teritorijalne odbrane Socijalisti~ke Republike Bosne i Hercegovine Sarajevo. 227 AIIZ, inv. br. 2-2511, Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina, Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane, Str. pov. br. 05/12-4, 10. decembar 1990. — Okru`nom {tabu Teritorijalne odbrane Banja Luka i drugima.
100

Hercegovine je predlo`io da se ljudstvo iz rasformiranih sastava Teritorijalne odbrane predvidi za narastanje Teritorijalne odbrane u ratu do 25%. Sa tim prijedlogom je upoznat savezni sekretar za narodnu odbranu, kao i Savjet za Teritorijalnu odbranu SR Bosne i Hercegovine. Prijedlog je bio prihva}en, te se pristupilo njegovoj konkretizaciji (Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane je sa~inio konkretan plan narastanja Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine u ratu po ni`im organizacijsko-formacijskim sastavima). Me|utim, prilikom realizacije te zamisli, nai{lo se na pote{ko}e, jer ta materija nije bila regulisana zakonom i PRAMOS-om. Zbog toga se Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine obratio SSNO-u - General{tabu Oru`anih snaga SFRJ - III Upravi za pomo} u razrje{enju tog problema.228 Savezni sekretarijat za narodnu odbranu (III Uprava, Str. pov. broj 840-2), je 9. aprila 1991. dao mi{ljenje da takvo narastanje Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine u ratu za 25% nema upori{ta u zakonu i PRAMOS-u, te da, s obzirom na organizacijskoformacijske promjene i brojno smanjenje Teritorijalne odbrane, nema ni potrebe za njegovim regulisanjem. Brojno stanje Teritorijalne odbrane je, po vojnom rukovodstvu, trebalo da iznosi od oko 45.000 (1%) do 67.500 (1,5% stanovni{tva).229 Tim je mi{ljenjem vojno rukovodstvo posebno naglasilo da u tada{njoj situaciji “nije konstruktivno razmatranje narastanja Teritorijalne odbrane u ratu, obzirom da nisu razre{ena bitna pitanja organizacije OS SFRJ u budu}em ustrojstvu Jugoslavije”.230

228 AIIZ, inv. br. 2-2529, Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina, Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane, Broj: Str. pov. br. 05/506-3, 15. april 1991. — Gradskom {tabu Teritorijalne odbrane Sarajevo i svim okru`nim {tabovima Teritorijalne odbrane. 229 AIIZ, inv. br. 2-2528, Savezni sekretarijat za narodnu odbranu, General{tab Oru`anih snaga SFRJ, III Uprava, Str. pov. br. 840-2, taj., 9. april 1991. - Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina, Republi~kom {tabu Teritorijalne odbrane; Isto, inv. br. 2-2529, Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina, Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane, Str. pov. broj 05/506-3, 15. april 1991. — Gradskom {tabu Teritorijalne odbrane Sarajevo i svim Okru`nim {tabovima Teritorijalne odbrane. 230 AIIZ, inv. br. 2-2528, Savezni sekretarijat za narodnu odbranu, General{tab Oru`anih snaga SFRJ, III Uprava, Str. pov. br. 840-2, taj., 9. april 1991. — Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina, Republi~kom {tabu Teritorijalne odbrane.
101

General Milo{ Baj~eti} je, u skladu sa navedenim mi{ljenjem, 15. aprila 1991. sve radnje na poslovima narastanja Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine u ratu za 25% obustavio, sa napomenom da sa vojnim obveznicima, kartotekom, vojnom opremom i mobilizacijskim planovima jedinica predvi|enih za narastanje, treba postupiti “kao sa jedinicama koje se ukidaju”.231 U Teritorijalnoj odbrani Bosne i Hercegovine je u toku 1991, prema planu “Jedinstvo”, a na osnovu zaklju~aka, zadataka i smjernica, dobivenih od SSNO-a i izvr{ene analize ostvarenih organizacijskoformacijskih promjena sastava i jedinica Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine, sa~injen prijedlog nove organizacijskoformacijske strukture Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine i njenog daljeg smanjenja na ispod 2% od broja stanovnika Republike. Tim je prijedlogom, izme|u ostalog, predvi|eno u ratu rasformiranje svih {tabova i jedinica Teritorijalne odbrane u mjesnim zajednicama i organizacijama udru`enog rada (dru{tvenim preduze}ima), ~ije je ukidanje ocijenjeno kao “najzna~ajnija planirana organizacijsko-formacijska promjena u Teritorijalnoj odbrani SR Bosne i Hercegovine” u toku 1991.232 U cilju realizacije zadataka vezanih za reorganizaciju i brojno smanjenje Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine, komandant Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine je 19. juna 1991. izdao nare|enje (Str. pov. br. 05/5-7), kojim je regulisao na~in i vrijeme rasformiranja {tabova i jedinica Teritorijalne odbrane SR Bosne i
231 AIIZ, inv. br. 2-2529, Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina, Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane, Str. pov. broj 05/506-3, 15. april 1991. — Gradskom {tabu Teritorijalne odbrane Sarajevo i svim Okru`nim {tabovima Teritorijalne odbrane. 232 AIIZ, inv. br: 2-2535 /Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina, Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane/ — Saveznom sekretarijatu za narodnu odbranu, zamjeniku na~elnika G[ OS SFRJ za Teritorijalnu odbranu; Isto, inv. br. 2-2536 /Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina, Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane…/ Informacija o stanju i nekim problemima u TO SR BiH; Isto, inv. br. 2-25361, Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina, Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane, 6. decembar 1991. — Predsjedni{tvu SR Bosne i Hercegovine; Isto, inv. br. 2-2538, Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina, Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane, Str. pov. broj 05/1518-1, 13. decembar 1991. — Saveznom sekretarijatu za narodnu odbranu, General{tab Oru`anih snaga SFRJ, zamjeniku na~elnika G[ OS SFRJ; H. Efendi}, nav. dj., str. 96-97.
102

Hercegovine u mjesnim zajednicama i organizacijama udru`enog rada, sa rokom izvr{enja 1. novembra 1991. Nare|enjem komandanta Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine od 9. jula 1991. predvi|eno je rasformiranje tri i organizaciono-mobilizacijske promjene u ostalim partizanskim brigadama Teritorijalne odbrane.233 Prema pomentim nare|enjima, po kome su izvedene najzna~ajnije planirane organizacijsko-formacijske promjene Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine, trebalo je ukinuti 1.157 {tabova i jedinica Teritorijalne odbrane mjesnih zajednica i organizacija udru`enog rada, sa ukupno 41.553 vojna obveznika, {to je bilo 57% u odnosu na ukupan broj {tabova, jedinica i ustanova Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine, i tri partizanske brigade (~ime bi broj manevarskih jedinica bio smanjen za 18% u odnosu na predhodno stanje).234 Prilikom izrade prijedloga organizacijsko-formacijskih promjena i daljeg smanjenja Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine utvr|en je ratni i mirnodopski sastav Teritorijalne odbrane Republike. Svaka dru{tveno-politi~ka zajednioca (op{tina) u Republici “formira ratni op{tinski {tab, protivdiverzantsku jedinicu, pozadinsku bazu i jedinicu veze”. Prostornu strukturu Teritorijalne odbrane trebalo je “zna~ajno smanjiti ukidanjem svih {tabova i jedinica formiranih u mjesnim zajednicama i dru{tvenim preduze}ima, a broj manevarskih jedinica smanjiti proporcionalno u odnosu na prostornu strukturu, rasformiranjem 3 partizanske brigade Teritorijalne odbrane”.235

233 AIIZ, inv. br. 2-2535 /Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina, Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane/ — Saveznom sekretarijatu za narodnu odbranu, zamjeniku na~elnika G[ OS SFRJ za Teritorijalnu odbranu; Isto, inv. br. 2-2536 /Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina, Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane…/, Informacija o stanju i nekim problemima u TO SR BiH; Isto, inv. br. 25361, Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina, Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane, 6. decembar 1991. — Predsjedni{tvu SR Bosne i Hercegovine. 234 Isto. 235 AIIZ, inv. br. 2-2538, Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina, Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane, Str. pov. broj 05/1518-1, 13. decembar 1991. — Saveznom sekretarijatu za narodnu odbranu, General{tab Oru`anih snaga SFRJ, Zamjeniku na~elnika G[ OS SFRJ; H. Efendi}, nav. dj., str. 96.
103

U mirnodopskom sastavu Teritorijalne odbrane predvi|eno je : - zadr`avanje postoje}ih organizacija okru`nih i Gradskog {taba teritorijalne odbrane Sarajevo (pet okru`nih {tabova Teritorijalne odbrane I varijante: Banja Luka, Mostar, Tuzla, Zenica, Sarajevo i Gradski {tab teritorijalne odbrane Sarajevo, sa 120 zaposlenih, i tri okru`na {taba II varijante: Doboj, Biha} i Livno, sa 48 zaposlena; - zadr`avanje 14 komandi za razvoj partizanskih brigada Teritorijalne odbrane, sa ukupno 48 zaposlenih lica; - zadr`avanje u svim op{tinama op{tinskih {tabova Teritorijalne odbrane u tri varijante, sa ukupno 616 formacijskih mjesta (po okvirnim formacijama Republi~kog {taba Teritorijalne odbrane).236 Po tako izvr{enim organizacijsko-formacijskim promjenama ukupan broj {tabova, jedinica i ustanova Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine trebalo je smanjiti sa 2.036 na 698 (ili 66% manje), a broj vojnih obveznika sa 131.627 na 80.596 ili na 61% manje u odnosu na formacijsko stanje na dan 1. januara 1991. Teritorijalnu odbranu SR Bosne i Hercegovine je, u odnosu na broj stanovnika, trebalo smanjiti sa 3,2% na 1,8%. U ukupnoj strukturi Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine, postoje}i odnos prostorna-manevarska 20:80 posto, trebalo je promijeniti u korist manevarske strukture 27:73 posto.237 Sadr`inu i dinamiku izvr{enja organizacijsko-formacijskih promjena ratnog sastava Teritorijalne odbrane SR Bosne i

236 Isto. Takvu organizacijsko-formacijsku strukturu Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine je zatekla agresija na Republiku (H. Efendi}, nav. dj., str. 97). 237 AIIZ, inv. br. 2-2538, Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina, Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane, Str. pov. broj 05/1518-1, 13. decembar 1991. — Saveznom sekretarijatu za narodnu odbranu, General{tab Oru`anih snaga SFRJ, Zamjeniku na~elnika G[ OS SFRJ; Isto, inv. br. 2-920, Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine, Sarajevo 23. decembar 1991, Platforma za razgovor Predsjedni{tva SR Bosne i Hercegovine sa saveznim sekretarom za narodnu odbranu. U Teritorijalnoj odbrani SR Bosne i Hercegovine je po formacijskom stanju na dan 1. januara 1991. bilo ukupno 2.036 {tabova, jedinica i ustanova, sa 131.627 vojnih obveznika (AIIZ, inv. br. 2-2536 /Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina, Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane/, Informacija o stanju i nekim problemima u Teritorijalnoj odbrani SR Bosne i Hercegovine).
104

Hercegovine regulisao je komandant Teritorijalne odbrane Republike, u skladu sa utvr|enim planovima i nare|enjima : 1. Formiranje jedanaest baterija lakih raketnih baca~a 128 mm M-71. Te su baterije formirane do 15. juna 1991. kao ratne jedinice pri sljede}im okru`nim i op{tinskim {tabovima Teritorijalne odbrane : - Okru`ni {tab Teritorijalne odbrane Banja Luka — 3 (pri Okru`nom {tabu Teritorijalne odbrane i Op{tinskom {tabu Teritorijalne odbrane Banja Luka po jedna i jedna pri Op{tinskom {tabu Teritorijalne odbrane Prijedor); - Okru`ni {tab Teritorijalne odbrane Biha} — 1 (pri Op{tinskom {tabu Teritorijalne odbrane Biha}); - Okru`ni {tab Teritorijalne odbrane Doboj — 1 (pri Op{tinskom {tabu Teritorijalne odbrane Doboj); - Okru`ni {tab Teritorijalne odbrane Mostar — 2 (pri Okru`nom {tabu Teritorijalne odbrane i pri Op{tinskom {tabu Teritorijalne odbrane Mostar po jedna); - Okru`ni {tab Teritorijalne odbrane Tuzla — 2 (pri Okru`nom {tabu Teritorijalne odbrane i pri Op{tinskom {tabu Teritorijalne odbrane Tuzla po jedna); - Okru`ni {tab Teritorijalne odbrane Zenica — 1 (pri Op{tinskom {tabu Teritorijalne odbrane); - Okru`ni {tab Teritorijalne odbrane Sarajevo — 1 (pri Op{tinskom {tabu Teritorijalne odbrane Novo Sarajevo).238

238 AIIZ, inv. br. 2-2538, Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina, Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane, Str. pov. broj 05/1518-1, 13. decembar 1991. — Saveznom sekretarijatu za narodnu odbranu, General{tab Oru`anih snaga SFRJ, Zamjeniku na~elnika G[ OS SFRJ. Te ratne jedinice su bile formirane u sastavu partizanskih brigada Teritorijalne odbrane, predhodnim organizacijsko-formacijskim promjenama vezane su za op{tinske {tabove Teritorijalne odbrane koje su formirale, te (u me|uvremenu rasformirane) partizanske brigade Teritorijalne odbrane (Isto).
105

2.- Ukidanje pontonirskih i in`injerijskih mostovnih ~eta TO. Realizacijom tog nare|enja (5. juli 1991.), ukinuto je 5 pontonirskih ~eta (pri op{tinskim {tabovima Teritorijalne odbrane Lakta{i, Bosanska Krupa, ^apljina, Gra~anica i Zvornik), sa ukupno 795 vojna obveznika, i 2 in`injerijsko-mostovne ~ete (pri op{tinskim {tabovima Teritorijalne odbrane Tesli} i Konjic), sa ukupno 156 vojna obveznika.239 3.- Formiranje tri pionirske ~ete TO. Te su pionirske ~ete formirane pri op{tinskim {tabovima Teritorijalne odbrane Bosanska Gradi{ka, Bosanska Dubica i Vi{egrad, sa ukupno 288 vojnih obveznika.240 4.- Rasformiranje {tabova i jedinica TO u MZ i OUR-ima (dru{tvenim preduze}ima). Tim je nare|enjem predvi|eno ukidanje 164 {taba i 993 jedinice (ukupno 1.157 {tabova i jedinica), {to je bilo 57% od ukupnog broja {tabova, jedinica i ustanova Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine. Po isteku roka za izvr{enje (1. novembar 1991.) u Teritorijalnoj odbrani Republike je ostalo 382 {taba i jedinice Teritorijalne odbrane u mjesnim zajednicama i organizacijama udru`enog rada (dru{tvenim preduze}ima) koji nisu, po razli~itim osnovama rasformirani (najve}i je broj bio na podru~ju Okruga Banja Luka — 234). To je bilo 33% manje u odnosu na planirano.241
Izvr{enom novom organizacijsko-formacijskom promjenom poja~an je, po generalu Vukosavljevi}u (komandantu Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine), sastav okru`nih i op{tinskih {tabova Teritorijalne odbrane za ukupno 660 vojna obveznika, te izvr{ene pripreme za realizaciju zadataka na formiranju komandi za odbranu gradova, u ~iji je sastav trebalo da u|u te ratne jedinice, formirane pri op{tinskim {tabovima Teritorijalne odbrane (Biha}, Prijedor, Banja Luka, Doboj, Mostar, Tuzla i Zenica) — Isto. 239 Isto. 240 Isto. Ukidanjem pontonirskih i in`injerijsko-mostovnih ~eta i formiranjem pionirskih ~eta Teritorijale odbrane “uskla|ena je struktura i namjena in`injerijskih jedinica sa ukupnim promjenama sastava i jednica Teritorijalne odbrane i ujedno smanjen njihov brojni sastav” (Isto). 241 Isto; AIIZ, inv. br. 2536-1, Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina, Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane, 6. decembar 1991. — Predsjedni{tvu SR Bosne i
106

U realizaciji te, u 1991. godini, o~igledno najkrupnije organizacijsko-formacijske promjene, Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane se susreo sa najvi{e pote{ko}a, odstupanja i otvorenih suprotstavljanja. Jedan broj op{tina je odbijao izvr{enje tog nare|enja, pozivaju}i se na preporuku Ministarstva za narodnu odbranu SR Bosne i Hercegovine da se od tih jedinica formiraju op{tinske jedinice Teritorijalne odbrane, {to je Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine kvalifikovao kao formiranje paravojne organizacije Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine. O tome je Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane 8. oktobra obavijestio Savezni sekretarijat za narodnu odbranu.242 U vezi sa realizacijom nare|enja o ukidanju svih {tabova i jedinica Teritorijalne odbrane mjesnih zajednica i organizacija udru`enog rada stanje u okruzima je u prvoj polovini decembra 1991. bilo sljede}e : - U Okrugu Biha} bilo je 70 {tabova i jedinica Teritorijalne odbrane mjesnih zajednica i organizacija udru`enog rada. Dvije op{tine, Titov Drvar i Bosanski Petrovac, sa ukupno 12 {tabova i jedinica Teritorijalne odbrane mjesnih zajednica i organizacija udru`enog rada, odbile su izvr{iti nare|enje, a u dvije op{tine to je djelimi~no realizovano (na op{tini Bosanska Krupa nije rasformirana 1 jedinica Teritorijalne odbrane mjesnih zajednica - ~eta Teritorijalne odbrane Mjesne zajednice Bu`im); - U Okrugu Livno bila su 24 {taba i jedinice Teritorijalne odbrane mjesnih zajednica i organizacija udru`enog rada. Od toga, nisu ukinute samo dvije jedinice (u op{tini Glamo~ - ~eta Teritorijalne odbrane mjesne zajednice i Samostalno smu~arsko odjeljenje Teritorijalne odbrane), za koje je tra`eno “prevo|enje” u op{tinske jedinice Teritorijalne odbrane; - U Okrugu Mostar, gdje su bila 194 {taba i jedinice Teritorijalne odbrane mjesnih zajednica i organizacija udru`enog rada, u {est op{tina odbijeno je izvr{enje nare|enja i zatra`eno “prevo|enje”

Hercegovine. Taj podatak, po generalu Hasanu Efendi}u, nije ta~an. S tim u vezi, on tvrdi kako su mnogi {tabovi Teritorijalne odbrane obavijestili Republi~ki {tab da su ukinuli {tabove i jedinice u mjesnim zajednicama i organizacijama udru`enog rada, a to, ipak, nisu uradili. Govore}i o tome, on navodi kako to nije ura|eno u Gradu Sarajevu. Neki op{tinski {tabovi su, po njemu, formirali nove jedinice, kao na primjer: Gora`de, Jajce, Biha} i drugi. Op{tine u kojima su Srbi bili u ve}ini nisu ukidale {tabove i jedinice teritorijalne odbrane, ve} su formirale nove jedinice (H. Efendi}, nav. dj., str. 98). 242 Isto.
107

tih {tabova i jedinica u op{tinske jedinice (op{tine: Grude, ^itluk, Ljubu{ki, [iroki Brijeg, Neum i Prozor, sa ukupno 72 {taba i jedinice Teritorijalne odbrane); - U Okrugu Sarajevo, gdje je bilo 86 {tabova i jedinica Teritorijalne odbrane mjesnih zajednica i organizacija udru`enog rada, u 5 op{tina (Breza, Fojnica, Kiseljak, Kre{evo i Visoko) nije izvr{eno nare|enje i vr{eno je “prevo|enje” tih {tabova i jedinica u op{tinske, dok je u jednoj op{tini (Olovo) realizacija nare|enja uslovljena drugim zahtjevom (promjena tipa odreda Teritorijalne odbrane). Tako je 41 {tab i jedinica Teritorijalne odbrane mjesnih zajednica i organizacija udru`enog rada, bio ukupno nerasformiran; - U Okrugu Tuzla, gdje je bilo 212 {tabova i jedinica Teritorijalne odbrane mjesnih zajednica i organizacija udru`enog rada, nare|enje nije realizovano u op{tini Banovi}i (tra`eno je “prevo|enje” tih jedinica u op{tinske), te je u tom okrugu bilo 9 ukupno nerasformiranih {tabova i jedinica. U toku realizacije tih nare|enja problema je bilo znatno vi{e, s tim {to su razrije{eni (u op{tinama Ora{je, Gra~anica, Kladanj). - U Okrugu Zenica, gdje je bilo 66 {tabova i jedinica Teritorijalne odbrane mjesnih zajednica i organizacija udru`enog rada, u dvije op{tine (@ep~e i Vitez) nije realizovano nare|enje i istovremeno je zatra`eno “prevo|enje” tih jedinica u op{tinske jedinice Teritorijalne odbrane (ukupno 11 ratnih jedinica Teritorijalne odbrane). - U okruzima: Gora`de, Livno i Gradu Sarajevo ukinuto je ukupno 276 {tabova i jedinica Teritorijalne odbrane mjesnih zajednica i organizacija udru`enog rada.243 U prvoj polovini decembra 1991. u Teritorijalnoj odbrani SR Bosne i Hercegovine, izuzev{i Okrug Banja Luka, bilo je ukupno 148 jedinica Teritorijalne odbrane mjesnih zajednica i organizacija udru`enog rada (dru{tvenih preduze}a), koje nisu rasformirane, te ih, s obzirom na izdato nare|enje i iskazane zahtjeve u vezi sa njima, Republi~ki {tab tretirao kao paravojne formacije. Za Okrug Banja Luka komandant Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine naredio je izmjenu i dopunu navedenog nare|enja o rasformiranju svih {tabova i jedinica Teritorijalne odbrane mjesnih zajednica i organizacija udru`enog rada (akt str. pov. broj 05/5-9 od 30. avgusta 1991.), a na osnovu zahtjeva
243 Isto.
108

Okru`nog {taba Teritorijalne odbrane Banja Luka, procjene aktuelnih dru{tvenih i politi~kih kretanja i organizacijsko-formacijske osposobljenosti Teritorijalne odbrane tog okruga “u novim uvjetima”. Po toj izmjeni i dopuni, obustavljeno je rasformiranje {tabova i jedinica Teritorijalne odbrane mjesnih zajednica i organizacija udru`enog rada (prethodno su te jednice i {tabovi u cjelini ukinuti u 3 op{tine: Klju~, Sanski Most i [ipovo, {to je ukupno iznosilo 43 {taba i jednice Teritorijalne odbrane), a ukupan broj {tabova i jedinica Teritorijalne odbrane mjesnih zajednica i organizacija udru`enog rada je pove}an sa prethodnih 229 na 234 {taba i jedinice. Promijenjena je i struktura, pa su, uglavnom {tabovi i jedinice organizacije udru`enog rada preformirane u jedinice mjesnih zajednica (u svega 3 op{tine zadr`ane su ratne jedinice Teritorijalne odbrane u organizacijama udru`enog rada, tj. preduze}ima).244 5.- Rasformiranje i organizacijsko-formacijske promjene u ostalim partizanskim brigadama Teritorijalne odbrane. Cilj tog nare|enja je bio - smanjenje broja partizanskih brigada Teritorijalne odbrane, sa 17 na ukupno 14 (tj. rasforimranje tri), i “ujedna~avanje odnosa jedinica manevarske i prostorne strukture, te adekvatniju pokrivenost teritorije” novim rasporedom tih ratnih jedinica. Tako su (rok izvr{enja bio je 15. decembra 1991.) ukinute: 11. hercegova~ka (Mostar), 1. posavska (Br~ko) i 12. srednjobosanska (Zenica) partizanska brigada. Time je broj vojnih obveznika smanjen za 4.497. Izvr{eno je i preformiranje: 8. kraji{ke (Biha}), 14. hercegova~ke (Konjic), 3. tuzlanske (Tuzla), 11. srednjobosanske (Zenica) i partizanske brigade teritorijalne odbrane “Veljko Luki}-Kurjak” (Bijeljina).245 U vezi sa tom organizacijsko-formacijskom promjenom pojavilo se nekoliko problema :
244 Isto; AIIZ, inv. br. 2-2535 /Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina, Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane/ — Saveznom sekretarijatu za narodnu odbranu, zamjeniku na~elnika G[ OS SFRJ za Teritorijalnu odbranu; Isto, inv. br. 2-2536 /Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina, Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane/, Informacija o stanju i nekim problemima u TO SR BiH; Isto, inv. br. 2-2536-1, Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina, Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane, 6. decembar 1991. — Predsjedni{tvu SR Bosne i Hercegovine. 245 AIIZ, inv. br. 2538, Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina, Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane, Str. pov. broj 05/1518-1, 13. decembar 1991. — Saveznom sekretarijatu za narodnu odbranu - General{tab Oru`anih snaga SFRJ, zamjeniku na~elnika G[ OS SFRJ.
109

- nije izvr{eno preformiranje 10. hercegova~ke partizanske brigade teritorijalne odbrane (Mostar), jer zbog odbijanja op{tina ^apljina, Ljubu{ki i [iroki Brijeg da nare|enje realizuju, nije formiran — preformiran 3. bataljon; - nije ura|en i realizovan plan popune, jer je Sekretarijat za narodnu odbranu SO Mostar, pozivaju}i se na odluku vlade SR Bosne i Hercegovine, iste vratio, tvrde}i da za to nije nadle`an.246 Uz sve organizacijsko-formacijske promjene ratnog sastava Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine, nare|eno je i preformiranje-formiranje lakih artiljerijskih diviziona PVO 20/3 mm i “Strela-2M” u op{tinskom {tabu Teritorijalne odbrane Tuzla (rok za izvr{enje bio je 15. mart 1992.), u ~iji sastav je trebalo da u|u 3 postoje}e baterije PVO (dvije iz Lukavca i jedna iz Tuzle), te izvr{eno ukidanje obavje{tajnih centara Republi~kog {taba Teritorijalne odbrane, polaze}i od zahtjeva SSNO General{taba oru`anih snaga — II Uprava (telegram, str. pov. broj 936-1, od 27. augusta 1991.).247 Planirane organizacijsko-formacijske promjene mirnodopskog sastava Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine u 1991. odnosile su se isklju~ivo na sastav op{tinskih {tabova Teritorijalne odbrane. Shodno utvr|enoj dinamici, u junu te godine u Republi~kom {tabu Teritorijalne odbrane je sa~injen prijedlog novih okvirnih mirnodopskih formacija op{tinskih {tabova Teritorijalne odbrane I, II i III varijante. Predlo`enim okvirnim formacijama op{tinskih {tabova Teritorijalne odbrane I, II i III varijante broj formacijskih mjesta trebalo je da iznosi 616, dok je po tada{njim (tj. u prvoj polovini decembra 1991.) okvirnim formacijama on iznosio 1.149, ~ime bi se smanjila 533 formacijska mjesta ili 46%.248

246 Isto; AIIZ, inv. br. 2-2536 /Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina, Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane/, Informacija o stanju i nekim problemima u TO SR BiH. 247 Isto. 248 Isto; AIIZ, inv. br. 2-2538, Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina, Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane, Str. pov. broj 05/1518-1, 13. decembar 1991. — Saveznom sekretarijatu za narodnu odbranu - General{tab Oru`anih snaga SFRJ, zamjeniku na~elnika G[ OS SFRJ.
110

To smanjenje posmatrano po varijantama {tabova trebalo je da izgleda : - Op{tinskih {tabova Teritorijalne odbrane I varijante tada je bilo 26, u kojima je po okvirnim mirnodopskim formacijama sljedovalo po 14 lica, dok je po tom prijedlogu trebalo biti 27 {tabova po 8 lica, {to je smanjenje u I varijanti trebalo da iznosi 148 lica;249 - Op{tinskih {tabova Teritorijalne odbrane II varijante tada je bilo 51, u kojima je po okvirnim mirnodopskim formacijama sljedovalo po 11 lica, dok je po tom prijedlogu trebalo biti 36 {tabova po 6 lica, {to je smanjenje u II varijanti trebalo da iznosi 345 lica.250 - Op{tinskih {tabova Teritorijalne odbrane III vrijante tada je bilo 32, u kojima je po okvirnim mirnodopskim formacijama sljedovalo po 7 lica, dok je po tom prijedlogu trebalo biti 46 {tabova po 4 lica, {to je smanjenje u III varijanti trebalo da iznosi 40 lica.251 Na taj na~in “bi i dalje” u Teritorijalnoj odbrani SR Bosne i Hercegovine bilo ukupno 109 {tabova Teritorijalne odbrane.252
249 Isto. 250 Isto. 251 Isto. 252 Isto. Navedenim smanjenjem broja formacijskih mjesta stvarani su, po generalu Vukosavljevi}u, “bolji uslovi za dalje pobolj{anje popune {tabova pomjeranjem lica sa ukinutih formacijskih mjesta na ona koja nisu popunjena. Ve}ina op{tinskih {tabova Teritorijalne odbrane nije popunjena 100% po kona~nim mirnodopskim formacijama koje usvaja skup{tina DPZ /dru{tveno politi~kih zajednica — prim. S. ^./, {to je imalo uticaja na izradu prijedloga tih formacija u smislu znatnog procenta smanjenja broja formacijskih mjesta” (Isto). Taj je prijedlog dat u Predsjedni{tvo SR Bosne i Hercegovine na razmatranje, i krajem druge sedmice decembra 1991. Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane je o~ekivao njegovo verifikovanje. “U me|uvremenu je bilo dosta poku{aja od strane novih organa vlasti u op{tinama da prije njihovog usvajanja i dostavljanja op{tinskim {tabovima Teritorijalne odbrane pristupe brojnom smanjenju i izmjeni strukture mirnodopskog sastava op{tinskih {tabova Teritorijalne odbrane, kao i zahtjeva za promjenu varijanti” (Isto). Mirnodopska popuna {tabova Teritorijalne odbrane izvr{ena je sa 80%, te je Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane sa broj~anom popunom bio zadovoljan, tim vi{e {to su o~ekivali organizacijsko-formacijske promjene. Za njih je predstavljao problem popune radnih mjesta visoke stru~ne spreme. Od ukupnog broja radnih mjesta i visoke stru~ne spreme samo 40% radnika je imalo istu (Isto).
111

U toku realizacije pomenutnih nare|enja nai{lo se na otpore, pote{ko}e i probleme, koji su “u dobroj mjeri” uticali na brojno smanjenje, status i dalji razvoj Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine. Jedan broj op{tina je otvoreno odbio da izvr{i navedena nare|enja Republi~kog {taba Teritorijalne odbrane. Naime, po preporuci Ministarstva za narodnu odbranu SR Bosne i Hercegovine od 6. septembra 1991. skup{tinama op{tina trebalo je formirati jedinice Teritorijalne odbrane na nivou op{tina (prevo|enje {tabova i jedinica Teritorijalne odbrane mjesnih zajednica i organizacija udru`enog rada u op{tinske jedinice), {to je direktno uticalo na neprovo|enje nare|enja o ukidanju svih {tabova i jedinica Teritorijalne odbrane mjesnih zajednica i organizacijama udru`enog rada. To je usporavalo dinamiku rasformiranja {tabova i jedinica Teritorijalne odbrane mjesnih zajednica i organizacijama udru`enog rada.253

253 AIIZ, inv. br. 2-2535 /Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina, Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane/ — Saveznom sekretarijatu za narodnu odbranu - zamjeniku na~elnika G[ OS SFRJ za Teritorijalnu odbranu; Isto, inv. br. 2-2536 /Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina, Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane…/, Informacija o stanju i nekim problemima u TO SR BiH; Isto, inv. br. 2-2538, Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina, Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane, Str. pov. broj 05/1518-1, 13. decembar 1991. — Saveznom sekretarijatu za narodnu odbranu, General{tab Oru`anih snaga SFRJ, zamjeniku na~elnika G[ OS SFRJ; Isto, inv. br. 22536-1, Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina, Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane, 6. decembar 1991. — Predsjedni{tvu SR Bosne i Hercegovine. Tako je pona{anje Ministarstva za narodnu odbranu SR Bosne i Hercegovine Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine okvalifikovao kao poku{aj “stvaranja paravojne organizacije TO SR BiH” (Isto; AIIZ, inv. br. 2-25361, Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina, Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane, 6. decembar 1991. — Predsjedni{tvu SR Bosne i Hercegovine). Najzna~ajniji problemi s kojima se Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine krajem 1991. susreo u realizaciji planiranih organizacijsko-formacijskih promjena {tabova i jedinica Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine svodili su se, po ocjeni Republi~kog {taba Teritorijalne odbrane, “na dva globalna problema : - nedovoljna saradnja i mije{anje nenadle`nosti, posebno izra`eno u pona{anju i djelovanju Ministarstva za NO; - dvojnost rada za NO (dio vojno-evidencionih dokumenata preuzeli su vojno-teritorijalni organi, a dio dokumentacije zadr`an je u SSNO, {to znatno ote`ava rad {tabova Teritorijalne odbrane)” (AIIZ, inv. br. 2-2536 /Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina, Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane/, Informacija o
112

Do 23. decembra 1991. nije rasformirano 158 {tabova i jedinica, zbog ~ega ih je Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine tretirao kao paravojne formacije. To su one jedinice, za koje je Ministarstvo za narodnu odbranu SR Bosne i Hercegovine dalo obja{njenje da se “prevedu” u op{tinske jedinice Teritorijalne odbrane (rije~ je o {tabovima i jedinicama Teritorijalne odbrane, mjesnim zajednicama i organizacijama udru`enog rada u op{tinama: Bosanska Krupa, Titov Drvar, Bosanski Petrovac, Glamo~, Grude, ^itluk, Ljubu{ki, [iroki Brijeg, Neum, Prozor, Breza, Fojnica, Kiseljak, Kre{ovo, Visoko, Olovo, Sokolac, Banovi}i, @ep~e i Vitez).254 I sistem rukovo|enja i komandovanja na relaciji okru`ni {tabovi Teritorijalne odbrane — op{tinski {tabovi Teritorijalne odbrane je krajem decembra 1991. u pojedinim regionima bio naru{en, pa ~ak i prekinut, “{to je stvaralo nepremostive prepreke u obavljanju postavljenih zadataka”. Tako su, na primjer, u Okru`nom {tabu Teritorijalne odbrane Mostar ve} du`e vrijeme op{tinski {tabovi Teritorijalne odbrane ^itluk, Grude, Li{tica, Ljubu{ki, Neum, Posu{je i Prozor, gdje je Hrvatska demokratska zajednica imala vlast, odbijali “svaku saradnju i prakti~no su se samoinicijativno isklju~ili iz sistema rukovo|enja i komandovanja Teritorijalne odbrane, pa samim tim i iz sistema rukovo|enja i komandovanja u OS” /Oru`anim snagama — prim. S. ^./. Pored toga, Okru`ni {tab Teritorijalne odbrane Mostar, tako|e, nije mogao “do kraja ispoljiti uticaj na rad op{tinskih {tabova Teritorijalne odbrane Gacko, Nevesinje i Bile}a”, gdje je Srpska demokratska stranka bila na vlasti, pri ~emu “poseban slu~aj ~ini Op{tinski {tab Teritorijalne odbrane Trebinje, gdje je od op{tinskih struktura vlasti uzurpirano pravo rukovo|enja i komandovanja Teritorijalnom odbranom”.255
stanju i nekim problemima u TO SR BiH; Isto, inv. br. 2-2538, Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina, Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane, Str. pov. broj 05/1518-1, 13. decembar 1991. — Saveznom sekretarijatu za narodnu odbranu, General{tab Oru`anih snaga SFRJ, zamjeniku na~elnika G[ OS SFRJ). 254 AIIZ, inv. br. 2-2538, Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina, Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane, Str. pov. broj 05/1518-1, 13. decembar 1991. — Saveznom sekretarijatu za narodnu odbranu, General{tab Oru`anih snaga SFRJ, zamjeniku na~elnika G[ OS SFRJ; H. Efendi}, nav. dj., str. 96-97. 255 Isto. Aktuelna politi~ka zbivanja u Bosni i Hercegovini (od kraja septembra 1991.) imala su odraza i na stanje Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine, posebno
113

U nekim su op{tinama planski vr{eni razni materijalni i drugi pritisci na zaposleni kadar u {tabovima Teritorijalne odbrane. Pojedini op{tinski organi vlasti prijetili su dono{enjem odluke o ukidanju op{tinskih {tabova Teritorijalne odbrane, a u pojedinim op{tinama je vr{eno samovoljno smjenjivanje i postavljanje komandanata op{tinskih {tabova Teritorijalne odbrane, {to je bilo u nadle`nosti komandanta Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine. Bilo je nastojanja “da se vrbovanjem rezervnih starje{ina i vojnih obveznika iz sastava Teritorijalne odbrane, uz glasine o ukidanju Teritorijalne odbrane, ubrzano razbijaju” jedinice teritorijalne odbrane na “ra~un stvaranja paravojnih oru`anih sastava”.256 U toku 1991. bio je izra`en i problem postavljanja komandanata op{tinskih {tabova teritorijalne odbrane. U toj godini su na zahtjev vladaju}ih stranaka u 62 op{tine postavljeni novi komandanati op{tinskih {tabova Teritorijalne odbrane.257 Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane je na jednom dijelu Bosne i Hercegovine nerasformirane jedinice i {tabove progla{avao paravojnim, a u op{tinama sa ve}inskim srpskim stanovni{tvom, kao {to je, primjera radi, regija Banja Luka, obustavljao rasformiranje {tabova i jedinica Teritorijalne odbrane, mjesnih zajednica i organizacija udru`enog rada i formirao nove, koje nisu tretirane paravojnim, ve} po`eljnim.258 U
borbenu gotovost. Ozbiljno je, pored ostalog, naru{eno jedinstvo rukovo|enja i komandovanja, {to je imalo za cilj razbijanje Teritorijalne odbrane kao sastavnog dijela Oru`anih snaga SFRJ. Taj proces razbijanja Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine je tada bio u toku, ~ime je sistem rukovo|enja i komandovanja bio paralisan, posebno na nivou Republi~kog {taba i svih deset okru`nih {tabova (AIIZ, inv. br. 2-2537, Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina, Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane, Str. pov. br. 01/1144-1, 1. oktobar 1991, INFORMACIJA). 256 Isto. 257 Isto. U toku 1991. je, pi{e general Hasan Efendi}, bila “velika jagma oko mjesta komandanta op{tinskih {tabova Teritorijalne odbrane od strane vladaju}ih stranaka. Tako su samo u toku te godine postavljena 62 komandanta TO op{tina na zahtjev vladaju}ih stranaka. Posebno velike pritiske vr{io je SDS preko generala Vukosavljevi}a. Rezultat je bio da od 14 komandanata partizanskih brigada Teritorijalne odbrane svega dvojica nisu bili Srbi i starje{ine JNA” (H. Efendi}, nav. dj., str. 100). 258 H. Efendi}, nav. dj., str. 98-99.
114

tim je op{tinama, u skladu sa ratnim ciljevima Velikosrpskog pokreta, posebno krajem 1991. i po~etkom 1992, vr{eno i “prevo|enje” srpskih obveznika Teritorijalne odbrane u “dobrovoljce” JNA i formiranje i mobilisanje oru`anih formacija Srpske demokratske stranke Bosne i Hercegovine, srpska Teritorijalna odbrana i milicija.259 Rad {tabova Teritorijalne odbrane je znatno ote`avalo i uslo`njavalo {to su dio vojno-evidencionih dokumenata preuzeli ili oteli vojno-teritorijalni organi,260 a zna~ajan dio te dokumentacije je zadr`an u sekretarijatima za narodnu odbranu. Mnogi {tabovi nisu bili spremni da vojnu evidenciju svojih obveznika, posebno regruta, stave na raspolaganje vojno-teritorijalnim organima, odnosno predaju komandama JNA.261 Teritorijalne odbrana je, prema raspolo`ivim podacima, 31. decembra 1991. brojala 86.184 pripadnika (37.223 Bo{njaka, 29.276 Srba, 14.326 Hrvata i 5.339 Ostalih).262 Me|utim, Teritorijalna odbrana SR Bosne i Hercegovine je postojala samo u onim op{tinama, koje nisu bile zahva}ene “srpskim autonomnim oblastima” i “hrvatskim zajednicama”. Teritorijalna odbrana SR Bosne i Hercegovine je krajem 1991. i po~etkom 1992. bila prakti~no razbijena na tri dijela : a) Srpska teritorijalna odbrana, koju je JNA, uz u~e{}e Srpske demokratske stranke, organizovala, obu~ila, opremila i mobilisala (jedan broj {tabova i jedinica iz Okruga Banja Luka u~estvovao je i u borbenim dejstvima protiv Republike Hrvatske); b) Hrvatska teritorijalna odbrana, koju je, uz u~e{}e Hrvatske demokratske zajednice, organizovala, opremila, obu~ila i mobilisala Hrvatska vojska;

259 Vidi str. 795-835 ovog rada. 260 H. Efendi}, nav. dj., str. 99. Vojno-teritorijalni organi (vojni okruzi i op{tinski sekretarijati za op{tenarodnu odbranu) bili su pot~injeni Republi~kom sekretarijatu za narodnu odbranu. Njihovi su osnovni zadaci bili regrutacija i mobilizacija pripadnika Oru`anih snaga i civilne za{tite (Isto, str. 99, napomena 20). 261 Isto, str. 99-100. 262 Isto, str. 97-100.
115

c) legalna Teritorijalna odbrana koja se, uglavnom, zadr`ala u op{tinama gdje su Bo{njaci bili u ve}ini i gdje je o~uvan ve}i broj {tabova i jedinica u smanjenom sastavu. Ona je, za razliku od tzv. srpske i hrvatske, ~inila ki~mu organizovanog otpora agresiji, zajedno sa jedinicama MUP-a, Patriotskom ligom, Zelenim beretkama i drugim samoorganizovanim grupama gra|ana.263 Istovremeno sa smanjenjem i poku{ajem ukidanja Teritorijalne odbrane Republike Bosne i Hercegovine vr{ene su i kadrovske promjene, ~istke, podvale i manipulacije, gdje su dominirali kadrovi srpske nacionalnosti. Oni su, prihvatili velikosrpsku nacionalisti~ku ideologiju, politiku i praksu, zatim su anga`ovani na formiranju srpskih oru`anih formacija, u~vr{}ivanju postoje}ih, iz sistema rukovo|enja i komandovanja Teritorijalne odbrane Socijalisti~ke Republike Bosne i Hercegovine samoisklju~enih, jedinica i {tabova u op{tinama sa ve}inskim srpskim stanovni{tvom, te naoru`avali, opremali i obu~avali srpsko stanovni{tvo za agresiju i druge oblike zlo~ina.264 O stvarnim namjerama govori i ~injenica da je Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine, na osnovu telegrama (Str. pov. br. 931-1), od 27. avgusta 1991, a bez znanja Predsjedni{tva SR Bosne i Hercegovine, ukinuo i teritorijalno-izvi|a~ku slu`bu Teritorijalne odbrane i kompletnu dokumentaciju odnio na Pale.265

263 Isto. 264 Isto, str. 108-113. 265 Isto, str. 99. Teritorijalna odbrana SR Bosne i Hercegovine je imala razvijen sistem teritorijalno-izvi|a~ke slu`be, kojom je cijela Republika bila pokrivena sa obavje{tajnim centrima, punktovima i osmatra~nicama. Ve}ina tih centara je bila obezbije|ena sredstvima veze i priborima za osmatranje. Sa raspolo`ivim ljudstvom redovno je izvo|ena obuka (Isto).
116

5. Razoru`anje Teritorijalne odbrane Bosne i Hercegovine

Velikosrpski pokret je, nakon isklju~ivanja republi~kih rukovodstava iz sistema rukovo|enja i komandovanja Oru`anim snagama SFRJ (oduzimanje prava republikama da rukovode Teritorijalnom odbranom), a radi realizacije svojih ratnih ciljeva, procijenio da mora paralisati i razoru`ati Teritorijalnu odbranu svih republika (izuzev Srbije i Crne Gore, te dijela Bosne i Hercegovine, gdje su Srbi ve}insko stanovni{tvo). U tom je cilju trebalo oduzeti naoru`anje Teritorijalnoj odbrani i staviti ga u vojne magacine i pod kontrolu JNA. Organizacijsko-formacijskim promjenama u Teritorijalnoj odbrani SFRJ 1988. - 1989. (ukinut je i preformiran jedan broj jedinica Teritorijalne odbrane i znatno brojno smanjena Teritorijalna odbrana), rukovodstvo Velikosrpskog pokreta je proizvelo pojavu vi{ka naoru`anja i druge vojne opreme. Na taj se na~in kod {tabova Teritorijalne odbrane pojavio “vi{ak” velikih koli~ina naoru`anja, a naro~ito pu{aka 7,9 mm, pu{komitraljeza trofejnog porijekla i minobaca~a 82 mm, koje je “trebalo oduzeti”. Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane je, u cilju oduzimanja “vi{ka” naoru`anja i druge vojne opreme Teritorijalnoj odbrani Bosne i Hercegovine, ocijenio da je “vi{ak” naoru`anja kod {tabova Teritorijalne odbrane navodno zauzimao skladi{ni prostor, koji je kod ve}ine {tabova bio nedovoljan, i 5. januara 1990. se obratio Saveznom sekretarijatu za narodnu odbranu, sa zahtjevom da preduzme mjere da se {to prije izvr{i oduzimanje vi{ka naoru`anja i municije.266
266 AIIZ, inv. br. 2-2495, Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina, Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane, Pov. br. 06/2-51-45, 5. januar 1990. — Saveznom sekretarijatu za narodnu odbranu; Isto, inv. br. 2-2499, Savezni sekretarijat za narodnu odbranu, General{tab Oru`anih snaga SFRJ, zamjenik na~elnika General{taba za TO,
117

U toku 1988./1989. godini u Teritorijalnoj odbrani SR Bosne i Hercegovine povu~ene su sljede}e koli~ine vi{kova naoru`anja : - automat 11,43 mm 890 komada - karabin 7,62 mm 6.803 komada - pu{ka 7,62 mm (s) 30 komada - pu{ka 7,9 mm M2y 146 komada - pu{ka 7,9 mm M 24/47 11.715 komada - pu{ka 7,9 mm M 24/52 3.148 komada - pu{ka 7,9 mm M 98 (n) 7.872 komada - pu{ka 7,9 mm M 98/48 2.661 komada.267 Iz Teritorijalne odbrane Bosne i Hercegovine u 1990. trebalo je povu}i sljede}e koli~ine “vi{kova” naoru`anja : - karabin 7,62 mm 111 komada - pu{ka 7,9 mm M 24/47 470 komada - pu{ka 7,9 mm M 24/52 537 komada - pu{ka 7,9 mm M 98(n) 522 komada - pu{ka 7,9 mm M 98/48 31.105 komada
Pov. br, 831-15/89, 1. februar 1990. — Republi~kom {tabu Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine; Isto, inv. br. 2-2503, Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina, Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane, Str. pov. br. 05/5-5, 28. septembar 1990. — Okru`nom {tabu Teritorijalne odbrane; Isto, inv. br. 2-2504, Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina, Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane, Str. pov. br. 05/5-6, 1. oktobar 1990. — Okru`nom (Gradskom) {tabu Teritorijalne odbrane; Isto, inv. br. 2-2505, Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina, Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane, Pov. br. 05/12-1, 23. oktobar 1990. — Predsjedni{tvu SR Bosne i Hercegovine; Isto, inv. br. 2-2507, Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina, Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane, Str. pov. br. 06/1-79-123, 24. oktobar 1990. — Okru`nom/Gradskom {tabu Teritorijalne odbrane; Isto, inv. br. 2-2532, Teritorijalna odbrana Sarajevo, Str. pov. br. 06/386-2, 10. maj 1991. — Republi~kom {tabu Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine Sarajevo. Vi{ak naoru`anja i druge vojne opreme je, prema ocjeni Republi~kog {taba Teritorijalne odbrane Bosne i Hercegovine, predstavljao navodno “ozbiljan problem jedinicama i {tabovima Teritorijalne odbrane u pogledu smje{taja, ~uvanja i odr`avanja” (Isto). 267 AIIZ, inv. br. 2-2495, Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina, Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane, Pov. br. 06/2-51-45, 5. januar 1990. — Saveznom sekretarijatu za narodnu odbranu.
118

- pu{komitraljez 7,62 mm M 26DP - pu{komitraljez 7,9 mm M 34 - pu{komitraljez 7,9 mm M 42 - pu{komitraljez 7,9 mm M 26(~) - pu{komitraljez 7,9 mm M 30(~) - pu{komitraljez 7,9 mm M 37(~) - mitraljez 7,9 mm M 42 - mitraljez 7,62 mm (a) - minobaca~ 82 mm (i) - minobaca~ 82 mm M 37 - minobaca~ 82 mm (n) - minobaca~ 82 mm M 31/46 - minobaca~ 82 mm M 41 - protivavionski top 20/1 M 38 (n) - protivavionski top 20/1 M 30/38 - protivavionski top 20/2 M 38/51 - pu{ka 7,9 mm - ru~ni baca~ M 57 - minobaca~ 82 mm M 38/(s) - bestrzajni top 75 mm M 20 - mitraljez 8 mm “Breda” - baca~ raketni M 20 - automat 9 mm “Sten” - metak 7,62 mm (s) - metak 7,62 mm (a) - metak 75 mm (a) - metak 20 mm (n)

508 komada 402 komada 134 komada 136 komada 13 komada 702 komada 14 komada 61 komada 8 komada 58 komada 22 komada 12 komada 2 komada 6 komada 6 komada 8 komada 13.580 komada 525 komada 6 komada 60 komada 4 komada 9 komada 150 komada 1,754.000 komada 150.000 komada 2.800 komada 15.000 komada.268

Savezni sekretarijat za narodnu odbranu je, imaju}i u vidu pojavu “vi{ka” naoru`anja i druge vojne opreme, do koje je do{lo usljed “krupnih
268 Isto.
119

organizacijsko-formacijskih promena”, 1. februara 1990. izdao nare|enje (VOJNA TAJNA POVERLJIVO) svim republi~kim i pokrajinskim {tabovima teritorijalne odbrane o povla~enju, odnosno oduzimanju, vi{kova naoru`anja iz Teritorijalne odbrane. Tim je nare|enjem preciziran na~in i mjesto povla~enja naoru`anja i municije iz jedinica i {tabova teritorijalne odbrane,269 zatim vrijeme prikupljanja270 i plan povla~enja tehni~ko-materijalnih sredstava po republikama i pokrajinama. Pri tome je Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine trebao najvi{e da povu~e tehni~ko-materijalnih sredstava u odnosu na ostale republike i pokrajine, a najmanje Srbija.271 Samo Gradski {tab Teritorijalne odbrane Sarajevo je, poslije izvr{ene reorganizacije ratnih jedinica Teritorijalne odbrane, raspolagao sa sljede}im vi{kom naoru`anja i vojne opreme : - pi{tolj 7,65 mm 800 komada - pi{tolj 7,9 mm 5.411 komada
269 AIIZ, inv. br. 2-2499, Savezni sekretarijat za narodnu odbranu, General{tab Oru`anih snaga SFRJ, zamjenik na~elnika General{taba za TO, Pov. br, 831-15/89, 1. februar 1990. — Republi~kom {tabu Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine. S tim u vezi, nare|eno je “da se iz jedinica i {tabova Teritorijalne odbrane SR i SAP /socijalisti~kih republika i socijalisti~kih autonomnih pokrajina — prim. S. ^./ povuku u Pozadinsku bazu JNA sve koli~ine naoru`anja i municije, koje preti~u po formaciji, odnosno koje su prijavljene kao vi{ak”, “sem naoru`anja kojeg su [TO /{tabovi teritorijalne odbrane — prim. S. ^./ zadr`ali u rezervi”. Naoru`anje i municiju “}e preuzeti Pozadinske baze JNA u zate~enom stanju…” (Isto). 270 Isto. Prikupljanje naoru`anja trebalo je zavr{iti do kraja aprila 1990. 271 Isto. Tako je, primjera radi, od ukupnog broja pu{aka 7,9 mm M 98/48 koje je planom SSNO-a trebalo povu}i (53.938) iz Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine je trebalo povu}i 30.594, a iz Srbije nijednu. Ru~nih baca~a M 57 trebalo je ukupno povu}i 525, pri ~emu je sve trebalo povu}i iz Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine, a iz Teritorijalne odbrane drugih republika — nijedan. Predislokacijom naoru`anja i municije Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine u skladi{ni prostor JNA i svi Planovi mobilizacije su prera|eni (AIIZ, inv. br. 2-24975, Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina, Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane, Str. pov. br. 06/1-79-26, 6. juni 1990. — Komandama org. mobilizacije Republi~kog {taba TO; Isto, inv. br. 2-2498, Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina, Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane, Str. pov. br. 06/1-79-27, 6. juni 1990. — Okru`nom — Gradskom {tabu Teritorijalne odbrane).
120

- pu{ka 7,62 mm (PAP) - automat 7,62 mm - pu{komitraljez 7,62 mm - pu{komitraljez 7,9 mm - mitraljez 7,9 mm - pi{tolj signalni - lansirni metak “Strela” - protivavionski top 20/1 - minobaca~ 60 mm - minobaca~ 82 mm - bestrzajni top - ru~ni baca~ M 57 - pu{ka snajperska - metak 7,62 mm - metak 7,65 mm - metak 7,62 mm za automatsku pu{ku, poluautomatsku pu{ku i pu{komitraljez - metak 7,9 mm - fi{eklije, dvodjelne

850 komada 2.367 komada 700 komada 139 komada 24 komada 50 komada 9 komada 12 komada 36 komada 36 komada 40 komada 380 komada 100 komada 1,333.530 komada 100.620 komada

3,241,750 komada 1,757.160 komada 6.341 komada.272

Vojno rukovodstvo, a posebno Kadijevi}, je smatralo da Teritorijalnu odbranu treba “maksimalno paralisati u onim dijelovima zemlje gdje bi ona mogla poslu`iti kao baza za stvaranje vojske secesionisti~kih republika, odnosno secesionisti~kih snaga”.273

272 AIIZ, inv. br. 2-2532, Teritorijalna odbrana Sarajevo, Str. pov. br. 06/386-2, 10. maj 1991. - Republi~kom {tabu Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine Sarajevo. 273 V. Kadijevi}, nav. dj., str. 94; S. Biserko, nav. dj., str. 222. Maksimalno paralisanje Teritorijalne odbrane u zapadnom dijelu Jugoslavije je, po Kadijevi}u, predstavljalo jednu od “bitnih opredjeljenja” osnovne zamisli “upotrebe oru`anih snaga” (V. Kadijevi}, nav. dj., str. 93-94).
121

Masovno naoru`avanje naroda, “pre svega preko naoru`avanja Teritorijalne odbrane, ponegdje i davanjem oru`ja na ruke ili {to bli`e ljudima zbog navodne potrebe za brzom mobilizacijom”, po generalu Kadijevi}u, je prakti~no zna~ilo “naoru`avanje republi~kih vojski na na~in koji }e biti najte`e kontrolisati od strane JNA”, a {to je, “istovremeno, to bila priprema republi~ke vojske za njeno suprostavljanje eventualnoj intervenciji JNA”.274 Nosioci Velikosrpskog pokreta, posebno vojno rukovodstvo, su preko dijela starje{ina u Teritorijalnoj odbrani nastojali da tu komponentu oru`anih snaga maksimalno dr`e van kontrole “secesionisti~kih” politi~kih rukovodstava. U tome su “djelimi~no uspjevali svugdje vi{e nego u Sloveniji”. Pri tome su Teritorijalnu odbranu “srpskih dijelova u Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini upotrebili u dejstvima zajedno sa JNA”.275 JNA je “osnovne izvore nabavke oru`ja” u Jugoslaviji “stavila pod svoju kontrolu tako {to je oru`je teritorijalne odbrane preuzela”, odnosno nezakonito oduzela, “a nabavku iz doma}e industrije naoru`anja kontrolisala”.276 Odluka o razoru`anju Teritorijalne odbrane donesena je 14. maja 1990, dan uo~i redovne smjene predsjednika Predsjedni{tva SFRJ, jer su nosioci Velikosrpskog pokreta ~ekali da istekne mandat Janezu Drnov{eku, koji je do 15. maja bio predsjednik Predsjedni{tva SFRJ, po{to su dobro znali da on to ne bi prihvatio. Tako je na~elnik General{taba Oru`anih snaga SFRJ, general Blagoje Ad`i}, 14. maja 1990. izdao Nare|enje, Str. pov. broj 19-1, o ”preuzimanju i obezbje|enju naoru`anja i municije subjekata ONO i DSZ u skladi{tima JNA”.277 Sljede}eg
274 V. Kadijevi}, nav. dj., str. 73. 275 V. Kadijevi}, nav. dj., str. 94; R. Dizdarevi}, nav. dj., str. 151. U SFRJ su, po generalu Kadijevi}u, postojale secesionisti~ke republike, secesionisti~ka politi~ka rukovodstva, secesionisti~ke snage, secesionisti~ki dijelovi zemlje i ~ak “pripadnici secesionisti~kih naroda” (V. Kadijevi}, nav., dj., str. 94-95). 276 V. Kadijevi}, nav. dj., str. 111. 277 AIIZ, inv. br. 2-917, Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina, Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane, 06/1 Broj: DT 06/-1-79, Sarajevo, 13. septembar 1990. Predsjedni{tvu SR BiH; R. Dizdarevi}, nav. dj., str. 151; Isti, OD SMRTI TITA DO SMRTI JUGOSLAVIJE, str. 412.
122

je dana Komanda 1. vojne oblasti, u skladu sa navedenim nare|enjem generala Ad`i}a, a u cilju navodno “sigurnijeg smje{taja i ~uvanja naoru`anja i municije Teritorijalne odbrane”, izdala Nare|enje (Str. pov. br. 1-90), ~etvrtom (4.), petom (5.), dvanaestom (12.) sedamnaestom (17.), dvadeset ~etvrtom (24.) i trideset sedmom (37.) korpusu o preuzimanju, smje{taju i ~uvanju “kompletnog naoru`anja i municije od teritorijalne odbrane, u magacinima JNA”.278 Tim je nare|enjem general-pukovnik Aleksandar Spirkovski, komandant 1. vojne oblasti, precizirao na~in organizacije preuzimanja, smje{taja i ~uvanja naoru`anja i municije od teritorijalne odbrane u magacine JNA i vrijeme realizacije (do 21. maja, tj. za 6 dana), kao i vrijeme podno{enja izvje{taja o realizaciji nare|enja (do 1. juna, tj. za 15 dana), s napomenom da se ”za nejasna pitanja” korpusi obra}aju “odgovaraju}im organima” 1. vojne oblasti.279 Navedene mjere su imale za cilj potpuno razoru`anje Teritorijalne odbrane Slovenije, Hrvatske i Bosne i Hercegovine. Ti su ciljevi perfidno prikriveni formulacijom o “smje{taju i ~uvanju” kompletnog naoru`anja i municije Teritorijalne odbrane u magacinima JNA. O~igledno se radilo o prevari, koja je posebno izra`ena u konstataciji da }e “izuzimanje naoru`anja i municije od strane {tabova i jedinica teritorijalne odbrane za izvo|enje planiranih aktivnosti” odobravati Komanda 1. vojne oblasti, “na predlog komandi korpusa”, koje }e “posebnim uputstvima” regulisati “na~in ulaska, odr`avanja i ~uvanja, kao i postupka pri izuzimanju i vra}anju naoru`anja i municije u magacine”. Time je, pored ostalog, ponovo potvr|eno oduzimanje nadle`nosti i potpunu eliminaciju Teritorijalne odbrane iz sistema rukovo|enja i komandovanja.280
Odluka o oduzimanju oru`ja Teritorijalnoj odbrani i njegovo stavljanje pod kontrolu JNA bila je, po ocjeni generala Kadijevi}a, “jedna od najzna~ajnijih mjera paralisanja pogubnog ustavnog koncepta o oru`anim snagama”. Protiv te odluke su, pi{e Kadijevi}, “mnogi ustali, osobito Slovenci” (Isto, str. 78), ali, bez ikakva uspjeha. 278 AIIZ, inv. br. 2-916, Komanda 1. Vojne oblasti, Str. pov. br. 1-90, 15. maj 1990. — 4. korpusu i drugima. To je nare|enje objavio Hasan Efendi} u knjizi: KO JE BRANIO BOSNU, Sarajevo 1998, str. 102-103. 279 Isto. 280 Isto.
123

Velikosrpski pokret je, dva dana nakon {to je Borisav Jovi} do{ao na ~elo Predsjedni{tva SFRJ, preduzimao mjere “da se u Sloveniji i Hrvatskoj oduzme oru`je iz civilnih magacina TO i da se prenese u vojne magacine”, kako ne bi dozvolili “da oru`je Teritorijalne odbrane zloupotrebe u eventualnim sukobima ili za nasilno otcepljenje”. U svom dnevniku Jovi} za 17. maj pi{e sljede}e: “Prakti~no smo ih razoru`ali. Formalno, ovo je uradio na~elnik General{taba, ali fakti~ki po na{em (rukovodstvo Velikosrpskog pokreta - prim S. ^.) nalogu. Slovenci i Hrvati su o{tro reagovali, ali nemaju kud”.281 Sljede}eg dana Milan Ku~an je telefonom zvao Borisava Jovi}a, koji se nalazio na vikendu u Nik{i}u (kod Kragujevca), i `alio se “na oduzimanje oru`ja”. Tom mu je prilikom Ku~an rekao”da se narod suprostavlja, da mo`e biti `rtava”, da je zbog toga zakazao sjednicu Predsjedni{tva Slovenije i tra`io razgovor, pri ~emu su se dogovorili da se ~uju “u ponedeljak ujutro” i dogovore susret.282 Dvadeset prvog maja 1990. kod Jovi}a su stigli Ku~an i Drnov{ek da razgovaraju “o oduzimanju oru`ja slovena~koj TO”. Na strani Velikosrpskog pokreta, pored Jovi}a, tom su sastanku prisustvovali Veljko Kadijevi} i Anton Stari, generalni sekretar Predsjedni{tva SFRJ. “Ku~an je govorio na{iroko: nisu bili obave{teni ni od koga. Oru`je je prvo preneto, pa su onda saznali. Ne znaju su{tinu, razloge i cilj. Oni to shvataju kao razoru`anje. Smatraju da je time ugro`en suverenitet Republike. Obja{njenje Gneral{taba smatra nedovoljnim. Misli da u Ustavu nema pokri}a za takvu meru. Oru`je su oni kupovali. Oni su odgovorni za vo|enje TO, a tako se sa njim postupa, da im se i ne ka`e, a uzme se oru`je. Veruje da je u pitanju

281 B. Jovi}, nav. dj., str. 146. 282 Isto. Jovi} je na Ku~anovo pitanje da li mogu da se na|u da razgovaraju o oduzimanju oru`ja odgovorio : Kako da ne, ka`em mu ja. Da se javi u ponedeljak ujutro pa da ugovorimo susret. Ina~e, ka`em mu, ~uo sam preko radija za tu akciju, ne znam o ~emu se radi, ali preporu~ujem da ne dolaze u sukob s armijom, da predaju oru`je, a u ponedeljak }emo sve korigovati ako treba. Iako je glumio neobavije{tenog predsjednika (“... ne znam o ~emu se radi...,), za Jovi}a je bilo va`no da Slovenci “predaju oru`je”, pa }e, ukoliko bude potrebno, za dan-dva “sve korigovati” (Isto).
124

politi~ka intervencija, a to je ugro`avanje njihovih suverenih prava. Mo`da je neposredni uzrok tome klima koja je nastala u Sloveniji posle (mog) inauguracionog govora i kritika tog govora u Sloveniji i Hrvatskoj. Politi~ko stanje u Sloveniji zbog uzimanja oru`ja, vrlo je te{ko, nije siguran kako se mo`e sanirati”.283 Ku~an je tada tra`io : “ - da budu ta~no informisani o ~emu se radi, - da im se vrati oru`je, a oni }e osigurati uslove ~uvanja, - da se smeni komandant TO za Sloveniju, - da se vidi kako smanjiti politi~ke tenzije”.284 Obja{njenje generala Kadijevi}a nije zadovoljilo Ku~ana, iz vi{e razloga, prije svega, la`no je “objasnio” da je ta “mera preduzeta u celoj zemlji, a ne samo u Sloveniji” i ujedno iznio, pored neargumentovanih, i la`ne razloge za njeno preduzimanje.285 “Sva teritorijalna odbrana” je, po Kadijevi}u, razoru`ana “prije nego {to su po~eli oru`ani sukobi u Jugoslaviji”.286 I ta konstatacija govori o la`i i podvalama, prije svega, Predsjedni{tvu SFRJ. Oduzimanje oru`ja Teritorijalnoj odbrani izvršeno je bez odobrenja Predsjedništva SFRJ i bilo je u suprotnosti slu`benom

283 Isto, str. 147. 284 Isto. 285 Isto. O tome je Jovi} zapisao sljede}e: “Veljko je objasnio da je mera preduzeta u celoj zemlji, a ne samo u Sloveniji zato {to su magacini slabo obezbe|eni, a me|unacionalna i uop{te politi~ka situacija se naglo pogor{ala; da je to isklju~iva nadle`nost vojske (~uvanje oru`ja i rukovanje njime); da to nije stvar Republike i da one (republike) `ele da se me{aju u vojna pitanja, a na to nemaju pravo. Ako obezbede dobre uslove za{tite, mo`e se razmotriti i vra}anje oru`ja, ali to podrazumeva bar jednu naoru`anu jedinicu, a ne jednog stra`ara, koja }e u slu~aju napada da odbije otimanje oru`ja. Sve njihove nadle`nosti ostaju, uklju~uju}i i kori{}enje oru`ja iz vojnih magacina za obuku, ve`be, i dr. Naravno, Ku~an nije bio zadovoljan” (Isto). 286 V. Kadijevi}, nav. dj., str. 94.
125

konceptu opštenarodne odbrane i odnosu prema Teritorijalnoj odbrani kao sa JNA ravnopravnoj komponenti oru`anih snaga.287 Dono{enje takve odluke nije imalo nikakva pokri}a u Ustavu SFRJ. To je, pored ostalog, zna~ilo ugro`avanje suverenih prava republika. Tim prije, jer je naoru`anje i municija bilo vlasni{tvo republika i autonomnih pokrajina, a ne JNA. General Kadijevi} je taj postupak pravdao tvrdnjom da je oru`je isklju~ivo u nadle`nosti vojske, a ne republika, koje na to, po njemu, nisu imale pravo. Republike je umirivao da postoji mogu}nost da se oru`je vrati, ako osiguraju “dobre uslove zaštite”.288 Provo|enje odluke o oduzimanju oru`ja od Teritorijalne odbrane (maja 1990.) izazvalo je ozbiljnu sumnju u njen pravi smisao i cilj, i to ne samo kod republi~kih rukovodstava i {tabova Teritorijalne odbrane, ve} i kod ve}ine objektivnih i nepristrasnih ljudi, uklju~uju}i i najve}i broj starje{ina JNA. Oru`je nije oduzeto Teritorijalnoj odbrani Srbije i Crne Gore, osim u op{tinama sa ve}inskim muslimanskim stanovni{tvom (kao, na primjer, u Plavu). Ta je odluka najvi{e pogodila Hrvatsku i Bosnu i Hercegovinu, a nije oduzet ni dio oru`ja

287 D. Marijan, nav. dj., str. 293. Jovi} u svom dnevniku za 21. maj 1990, pored ostalog, navodi da je Predsjedni{tvo SFRJ donijelo odluku “da se svim republi~kim teritorijalnim odbranama oduzme oru`je i stavi pod kontrolu JNA” (B. Jovi}, nav. dj., str. 146). To nije ta~no, jer takvu odluku Predsjedni{tvo SFRJ nikada nije donijelo, {to potvr|uje i sam Jovi}. Naime, on u svom dnevniku za 17. maj, govore}i o preduzimanju mjera “da se u Sloveniji i Hrvatskoj oduzme oru`je iz civilnih magacina TO i da se prenese u vojne magacine”, decidno navodi da je razoru`anje TO Slovenije i Hrvatske formalno uradio na~elnik General{taba, general Ad`i}, a “fakti~ki po na{em nalogu”, tj. nalogu rukovodstva Velikosrpskog pokreta (Isto). Raif Dizdarevi} tvrdi da je Predsjedni{tvo SFRJ 23. maja 1990, dakle naknadno, donijelo odluku “da se oru|e i oru`je TO izuzima iz teritorijalne odbrane, radi bolje za{tite i ~uvanja i prebacuje u vojne magacine” (R. Dizdarevi}, OD SMRTI TITA DO SMRTI JUGOSLAVIJE, str. 413; Isti, IZDAJA VOJNOG VRHA, str. 151). To isto tvrde i Anton Luke`i} (A. Luke`i}, KRVAVA BESPU]A JNA, u : F. Ademovi}, nav. dj., str. 77) i Hasan Efendi} (H. Efendi}, nav. dj., str. 102). Rasplo`ivi izvori ukazuju da takvu odluku nije donijelo Predsjedni{tvo SFRJ, ve} rukovodstvo Velikosrpskog pokreta, a formalno general Ad`i}, na~elnik General{taba — 14. maja 1990. 288 B. Jovi}, nav. dj., str. 147.
126

(1/3) teritorijalne odbrane Slovenije i mnogim jedinicama teritorijalne odbrane zapadne Hercegovine.289 U provo|enju te mjere do{lo je do jedne ne samo indikativne, ve} i zabrinjavaju}e pojave, odnosno do razli~itog odnosa prema jedinicama TO u republikama, pa i primjene etni~kog kao osnovnog kriterijuma u njenoj realizaciji. Praksa je pokazala da je oru`je oduzimano samo od nesrpskih jedinica Teritorijalne odbrane (Kosovo, Slovenija, Hrvatska, Bosna i Hercegovina), {to je izazvalo proteste, ozbiljan otpor, pa i oru`ano suprotstavljanje. Pored toga, neke su jedinice Teritorijalne odbrane u Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini, srpskog sastava, dobijale u toku provo|enja te mjere i dodatne koli~ine naoru`anja, kao i to da je velika koli~ina oru`ja i vojne opreme podijeljena i onim gra|anima srpske nacionalnosti koji i nisu bili vojni obveznici. To je oru`je, zajedno sa onim {to je JNA planski ostavljala prilikom povla~enja iz nekih republika, poslu`ilo ne samo za formiranje vojski novoformiranih srpskih kolaboracionisti~kih paradr`ava (Republike Srpske Krajine i Republike Srpske), ve} i brojnih srpskih paravojnih oru`anih formacija.290 Oduzimanje oru`ja Teritorijalne odbrane istovremeno su pratile organizacijsko-formacijske promjene u 1. i 5. vojnoj, te Vojnopomorskoj
289 I. Radakovi}, str. 33. Srbija i Crna Gora su, u vrijeme kada je vojno rukovodstvo razoru`avalo Teritorijalnu odbranu Bosne i Hercegovine, vr{ilo ubrzanu modernizaciju cjelokupnog e{alona Teritorijalne odbrane i milicije, pri ~emu je posebna pa`nja usmjerena u nabavci haubica i dalekometne artiljerije (H. Efendi}, nav. dj., str. 101). JNA je, navodi D. Marijan, 23. maja 1990, nekoliko dana prije nego je HDZ preuzela vlast u Republici Hrvatskoj, oduzela oru`je Teritorijalne odbrane Hrvatske i “pohranila” ga u svoja skladi{ta (D. Marijan, JUGOSLOVENSKA NARODNA ARMIJA..., str. 292). Razoru`anje republi~kih teritorijalnih odbrana (izvedeno svuda osim u Srbiji i Crnoj Gori) se, po generalu Radakovi}u, mo`e smatrati ~istim vojnim udarom. “JNA, kao okosnica i dio oru`anih snaga SFRJ, razoru`ava drugu ravnopravnu komponentu! Da li se to mo`e nazvati i pripremom za otvorenu vojnu akciju na dvije republike? Svakako da mo`e”, tvrdi Radakovi}. Razoru`anje TO Slovenije je samo djelimi~no uspjelo u toj republici (I. Dolni~ar, ZA^ETNICI RATNE TRAGEDIJE, u: F. Ademovi}, nav. dj., str. 269). Naime, u Sloveniji je po I. Veselinovi}u, oduzeto oko 70 odsto naoru`anja TO, dok je u Srbiji ostavljeno u skladi{tima TO, uklju~uju}i i Vojvodinu (I. Veselinovi}, JNA U MINULOM RATU, u : F. Ademovi}, nav. dj., str. 233). 290 I. Radakovi}, nav. dj., str. 33-34.
127

oblasti. U 1. vojnoj oblasti 10. motorizovana brigada u Mostaru prevedena je iz "B" u "A" klasifikaciju, u kojem je najzna~ajniji ~in bila ugradnja oklopnog i mehanizovanog bataljona u njen sastav po "A" klasifikaciji.291 U Banja Luci je 329. oklopna brigada preformirana iz "B" u "A" klasifikaciju, s tim što su u njen sastav ugra|eni Oklopni i Mehanizovani bataljon (Oklopni je smješten u Benkovcu, a Mehanizovani u Kninu).292 Najve}e promjene izvršene su u 5. vojnoj oblasti. Krajem juna 1990. ukinuta je 6. proleterska pješadijska divizija, kao i Komanda odbrane grada Zagreba. Šire podru~je Zagreba s Kordunom i Banijom ušlo je u sastav novoformiranog 10. korpusa. Ustrojavanje 10. korpusa sa sjedištem u Zagrebu bilo je "izvan redovnih aktivnosti u organizacijsko-formacijskim promjenama po planu "JEDINSTVO - 2 i 3". Novoformiranom korpusu pridodane su iz sastava 32. korpusa 140. motorizirana brigada "A" klasifikacije. Iz "B" u "A" klasifikaciju prevedena je i 4. oklopna brigada locirana u Jastrebarskom i Karlovcu te podre|ena zapovjedništvu 10. korpusa. Stvaranjem 10. korpusa razdijeljena je JNA od Teritorijalne odbrane grada Zagreba. U 32. korpusu, 265. mehanizirana brigada iz Bjelovara i Koprivnice prevedena iz "B" u "A" klasifikaciju. U 13. korpusu 13. proleterska motorizirana brigada u Ilirskoj Bistrici i Rijeci je prevedena iz "B" u "A" klasifikaciju. Promjene su bile i u Sloveniji, gdje je u 14. korpusu 1. oklopna brigada u Vrhniki, tako|e, prevedena iz "B" u "A" klasifikaciju. S tim je promjenama u preustrojenim jedinicama znatno poja~ana vatrena i udarna mo}, a pove}ana im je pokretljivost izvan komunikacija. Iz "B" u "A" klasifikaciju prevedene su i pri{tabske jedinice Komande 5. vojne oblasti, 580. mješovita protuoklopna artiljerijska brigada u Virovitici i Kri`evcima.293
291 D. Marijan, nav. dj., str. 293, nap. 19; D. Marijan, ORU@ANE SNAGE SFRJ..., str. 361, nap. 52. Jedinice “A” klasifikacije imale su od 60 do 100%, “B” od 15 — 60% i “R” do 15% popunjenosti po ratnoj organizaciji i formaciji jedinica. Jedinice “A” klasifikacije su imale kadrovsku osnovu od vojnika na redovnom slu`enju vojnog roka. Takve su jedinice, po jugoslovenskoj doktrini upotrebe i planovima mobilizacijskog razvoja, vrlo brzo postizale ratnu formaciju i bile su spremne za brzu upotrebu (Isto). 292 Isti, JUGOSLOVENSKA NARODNA ARMIJA..., str. 293. 293 Isto, str. 293-294. Ve}ina navedenih jedinica je, prema istra`ivanjima D. Marijana, “do izbijanja otvorenog sukoba u ljeto 1991. djelovala na stvaranju onog što je promid`ba JNA zvala ‘tampon zonama’, dok je stvarno bilo rije~ o spre~avanju rada legalnih tijela Ministarstva unutarnjih poslova Republike Hrvatske” (Isto, str. 294).
128

Vojno rukovodstvo je, s preklasifikacijom u “A” jedinice u 5. vojnoj oblasti nastojalo prevazi}i nedostatak u ljudstvu na podru~jima gdje su Hrvati bili u ve}ini, oslanjaju}i se na regrute iz drugih dijelova Jugoslavije. Insistiranje na oklopnim i mehanizovanim sastavima je bilo sasvim logi~no, jer su u opremljeni sredstvima ratne tehnike, koja je u pogledu rukovanja bila zahtjevna, a u borbenom pogledu najdjelotvornija.294 Iako Borisav Jovi} u svom dnevniku od 17. maja ne spominje mjere da se i u Bosni i Hercegovini, kao u Sloveniji i Hrvatskoj, “oduzme oru`je iz civilnih magacina TO i da se prenese u vojne magacine”,“predislociranje naoru`anja i municije” Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine izvr{eno je, na osnovu (formalno) nare|enja na~elnika General{taba Oru`anih snaga SFRJ, Str. pov. broj 19-1 (od 14. maja 1990.), od 18. do 23. maja 1990, osim za regiju Biha} i Banjaluka, gdje je zavr{eno 13. juna 1990.295 Ta se akcija “odnosila na naoru`anje i municiju Teritorijalne odbrane, a za ostale subjekte prema `elji i izri~itom zahtjevu”, pri ~emu je izostavljeno naoru`anje i municija ratnih jedinica Teritorijalne odbrane koje su formirale radne organizacije.296

294 Isto, str. 294. S tim u vezi, D. Marijan navodi da je oslonac na takve jedinice bio u skladu sa povoljnim u~incima koje su imali na Kosovu po~etkom i krajem osamdesetih godina (Isto). Govore}i o tome, on citira B. Jovi}a, kome je 8. juna 1990. general Kadijevi} rekao: “da su doneli odluku o formiranju posebnih motorizovanih korpusa /tijela — prim. S. ^./ u regionima Zagreba, Knina, Banjaluke i Hercegovine, koji }e biti sposobni, po potrebi, da budu u funkciji kao na Kosovu” (B. Jovi}, nav. dj., str. 152; D. Marijan, nav. dj., str. 294, nap. 22). 295 AIIZ, inv. br. 2-917, Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina, Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane, DT 06/1-79, Sarajevo, 13. septembar 1990. — Predsjedni{tvu SR BiH, Informacija o akciji sigurnijeg obezbje|enja naoru`anja i municije TO SR BiH. Obavje{tavaju}i o tome Predsjedni{tvo SR Bosne i Hercegovine, general-pukovnik Milo{ Baj~eti}, komandant Republi~kog {taba Teritorijalne odbrane, izme|u ostalog, navodi: “Cilj preduzetih mjera od OS /oru`anih snaga — prim. S. ^./ jeste obezbje|enje boljeg i uslovnijeg skladi{tenja /naoru`anja i vojne opreme Oru`anih snaga — prim. S. ^./, kao i bezbjednijeg ~uvanja” (Isto). JNA je, tvrdi general Ilija Radakovi}, “~uvala” naoru`anje i vojnu opremu Teritorijalne odbrane Bosne i Hercegovine za oko 130.000-150.000 vojnika (I. Radakovi}, nav. dj., str. 127). 296 Isto.
129

Teritorijalna odbrana Bosne i Hercegovine razoru`ana je u prolje}e 1990, prije vi{estrana~kih izbora i bez vidljivog protivljenja, pri ~emu je prihva}eno obrazlo`enje da }e njeno naoru`anje biti bolje ~uvano u skladi{tima JNA (predsjednik Predsjedni{tva bio je Obrad Piljak, komandant Teritorijalne odbrane Milo{ Baj~eti}, a republi~ki sekretar za narodnu odbranu Muharem Fetahagi}).297 Teritorijalna odbrana SR Bosne i Hercegovine je do 16. maja 1990. ~uvala — skladi{tila naoru`anje i vojnu opremu na 653 mjesta,298 {to je zavisilo od sticaja okolnosti i potreba razvoja TO. Situacija je bila vrlo razli~ita po okruzima tako da se naoru`anje i vojna oprema ~uvala u okruzima: Doboj - 20, Tuzla -128, Banjaluka -134, Biha} 32, Sarajevo -14, Gradski {tab TO Sarajevo-117, Livno -19, Zenica 31, Gora`de -22 i Mostar -136 mjesta.299 Na tim mjestima, van lokacija JNA (uslovno nazvanim skladi{tima), u kasama, kontejnerima, podrumima, pomo}nim prostorijama, skloni{tima, itd, u vlasni{tvu radnih organizacija, Sekretarijata za unutra{nje poslove, {kola, dru{tveno-politi~kih organizacija i dru{tveno-politi~kih zajednica, kao i u kombinovanim objektima {tabova Teritorijalne odbrane, ~uvano je 165.860 cijevi razli~itog naoru`anja i 58.894.000 komada municije raznog kalibra do 14,5 mm.300 Skladi{ni prostor u kome je ~uvano naoru`anje i vojna oprema Teritorijalne odbrane sa aspekta smje{taja i uslovnosti ~uvanja, po

297 Teritorijalna odbrana SR Bosne i Hercegovine je, po ocjeni S. Poto~ara, prilikom akcije razoru`avanja, odmah pokleknula — predala je oru`je {utke i ni{ta nije uradila da nadomjesti propu{teno, {to je veoma uspje{no u~inila Slovenija, sa manevarskom strukturom narodne za{tite (S. Poto~ar, UROTA GENERAL[TABA PROTIV NARODA, u: F. Ademovi}, nav. dj., str. 110). 298 AIIZ, inv. br. 2-917. Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina, Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane, Broj DT 06/1, 13. septembar 1990. — Predsjedni{tvu SR BiH. Broj objekata koje je tada koristila Teritorijalna odbrana bio je ve}i za 50 u vlasni{tvu JNA, a koje je koristilo 90 op{tinskih {tabova Teritorijalne odbrane za smje{taj municije preko 14,5 mm. 299 Isto. 300 Isto. Ta ukupna koli~ina naoru`anja i municije Teritorijalne odbrane je do 16. maja 1990. bila van objekata JNA, i kasnije je bila jo{ ve}a.
130

ocjeni Republi~kog {taba Teritorijalne odbrane, nije zadovoljavao. Ukupno je Teritorijalna odbrana izgradila ili adaptirala svega 156 objekata-magacina u kome se moglo uslovno ~uvati naoru`anje i vojna oprema. Pored tog prostora uslovan je bio i skladi{ni prostor JNA koji je koristila Teritorijalna odbrana pod zakup (50 magacina) i sa izuzecima dio prostora radnih organizacija. Me|utim, preko 50% kori{tenog skladi{nog prostora je bilo neuslovno sa aspekta smje{taja, a skoro 30% djelimi~no uslovno.301

301 Isto. Naoru`anje i municija {tabova Teritorijalne odbrane Republike Bosne i Hercegovine je “~uvano” (1991.) u sljede}im skladi{tima JNA : 1) Okrug Banja Luka: Skladi{te “Trn” Banja Luka (Op{tinski {tab Teritorijalne odbrane Banja Luka); Kasarna “Mali logor” Banja Luka (Okru`ni {tab Teritorijalne odbrane Banja Luka); “Kr~marice” - Banja Luka (op{tinski {tabovi Teritorijalne odbrane Bosanska Gradi{ka i Banja Luka — samo municija); Kasarna “Kozara” Banja Luka (op{tinski {tabovi: Srbac, ^elinac, Kotor Varo{, Lakta{i, Prnjavor i Skender Vakuf); “Palan~i{te” Prijedor (op{tinski {tabovi: Bosanska Dubica, Bosanski Novi, Prijedor — u kasarni naoru`anje - i Sanski Most); “Stara Kula” - Mrkonji} Grad (op{tinski {tabovi: Mrkonji} Grad, Klju~ i [ipovo) i skladi{te Jajce (Op{tinski {tab Teritorijalne odbrane Jajce); 2) Okrug Biha}: Kasarna “Grme~” — Biha} (Op{tinski {tab Teritorijalne odbrane Biha} i Okru`ni {tab Teritorijalne odbrane Biha}); “Golubi}” — Knin (op{tinski {tabovi Teritorijalne odbrane Bosansko Grahovo i Titov Drvar); “Svodna” — Bosanski Novi (op{tinski {tabovi Bosanska Krupa, Cazin i Velika Kladu{a); “Ripa~” (Op{tinski {tab Teritorijalne odbrane Bosanski Petrovac); 3) Okrug Doboj: “Rabi}” — Derventa (op{tinski {tabovi: Bosanski Brod, Bosanski [amac, Derventa, Modri~a i Od`ak); “Bare” — Doboj (Op{tinski {tab Teritorijalne odbrane Doboj); “Donje [evarlije” — Doboj (Okru`ni {tab Teritorijalne odbrane Doboj); “Gornje [evarlije” — Doboj (op{tinski {tabovi: Maglaj, Tesli} i Te{anj); 4) Okrug Gora`de: Skladi{te “Ustikolina” — Fo~a (op{tinski {tabovi Teritorijalne odbrane: ^ajni~e, Fo~a i Gora`de, te Okru`ni {tab Teritorijalne odbrane); Kasarna “Kalinovik” — Kalinovik (Op{tinski {tab Teritorijalne odbrane Kalinovik); Skladi{te “Rudo” — Rudo (Op{tinski {tab Teritorijalne odbrane Rudo) i Skladi{te “Vi{egrad” — Vi{egrad (Op{tinski {tab Teritorijalne odbrane Vi{egrad); 5) Okrug Livno: Skladi{te “Doljani” — Donji Vakuf (Okru`ni {tab Livno i op{tinski {tabovi Teritorijalne odbrane: Livno, Duvno, Glamo~ i Kupres); 6) Okrug Mostar: Skladi{te “Du`i” — Trebinje (op{tinski {tabovi Teritorijalne odbrane: Bile}a, Ljubinje i Trebinje); “Tasov~i}i” - ^apljina (op{tinski {tabovi Teritorijalne odbrane: ^apljina i Neum); “Gabela” - ^apljina (op{tinski {tabovi Teritorijalne odbrane: ^itluk, Ljubu{ki, Neum, Nevesinje, Posu{je, Stolac i Bile}a); “Ba~evi}i” — Mostar (op{tinski {tabovi Teritorijalne odbrane: Gacko, Grude i Li{tica); “Ljuta” — Konjic (op{tinski
131

Poslije preduzetih mjera najve}i dio naoru`anja i municije prikupljeno je na 48 lokacija JNA. Na tim je lokacijama 20 op{tinskih
{tabovi Teritorijalne odbrane: Jablanica, Konjic i Prozor); “Jasenice” — Mostar (Okru`ni {tab Teritorijalne odbrane Mostar i Op{tinski {tab Teritorijalne odbrane Mostar); “Ju`ni logor” — Mostar (Op{tinski {tab Teritorijalne odbrane Mostar — naoru`anje); 7) Okrug Sarajevo: Skladi{te “Semizovac” — Semizovac (Okru`ni {tab Teritorijalne odbrane Sarajevo); “Ilija{“ — Ilija{ (op{tinski {tabovi: Breza, Fojnica, Kre{evo i Vare{); Kasarna “Han Pijesak” — Han Pijesak (Op{tinski {tab Teritorijalne odbrane Han Pijesak); Kasarna “Kiseljak” — Kiseljak (Op{tinski {tab Teritorijalne odbrane Kiseljak); “Koran” — Pale (op{tinski {tabovi Teritorijalne odbrane: Olovo i Sokolac); Kasarna Visoko (Op{tinski {tab Teritorijalne odbrane Visoko); “Vi{egrad” — Vi{egrad (Op{tinski {tab Teritorijalne odbrane Vi{egrad); 8) Okrug Tuzla: Skladi{te “Ljuba~e” (op{tinski {tabovi Teritorijalne odbrane: Banovi}i, Kalesija, Kladanj i @ivinice); Kasarna “Bijeljina” — Bijeljina (op{tinski {tabovi Teritorijalne odbrane: Bijeljina i Ugljevik); “Kozlovac” — Tuzla (op{tinski {tabovi Teritorijalne odbrane: Bratunac, Lukavac, Srebrenica, Srebrenik, [ekovi}i, Tuzla i Zvornik); “Krep{i}” — Br~ko (op{tinski {tabovi Teritorijalne odbrane: Br~ko, Grada~ac, Lopare i Ora{je); “Donje [evarlije” — Doboj (Op{tinski {tab Teritorijalne odbrane Gra~anica); “Gornje [evarlije” — Doboj (Op{tinski {tab Teritorijalne odbrane — Lukavac — municija); Kasarna “Husinska buna” — Tuzla (Op{tinski {tab Teritorijalne odbrane Vlasenica); “Mali Zvornik” — Zvornik (Op{tinski {tab Teritorijalne odbrane Zvornik); Kasarna “Han Pijesak” — Han Pijesak (Op{tinski {tab Teritorijalne odbrane Zvornik); 9) Okrug Zenica: Skladi{te “Doljani” — Donji Vakuf (op{tinski {tabovi Teritorijalne odbrane: Bugojno, Donji Vakuf i Gornji Vakuf); “Kaonik” — Busova~a (Op{tinski {tab Teritorijalne odbrane Busova~a); “Ilija{“ — Ilija{ (Op{tinski {tab Teritorijalne odbrane Kakanj); Kasarna “Travnik” — Travnik (op{tinski {tabovi Teritorijalne odbrane Novi Travnik i Vitez); “Slimena” — Travnik (op{tinski {tabovi Teritorijalne odbrane: Travnik, Zavidovi}i i @ep~e); Kasarna “Josip Jovanovi}” — Zenica (Okru`ni {tab Teritorijalne odbrane Zenica i Op{tinski {tab Teritorijalne odbrane Zenica); 10) Gradski {tab Teritorijalne odbrane Sarajevo: Skladi{te “Faleti}i” — Sarajevo (Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane i op{tinski {tabovi Teritorijalne odbrane: Centar, Stari Grad i Novi Grad); “Had`i}i” — Had`i}i (Gradski {tab Teritorijalne odbrane Sarajevo i op{tinski {tabovi Teritorijalne odbrane: Had`i}i i Ilid`a); “Ilija{“ — Ilija{ (Op{tinski {tab Teritorijalne odbrane Ilija{); “Toplik” — Lukavica (Op{tinski {tab Teritorijalne odbrane Novo Sarajevo); “Krupanjska Rijeka” — Pazari} (op{tinski {tabovi Teritorijalne odbrane: Novo Sarajevo, Trnovo i Vogo{}a); “Koran” — Pale (Op{tinski {tab Teritorijalne odbrane Pale) i “Semizovac” — Semizovac (Op{tinski {tab Teritorijalne odbrane Vogo{}a) — AIIZ, inv. br. 2-2512, PREGLED skladi{ta JNA u kojima se ~uva naoru`anje i municija {tabova Teritorijalne odbrane Okruga Banja Luka; Isto, inv. br. 2-2513, PREGLED skladi{ta JNA u kojima se ~uva naoru`anje i municija {tabova teritorijalne odbrane Okruga Biha} i Okruga Doboj; Isto, inv. br. 2-2514, PREGLED skladi{ta JNA u kojima
132

{tabova i Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane imalo 32 magacina u vlasni{tvu Teritorijalne odbrane, gdje se status nije mijenjao. Na lokacije JNA 45 op{tinskih {tabova teritorijalne odbrane, svi okru`ni {tabovi teritorijalne odbrane i Republi~ki {tab teritorijalne odbrane predislociralo je kompletno naoru`anje i municiju. Me|utim, u 64 op{tinska {taba teritorijalne odbrane koji su razvijali 452 ratne jedinice i 120 {tabova teritorijalne odbrane, ~uvano je van lokacija JNA 20.789 cijevi i 2.476.338 komada metaka i ostalog ubojnog materijala na 442 mjesta — magacina i {taba Teritorijalne odbrane. Ta su sredstva pripadala ratnim jedinicama Teritorijalne odbrane koje su razvijale radne organizacije ja~ine od odjeljenja do partizanske brigade, a {tabovi Teritorijalne odbrane zadr`ali su dio naoru`anja koje je slu`ilo za samoza{titu lica i {tabova teritorijalne odbrane.302 Problem obezbje|enja, osim objekata JNA, bio je jo{ te`i i nesigurniji. U Teritorijalnoj odbrani SR Bosne i Hercegovine desile su se prije 1987. dvije provalne kra|e i devet kra|a iz magacina, radnih organizacija i {kolskih centara. Ukradeno je 13 pu{aka, od kojih 7 do 13. septembra 1990. nije prona|eno (5 pu{aka iz [kolskog centra Breza i 2 iz organa pozadine Mostar), i jedna koli~ina municije. I dalje su uslovi obezbje|enja bili nedovoljni i nepotpuni, pri ~emu “mogu}nost kontrole mala, a snage za intervencije ograni~enih mogu}nosti”.303 U cjelokupnom sistemu bilo je nedostataka u ~uvanju naoru`anja i vojne opreme Teritorijalne odbrane, jer se obezbje|enje svodilo na
se ~uva naoru`anje i municija {tabova Teritorijalne odbrane Oruga Gora`de i Okruga Livno; Isto, inv. br. 2-2515, PREGLED skladi{ta JNA u kojima se ~uva naoru`anje i municija {tabova Teritorijalne odbrane Oruga Mostar; Isto, inv. br. 2-2516, PREGLED skladi{ta JNA u kojima se ~uva naoru`anje i municija {tabova Teritorijalne odbrane Oruga Tuzla; Isto, inv. br. 2-2517, PREGLED skladi{ta JNA u kojima se ~uva naoru`anje i municija {tabova Teritorijalne odbrane Gr[TO /Gradski {tab Teritorijalne odbrane Sarajevo — prim. S. ^./; Isto, inv. br. 2-2518, PREGLED skladi{ta JNA u kojima se ~uva naoru`anje i municija RJ /ratnih jedinica — prim. S. ^./ Teritorijalne odbrane Okruga Zenica; Isto, inv. br. 2-2519, PREGLED skladi{ta JNA u kojima se ~uva naoru`anje i municija {tabova Teritorijalne odbrane Okruga Sarajevo. 302 Isto. Time problem smje{taja nije bio cjelovito rije{en. U prvoj polovini septembra 1990. u toku je bio proces vra}anja vi{kova dobijenih iz JNA. Do tada je vra}eno preko 70.000 cijevi, a kasnije je vra}eno jo{ 34.000 cijevi. 303 Isto.
133

portira, ~uvara, de`urnog milicionara i periodi~nog obilaska. Samo su radne organizacije namjenske proizvodnje i neke ve}e radne organizacije imale obezbje|enje koje je zadovoljavalo.304 Nijedan objekat nije imao propisno obezbje|enje po Pravilu slu`be Oru`anih snaga. Samo je u 20 garnizona postojala mogu}nost intervencije jedinica JNA. Tehni~koj za{titi je bila posve}ena pa`nja, ali zbog nedostaka finansijskih sredstava samo je 60 magacina Teritorijalne odbrane i radnih organizacija bilo za{ti}eno, {to je bilo ispod 10% od broja magacina.305 Republi~ki sekretarijat za narodnu odbranu je, polaze}i od svojih nadle`nosti utvr|enih zakonom i drugim propisima, sagledavao stanje nabavljenog naoru`anja, municije i druge vojne opreme za potrebe Izvr{nog vije}a Skup{tine SR Bosne i Hercegovine, republi~kih organa i upravnih organizacija, kao i za odgovaraju}e op{tinske dr`avne organe za njihov rad u ratu. Podaci su prikupljeni na osnovu odgovaraju}ih izvje{taja dobijenih od stru~nih slu`bi za poslove ONO u tim organima i organizacijama. Na sli~an su na~in i organi dru{tveno politi~kih organizacija Republike, Skup{tine SR

304 Isto. 305 Isto. Imaju}i u vidu da je Teritorijalna odbrana komponenta Oru`anih snaga, da oru`je mora imati jedinstven tretman, da svi {tabovi Teritorijalne odbrane moraju ostaviti dio naoru`anja (pi{tolje i pu{ke) za za{titu lica, dokumenata, ratnih zastava, planova i objekata Teritorijalne odbrane, u radnim organizacijama je do 13. septembra 1990. ipak je ostalo mnogo oru`ja i municije koje se, uglavnom, ~uvalo pod lo{ijim uslovima nego ona koja su bila u magacinima {tabova Teritorijalne odbrane. Polaze}i od toga, Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine je 13. septembra 1990. Predsjedni{tvu SR BiH predlo`io sljede}e mjere : “1. Sve preostalo naoru`anje i municiju, kad JNA obezbijedi uslove ~uvanja, prikupiti i time obazbijediti jedinstveno ~uvanje i smje{taj za TO. Posebnim kriterijumom komandanta TO SRBiH regulisati koliko naoru`anja i municije ostaviti [TO /{tabovi Teritorijalne odbrane — prim. S. ^./ za obezbje|enje planova i objekata TO. 2. Prikupiti podatke i stavove RO /radne organizacije — prim. S. ^./ i izvr{nih organa DPZ /dru{tveno-politi~ke zajednice — prim. S. ^./ i do kraja 1990. godine rije{iti problem NVO /naoru`anje i vojna oprema — prim. S. ^./ rasformiranih ratnih jedinica u RO i vi{kova nastalih smanjenjem ovih jedinica. Predla`emo da se ovi vi{kovi iz RO predaju [TO bez nakande” (Isto).
134

Bosne i Hercegovine i Predsjedni{tva SR Bosne i Hercegovine donijeli odgovaraju}e zaklju~ke. Nabavljeno je nekoliko hiljada cijevi i ne{to municije, {to se vidi iz slijede}ih podataka : - za potrebe republi~kih organa nabavljeno je 1 pu{komitraljez, 5 pu{aka 7,9 mm, 77 poluautomatskih pu{aka, 210 automatskih pu{aka, 5 automata i 765 pi{tolja; - za potrebe okru`nih organa 105 pi{tolja i - za potrebe op{tinskih organa: 592 pu{ke 7,9 mm, 281 poluautomatskih pu{aka, 419 automatskih pu{aka i 4283 pi{tolja.306 Nabavljanje naoru`anja, municije i druge opreme za potrebe organa dru{tveno politi~kih organizacija Republike i op{tina vr{eno je po posebnom postupku i Republi~kom {tabu Teritorijalne odbrane do 13. septembra 1990. nisu bile poznate koli~ine istog, a tako|e ni na~in njihovog ~uvanja.307 Li~no naoru`anje i dva borbena kompleta municije za funkcionere ~uvano je kod njih u odgovaraju}im metalnim kasama, a za sve ostale radnike na ratnom rasporedu kod rukovaoca u slu`benim prostorijama. Izuzetak je bio {to su automatske pu{ke, ru~ni baca~i, signalni pi{tolji za potrebe republi~kih organa ~uvani zajedni~ki kod Slu`be za zajedni~ke poslove republi~kih organa uprave, {to je predstavljalo ozbiljan problem i nije bilo u skladu sa propisanim kriterijima.308 Naoru`anje i druga vojna oprema za potrebe op{tinskih dr`avnih organa u ve}ini slu~ajeva je ~uvana na propisan na~in u skladi{tima Teritorijalne odbrane.309
306 Isto. 307 Isto. 308 Isto. 309 Isto. Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine, i “pored svih nastojanja”, do 13. septembra 1991. nije mogao ostvariti cjelovit uvid u stanje za{tite i ~uvanja nabavljenog naoru`anja za potrebe organa dru{tveno-politi~kih organizacija, pri ~emu se nije isklju~ivala “mogu}nost povreda propisanih kriterija za njihovo ~uvanje”. S obzirom na “ispoljenu problematiku u vezi sa uslovima ~uvanja naoru`anja i druge vojne opreme”, Republi~ki {tab je tada Predsjedni{tvu SR BiH predlo`io sljede}e mjere :
135

Nakon {to je u toku 1989. u organima za unutra{nje poslove u SR Bosni i Hercegovini izvr{ena reorganizacija i smanjen ukupan broj rezervnog sastava milicije, do{lo je do znatnog pobolj{anja opremljenosti pripadnika MUP-a naoru`anjem i drugim materijalnotehni~kim sredstvima. Tako je 13. septembra 1990. ukupan rezervni sastav milicije bio opremljen sa 26.439 automatskih pu{aka, 9.386 poluautomatskih pu{aka, 2.980 pu{komitraljeza, 119 snajperskih pu{aka, 205 ru~nih baca~a sa odgovaraju}im borbenim kompletima municije, 12.682 pi{tolja i 113 automatskih pi{tolja sa borbenim kompletima municije, te 20.618 ru~nih bombi, 5.205 tromblonskih mina, kao i 1.919 mina za ru~ni baca~.310 U odnosu na ukupan broj rezervnih sastava milicije, u skladu sa odredbama Normi utro{ka i nepovratnih gubitaka sredstava, naoru`anja i vojne opreme za prvih 90 dana rata, planirana je i obezbije|ena rezerva od 2.600 komada poluautomatskih pu{aka, 1.600 ru~nih bombi, 300 tromblonskih mina i 200 mina za ru~ni baca~. Organima za unutra{nje poslove, u odnosu na ukupan broj sistematizovanih radnih mjesta po ratnoj organizaciji, tada je nedostajalo 22.066 pi{tolja sa borbenim kompletima municije.311 Organi za unutra{nje poslove su, pored iskazane rezerve, tada raspolagali sljede}om koli~inom vi{ka naoru`anja i minsko-eksplozivnih
“1. Naoru`anje nabavljeno za potrebe organa na nivou Republike izuzeti i smjestit u vojno skladi{te Had`i}i, a za potrebe okru`nih organa u magacine ratne rezerve okru`nih {tabova TO. 2. Da se naoru`anje, municija i druga vojna oprema nabavlja za potrebe organa DPO Republike izuzme i prenese u R[TO, a od organa DPO organa i op{tina, okru`nim, odnosno op{tinskim [TO. Primopredaju izvr{iti na osnovu uredne dokumentacije, o ~emu sa~initi poseban zapisnik. 3. Da se zadu`i odgovaraju}i rukovaoc u slu`bi za zajedni~ke poslove republi~kih organa uprave radi ustrojavanja a`urne evidencije i ~uvanja naoru`anja, municije i opreme datog na ~uvanje u vojni magacin Had`i}i. 4. Zadu`uju se odgovaraju}i op{tinski organi koji do sada nisu obezbijedili uslove za propisno ~uvanje naoru`anja, municije i druge opreme da to u~ine na sli~an na~in kao i {to se predla`e za republi~ke organe. 5. S obzirom da je bilo prakse davanja na poklon ili zadu`enog naoru`anja prilikom prelaska na drugu du`nost, odnosno prilikom odlaska funkcionera u penziju, {to nije u skladu sa propisima, potrebno je to naoru`anje povu}i, evidentirati i dati na ~uvanje slu`bi za zajedni~ke poslove” (Isto). 310 Isto. 311 Isto.
136

sredstava: 2.821 poluautomatskih pu{aka M-59/66 7,62 mm, 43 ru~na baca~a M-57, 8 snajperskih pu{aka M-76 7,9 mm i poluautomatskih pu{aka 7,62 mm, 5.631 ru~nu bombu, 2.819 tromblonskih mina (kumulativnih i trenutnih), 483 mina za ru~ni baca~, 5.098 pu{aka M-48 7,9 mm, 1.114 automata M56 M49/57 7,62 mm, 539 pu{komitraljeza M-53 7,9 mm i 14 snajpera M-69 7,9 mm.312 Naoru`anje i municija rezervnog sastava milicije se, uglavnom, ~uvalo u vlastitim magacinskim prostorijama, prostorijama teritorijalne odbrane ili JNA i bilo je obezbije|eno na odgovaraju}i na~in. U saradnji sa nadle`nim vojnim ustanovama, organi za unutra{nje poslove su redovno obezbje|ivali vr{enje neophodnih kontrolno-tehni~kih pregleda naoru`anja i municije. Kroz sagledavanje informacija o izvr{enim pregledima, ~ija je izrada u prvoj polovini septembra bila u toku, ostvarivan je uvid u stanje naoru`anja i druge opreme, te preduzimane potrebne mjere na otklanjanju uo~enih slabosti i unapre|enju stanja uskladi{tenosti i obezbje|enja naoru`anja i drugih materijalnotehni~kih sredstava.313 Republi~ki sekretarijat za unutra{nje poslove je, na osnovu prijedloga Koordinacionog odbora SR Bosne i Hercegovine od 26. oktobra 1976. iz uvoza za potrebe op{tinskih komiteta Saveza komunista obezbijedio 4.367 komada automata Hekler Koh MP5 A3 9 mm i 873.400 komada metaka kalibra 9 mm.314 Pored toga, taj je Sekretarijat, na osnovu zahtjeva pojedinih republi~kih institucija i subjekata, uz naknadu, isporu~io 90 komada automata Hekler Koh MP5 A3 9 mm i 18.000 komada metaka 9 mm/d i to: Predsjedni{tvu SR Bosne i Hercegovine 8 komada, Izvr{nom vije}u SR Bosne i Hercegovine 35 komada, CK Bosne i Hercegovine 19 komada, Skup{tini SR Bosne i Hercegovine 10 komada, RK SSRN 6 komada, Republi~kom vije}u SS 6 komada, SUBNOR-a Bosne i

312 Isto. 313 Isto. 314 Isto. Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine je kasnije uspio da JNA zamijeni automate 9 mm Hekler Koh sa automatskim pu{kama 7,62 mm (2.157 komada).
137

Hercegovine 1 komad, RK SSO Bosne i Hercegovine 1 komad i RO PTT Sarajevo 4 komada.315 Prema prikupljenim podacima Republi~kog sekretarijata za unutra{nje poslove u SR Bosni i Hercegovini je 31. decembra 1989. bilo ukupno registrovano 342.131 komada vatrenog i vazdu{nog oru`ja i to: 312.488 komada kod fizi~kih lica, 19.403 kod organa, organizacija i preduze}a i 10.240 komada kod strelja~kih organizacija. S tim u vezi, potrebno je ista}i da od 312.488 komada oru`ja koliko je registrovano kod fizi~kih lica 126.088 je ~inilo lova~ko oru`je, a 171.038 pi{tolji i revolveri.316 U toku 1989. stanicama javne bezbjednosti u Republici fizi~ka lica su podnijela 58.639 zahtjeva za izdavanje odobrenja za nabavku oru`ja, organi, organizacije i preduze}a 361 zahtjev i strelja~ke organizacije 135 zahtjeva. Rje{avaju}i te zahtjeve, stanice javne bezbjednosti izdale su rje{enja kojima je odobrena nabavka oru`ja fizi~kim licima 25.883 komada, organima, organizacijama i zajednicama 348 komada i strelja~kim organizacijama 135 komada.317 Pored Teritorijalne odbrane, Sekretarijata za unutra{nje poslove — milicije i Sekretarijata za narodnu odbranu, postojali su i drugi subjekti ONO i DSZ koji su raspolagali sa naoru`anjem i municijom. Imaju}i to u vidu, Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane se obratio rukovodstvima organizacija za koje je utvrdio da su do 1976. nabavljali i kod SUP-a evidentirali naoru`anje. Republi~ki SUP je utvrdio da su postojale nepravilnosti u odnosu i kori{tenju naoru`anja, te do 13. septembra 1990. nije mogao pru`iti ta~ne podatke o stvarnom stanju. Zbog toga se Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane obratio predsjedni{tvima Centralnog komiteta Saveza komunista Bosne i Hercegovine, Socijalisti~kog saveza radnog naroda, Saveza socijalisti~ke omladine, Strelja~kog saveza, Saveza lova~kih dru{tava, Smu~arskog saveza, Planinarskog saveza i Vije}a samostalnih sindikata. Do 10. septembra 1990. samo su 4 DPO-DO dostavili podatke i to nepotpune.318
315 Isto. 316 Isto. 317 Isto. Broj zahtjeva za izdavanje odobrenja za nabavljanje oru`ja u 1990. godini znatno je bio pove}an u odnosu na 1989. godinu. 318 Isto.
138

Preuzimanje naoru`anja i municije od Teritorijalne odbrane ”na ~uvanje u organizaciji JNA” je “uspje{no” realizovano do 17. jula 1990. u svim op{tinskim {tabovima. U nekim je dru{tveno-politi~kim zajednicama bilo nepovoljnog reagovanja, pa i slanja telegrama Skup{tini i Predsjedni{tvu SR Bosne i Hercegovine i komandantu Teritorijalne odbrane (Li{tica, Ljubu{ki), kao i organizovanog suprostavljanja takvoj odluci (miting u Posu{ju u organizaciji Inicijativnog odbora HDZ-a u tom mjestu). Bilo je zamjerki i prigovora u jo{ nekim op{tinama od strane organa vlasti, pri ~emu je bio karakteristi~an slu~aj napadanja, nazivanja pogrdnim nazivima i omalova`avanjem komandanta Op{tinskog {taba TO Posu{je i uop{te Teritorijalne odbrane.319 Preuzimanje, smje{taj i ~uvanje naoru`anja i municije TO Bosne i Hercegovine vr{eno je u magacinima JNA, koji su, uglavnom, bili locirani na podru~jima sa ve}inskim srpskim stanovni{tvom, koje je istovremeno neposredno u~estvovalo u njihovom “obezbje|ivanju”, ili na grani~nim podru~jima prema Srbiji i Crnoj Gori.320 Pri tome su magacini, pored unutra{nje stra`e, osiguravani minskim poljima, {to je nezabilje`eno u miru, zatim protivavionskim topovima i protivavionskim mitraljezima. Lokalno srpsko stanovni{tvo je kori{teno za spoljno osiguranje magacina, oko kojih su na brzinu, naknadno, izgra|eni putevi za brzo i nesmetano izvla~enje naoru`anja, municije i opreme, tj. podjelu mobilisanom srpskom stanovni{tvu.321 Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine je, Nare|enjem Str. pov. br. 06/5-5, 28. septembra 1990. regulisao na~in i vrijeme realizacije zadataka kod svih ratnih jedinica Teritorijalne odbrane koje su podlijegale organizacijsko-formacijskim promjenama

319 AIIZ, inv. br. 2-2420, Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina, Republi~ki {tab Tritorijalne odbrane, Str. pov. br. 04/1157-2, 18. juli 1990. — Okru`nom—Gradskom {tabu Teritorijalne odbrane. 320 H. Efendi}, nav. dj., str. 104. Na takvu, po Efendi}u, zabrinjavaju}u i uznemiravaju}u praksu neke dru{tveno-politi~ke zajednice su o{tro, ali bezuspje{no reagovale. Na blage primjedbe iz politi~kog rukovodstva SR Bosne i Hercegovine, eksplicitno je, po njemu, iz Beograda odgovarano da se ne smije dozvoliti “formiranje i eventualna nacionalisti~ka zloupotreba delova TO u republi~ke vojske nekih secesionisti~kih snaga” (Isto). 321 Isto.
139

u naredenom srednjero~nom planu.322 U cilju realizacije zadataka pozadinskog obezbje|enja poslova i postupaka sa naoru`anjem i drugom opremom ratnih jedinica Teritorijalne odbrane koje je trebalo rasformirati, odnosno preformirati, komandant Republi~kog {taba je 24. oktobra 1990. izdao Nare|enje, Str. pov. br. 06/1-79-123, kojim je utvr|en postupak sa naoru`anjem i vojnom opremom, te drugim materijalnim sredstvima ratnih jedinica Teritorijalne odbrane kod organizacijsko-formacijskih promjena i regulisan na~in i vrijeme realizacije zadataka kod ratnih jedinica Teritorijalne odbrane, koje su podlijegale tim promjenama.323 U svim {tabovima Teritorijalne odbrane je, u skladu sa navedenim i drugim aktima, izvr{ena “preraspodjela” vi{kova naoru`anja i vojne opreme, te drugih materijalnih sredstava, shodno organizacijskoformacijskim promjenama i prioritetima popune ratnih jedinica. Tako|e je izvr{eno pozadinsko obezbje|enje (popuna naoru`anjem i vojnom opremom) novih ratnih jedinica u okviru 25% narastanja Teritorijalne odbrane u ratu.324 Predsjedni{tvo SR Bosne i Hercegovine je 19. oktobra 1990. donijelo novu odluku o povla~enju naoru`anja i opreme u vojne magacine.325 ^etiri dana kasnije (23. oktobra) Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane
322 AIIZ, inv. br. 2-2507, Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina, Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane, Str. pov. br. 06/1-79-123, 24. oktobra 1990. — Okru`nom/Gradskom {tabu Teritorijalne odbrane Sarajevo; Isto, inv. br. 2-2509, Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina, Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane, Str. pov. br. 02/8-145-1, 22. novembar 1990. — Okru`nom/Gradskom {tabu Teritorijalne odbrane Sarajevo. 323 Isto. 324 AIIZ, inv. br. 2-2520, Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina, Okru`ni {tab Teritorijalne odbrane Doboj, Str. pov. br. 06/482-3, Doboj, 30. januara 1991. — Republi~kom {tabu Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine, Sarajevo; Isto, inv. br. 2-2522, Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina, Okru`ni {tab Teritorijalne odbrane Livno, Str. pov. br. 06/1-81-4, 20. februara 1991. — Republi~kom {tabu Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine Sarajevo; Isto, inv. br. 2-2523, Skup{tina op{tine Mostar, Op{tinski {tab Teritorijalne odbrane, Str. pov. br. 06-77-2/91, Mostar, 28. februara 1991. — Okru`nom {tabu Teritorijalne odbrane Mostar; Isto, inv. br. 2-2524, Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina, Okru`ni {tab Teritorijalne odbrane Tuzla, Str. pov. br. 06/1-189-37/90, Tuzla, 14. marta 1991. Republi~kom {tabu Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine Sarajevo. 325 H. Efendi}, nav. dj., str. 104.
140

je, u skladu sa navedenim zaklju~kom Predsjedni{tva SR Bosne i Hercegovine, “kao i nastalim organizacijsko-formacijskim promjenama u jedinicama i {tabovima Teritorijalne odbrane, a u skladu sa koncepcijom ONO i DSZ, za smanjenje Teritorijalne odbrane i bezbjedonosnog ~uvanja NVO” (naoru`anja i vojne opreme — prim. S. ^.). ponovo izdao nare|enje okru`nim i Gradskom {tabu Teritorijalne odbrane o prikupljanju i predaji “preostalog naoru`anja u magacine JNA”. Tim je strogo povjerljivim dokumentom, koji je nosio i oznaku VOJNA TAJNA, general-potpukovnik Milo{ Baj~eti}, komandant Republi~kog {taba Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine, utvrdio na~in i vrijeme izuzimanja i prikupljanja “cjelokupnog naoru`anja (sem oru|a preko 12,74), municije i MES (minsko-eksplozivna sredstva — prim. S. ^.) od dru{tvenih i javnih preduze}a i ostalih subjekata ONO i DSZ”.326
326 AIIZ, inv. br. 2-918, Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina, Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane, Str. pov. 06/1-79-121, Sarajevo, 23. oktobar 1990. — Okru`nom — Gradskom {tabu Teritorijalne odbrane; H. Efendi}, nav. dj., str. 104-106. Okru`ni {tabovi TO i Gradski {tab TO su, po tom nare|enju, bili du`ni da, preko op{tinskih {tabova TO, organizovano izvr{e izuzimanje i prikupljanje cjelokupnog naoru`anja, izuzev oru|a preko 12,74 mm, zatim municije i minsko-eksplozivnih sredstava do 10. novembra 1990. Op{tinski {tabovi TO su bili du`ni da prikupe “sve koli~ine naoru`anja, municije i MES /minsko-eksplozivna sredstva — prim. S. ^./ u za{ti}ene objekte koji se obezbje|uju ~uvarskom slu`bom, s tim da dru{tvena preduze}a i ostali subjekti ONO i DSZ naoru`anje prevezu sopstvenim transportnim sredstvima do mjesta — lokacije objekta koje odredi Op[TO. Ukoliko je naoru`anje, municija i MES bezbjedno ve} smje{teno u dru{tvenim i javnim preduze}ima, {to procjeniti zajedno sa organima SUP-a, i ako je rentabilnije onda isto izuzimati direktno bez prethodnog prikupljanja”. Pri tome je Komanda 1. vojne oblasti regulisala “izuzimanje i prevo`enje prikupljenog naoru`anja, municije i MES Op[TO i smje{taj u magacine JNA; sa ostalim naoru`anjem i municijom TO”. Primopredaju naoru`anja, municije i minsko-eksplozivnih sredstava trebalo je izvr{iti “na osnovu uredne dokumentacije”, o ~emu je trebalo sa~initi zapisnik. Okru`ni {tabovi i Gradski {tab TO bio je du`an da Republi~kom {tabu SR Bosne i Hercegovine dostavi “ta~ne podatke o koli~inima i vrstama naoru`anja i municije Op[TO, dru{tvenim preduze}ima i ostalim subjektima ONO i DSZ, mjestima lokacija prikupljenih TSR u objekte Op[TO i broju potrebnih motornih vozila do 10. 11. 1990. godine”. Za izvr{enje navedenog nare|enja, ~iji je rok bio 10. novembar — dan uo~i izbora u Bosni i Hercegovini, odgovorni su bili komandanti okru`nih i Gradskog {taba i Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine (Isto).
141

Komanda 1. vojne oblasti je i 31. oktobra i 5. novembra 1990, uo~i vi{estrana~kih izbora, izdavala nare|enja (strogo povjerljive prirode) o preuzimanju i “sigurnijem” smje{taju i ~uvanju naoru`anja i municije dru{tvenih preduze}a i jedinica Teritorijalne odbrane.327 Na osnovu tih nare|enja Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine je izdavao naredbe o na~inu preuzimanja, prijevoza i smje{taja naoru`anja i municije Teritorijalne odbrane, sa preciziranim rokovima izvr{enja.328 Devet okru`nih {tabova Teritorijalne odbrane (Sarajevo, Mostar, Zenica, Tuzla, Doboj, Livno, Biha}, Gora`de i Banja Luka) i Gradski {tab TO Sarajevo su do 13. novembra 1990. predali 17.460 cijevi naoru`anja329 i 2.230.949 metaka i drugog ubojnog materijala (municije).330 Navedeno naoru`anje i municija je smje{teno u objekte

327 AIIZ, inv. br. 2-917/5, /Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina, Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane/, Preuzimanje naoru`anja i municije od DT [TO. 328 Isto. 329 AIIZ, inv. br. 2-917, Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina, Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane, Str. pov. br. 06/1-79, Sarajevo, 13. septembar 1990. — Predsjedni{tvu SR Bosne i Hercegovine; Isto, inv. br. 2-919, Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina, Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane, Str. pov. br. 06/1-79-125, Sarajevo, 13. novembar 1991. — Predsjedni{tvu SR Bosne i Hercegovine. Do 13. novembra je predata sljede}a koli~ina tehni~ko-materijalnih sredstava: 2.243 pi{tolja 7,62, 7,65 i 9 mm; 302 automata 7,62 i 9 mm; 5.324 PAP 7,62 mm; 5.068 AP 7,62 mm; 171 PAP “Snajper” 7,9 mm; 2.591 pu{ke 7,9 M-48; 14 pu{aka i karabina lova~kih; 511 ? M-57; 16 minobaca~a 60 mm; 3 pi{tolja 6,35 mm; 12 pi{tolja signalnih 26 mm; 11 pu{aka karabin 7,62 mm; 4 RBR 90 mm; 8 RBR 64 mm; 1.182 PM 7,62 i 7,9 mm (Isto, Pregled predatog naoru`anja i municije od strane dru{tvenih preduze}a i smje{taj u objekte JNA). 330 Isto. Do 13. novembra je predata sljede}a koli~ina municije: 461.639 metaka 7,62 za pi{tolj i automat; 1.530.169 metaka 7,62 mm za poluautomatsku, automatsku pu{ku i pu{komitraljez; 20.612 metaka 7,65 mm za PI; 177.089 metaka 7,9 mm za pu{ku i pu{komitraljez; 37.087 metaka 9 mm za pi{tolj i automat; 13 metaka 6,35 za pi{tolj; 920 mina za ru~ni baca~ 60 mm; 858 bombi ru~nih odbrambenih; 48 bombi ru~nih protivoklopnih; 758 mina 82 mm; 60 mina 82 mm bestrzajni top i 796 mina za ru~ni baca~ M-57 (Isto, Pregled predatog naoru`anja i municije od strane dru{tvenih preduze}a i smje{taj u objekte JNA).
142

JNA.331 Me|utim, ni do tada sva dru{tvena preduze}a nisu predala naoru`anje i vojnu opremu (ukupno 44), uglavnom u Bosanskoj krajini i zapadnoj Hercegovini, {to je ukupno iznosilo 1.306 cijevi naoru`anja i 32.748 municije i drugog ubojnog materijala. Naime, rije~ je o op{tinama s ve}inskim srpskim i hrvatskim stanovni{tvom.332 S obzirom na to da ta preduze}a nisu predala niti su htjela predati naoru`anje i municiju, Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane je 13. novembra 1990, od Predsjedni{tva SR Bosne i Hercegovine, pored ostalog, tra`io da, “u cilju potpunog izvr{enja zadatka vra}anja NVO (naoru`anja i vojne opreme — prim. S. ^.) u objekte JNA”, preko predsjednika op{tina preduzmu “najenergi~nije mjere prema onima koji nisu jo{ predali NVO”.333 JNA je od Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine oduzela i naoru`anje kalibra preko 14,5 mm, koje nije bilo obuhva}eno Nare|enjem Republi~kog {taba od oktobra 1990. U tom se cilju general331 Isto. O tome je Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane 13. novembra 1990. obavijestio Predsjedni{tvo SR Bosne i Hercegovine, pri ~emu je konstatovano da su izvr{ili postavljeni zadatak. 332 Isto. U Bosanskoj krajini 13 preduze}a nije predalo naoru`anje i vojnu opremu: SO [ipovo (Gradnja, Gorica, Triko, Gipsara, Vitorog, Aluminka i Dom zdravlja “S. [olaja”); SO Bosanska Gradi{ka (Podgradci); SO Banja Luka (“Energomont” i “Rudi ^ajavec”); SO Bosanski Petrovac ([IP — O{trelj) i SO Titov Drvar (Papir i Grme~). U zapadnoj Hercegovini 40 preduze}a nije predalo naoru`anje i vojnu opremu: SO ^itluk (Soko, IPV, Vinarija, Ferokomerc, Graditelj, Rudnici boksita, Derma, UNIS, Biljopromet, Osnovna {kola “Ivan Krndelj”, Frotea, Srednjo{kolski centar, Agroplod, Drvorad, Dom zdravlja, Elektro i Brocanac); SO Ljubu{ki (Naprijed, Trgokop i Famos — TDV); SO Livno (Livno-putevi i Elektro-Livno); SO Duvno (Kablovi) — Isto. Na podru~ju Okru`nog {taba Teritorijalne odbrane Tuzla tri preduze}a (OK SSRNJ Br~ko, OK SK Tuzla i OK SK Gra~anica) nisu predala naoru`anje i municiju (Isto, Pregled dru{tvenih preduze}a i ostalih subjekata koji nisu predala naoru`anje i municiju i ne}e da predaju). I jedno dru{tveno preduze}e na podru~ju Ilid`e (Bosanka, Bla`uj) nije predalo naoru`anje i vojnu opremu (Isto). 333 AIIZ, inv. br. 2-919, Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina, Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane, Str. pov. br. 06/1-79-125, 13. novembar 1990. — Predsjedni{tvu SR Bosne i Hercegovine.
143

potpukovnik Drago Vukosavljevi}, novi komandant Republi~kog {taba Teritorijalne odbrane Bosne i Hercegovine, krajem 1991. izborio za dobijanje nare|enja od vojnog rukovodstva, koje se odnosilo samo na Bosnu i Hercegovinu, da se protivavionski topovi i ostala oru|a predaju u vojne magacine.334 Nare|enjima vojnog rukovodstva, komandi JNA, Republi~kog {taba Teritorijalne odbrane i Predsjedni{tva SR Bosne i Hercegovine JNA je od maja 1990. od Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine nezakonito oduzela naoru`anje, municiju i vojnu opremu, koju su svojim sredstvima nabavile dru{tveno-politi~ke zajednice i privredni subjekti. Za nabavku naoru`anja, municije i opreme, te njihovo adekvatno uskladi{tenje i ~uvanje, za {to su izgra|eni i opremljeni skladi{ni kapaciteti, radni ljudi i gra|ani Bosne i Hercegovine su na dobrovoljnom principu izdvajali znatna finansijska sredstva.335 Mnoge su op{tine, posebno od sredine 1991, sa poja~anim akcijama destrukcije Republike Bosne i Hercegovine od strane petokolona{ke

334 H. Efendi}, nav. dj., str. 106-107. Tom se nare|enju suprostavila Teritorijalna odbrana Grada Sarajeva. Genaral Vukosavljevi} je na to reagovao tako {to je, uz pomo} specijalne jedinice JNA, organizovao kra|u protivavionskih topova iz radne organizacije “Zrak”. 335 Isto, str. 107. Materijalno-tehni~ka sredstva Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine su 1988. bila smje{tena u 632 razna objekta i skladi{ta : - u 383 objekta radnih organizacija koje su obezbje|ivale radne organizacije; - u 148 objekata JNA, koje je obezbje|ivala JNA; - u 71 objekta MUP-a Teritorijalne odbrane, koje je obezbje|ivao MUP i - u 30 objekata Teritorijalne odbrane koje je obezbje|ivala Teritorijalna odbrana svojim snagama (Isto). U tim je objektima ~uvano : - 269.356 cijevi strelja~kog naoru`anja; - 18.240 minobaca~a 60-120 mm, ru~nih baca~a i protivavionskih topova; - 211 protivoklopnih i protivavionskih raketa; - 84.724.089 komada metaka za strelja~ko naoru`anje; - 580 tona minsko-eksplozivnih sredstava i municije kalibra 15,4 mm i - preko 2.000 komada radio stanica, telefona i drugih materijalno-tehni~kih sredstava, ~ija je vrijednost iznosila 600.000.000 USA dolara (Isto).
144

Srpske demokratske stranke Bosne i Hercegovine, inicirale preduzimanje odgovaraju}ih mjera i tra`ile povrat izuzetog naoru`anja, municije i opreme Teritorijalne odbrane Bosne i Hercegovine. O tome su u op{tinama vo|ene rasprave, usvajani odgovaraju}i zaklju~ci i upu}ivani zahtjevi na vi{e adresa u Republici, uklju~uju}i i Predsjedni{tvo, Vladu, Skup{tinu, Ministarstvo odbrane, Republi~ki {tab i dr.336 Na osnovu nare|enja SSNO-a od maja 1990. i odluke Predsjedni{tva SR Bosne i Hercegovine sa 124. sjednice od 19. oktobra 1990, svo naoru`anje i municija {tabova, jedinica i ustanova Teritorijalne odbrane, kao i radnih organizacija i mjesnih zajednica, “trebalo je da se povu~e u skladi{ta JNA”, navodno “radi stalnog i kvalitetnijeg obezbje|enja, po{to su bili evidentni nasrtaji na imovinu Teritorijalne odbrane”.337 General Drago Vukosavljevi} (komandant Republi~kog {taba Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine) je 17. jula 1991, imaju}i u vidu ranije stavove i odluke Republi~kog {taba Teritorijalne odbrane, a koje su bile u skladu sa Direktivama General{taba Oru`anih snaga SFRJ, komandantima op{tinskih {tabova Teritorijalne odbrane izdao nare|enje (VOJNA TAJNA STROGO POVJERLJIVO) o “sigurnijem smje{taju oru`ja i municije”. Komandama je nare|eno da odmah pristupe “organizovanom izmje{tanju ostatka oru`ja i municije u magacine JNA”, koje je “po reversu i putem materijalnih lista” trebalo predati ovla{tenim organima (Republi~kom {tabu Teritorijalne odbrane i Okru`nim {tabovima Teritorijalne odbrane), a “koje }e ga predati na ~uvanje rukovodiocima TMS” /tehni~ko-materijalnih sredstava — prim. S. ^./.338
336 Isto. 337 AIIZ, inv. br. 2-920, Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine, Sarajevo, 23. decembar 1991, Platforma za razgovor Predsjedni{tva SR Bosne i Hercegovine sa saveznim sekretarom za narodnu odbranu. 338 AIIZ, inv. br. 2-2534, Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina, Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane, Str. pov. br. 03/891-1, 17. jula 1991. — Komandantu Teritorijalne odbrane. Za realizaciju tog nare|enja, uvid i kontrolu izuzimanja bio je odgovoran organ bezbjednost. Organi za pravne poslove su bili du`ni da prema prekr{iocima podnose disciplinske i krivi~ne prijave Vojnom tu`ila{tvu u Sarajevu. Tim je nare|enjem general Vukosavljevi} odobrio, “radi obezbje|enja moblizacijskog plana i postupaka u toku mobilizacije”, 2-3 formacijska pi{tolja i po jedno automatsko oru`je, koje je trebalo ~uvati uz mobilizacijska dokumenta (Isto).
145

Naoru`anje i municija {tabova, jedinica i ustanova Teritorijalne odbrane Bosne i Hercegovine je, prema uvidu Republi~kog {taba TO SR Bosne i Hercegovine do 23. decembra 1991, povu~eno u potpunosti, osim naoru`anja i municije kalibra preko 12,7 mm, {to je trebalo realizovati do kraja te godine.339 U pojedinim op{tinama i kod nekih strana~kih lidera nailazilo je na otpor i povla~enje “vi{kova” naoru`anja koje je Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine dobio od JNA prilikom formiranja Teritorijalne odbrane. Na komentare i javna istupanja pojedinih rukovodstava nailazila je i predislokacija naoru`anja jedinica i {tabova Teritorijalne odbrane iz jednog u drugo skladi{te JNA, {to je ~injeno “iz razloga bezbjednosti i stvaranja objedinjenog prostora” za jedinice koje su se povla~ile iz Slovenije i Hrvatske”.340 Postojali su otpori i pri realizaciji povla~enja protivavionskih topova 20, 37 i 40 mm (267 komada), koje je sa municijom do kraja 1991. trebalo povu}i iz radnih organizacija, za {to je postojala odluka Predsjedni{tva SR Bosne i Hercegovine od 19. oktobra 1990.341 Predsjedni{tvo SR Bosne i Hercegovine je 11. marta 1992, razmatraju}i informaciju o zahtjevima za vra}anje oduzetog naoru`anja, municije i vojne opreme Teritorijalne odbrane Bosne i Hercegovine, preispitalo odluku Predsjedni{tva SR Bosne i Hercegovine od 19. oktobra 1990, “koja se odnosila na povla~enje i smje{taj naoru`anja i druge vojne opreme Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine u skladi{ta JNA i zaklju~ilo da se ta odluka stavi van snage”. Predsjedni{tvo je tada, pored toga zaklju~ilo “da je neophodno otpo~eti razgovore sa nadle`nim organima JNA o vra}anju izuzetog naoru`anja i municije Teritorijalne odbrane u Republici i o drugim pitanjima iz ove oblasti”, na ~emu je trebalo

339 AIIZ, inv. br. 2-920, Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine, Sarajevo, 23. decembar 1991, Platforma za razgovor Predsjedni{tva SR Bosne i Hercegovine sa saveznim sekretarom za narodnu odbranu. 340 Isto. 341 Isto.
146

da se anga`uje Ministarstvo za narodnu odbranu.342 Me|utim, to naoru`anje koje je vojno rukovodstvo oduzelo od Teritorijalne odbrane, bolje re~eno — oplja~kalo, ve} se nalazilo u skladi{tima JNA i bilo je podijeljeno Srbima. Oduzimanje naoru`anja od Teritorijalne odbrane bilo je u funkciji planiranja i pripremanja agresije na Bosnu i genocida nad Bo{njacima.

342 AIIZ, inv. br. 2-2869, Predsjedni{tvo Socijalisti~ke Republike Bosne i Hercegovine, Broj: 02-011-194/92, Sarajevo, 12. marta 1992.; H. Efendi}, nav. dj., str. 108. Bila je to, tvrdi Hasan Efendi}, “jo{ jedna u nizu zaka{njelih odluka”. S tim u vezi, on navodi da u {tabovima Teritorijane odbrane nisu znali da je Predsjedni{tvo SR Bosne i Hercegovine donijelo takvu odluku. Naime, Predsjedni{tvo SR Bosne i Hercegovine je, po Efendi}u, “svoju najva`niju odluku” “zaboravilo da objavi, odnosno obavijesti ljude koji su sakrivali naoru`anje TO i time rizikovali hap{enje ili likvidaciju od strane vojne policije JNA, da je legalizovalo njihove patriotske napore. Da smo znali, druga~ije bismo se pona{ali i vr{ili bismo mnogo ve}i pritisak, jer bismo tada imali legalne stavove svoje vrhovne komande. Toj sjednici prisustvovao je i general Milutin Kukanjac kao komandant Druge vojne oblasti, koji je ve} u svom {tabu na Bistriku imao razra|enu radnu kartu okupacije Sarajeva i hap{enja svih razbija~a ‘jugoslovenskoga jedinstva’” (Isto).
147

6. Od antifa{isti~ke do velikosrpske vojske

Jugoslovenska narodna armija, ugra|ena u temelje nove jugoslovenske dr`ave, od samog je svog formiranja bila politi~ka vojska i sve do raspada SFRJ oslanjala se na revolucionarnu etiku ravnopravnosti naroda, izra`enoj u sintagmi “bratstva i jedinstva”. Njena politi~ka uloga tokom pedeset godina bila je zna~ajna, a u pojedinim periodima klju~na. U osnovi ona je bila podre|ena civilnoj vlasti i partiji na nivou Federacije, a za `ivota Josipa Broza po najva`nijim pitanjima bila u direktnoj vezi s njim.343 Uloga JNA u politi~kom `ivotu SFRJ od 1970. postala je sve zna~ajnija, nakon ~ega je, poslije smrti vrhovnog komandanta, polako izmicala civilnoj kontroli i nametala se kao samostalni faktor Federacije. Delegitimizacijom politi~kog sistema, pri ~emu su nadzorni mehanizmi dru{tva slabije funkcionisali, stvaran je vakuum na federalnom nivou koji je polako osvajala Armija.344 Smanjenjem brojnog stanja za 30% i reorganizacijom komandi i jedinica (1986.) JNA se `eljela “osloboditi” starog narodnoslobodila~kog kadra koji je bio tobo`nja “ko~nica” za njen budu}i razvoj. Prilikom tog smanjenja u penziju je poslat veliki broj preostalih oficira koji su iznijeli narodnooslobodila~ki rat i u~estvovali u poslijeratnom razvoju JNA. To su bili oficiri koji su vjerovali u zajedni~ku dr`avu i borili se za njen vi{enacionalni sastav.345

343 S. Biserko, nav. dj., str. 217. 344 Isto. 345 Intervju Branka Mamule, Slobodna Bosna, Sarajevo, br. 186, 8. juni 2000, str. 23.
148

Od po~etka ostvarivanja velikosrpskog koncepta (od sredine 1988.), kada je pred milionima Jugoslovena demonstriran velikosrpski nacionalizam koji je ru{io sve pred sobom,346 polo`aj nesrba u JNA je postajao sve slo`eniji. U njenom najvi{em rukovodstvu “gubi se hrabrost i vjera u Armiju i njene mogu}nosti da samostalno djeluje. Uznemiravaju se starje{ine drugih nacionalnosti, gube se ugled i mo} vladanja velikim armijskim mehanizmom, otvaraju rupe za prodore sa strane i uno{enje me|u armijski sastav razli~itih nacionalisti~kih, antikomunisti~kih, defetisti~kih i razbija~kih opcija...”.347 Velikosrpske ideje su do tada duboko zahvatile i JNA u kojoj su Srbi uvijek bili najbrojniji, a koja je godinama stvarala sliku o sebi kao posljednjem branitelju Titove Jugoslavije. Vojska koja je i sama bila “krupan politi~ki faktor” i ~uvar socijalisti~ke zemlje nije mogla ostati miran posmatra~ politi~kih promjena u SFRJ,348 ve} je imala ulogu dominantnog subjekta u rje{avanju jugoslovenske politi~ke krize. Vode}i generali JNA upotrijebili su JNA za ciljeve srpskog re`ima i pretvorili je u instrument politike tog re`ima.349
346 B. Mamula, nav. dj., str. 120 — 121. To je ra|eno po dobro razra|enom scenariju, {to je dovelo do podno{enja ostavke i smjena legalnih vlasti u Vojvodini, Crnoj Gori i na Kosovu. S tim u vezi, Mamula pi{e : “Devetog jula 1988. oko hiljadu Srba i Crnogoraca s Kosova dolazi u Novi Sad da izrazi nezadovoljstvo politikom vojvo|anskog rukovodstva. Tri mjeseca kasnije, 5. oktobra odr`ava se tre}i po redu protestni miting u Novom Sadu, a 6. oktobra Predsjedni{tvo Pokrajinskog komiteta SK Vojvodine podnosi kolektivnu ostavku. Masovni mitinzi u Titogradu i Kola{inu odr`ani su 20. i 21. augusta protivu politi~kog rukovodstva Crne Gore. Nakon tri mjeseca protesti se ponavljaju i 27. novembra policija se razra~unava sa radnicima Nik{i}ke `eljezare kod @ute grede, a 10. i 11. januara 1989. pod pritiskom masovnog mitinga u Titogradu aktuelno rukovodstvo Crne Gore podnosi ostavku. Vode}e li~nosti Kosova: Ka}u{a Ja{ari i Azem Vlasi smijenjeni su 17. novembra 1988. godine. Zapo~inju masovne demonstracije Albanaca. U februaru 1989. organiziraju {trajk rudara u Starom Trgu. I doga|aji se redaju do Gazimestana u junu 1989. i dalje” (B. Mamula, nav. dj., str. 120). 347 B. Mamula, nav. dj., str. 121. Za~u|uje Mamulin stav o samostalnom djelovanju Armije. 348 D. Marijan, JUGOSLOVENSKA NARODNA ARMIJA..., str. 289-290. 349 M. Had`i}, ARMIJSKA UPOTREBA TRAUMA, u : F. Ademovi}, nav. dj., str. 189.
149

Strategijska upotreba JNA, zadaci koje je dobijala i odabirala i na~in njihove realizacije nisu diktirani zahtjevima i postavkama koncepcije odbrane, ve} konkretnim politi~kim i vojnim ciljevima i odlukama aktuelnog dr`avnog i vojnog rukovodstva i drugih politi~kih faktora, prvenstveno Srbije i Crne Gore.350 JNA je imala ustavnu obavezu da o~uva suverenitet i teritorijalni integritet zemlje, jer je jedino ona raspolagala snagama i sredstvima sile, kojim je to mogla ostvariti. Umjesto toga, JNA je u~estvovala u razbijanju Jugoslavije. Vojno rukovodstvo nije bilo spremno da preuzme svoj dio odgovornosti za sudbinu zemlje po mjeri svih naroda. Ono je pomoglo da JNA izgubi svoja bitna obilje`ja, do`ivi slom i nestane sa historijske scene. JNA je kao i SFRJ, pora`ena iznutra kada je po~ela da negira i napu{ta samu sebe, osnove na kojima je formirana, funkciju koja joj je davala i snagu i smisao, pa je tako politi~ki i moralno razoru`ana, postala lak plijen, uglavnom, velikosrpske nacionalisti~ke politike.351

350 I. Radakovi}, KADIJEVI] SKRIVA ISTINU, u : F. Ademovi}, nav. dj., str. 216. Strategiju JNA Kadijevi} je definisao kao “izlazak na granice budu}e dr`ave” (V. Kadijevi}, nav. dj., str. 114 i dr.). 351 Isto, str. 2; B. Mamula, UZROCI I POSLJEDICE RATOVA U JUGOSLAVIJI 1991. - 2001, u : RATOVI U JUGOSLAVIJI 1991. - 1999, Zbornik saop{tenja i diskusija sa Okruglog stola, Beograd, 7. - 9. novembar 2001, Beograd 2002, str. 213. Objektivno se u 1990. godini, po admiralu Mamuli, “samo najodlu~nijim akcijama vojnog rukovodstva mogla jo{ uvijek spasiti JNA i Jugoslavija. Ali o tome su u vrhu rukovodstva Armije postojale sada sasvim nove, druga~ije procjene i Armija je krenula krivim putem. Opravdanja, da se Armija ne mo`e popunjavati vojnim obveznicima iz ve}ine republika, i da one ne}e htjeti dalje upla}ivati finansijska sredstva za izdr`avanje Armije nisu uzrok, nego posljedice armijskog prelaska na stranu Srbije i Milo{evi}a” (B. Mamula, SLU^AJ JUGOSLAVIJA, str. 121). U “spa{avanju” JNA i Jugoslavije, razuman izbor je, po Mamuli, mogao biti samo dr`avni udar, preuzimanje kontrole i uspostavljanje reda u zemlji, stvaranje prostora za brzu pripremu dogovora o budu}nosti zemlje, uz sudjelovanje predstavnika i institucija me|unarodne zajednice (B. Mamula, UZROCI I POSLJEDICE RATOVA U JUGOSLAVIJI 1991. - 2001., str. 213). JNA je, pi{e Ivan Stamboli}, “ustvari u~estvovala u razbijanju Jugoslavije i to najsurovijim postupcima. Nastupala je u sasvim suprotnom pravcu od onog na koji se pred narodima zaklela. Umesto da svojom ogromnom silom zapreti, da se ispre~i svim vidovima nasilja u zemlji, svim paravojnim divljanjima, pa i
150

To je rukovodstvo JNA stavilo u slu`bu srpskog velikodr`avnog projekta.352 Pod takvim rukovodstvom Oru`ane snage SFRJ, kao mo}ni integrativni faktor su “rasto~ene”, a onda su se priklonile Velikosrpskom pokretu, kao najspremnijem da prihvati izdr`avanje “~etvrte armije” u Evropi (i idejno najbli`em), od ~ega su zavisile i njihove karijere i opstanak na polo`ajima. Kao takva, JNA nije mogla biti faktor podr{ke demokratiji i tra`enja izlaza u miru, niti snaga odvra}anja od osvaja~kih pohoda i genocida. Ona je bila faktor podstrekavanja i glavna fizi~ka sila takve ideologije, politike i prakse.353
propagandnom, hu{ka~kom ratu, kao specijalnom vidu ratovanja, ona se priklonila ratobora~koj volji politi~kog rukovodstva najve}e nacije u Jugoslaviji i okrenula cevi u ostale, malobrojne nacije” (I. Stamboli}, PUT U BESPU]E, Beograd 1995, str. 243). 352 B. Mamula, UZROCI I POSLJEDICE RATOVA U JUGOSLAVIJI 1991. - 2001., str. 213. JNA je mogla, morala i trebala sa~uvati Jugoslaviju. Rukovodstvo JNA, po Kadijevi}u, “nije htjelo da preuzme na sebe politi~ku ulogu spasioca Jugoslavije, jer je smatralo da JNA tu ulogu ne mo`e odigrati”. Me|utim, JNA nije odbranila Jugoslaviju, jer je prihvatila srpski velikodr`avni projekat i borila se za realizaciju ciljeva fa{isti~kog karaktera. U tom je cilju JNA u~estvovala u razbijanju Jugoslavije i zatim u agresiji i drugim oblicima zlo~ina u Sloveniji, Hrvatskoj i posebno Bosni i Hercegovini. Zbog toga Kadijevi} vje{to prikriva prave razloge za{to JNA nije odbranila Jugoslaviju, namjerno izvr}u}i ~injenice (“JNA nije odbranila Jugoslaviju od politike koja ju je ru{ila. To nije uspjela, jer Jugoslaviju nisu htjeli neki njeni narodi koji su se na referendumima izjasnili za suverene nacionalne dr`ave. Rije~ je o politi~kim, a ne vojnim kategorijama. Pogre{no je davati vojsci zadatke koji se moraju rije{avati isklju~ivo politi~kim sredstvima na osnovu volje naroda. Kao {to vojska mo`e odbraniti novu Jugoslaviju, jer su se za nju opredijelili srpski i crnogorski narod tako SFRJ JNA nije mogla odbraniti, jer je u uslovima kakvi su stvoreni, neki njeni narodi nisu htijeli” — V. Kadijevi}, nav. dj., str. 149-150 i 164). 353 D`. [arac, SUROVA STRATEGIJA NASILJA, u : F. Ademovi}, nav. dj., str. 126. General Kadijevi} otvoreno la`e da JNA “nije uspjela da razre{enje jugoslovenske krize obezbjedi mirnim putem, iako je to maksimalno poku{ala”. S tim u vezi, on navodi i sljede}e njihove gluposti: “Taj zadatak JNA objektivno nije mogla izvr{iti, jer su oni koji dr`e klju~eve rata i mira u Jugoslaviji u svojim rukama, htijeli rat. Naravno, pitanje rata ili mira je prvorazredno politi~ko pitanje, pa je shodno tome ograni~en domet ~isto vojnog uticaja na dono{enje odluke o ratu ili miru, za razliku od izvr{enja odluke, koja, ako je ratna, onda se te`i{no izvr{ava vojnim sredstvima” (V. Kadijevi}, nav. dj., str. 164).
151

Do sedamdesetih i prvih osamdesetih godina XX stolje}a vojno rukovodstvo je bilo vi{enacionalno, a njegova nacionalna struktura i orijentacija jugoslovenska. Tada je, primjera radi, u u`em vojnom rukovodstvu bilo svega ~etiri generala Bo{njaka.354 Osamdesetih godina u JNA je surovo kr{en otpor dijela kadrova (aktivnih i penzionisanih) procesima izro|avanja u nenarodnu vojsku. Ona se odrekla svojih najboljih tradicija, simbola, politi~kih i vojnih ciljeva, ratnih planova, Tita.355 Sistematski je razarana njena vi{enacionalna struktura, potpuno su napu{tene te`nje za {to srazmjernijom nacionalnom zastupljeno{}u u kadrovskim strukturama Armije. JNA je pretvorena u subjekt i sredstvo totalitaristi~ko-nacisti~kog re`ima, agresije i genocida.356 U uslovima zao{travanja krize u dru{tvu, osamdesetih se godina i u JNA intenzivno razbuktavao proces raslojavanja, osipanja aktivnog

JNA se, najprije prikriveno, a zatim javno svrstala uz srpske pobunjenike u Hrvatskoj, te Bosni i Hercegovini, uklju~uju}i u svoje jedinice i ~etni~ke grupe. Tako su, na primjer, pobunjeni Srbi u Kninu 11. jula 1991. izvr{ili mobilizaciju svojih {tabova i jedinica, a zatim su pod za{titom oklopnih i mehanizovanih jedinica JNA, koja je otvoreno stala na stranu ~etnika, izgradili svoju paravojnu strukturu (S. Mesi}, nav. dj., str. 23; D. Marijan, JUGOSLOVENSKA NARODNA ARMIJA..., str. 303-304). 354 R. Dizdarevi}, IZDAJA VOJNOG VRHA, str. 157-158. To su bili : D`emil [arac (bio je vi{egodi{nji predsjednik Komiteta SKJ u JNA i jedan od najuglednijih li~nosti u vojnom rukovodstvu); Enver ]emalovi} (bio je vi{e godina komandant Ratnog vazduhoplovstva i protivvazdu{ne odbrane), Rahmija Kadeni} (bio je komandant visokih vojnih i ratnih {kola, a prije toga vi{e godina komandant Armije) i Asim Hod`i} (bio je podsekretar u SSNO, a prije toga na ~elu Vojne obavje{tajne slu`be). Svi su u nekoliko godina oti{li u penziju (Isto). Tada se savezni sekretar za narodnu odbranu, general Veljko Kadijevi}, deklarisao kao Jugosloven (otac Srbin, majka i supruga Hrvatice). Njegov zamjenik admiral Stane Brovet — Slovenac. Na~elnik General{taba Stevan Mirkovi}, koga je kasnije zamijenio Blagoje Ad`i} — obojica Srbi. Predsjednik Komiteta SKJ u JNA admiral Petar [imi} — Hrvat iz Biha}a. Komandant Ratnog vazduhoplovstva Anton Tus — Hrvat. Komandanti armija koji su tako|e bili u vojnom vrhu: @ivota Avramovi} — Srbin, Martin [pegelj — Hrvat, a njegov zamjenik Konrad Kol{ek — Slovenac, Bo`o Grubi{i} — Hrvat, Anton Luke`i} — Hrvat, a njegova zamjena Aleksandar Spirkovski — Makedonac (Isto). 355 D`. [arac, SUROVA STRATEGIJA NASILJA, u : F. Ademovi}, nav. dj., str. 118; A. Luke`i}, KRVAVA BESPU]A JNA, u: F. Ademovi}, nav. dj., str. 70. 356 D`. [arac, nav. dj., str. 118.
152

i rezervnog sastava, ja~anja nacionalisti~kih snaga me|u starje{inama, zbila`avanja sa vladaju}im i uticajnim nacionalisti~kim i klerikalnim faktorima, prije svega, u Beogradu.357 U periodu od 1980.-1991. u penziju su oti{li gotovo svi u~esnici antifa{isti~kog narodnooslobodila~kog rata, izuzev generala Kadijevi}a,358 {to je, izme|u ostalog, imalo uticaja i na nacionalni sastav. U maju 1988. u {irem vode}em sastavu SSNO bio je samo jedan Bo{njak — general-major Fikret Jaki} (na marginalnoj du`nosti), te jo{ nekoliko u jedinicama JNA i Teritorijalne odbrane.359 Vi{e godina u JNA je tekao proces broj~anog prevladavanja kadrova iz srpskog naroda, a smanjivanja iz nekih drugih naroda, posebno Bo{njaka,360 {to je dovelo do dominacije srpskih kadrova. Tako je JNA bila prete`no kadrovski srpska — najve}i broj kadrova (oficiri i podoficiri) bio je srpski, pri ~emu je taj odnos bio nesrazmjeran sastavu stanovni{tva.361

357 Isto, str. 123. 358 R. Dizdarevi}, nav. dj., str. 158; Kazivanje generala Ibrahima Alibegovi}a dato autoru. Najprije je iz aktivne slu`be protjerana prva grupa od 70, pa onda od 40 generala JNA, pri ~emu su ~istke nastavljene i kasnije, “sve dok nije iskorijenjeno takozvano ‘nenacionalisti~ko Titovo leglo’, kako su ga nazivali srpski nacionalisti i antikomunisti” (Intervju Branka Mamule, Slobodna Bosna, br. 186, 8. juni 2000, str. 25; B. Mamula, SLU^AJ JUGOSLAVIJA, str. 161). 359 Isto. 360 Isto, str. 159. U sve vojne {kole se po pravilu javljalo najvi{e kandidata u Srbiji i iz redova srpskog naroda u Bosni i Hercegovini i Hrvatskoj, kao i iz crnogorskog naroda. Najmanje je bilo Sovenaca. Dovoljno je bilo odrediti procente, da se sve odrazi negativno na ravnopravan (srazmjeran) rast. Smanjivan je i onako nedovoljan broj kandidata Hrvata, Bo{njaka i Albanaca. Neposredno nakon 1980. u oficirskom je kadru bilo samo tri odsto Slovenaca, ~etrnaest odsto Hrvata, ne{to je pove}an broj Bo{njaka i Makedonaca, s tim {to je Srba tada i kasnije bilo preko pedeset odsto. Tako je nacionalna neravnomjernost me|u polaznicima vojnih {kola proizvodila nacionalnu neravnomjernost u starje{inskom kadru (Isto). 361 Isto, str. 159-160; B. Vuleti}, INSTRUMENT BIROKRATSKOG SUSTAVA, u: F. Ademovi}, nav. dj., str. 187; R. Dizdarevi}, nav. dj., str. 159-160; V. Cimerman (W. Zimmerman), IZVORI JEDNE KATASTROFE, Zagreb 1997, str. 8.
153

Oficirski kadar je nakon formiranja Demokratske Federativne Jugoslavije/Federativne Narodne Republike Jugoslavije u ve}ini bio srpski. Tako je 1947. godine 63% vojnih i politi~kih rukovodilaca oficirskog kadra JNA bilo iz reda Srba i Crnogoraca (Srba 52%, a Crnogoraca 11%).362 U narednom je periodu (1947.-1991.) procenat Srba pove}an. Tako je 1981. u strukturi nacionalnog sastava starje{inskog kadra JNA postojala potpuna dominacija Srba i Crnogoraca. Oni su u toj strukturi participirali sa 66,2% (Srbi 60%, Crnogorci 6,2%).363 Tada su u profesionalnom sastavu JNA Muslimani, s obzirom na to da su “tretirani” kao posebna nacionalna kategorija, u~estvovali sa 2,4%, ~ime su, u odnosu na njihovo u~e{}e u ukupnom stanovni{tvu SFRJ (8,4%), gotovo u neznatnom broju bili zastupljeni.364
362 M Abazovi}, KADROVSKI RAT ZA BIH (1945. - 1991.), Sarajevo 1994, str. 118. (Vidi: ∴ ORU@ANE SNAGE JUGOSLAVIJE 1941. - 1948, Beograd 1982, str. 222-226 i dr.). Iz reda ostalih “priznatih” nacionalnosti taj je broj iznosio: Hrvati 22%, Slovenci 8,40%, Makedonci 4%, Albanci 0,10% i Ostali 2,50%. Iz reda Muslimana, odnosno Bo{njaka, nedostaju podaci, jer oni tada nisu “postojali” (imenovani su kao Srbi, Hrvati ili drugi narodi). 363 Danas, br. 468, Zagreb, 5. velja~e 1991, str. 16; M. Abazovi}, nav. dj., str. 119-120. Vidi: “Podru`bljanje varnosti in obrambe”, 1983. - 1984, RK ZSMS, Ljubljana, str. 18. 364 Isto.

(Isto).
154

Srbi i Crnogorci su dominirali i u strukturi najvi{eg starje{inskog kadra JNA. Godine 1981. Srbi su bili zastupljeni sa 77 generala, Hrvati 22, Crnogorci 19, Slovenci i Makedonci po 12, Jugosloveni 7, Muslimani 3 i Albanci 1.365 Pukovnika Srba je bilo 1511, Crnogoraca 257, Hrvata 219, Jugoslovena 123, Makedonaca 103, Slovenaca 72, Muslimana 28, Ostalih 18, Ma|ara 6 i Albanaca 5.366 Potpukovnika Srba je bilo 3896, Hrvata 661, Jugoslovena 422, Crnogoraca 411, Makedonaca 394, Slovenaca 142, Muslimana 109, Ostalih 73, te Albanaca i Ma|ara po 12.367 Majora Srba je bilo 2102, Hrvata 364, Jugoslovena 360, Makedonaca 236, Crnogoraca 225, Muslimana 82, Slovenaca 68, Ostalih 46, Ma|ara 14 i Albanaca 8.368
365 Danas, br. 468, Zagreb, 5. velja~e 1991, str. 17; M. Abazovi}, nav. dj., str. 121-122. Tako je generala Srba u odnosu na njihovo u~e{}e u strukturi stanovni{tva bilo vi{e 38%, Crnogoraca vi{e za skoro pet puta, kod Muslimana je taj odnos bio manji za skoro pet puta, kod Hrvata za skoro 30%, te kod Albanca za 12 puta od njihovog u~e{}a u ukupnom stanovni{tvu. 366 Isto. Pukovnika Srba je bilo gotovo za dva puta vi{e nego {to im je pripadalo po osnovu njihovg u~e{}a u ukupnom broju stanovni{tva, a Crnogoraca vi{e za preko ~etiri puta, dok je iz reda pripadnika ostalih naroda broj bio mnogo manji. Tako je, primjera radi, Muslimana bilo manje za vi{e od sedam puta. 367 Isto. Potpukovnika Srba je bilo vi{e za 75%, a Crnogoraca za skoro 3 puta. Broj Makedonaca i Jugoslavena je prelazio njihov broj u ukupnom udjelu stanovni{tva. U toj je kategoriji Muslimana bilo manje za vi{e od pet puta. 368 Isto. Majora Srba je bilo vi{e za 65%, Crnogoraca za dva i po puta i Makedonaca za 25 (brojem). Muslimana je bilo manje skoro za ~etiri puta. Detaljnije o nacionalnoj strukturi najvi{eg starje{inskog kadra JNA 1981. vidjeti sljede}u tabelu :

(Isto).
155

Srbi su i u organizaciji Saveza komunista Jugoslavije u JNA dominirali u odnosu na pripadnike drugih naroda i narodnosti.369 Nacionalna neravnopravnost je posebno bila izra`ena me|u polaznicima vojnih {kola, koja je proizvodila nacionalnu neravnomjernost u starje{inskom kadru. To je reprodukovano “u svim starje{inskim e{alonima, pa je i brojem i ~inovima postojala dominacija srpskih kadrova”.370 Nacionalna neravnopravnost u starje{inskom kadru, posebno oficirskom, gdje su dominirali Srbi, u kasnijem je razvoju JNA, posebno od 1990.-1992, olak{alo prodor nacionalisti~ke indoktrinacije i preobra}anja velikog broja vojnih starje{ina srpske nacionalnosti u oficirski kadar i vojsku velikosrpske politike agresije i genocida.371 U JNA je, u cilju formiranja jednonacionalne vojske, nemilosrdno i radikalno vr{eno “~i{}enje” (komandnog) kadra na nacionalnoj i politi~koj osnovi od svih starje{ina koji se nisu mirili sa iznevjeravanjem onih postulata na kojima je ta armija bila zasnovana. Iz aktivne slu`be su odstranjivani svi oni koji su se protivili nacionalizmu i njegovim sve dubljim korjenima u toj sredini. Na najodgovornije du`nosti su dovo|eni provjereni nacisti~ki opredijeljeni i poslu{ni elementi koji su izvr{avali nare|enja politike. Na taj je na~in JNA izro|ena u nenarodnu i agresorsku vojsku.372

369 M. Abazovi}, nav. dj., str. 121. Tako je u SKJ u JNA 1984. bilo 52,21% Srba, 13,42% Hrvata, 10,37% Jugoslavena, 5,91% Crnogoraca, 5,76% Muslimana i 1,74 % Albanaca. 370 R. Dizdarevi}, IZDAJA VOJNOG VRHA, str. 159-160. 371 R. Dizdarevi}, nav. dj., str. 159-160. Srpski oficiri su, pi{e V. Cimerman, “kada su ih doga|aji prisilili da biraju, slijedili Milo{evi}a” (V. Cimerman, nav. dj., str. 8). 372 A. D`ubo, VOJNA SILA U SUNOVRATU ZLO^INA, u : F. Ademovi}, nav. dj., str. 18; D`. [arac, nav. dj., str. 121; Slobodna Bosna, 19. juni 2003, str. 17. U JNA su, pi{e Stane Poto~ar, izvr{ene masovne ~istke. “U republikama vi{e nisu za zapovjednike postavljani oficiri iste narodnosti odgovaraju}em sastavu stanovni{tva. Nacionalni sastav je bitno izmijenjen, a uklonjeni su oni {to su bili u dobrim odnosima s odre|enim republikama. Bilo je veoma mnogo prijevremenog penzionisanja, pa i premje{tanja, da bi se stvorila jednonacionalna vojska” (S. Poto~ar, UROTA GENERAL[TABA PROTIV NARODA, u F. Ademovi}, nav. dj., str. 105).
156

^i{}enje JNA na nacionalnoj i politi~koj osnovi znatno je intenzivirano 1990, od vodnika do generala. U jedinicama JNA, odnosno jedinicama velikosrpske vojske, ostale su samo starje{ine srpske nacionalnosti, uz uslov da slijepo, poslu{ni i spremni, sprovode prljavu fa{isti~ku politiku.373 Najve}i dio JNA je, evoluiraju}i od komunizma i unitarizma, zavr{io u pravoslavlju i velikosrpskom nacionalizmu, kao udarna pesnica tog nacionalizma. To je Armiju “odvelo u krvavo bespu}e, sve do njezine kona~ne porote u obra~unu sa svim jugoslovenskim narodima, uklju~uju}i i srpski”.374 Vojno rukovodstvo se, uklju~uju}i i generala Kadijevi}a, od 1989. priklonilo velikosrpskoj nacionalisti~koj politici Slobodana Milo{evi}a i bilo u rukama beogradskog re`ima. To je rukovodstvo “u odsudnom trenutku jugoslovenske drame” stalo na stranu tog nacionalizma, te za njegov ra~un i njegove politike o “zaokru`enju srpskih zemalja”, upotrijebilo i mo}no oru`je JNA za ru{enje sela i gradova po Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini.375
373 A. Luke`i}, nav. dj., str. 73. U Sloveniji i Hrvatskoj je do 1991. izvr{ena temeljita izmjena kadrova u JNA na teritoriji tih republika (M. [pegelj, SJE]ANJA VOJNIKA, str. 46). 374 I. Stamboli}, UDARNA PESNICA VELIKOSRPSKOG NACIONALIZMA, u : F. Ademovi}, nav. dj., str. 241. JNA je, po Ivanu Stamboli}u, “nastupala u sasvim suprotnom pravcu od onog na koji se pred narodima zaklela. Umesto da svojom ogromnom silom zapreti, da se ispre~i svim vidovima nasilja u zemlji, svim paravojnim divljanjima, pa i propagandnom, hu{ka~kom ratu, kao specijalnom vidu ratovanja, ona se priklonila ratobora~koj volji politi~kog rukovodstva najve}e nacije u Jugoslaviji i okrenula cevi u ostale, malobrojne nacije” (Ivan Stamboli}, PUT U BESPU]E, Beograd 1995, strana 243). 375 V. @arkovi}, nav. dj., str. 56. JNA se krajem 1989. i po~etkom 1990, kada su politi~ka kriza i sukobi u SFRJ kulminirali, sve otvorenije stavlja u slu`bu nacionalisti~ke Milo{evi}eve politike. Rukovodstvo JNA se rado priklanja Milo{evi}u, koji je na Osmoj sjednici CK SK Srbije (1987.) ostvario potpunu politi~ku pobjedu, u vrijeme kada pobje|uju ekstremne velikosrpske snage, koje, sprovode}i “birokratsku antirevoluciju”, razbijaju federalne osnove dr`ave, vide}i u njemu “~vrstoruka{ku bolj{evi~ku nadu”. Naime, shvataju}i da gubi svoje pozicije i privilegije, JNA je, zadojena velikosrpskim ambicijama i ~etni~kom ideologijom, u Milo{evi}evim agresorskim planovima vidjela svoju jedinu {ansu. Zbog toga se ona tako otvoreno svrstala na stranu Milo{evi}eve nacionalisti~ke agresorske politike (N. Durakovi}, PROKLETSTVO MUSLIMANA, Sarajevo 1993, str. 245-246, 283 i 285-286.).
157

JNA je, posebno od 1990, bila pod politi~kom kontrolom Srbije i u potpunosti zavisila od Milo{evi}a, jer joj je “Srbija bila ~vr{}a uzdanica”. Velikosrpski plan odbrane “srpskih zemalja” na frontu Karlobag—Ogulin—Karlovac—Virovitica “postavio joj se kao jedini izlaz po principu ‘uzmi ili ostavi’”. Za taj drugi slu~aj Milo{evi} i Jovi} su “pripremali ucjenu — formiranje vojske Srbije i napu{tanje JNA”. Nemaju}i vi{e “moralne i politi~ke snage da se odupre”, JNA je prihvatila “velikosrpski politi~ki i vojni koncept i izgubila jugoslovensko tlo pod nogama”.376 Od marta 1991. JNA je, od “zajedni~ke oru`ane sile svih naroda i narodnosti i svih radnih ljudi i gra|ana”, kako je to bilo definisano Ustavom SFRJ,377 postala oru`ana sila Srbije i Crne Gore (kasnije Savezne Republike Jugoslavije) i njihovih kolaboracionista u Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini. Na taj je na~in JNA “dobila svoju dr`avu”, koju je general Veljko Kadijevi}, u panici tra`io. Tada je stavljena pod komandu te dvije republike. Stoga su njena osvaja~ka dejstva u Sloveniji, Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini predstavljala glavni oblik oru`anog u~e{}a Srbije i Crne Gore u tim osvaja~kim ratovima. Ta nelegalna Vrhovna komanda je od tada djelovala u

376 B. Mamula, SLU^AJ JUGOSLAVIJA, str. 187-188 i 209.; B. Jovi}, nav. dj., str. 146; ME\UNARODNI KRIVI^NI SUD ZA BIV[U JUGOSLAVIJU, Predmet: Br. IT-02-54-T, TU@ILAC PROTIV SLOBODANA MILO[EVI]A (u daljem tekstu ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T), Hag 31. maj 2002, paragraf 964. JNA je, tvrdi admiral Mamula, koriste}i predsjednika Predsjedni{tva SFRJ Borisava Jovi}a, podvrgnuta pritisku “i njeno ministarstvo nije izdr`alo — napustilo je svoj program rje{enja jugoslavenske krize i prihvatilo Milo{evi}ev” velikosrpski program (B. Mamula, nav. dj., str. 291). Iznose}i tvrdnju kako je JNA prihvatila Milo{evi}ev velikosrpski program, pri ~emu ru`i Slobodana Milo{evi}a i Veljka Kadijevi}a, Branko Mamula je neoprezno priznao da je SSNO imao “svoj program rje{enja jugoslovenske krize”. To “rje{enje” je bilo zapravo njegovo (tj. Mamulino) “rje{enje jugoslovenske krize”, koje je, tako|e, bilo neprihvatljivo. Mo`da bi se to pokazalo da je Kadijevi} svoj neizvr{eni pu~ sinhronizovao sa Jazovim 19. avgusta 1991, {to bi bio razlog njegovog odbijanja da to u~ini u martu 1991, kada su mu to nalo`ili Slobodan Milo{evi} i Borisav Jovi}. 377 USTAV SFRJ..., str. 53; I. Radakovi}, nav. dj., str. 163.
158

sastavu: Borisav Jovi}, Jugoslav Kosti} i Sejdo Bajramovi} (Srbija), Branko Kosti} (Crna Gora) i general Veljko Kadijevi} (JNA).378 Predsjednik Republike Srbije — Slobodan Milo{evi} je preuzeo stvarnu komandu nad JNA i vr{io je preko svoje grupe ~lanova (“srpski blok”) u Predsjedni{tvu, koje vi{e nije imalo legitimitet zajedni~ke dr`ave, te od oktobra 1991. i u tzv. krnjem Predsjedni{tvu SFRJ.379 Proces “nacionalne transformacije JNA, primjeren novoj budu}oj Jugoslaviji”, odnosno Velikoj Srbiji, trebalo je “sprovoditi u toku rata, po mogu}nosti {to bezbolnije, ali i efikasno, {to nije bilo ni malo lako...”. Pri tome je “bilo i gre{aka prema pojedincima, bilo da su sklonjeni oni koji to nisu zaslu`ili, ili nisu pravovremeno sklonjeni oni koji su morali biti sklonjeni”.380 Transformacija JNA “u vojsku budu}e Jugoslavije, kako po unutra{njoj nacionalnoj i organizacionoj strukturi, tako i po teritorijalnoj lokaciji”, izvr{ena je “na cijelom jugoslovenskom prostoru”. Taj je proces posebno vr{en nakon {to je JNA dobila zadatak da ostvari generalni politi~ki cilj “stvaranje nove Jugoslavije...”.381 Pri tome je Milo{evi} bio klju~na li~nost u transformaciji vi{enacionalne JNA u srpsku vojsku.382

378 I. Radakovi}, nav. dj., str. 163. Tu ~injenicu zvani~na vlast u Srbiji nikada nije priznala. Razlog za to je objasnio D. Dragojlovi} (ministar u Vladi Srbije) u svom obra}anju pred predstavnicima op{tina u Valjevu: “Mi ne mo`emo da ka`emo zbog svetskog javnog mnenja da je Srbija u ratu sa Hrvatskom, jer bi onda Srbija bila agresor…” (Isto). Me|unarodna zajednica nije prihvatila obja{njenja da rat vodi samo JNA, kao “vojska bez dr`ave”, a da s tim ratom Srbija i Crna Gora navodno nemaju veze, te je protiv te dvije republike uvela sankcije (Isto). 379 B.Mamula, UZROCI I POSLJEDICE RATOVA U JUGOSLAVIJI 1991. - 2001, str. 213; ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T, paragraf 956. 380 V. Kadijevi}, nav. dj., str. 133. “I jedno i drugo” je, po Kadijevi}u, “imalo zna~ajne moralne efekte na vojsku, koje su neprijatelji obilato koristili da podriju moral vojske i otupe volju za borbom, naro~ito potenciraju}i da nije jasan cilj za koji se bori JNA. Nagovje{teni su problemi mobilizacije kao i problemi pokretanja mobilisanih jedinica van svojih republi~kih granica” (Isto). 381 Isto, str. 134; ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T, paragraf 973. 382 ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T, paragraf 973.
159

Vojno rukovodstvo je “ve} ranije” zapo~elo “proces me|u starje{inama da svi koji se ne sla`u sa politikom koju slijedi JNA — iz nacionalnih ili drugih razloga — mogu i treba da je napuste”. Me|utim, “pravo osipanje na nacionalnoj osnovi u JNA otpo~elo je oru`anim sukobima u Sloveniji. To se naro~ito odnosilo na starje{ine slovena~ke nacionalnosti koji su du`e vremena boravile na du`nosti u Sloveniji”.383 Tokom cijelog njenog postojanja u JNA je bila prisutna neravnomjerna nacionalna struktura komandnog dijela, naro~ito generalskog i vi{eg oficirskog kadra. Uo~i napada na Hrvatsku u JNA je bilo 12,6% Hrvata, {to je u odnosu na njihovu brojnu zastupljenost u SFRJ bio nedostatak od —53%. Slovenaca je bilo 2,8%, s nedostatkom od — 66%; Muslimana 2,4%, s nedostatkom od —78%; Albanaca 0,6%, s nedostatkom od — 66%. Zastupljenost Srba od 63,2% u oficirskoj populaciji bio je vi{ak od + 51%; Crnogoraca je bilo 6,2%, s vi{kom od + 148%; a Jugoslovena je bilo 3,6%, s vi{kom od + 45%.384 JNA je jula 1991. sve vi{e bila nacionalno ~ista — srpska vojska. Svi Slovenci (ili gotovo svi) povukli su se iz vojske, ve}ina Hrvata se tada povla~ila, a Albanaca gotovo da nije ni bilo, kao ni Bo{njaka, te zanemarljiv broj Makedonaca.385 I pored toga, ona je jo{ 11 mjeseci zadr`ala to ime. U operativnim komandama su ubrzano smijenjeni, uglavnom, nacionalno nepodobni oficiri, posebno iz Zagreba, gdje je 142 zatra`ilo demobilizaciju (u Virovitici je 10 Srba — aktivnih oficira tra`ilo

383 V. Kadijevi}, nav. dj., str. 118. 384 D. Marijan, nav. dj., str. 289. Nacionalna struktura oficirskog kadra JNA u Sloveniji i Hrvatskoj je u ljeto 1991, po podacima Komande 5. vojne oblasti, od 6. jula 1991, apsolutno bila u korist Srba, njih je bilo 57%, zatim Hrvata 12%, Slovenaca 6%, Crnogoraca 5%, Jugoslovena 4% i pripadnika ostalih nacionalnosti 16% (Isto, str. 302). 385 S. Mesi}, nav. dj., str. 97. Slobodan Milo{evi} i Borisav Jovi} su 5. jula 1991. od generala Veljka Kadijevi}a tra`ili, izme|u ostalog, potpunu eliminaciju Hrvata i Slovenaca iz vojske (B. Jovi}, nav. dj., str. 349). Krajem 1991. i po~etkom 1992. nacionalni sastav starje{ina 5. korpusa JNA bio je 99% srpske nacionalnosti (ICTY, Predmet: Br. IT-94-I-T, Dokazni materijal svjedo~enja pukovnika JNA O. S., 4. juni 1996, str. 11).
160

demobilizaciju). Na to je general Ad`i} zatra`io da “izdajnike treba na licu mjesta streljati bez milosti i razmi{ljanja”.386 Po~etkom septembra 1991. vojni obveznici, svakako nakon provedene propagandne kampanje, su masovno odbijali da nose “titovku”, sa zvijezdom petokrakom i da ulaze u armijske prostorije u kojima je bila Titova fotografija. Na uklanjanju Titovih slika iz armijskih prostorija posebno je insistirao general Vuk Obradovi}.387 JNA je 1991, naro~ito jula, do{la u krajnju krizu. Ona je te{ko pretrpjela poraz u Sloveniji. Tada je definitivno prihvatila stav da koncepta Jugoslavije vi{e nema. I onda je odustala od komunisti~kih simbola, konkretno od petokrake. Me|utim, to nije bila samo izmjena simbola, ve} “izmjena karaktera i namjene te vojske, ~ak sastava te vojske”, odnosno “izmijenjena je vojska, njena uloga i namjena”.388 Milo{evi} je JNA povukao iz Slovenije na “srpske granice” u Hrvatskoj, pa u Bosnu i Hercegovinu. JNA je povu~ena i iz Makedonije u Srbiju, odnosno Saveznu Republiku Jugoslaviju, kada je ona nastala kao nova dr`ava aprila 1992.389 Brzo povla~enje JNA iz Slovenije bio je povod da se JNA “o~isti” od svih kolebljivih vojnika i oficira, kako bi se na komandne pozicije doveli novi, “provjereni”, militantniji, ve} otvoreno ~etni~ki orijentisani kadrovi. U tom smislu treba posmatrati i ~injenicu da je vi{e puta vr{eno penzionisanje ve}ega broja starje{ina JNA, pri ~emu mnogi stariji generali nisu prihvatili fa{izaciju. Na taj na~in su velikosrpski fa{isti i kadrovski pripremali ljude za agresiju na Bosnu i Hercegovinu. Time je izvr{eno “etni~ko ~i{}enje” osnovnih slu`bi JNA i njihova popuna odgovaraju}im srpskim kadrovima. To je imalo za posljedicu da se JNA pretvorila u prete`no jednonacionalnu vojsku sa otvorenom ~etni~kom ideologijom, u “jednu militantnu neofa{isti~ku tvorevinu potpuno stavljenu u slu`bu velikosrpske politike i svojevrsne nacionalisti~ke hunte, na ~elu sa diktatorom Milo{evi}em, koja je

386 Isto, str. 100. 387 RAT I MIR GENERALA VUKA OBRADOVI]A, Profil, br. 16, str. 198-209. 388 Intervju Branka Mamule, Slobodna Bosna, br. 187, 15. juni 2000, str. 37. 389 B. Mamula, UZROCI I POSLJEDICE RATOVA U JUGOSLAVIJI 1991. - 2001., str. 213.
161

izvr{ila nezapam}ene zlo~ine u modernoj historiji”. Istovremeno, JNA se, po nare|enjima Saveznog sekretarijata za narodnu odbranu, nije odrekla partijske i druge politi~ke propagande, direktno se mije{aju}i u politi~ki `ivot Bosne i Hercegovine.390 Na sve na~ine iz JNA odstranjivani su Albanci, Muslimani, Hrvati i Slovenci, a na njihova mjesta dovo|eni obu~eni srpski “dobrovoljci”.391 Izbacivanje crvene petokrake i njena zamjena trobojkom, a onda ~etni~kim kokardama, kao i sklanjanje i bacanje Titovih slika u sme}e, dovoljno govori o ravnogorskoj orijentaciji JNA. Uprkos mnogim masovnim zlo~inima u Drugom svjetskom ratu ~etni{tvo je amnestirano u Jugoslaviji. Ta ideologija je preuzela u ruke JNA, saveznu diplomatiju, savezne i druge organe vlasti. Memorandum SANU je bio osnovno politi~ko {tivo u SSNO. Najsna`niji politi~ki uticaj na JNA imale su Socijalisti~ka partija Srbije i Srpska demokratska stranka Bosne i Hercegovine.392

390 N. Durakovi}, nav. dj., str. 245-246, 283 i 285-286; AGRESIJA NA REPUBLIKU BOSNU I HERECEGOVINU IZ DANA U DAN, DOKUMENTI O AGRESIJI NA REPUBLIKU BOSNU I HERCEGOVINU, Ured za informisanje Vlade Republike Bosne i Hercegovine, Sarajevo 1993, 9. maj 1992.; Oslobo|enje, 20. januar 1992. 391 Slobodna Bosna, br. 22, Sarajevo, 26. mart 1992, str. 5. U jedinicama 2. vojne oblasti sredinom februara 1992. bilo je 244 pukovnika, od kojih 180 Srba, 45 Muslimana, 14 Hrvata, 3 Slovenca i 2 Ma|ara. Od 1. do 27. aprila 1992. “odliv kadra bio je velik”, te je JNA u tom periodu napustilo 148 Muslimana, 46 Makedonaca, 38 Srba, 36 Hrvata, 17 Albanaca, 10 Ma|ara i 6 Slovenaca. Taj manjak oficira nadokna|en je prebacivanjem u Bosnu i Hercegovinu oficira i podoficira srpske nacionalnosti sa podru~ja Srbije i Crne Gore (Oslobo|enje, 16. avgust 1992.). Aprila 1992. redove JNA napustio je veliki broj Muslimana i Hrvata, ~ija su mjesta popunili, uglavnom, kadrovi iz Srbije i Crne Gore. Tako se, na primjer, 22. aprila 1992, na spisku od 110 oficira i gra|anskih lica na slu`bi u Komandi 2. vojne oblasti predvi|enih za dislokaciju, nalazilo svega 13 Muslimana (Isto). 392 N. Durakovi}, nav. dj., str. 245-246, 283, 285-286 i dr.; Slobodna Bosna, br. 3, 14. novembar 1991, str. 3. Ve}ina oficira Srba u Sarajevu bili su aktivni ~lanovi Srpske demokratske stranke Bosne i Hercegovine (RATNI ZLO^INI U BOSNI I HERCEGOVINI, Izvje{taji Amnesty Internationala i Helsinki Watcha, Antiratna kampanja Hrvatska, Centar za mir, nenasilje i ljudska prava, Biblioteka Dokumenti, br. 2, Zagreb 1993, str. 107).
162

Nakon povla~enja JNA iz Slovenije i Hrvatske u Bosnu i Hercegovinu, sva vode}a mjesta u JNA dr`ali su Srbi.393 Od 200.000, koliko je krajem oktobra 1991, po Jovi}u, imala JNA, 70% su bili Srbi, a od 100.000 rezervista 75% je bilo Srba.394 U jesen 1991. i po~etkom 1992. intenzivirano je kadrovsko ~i{}enje JNA. U penziju je prijevremeno upu}eno oko stotinu generala i ve}i broj aktivnih strarje{ina.395 Krnje Predsjedni{tvo SFRJ “kao najvi{i organ rukovo|enja i komandovanja oru`anim snagama SFRJ, u sklopu transformacije i smanjenja Jugoslovenske narodne armije i oru`anih snaga zemlje u cjelini”, 25. februara 1992. donijelo je odluku o prestanku aktivne vojne slu`be tridesetorici (30) generala i admirala JNA, uklju~uju}i i generala Kadijevi}a, “i njihovom stavljanju na raspolaganje pred penzionisanje”.396 Na toj je sjednici donesena i odluka o postavljenju jednog broja generala na nove du`nosti :

393 S. Biserko, nav. dj., str. 220. Taj proces “raslojavanja” i “osipanja u JNA po nacionalnoj osnovi” je, po generalu Kadijevi}u, i pored toga {to je bio “ozbiljan” i “te`ak” problem, bio “neminovan”. S tim u vezi, on pi{e: “Nacionalno izmje{ani sastavi JNA neminovno dovode do toga da su pripadnici JNA morali ratovati i protiv pripadnika sopstvene nacije, te da se u sredinama sa kojima su se tukli, nalazile i njihove porodice, mo`e se sagledati sva dramati~nost u kojoj su se nalazili mnogi pripadnici JNA, a time i JNA u cjelini. Mnogo je napora trebalo da se ova unutra{nja te{ko}a savlada. Zato je neminovno do{lo do osipanja u JNA po nacionalnoj osnovi. Da bi izbjegli ve}a iznena|enja, morali smo preduzimati mnoge mjere, uklju~uju}i i u par navrata zvani~no zauzeti stav — da sve aktivne starje{ine i gra|anska lica u JNA koja `ele da napuste JNA iz bilo kojih razloga, to mogu mirno i bez bojazni u~initi. Tu mjeru smo smatrali primjerenijom karakteru u tradicijama JNA nego mjeru da se svi pripadnici secesionisti~kih nacija istjeraju iz JNA bez obzira na njihovo li~no opredjeljenje. I sada smatram da je to ispravniji prilaz, kako sa stanovi{ta potreba tog vremena i pro{losti, tako i sa stanovi{ta budu}nosti. Uprkos svih tih mjera, sva iznena|enja nije bilo mogu}no izbje}i” (V. Kadijevi}, nav. dj., str. 95 i 165). 394 B. Jovi}, nav. dj., str. 403. 395 A. Luke`i}, nav. dj., str. 75; D`. [arac, nav. dj., str. 118. 396 AIIZ, inv. br. 7-52 SAOP[TENJE ZA JAVNOST /”KRNJEG”/ PREDSJEDNI[TVA SFRJ; Isto, inv. br. 7-51, Komanda 2. vojne oblasti, Pov. br.
163

- za zamjenika na~elnika General{taba oru`anih snaga SFRJ general-pukovnika @ivotu Pani}a; - za komandanta 1. vojne oblasti general-potpukovnika Vladimira Stojanovi}a; - za komandanta RV i PVO general-potpukovnika Bo`idara Stevanovi}a; - za zamenika na~elnika General{taba za RV i PVO generalpotpukovnika Dmitra Trbojevi}a; - za komandanta Centra visokih vojnih {kola RV i PVO generalpotpukovnika @ivana Mir~eti}a; - za glavnog inspektora oru`anih snaga SFRJ generalpotpukovnika Dobra{ina Pra{~evi}a; - za na~elnika {taba 1. vojne oblasti general-potpukovnika Nikolu Mandari}a;

1/813-4, 29. aprila 1992. — Vojnogra|evinskoj direkciji (na li~nost komandanta). To su sljede}i generali i admirali : general armije Veljko Kadijevi}; admiral Stane Brovet; general-pukovnik Aleksandar Spirkovski; general-pukovnik Zvonko Jurjevi}; generalpukovnik dr Aleksandar Stamatovi}; general-pukovnik Andrija Sili}; general-pukovnik Ivan Ho~evar; general-pukovnik Marko Kuli}; general-pukovnik \or|ije Zvicer; general-pukovnik Mladenko Maksimovi}; general-pukovnik Milan Gruji}; generalpukovnik Teodor Troho; general-pukovnik Bo`idar Bo`ovi}; general-pukovnik Velisav Dobrivojevi}; general-pukovnik Tomislav Trajkovski; viceadmiral Dragoljub Bo}inov; general-major Angel On~evski; general-major Kosta ^olovi}; general-major Tomislav Radovanovi}; general-major Milovan Risti}; general-major Vojislav Radovi}; generalmajor Mile Ku~ini}; general-major Jerko Crmani}; general-major Mile Babi}; generalmajor dr Mihajlo \ukni}; general-major Traj~e Krstevski; general-major Vlado Trifunovi}; general-major Boca Perevski; general-major Mitar Arsovski i generalmajor Trajko Postolovski (Isto). Prestanak aktivne vojne slu`be navedenoj grupi visokih vojnih starje{ina bio je, po generalu Kukanjcu, uslovljen “prevashodno zahtevima koje objektivno name}u transformacija i smanjenje oru`anih snaga”. Najve}i broj generala-admirala kojima je prestala aktivna vojna slu`ba ispunjavao je, po njemu, kriterijume za penzionisanje, te da je odluka o prestanku slu`be u JNA za manji deo generala bila “uslovljena promenama u nacionalnoj strukturi Armije i u su{tini posledica je promena do kojih dolazi u dr`avnom ure|enju SFRJ” — Isto.
164

- za pomo}nika saveznog sekretara za narodnu odbranu za vojno-privredni sektor general-potpukovnika dr Milorada Dragojevi}a; - za na~elnika {taba Komande RV i PVO general-majora Ljubomira Baji}a i - za pomo}nika komandanta RV i PVO za moralno vaspitanje pukovnika Radomira Sekuli}a.397 General Veljko Kadijevi} je u~esnik i kreator transformacije JNA u velikosrpsku vojsku. On je, pored toga, bio i klju~na li~nost u pretvaranju JNA u agresorsku vojsku.398 Milo{evi} je za samo pola godine 1991./1992. penzionisao 135 generala od 200, koliko ih je redovno imala JNA. Oni nisu odgovarali nacionalisti~kim kriterijima nove vojske koju je on uobli~avao. Nisu bili dovoljno pouzdani, osje}ali su se Jugoslovenima i prevarenima, barem ve}ina njih. Me|u njima se tada na{ao i cio vrh tada ve} biv{e JNA.399 Rukovodstvo je 8. maja 1992. donijelo odluku o prihvatanju ostavke na~elnika General{taba oru`anih snaga Jugoslavije, generala Blagoja Ad`i}a, i o postavljenju na to mjesto generala @ivote Pani}a, te odluku o razrje{enju komandanta Druge armijske oblasti, generala Milutina

397 Isto. 398 A. Luke`i}, nav. dj., str. 77. I general dr Vuk Obradovi}, na~elnik kabineta ministra Kadijevi}a, koji je bio usko povezan sa vrhom SPS-a i vladaju}im re`imom Srbije, je “~inio sve da JNA prevede s jugoslovenskog na velikosrpski program”. On je imao veliki uticaj na generala Kadijevi}a. Svaka odluka ministra Kadijevi}a je prethodno raspravljana s Obradovi}em, koji je “svakoga tko je druga~ije mogao utjecati na JNA i ministra Kadijevi}a, onemogu}avao ne biraju}i sredstva”. Obradovi}eva “uloga” u pona{anju JNA bila je zna~ajnija od vode}ih generala uz Kadijevi}a, uklju~ivo generala Ad`i}a koga je Kadijevi} smatrao nesposobnim. Odgovornost generala Obradovi}a za neslavan zavr{etak JNA poznata je visokim vojnim starje{inama. On sam je to vrlo dobro znao, te je priredio predstavu svojim odlaskom iz JNA, “prije nego se ona raspala, a njegova zvijezda u vrhu re`ima u Srbiji se ugasila” (B. Mamula, SLU^AJ JUGOSLAVIJA, str. 160). 399 B. Mamula, UZROCI I POSLJEDICE RATOVA U JUGOSLAVIJI 1991. - 2001, str. 213.
165

Kukanjca.400 Istovremeno je donesena odluka o prestanku slu`be i odlasku u penziju 38 generala i admirala.401

400 B. Jovi}, nav. dj., 452. O tome Jovi} u svojim memoarima pi{e: “Dosta smo se sporili oko odgovornosti Milutina Kukanjca, {to je dozvolio da cela komanda Druge vojne oblasti upadne u zamku muslimana usred Sarajeva, gde je izginulo vi{e ljudi i gde je vojska do`ivela potpuni fijasko. ^lanovi Predsedni{tva bili su jednodu{ni u oceni da se radi o gre{ki u proceni Komande i u slabom obezbe|enju, ali i o gre{kama koje su tome prethodile, kao {to je potpuno neoprezno predugo zadr`avanje i Komande i vojnih {kola usred Sarajeva, koje je bilo leglo muslimanske separatisti~ke pobune. Smatrali smo da je normalno da Kukanjac zbog toga bude smenjen. Ad`i} se tome energi~no suprostavljao. Rekao je da je on li~no odobravao svaki potez Kukanjca i da }e, ukoliko ostanemo na svom stavu, podneti ostavku, jer je onda i on odgovoran, mada se s na{om ocenom ne sla`e. Stvar je zavr{ila usvajanjem njegove ostavke i smenjivanjem Kukanjca” (Isto). 401 Isto, str. 453. To su sljede}i generali i admirali : general-pukovnici: @ivota Avramovi}, Andrija Ra{eta, dr Nikola ^ubra, Slavoljub \oki}, Du{an Uzelac i admiral Mile Kandi}; general-potpukovnici : Milan Ru`inovski, @ivan Mir~eti}, Marko Negovanovi}, Branko Stankovi}, Tihomir Gruji}, [piro Nikovi}, Dragutin \uri~kovi} i vice-admiral Miodrag Joki}; general-majori : Aleksandar Vasiljevi}, Jovan Pavlov, Simeon Tumanov, Mato Pehar, Du{an Merzel, Rajko Lap~i}, Du{an Koturovi}, Slobodan Miki}, Milan Puji}, dr Branislav Popovi}, Radovan \uri}, Jovan [upi}, Milan Aksentijevi}, Savo Jankovi}, Zoran Kostovski, Ratko Mili}evi}, Dragoje Vasovi}, Anto Karanu{i}, Branislav Kuzmanovi}, Milo{ Baro{, Vojislav \ur|evac, Muharem Fetahagi}, Mirko Nikolovski i Jovan Popovi} (Isto). Takva odluka je donesena i krajem 1991. za sli~an broj generala i admirala, s tim {to je “tada izvr{ena pa`ljiva analiza i postignuta potpuna saglasnost sa vojnim rukovodstvima”, {to 8. maja 1992. nije bio slu~aj (Isto). “Tehnologiju” koja je prethodila dono{enju odluke od 8. maja 1992. zabilje`io je Jovi} u svojim memoarima : “Kao i kod odluke donete krajem pro{le godine /tj. 1991. — prim. S. ^./, Branko Kosti} je stalno pravio neke spiskove za smenu i nastojao, u brojnim neformalnim kontaktima ~lanova Predsedni{tva, da ih najavljuje i pribavlja saglasnosti. Krajem pro{le godine njegov podu`i spisak uzeo je pod lupu Kadijevi}, korigovao ga koliko je bilo mogu}e i li~no se saglasio. Sada, me|utim, toga nije bilo. Branko je nekoliko puta poku{avao da pribavi moju saglasnost za smenu generala, a ja, po{to sam bio veoma zauzet, a nedovoljno informisan o tim
166

Tokom ~itave 1991. i JNA je, uz oslonac na neke organe SR Srbije i Srpske demokratske stranke Bosne i Hercegovine, radila na destrukciji Republike Bosne i Hercegovine. Prebacivanjem vazduhoplovnih, oklopno-mehanizovanih, pje{adijskih i artiljerijskih jedinica i sredstava iz Slovenije i Hrvatske u Bosnu i Hercegovinu (vi{e korpusa kopnene vojske, te ratnog vazduhoplovstva i protiv-vazdu{ne odbrane), na tom je malom prostoru stvorena velika koncentracija vojnih snaga.402 JNA je, u skladu sa srpskim velikodr`avnim projektom (RAM) genocidnog karaktera, izvela agresiju na Republiku Hrvatsku, gdje je, zajedno sa srpskim kolaboracionistima, okupirala jednu tre}inu te republike, a zatim agresiju na Republiku Bosnu i Hercegovinu, uz u~e{}e srpskih kolaboracionisti~kih oru`anih sastava iz Bosne i

ljudima, rekao sam mu da ne mogu da se slo`im ovako na ‘blanko’. Po{to moram da putujem u inostranstvo, ako mu se `uri, neka konsultuje Slobodana Milo{evi}a, ja }u prihvatiti ono {to Milo{evi} prihvati. Kad sam se vratio sa puta odluka je bila potpisana i objavljena. Zove me Sloba Milo{evi} i pita kada smo i za{to smenili generala Marka Negovanovi}a, koji je ministar Narodne odbrane u srpskoj vladi. Branko Kosti} uop{te nije postupio po dogovoru, nije konsultovao Milo{evi}a i doneo je odluku sa tri ~lana Predsedni{tva (on, Jugoslav Kosti} i Sejdo Bajramovi}). Ovi nisu imali pojma o mom razgovoru sa B. Kosti}em, verovali su da on to ne mo`e da radi bez sporazuma sa mnom i Slobodanom” (Isto). Odluka je, po Jovi}u, formalno bila zakonita, “ali je obi~an bezobrazluk sa Brankove strane da tako postupa. Slobodan i ja smo se uzdr`ali od javnog reagovanja, a Marko Negovanovi} je ostao ministar u vladi Srbije, kao civil (penzionisani general). Ovu hajku na generala Branko Kosti} je zapo~eo pod uticajem Nedeljka Bo{kovi}a, penzionisanog pukovnika vojne obave{tajne slu`be, koji mu se nametnuo da ga reaktivira, da ga unapredi u generala i da ga postavi za na~elnika vojne obave{tajne slu`be. Sa tog polo`aja po~eo je da se revan{isti~ki pona{a prema vojnim kadrovima. Ima naravno, i onih koje je trebalo smeniti, ali sve {to se de{avalo i kako se de{avalo nije bilo normalno. Bar po mom mi{ljenju” (Isto, str. 454). Odluka “krnjeg” Predsjedni{tva SFRJ o penzionisanju generala od 8. maja 1992. bila je, po generalu Milutinu Kukanjcu, “idiotizam nevi|eni, sramota” (TV Srna, Emisija “Moj gost — moja istina”, autora Riste \oge, 12. juli 1994.). 402 M. Boji}, JNA JE RADILA NA RU[ENJU R BIH, u : F. Ademovi}, nav. dj., str. 85.
167

Hercegovine i Srbije i Crne Gore, pri ~emu je izvr{ila sve oblike zlo~ina, uklju~uju}i i genocid nad Bo{njacima.403 JNA je predstavljala osnovu iz koje su formirane tri vojske: Vojska Savezne Republike Jugoslavije, sa njenim kolaboracionisti~kim snagama: Vojska Republike Srpske Krajine i Vojska Republike Srpske.404
403 Te, po Kadijevi}u, “postavljene zadatke”, JNA je, “pod izuzetno nepovoljnim me|unarodnim i unutra{njim okolnostima, ostvarila”. Njihovu realizaciju on je formulisao na na~in po kome je JNA : 1) “u Hrvatskoj zajedno sa srpskim narodom oslobodila Srpsku Krajinu i naterala Hrvatsku da prihvati mirovni Vensov plan”; 2) “u Bosni i Hercegovini bitno pomogla da u po~etku JNA, a potom vojska Republike Srpske koju je JNA stavila na noge, oslobodi srpske teritorije, za{titi srpski narod i stvori povoljne vojni~ke prednosti za ostvarenje interesa i prava srpskog naroda u Bosni i Hercegovini politi~kim sredstvima, u mjeri i uslovima koje to me|unarodne okolnosti budu dozvoljavale” (V. Kadijevi}, nav. dj., str. 162). JNA se, po Kadijevi}u, u Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini, za razliku od Slovenije, gdje je “politika ocijenila” da se “nije imala za{to boriti”, “borila za pravo srpskog naroda da sam odre|uje svoju budu}nost”(Isto, str. 163). To su bili zadaci koje je Velikosrpski pokret postavio JNA, a koje je ona ostvarila. Osvaja~ke, agresorske i genocidne radnje JNA u Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini su, po Kadijevi}u, oslobodila~kog karaktera. Pored toga, potrebno je naglasiti da general Kadijevi} otvoreno falsifikuje historijske ~injenice, iznose}i brojne neistine, kao {to su i sljede}e, a koje je on posebno podvukao: “da je JNA sve zadatke izvr{avala bez ikakve primjene bilo koga vida terora ili odmazde nad civilnim stanovni{tvom, da je na svaki poku{aj takvoga djelovanja od strane pojedinica ili nekih grupa, energi~no reagovala i to onemogu}avala” (Isto, str. 163). 404 V. Kadijevi}, nav. dj., 163. To je, po Kadijevi}u, “ura|eno u skladu sa datim unutra{njim i me|unarodnim okolnostima veoma organizovano”. Taj je zadatak, po njemu, bio “vrlo bitan” i njega je “rukovodstvo JNA utvrdilo kao prioritetni” (Isto). Obrazlo`enje tog “prioritetnog” zadatka Kadijevi} je formulisao na sljede}i na~in: “... zato {to su drugi narodi u Jugoslaviji po~eli da na razne na~ine stvaraju svoje vojske, a srpski i crnogorski narodi su JNA smatrali svojom vojskom, kao {to su i Jugoslovensku dr`avu smatrali svojom dr`avom, pa je, shodno tome, i obaveza JNA bila da novoj Jugoslaviji i cjelokupnom srpskom narodu obezbijedi njegovu vojsku, bez koje na ovim prostorima i u uslovima koji su neprijatelji nametnuli, nema ne samo slobode, ve} ni `ivota” (Isto, str. 163-164). O~igledno je general Kadijevi} na providan na~in poku{ao da prikrije osvaja~ke i genocidne namjere Velikosrpskog pokreta, a posebno njegove oru`ane sile - JNA.
168

Na taj na~in JNA je formalno transformirana u tri srpske vojske,405 iako je bilo jasno da je rije~ o jedinstvenoj velikosrpskoj vojsci, s jedinstvenim General{tabom u Beogradu i svim drugim obilje`jima karakteristi~nim za jednonacionalnu vojsku u slu`bi Velike Srbije (sve su tri djelovale pod jedinstvenom komandom u Beogradu). Time je istovremeno ozna~en i kraj JNA, koja se, u slu`bi fa{isti~ke politike, pretvorila u snagu i oru`je za ubijanje, raseljavanje, plja~ku, masovne progone, silovanja i dr.406 JNA (generali Kukanjac, Uzelac, Peri{i}, Jankovi}, \ur|evac i dr.) je, u slu`bi genocidne politike, rukovodila pripremama, obu~avala i naoru`avala ~lanove SDS-a, zatim oru`ane formacije srpskih kolja~a ({e{eljevci, arkanovci, “beli orlovi” i dr. zlo~ince).407 Mladi} i drugi generali su izdavali naredbe da se artiljerijom ru{i Sarajevo, posebno
JNA je, sumiraju}i njene “ukupne rezultate”, “uslove pod kojima ih je postigla na unutra{njem i me|unarodnom planu”, po Kadijevi}evoj “op{toj” ocjeni, “strategijski gledano”, “uradila ono {to je objektivno bilo realno; da nije uradila ono {to objektivno nije mogla; da su joj neki zadaci politi~ke naravi krivo distribuirani; da je u izvr{enju svojih zadataka, naro~ito u posljednjoj godini bila suo~ena sa mnogo ozbiljnih i te{kih problema...”. Pri tome je, po njemu, “ispoljen visoki stepen sposobnosti, patriotske svijesti i borbenog morala ogromne ve}ine onih stare{ina JNA koji su ostali dosljedni ciljevima za koje se ona borila, {to je predstavljalo odlu~uju}i faktor da JNA izvr{i zadatke o kojima sam govorio u uslovima rijetko zabilje`enim u istoriji ratovanja” (Isto, str. 164-165). Zaista je bilo koji komentar suvi{an. General Kadijevi} otvoreno priznaje i time se hvali da je i u procesu namjernog istrjebljivanja pojedinih naroda i barbarskog uni{tavanja njihovih materijalnih dobara i svih tekovina jedne civilizacije “ispoljen visoki stepen sposobnosti, patriotske svijesti i borbenog morala ogromne ve}ine” starje{ina JNA. 405 V. Kadijevi}, nav. dj., str. 163; S. Biserko, nav. dj., str. 226. Na taj se na~in JNA redukovala u srpsko-crnogorsku vojsku, ~ime je njena doktrina izjedna~ena sa nacionalisti~kim stavovima SANU (I. Radakovi}, nav. dj., str. 223). 406 A. Luke`i}, nav. dj., str. 71; S. Biserko, nav. dj., str. 226. 407 A. Luke`i}, nav. dj., str. 73; A. D`ubo, nav. dj., str. 18. JNA je, po generalu D`ubi, obu~avala i naoru`avala srpske zlo~ince u Bosni i Hercegovini i druge oru`ane srpske formacije u Jugoslaviji. Uz tu vojnu silu srbijanski re`im je krenuo u okupaciju i porobljavanje Bosne i Hercegovine. Neki mla|i generali, nemo}ni da izmijene stanje na bolje, povukli su se prijevremeno iz aktivne slu`be, ne prihvataju}i takvu nacionalisti~ku velikosrpsku orijentaciju (A. D`ubo, nav. dj., str. 18).
169

oni dijelovi gdje nije bilo “mnogo” Srba (“... Velu{i}e tuci, ... Vele{i}e tuci i Pofali}e, tamo nema srpskog `ivlja mnogo...”), zatim civili i njihovi objekti. General Kukanjac je javno (na TV) izjavio da je on omogu}io da se Bosna i Hercegovina oplja~ka i odveze u Srbiju dio vitalne industrije, da je zauzeo sve ono {to je pod okupacijom kolaboracionisti~ke Republike Srpske, pa je ~ak kritikovao svoje kolege {to su neke od tih okupiranih podru~ja izgubili u borbi sa Armijom Republike Bosne i Hercegovine, te da je generalu Mladi}u “predao postrojenu Komandu” 2. vojne oblasti, i dr.408 Nosioci Velikosrpskog pokreta, odnosno Srbija i Crna Gora su, pod vidom “za{tite srpskog naroda” preko i pomo}u JNA, putem agresije i genocida, formirali tzv. Republiku Srpsku Krajinu, okupirali ve}i dio Bosne i Hercegovine, instaliraju}i paradr`avnu Republiku Srpsku i njenu kolaboracionisti~ku vojsku. Ona nije vodila osvaja~ke ratove za pravo srpskog naroda da ure|uje svoju budu}nost, ve} za ostvarenje ideje o Velikoj Srbiji, pod parolom “svi Srbi u jednoj dr`avi”.409

408 AIIZ, inv. br. 2-2678, Komanda 4. korpusa, Sp. Br. 75-1, 7. maj 1992, Doga|aji u Bosni i Hercegovini, odnos i odraz ukupnog stanja u JNA; Slobodna Bosna, 20. februar 1998.; TV SRNA, Emisija “Moj gost-moja istina”, autora Riste \oge, 12. juli 1994.; A. Luke`i}, nav. dj., str 73-74; VRIJEME BE[^A[]A, Zbornik radova GENOCID NAD BO[NJACIMA KRAJEM DVADESETOG STOLJE]A, Zenica 1994, str. 47-48. 409 A. Luke`i}, nav. dj., str. 70.
170

II SRPSKI VELIKODR@AVNI PROJEKAT I PLANIRANJE ZLO^INA

1. Obnova i eskalacija Velikosrpskog pokreta Srpsko intelektualno, politi~ko i vojno vo|stvo se dugo odr`alo zloupotrebom jugoslavenskog imena putem kojeg je jo{ od 1918. imalo potpunu supremaciju na ovim geopoliti~kim prostorima i nad narodima koji unutar njih `ive. U datoj konstelaciji snaga i u okviru antifa{isti~ke koalicije Dr`ava je obnovljena napu{tanjem velikosrpske hegemonije i prihvatanjem Platforme Narodno-oslobodila~kog pokreta i na osnovu nje izborenog federativnog ure|enja zemlje. Kada je, djelovanjem velikosrpskih tendencija, u drugoj polovini osamdesetih godina dvadesetog stolje}a, ta politi~ka formula istro{ena, jugoslovenska dr`ava je do{la u krizu, koja je zahtijevala odgovornu rekonstrukciju zajedni~ke dr`ave na osnovama stvarne, a ne samo deklarativne ravnopravnosti. Kriza jugoslavenske socijalisti~ke dr`ave definitivno je dovela u pitanje decenijama etabliranu velikosrpsku hegemoniju. Njeni neposredni izvr{ioci i korisnici, od oficirskog, diplomatskog, policijskog i partijskog kadra i aparata, pa sve do SANU, univerziteta, te radio, TV i drugih medija, osjetili su se ugro`enim u svojim monopolnim pozicijama. Oni su tako narasle zahtjeve za stvarnom ravnopravno{}u u podjeli vlasti i dru{tvenih funkcija, uglavnom, ostvarenih Ustavom od 1974, proglasili za ugro`avanje srpskog naroda. Te su velikosrpske snage ocijenile da }e im nastupaju}a konfuzija na me|unarodnom planu olak{ati da, jo{ u XIX stolje}u postavljene ratne ciljeve (“svi Srbi u jednoj dr`avi”), kona~no i ostvare.1
1 S. ^eki}, AGRESIJA NA BOSNU I GENOCID NAD BO[NJACIMA 1991.1993, Sarajevo 1994, str. 26; V. @arkovi}, NACIONALIZAM I SLOM JUGOSLAVIJE, u: STVARANJE I RAZARANJE JUGOSLAVIJE, Zbornik radova sa Okruglog stola STVARANJE I RAZBIJANJE JUGOSLAVIJE, Beograd, 5.-7. decembar, Beograd 1996, str. 227-237.
175

Naru{avanje u Kraljevskoj Jugoslaviji izrazito privilegovanog polo`aja Srba za svo vrijeme nove Jugoslavije izazvalo je otpore, koji su kulminirali poku{ajem Rankovi}evog pu~a 1966. i ~esto nailazili na podr{ku u velikoruskim stremljenjima SSSR-a. Sedamdesetih godina to se manifestovalo kao otpor Ustavu iz 1974, kako u toku pripreme, tako i neposredno po njegovom usvajanju. Prvenstveno se izra`avalo kroz otpor njegovim pomacima ka stvarnoj ravnopravnosti nesrpskih naroda i nacionalnih manjina, kao i njegovom dvokomponentnom konceptu oru`anih snaga. Samo dvije godine po njegovom usvajanju Dra`a Markovi} je nalo`io izradu PLAVE KNJIGE o “nepravdi prema Srbima”.2 Smr}u Josipa Broza Tita 1980. nestao je bitan integrativni faktor SFRJ. Ve} krajem 1981. Petar Stamboli} je zaprijetio da }e se Srbi osloniti na svoju “mo} i broj”, a idu}e godine aktuelizovao PLAVU KNJIGU. Eskalacija obnove velikosrpskog pokreta nije se vi{e mogla zaustaviti, naro~ito poslije stupanja na scenu Udru`enja knji`evnika Srbije i SANU.3 Upla{en izvjesnim gubitkom ~vrstog materijalnog oslonca drugi takav integrativni faktor — JNA i njeno rukovodstvo (od 1982. admiral Branko Mamula i njegov nasljednik i pulen general Veljko Kadijevi})4 krenulo je u potragu za rje{enjem vlastitog polo`aja. Reorganizacijom sistema komandovanja i potiskivanjem teritorijalne komponente izmijenjena je uloga Oru`anih snaga. Umjesto odbrane od spoljne agresije, tako reorganizovanim oru`anim snagama, namjeravalo se

2 N. Pa{i} - R. Ratkovi} - B. [padijer, PLAVA KNJIGA, Beograd 1977; I. Stamboli}, PUT U BESPU]E, Beograd 1995, str. 65-70. 3 M. Kreso, AGRESIJA NA REPUBLIKU BOSNU I HERCEGOVINU — AMBIJENT PO^INJENOG GENOCIDA, u: GENOCID U BOSNI I HERCEGOVINI 1991. — 1995, Zbornik radova Me|unarodnog kongresa za dokumentaciju genocida u Bosni i Hercegovini, Bon 31. avgusta do 4. septembra 1995, Sarajevo 1997, str. 45-50. 4 General Nikola Ljubi~i}, predsjednik Predsjedni{tva Republike Srbije 1982. je za saveznog sekretara odbrane doveo admirala Branka Mamulu, koji je idu}ih godina bitno izmijenio doktrinu op{enarodne odbrane i od instrumenta odbrane od spoljnje agresije JNA pretvorio u instrument za unutra{nje obra~une u zemlji, te ubrzao dominaciju srpskih i dogmatskih kadrova sa ambicijom da bude arbitar eventualnog preure|enja zemlje. Kasnije je Ljubi~i} predlo`io, podr`ao i pru`io podr{ku Slobodanu Milo{evi}u za ~elnu funkciju u Srbiji i tako preuzeo neslavnu ulogu srpskog Hindenburga.
176

nametnuti arbitrom unutra{nje krize. Oslonac je vi|en u idejno sli~nim pretenzijama takvih snaga u Srbiji i SSSR-u.5 Politi~ka doga|anja u SFRJ od 1986. karakteri{u otvorene manifestacije i ja~anje nacionalizma. Taj nacionalizam, generiran u Beogradu, u srpskom intelektualnom, politi~kom i vojnom vo|stvu, doveo je do unutra{nje krize u Dr`avi, koja je uzdrmala temelje socijalisti~ke Jugoslavije i omogu}ila da se, na temelju velikodr`avnog projekta “Velike Srbije”, razbije zajedni~ka jugoslavenska dr`ava. U su{tini se radi o fa{istoidnom nacionalisti~kom programu i nacionalisti~koj agresivnoj politici koja optere}uje srpski narod mitolo{kom pro{lo{}u. Najpoznatiji i najpotpuniji program te vrste sadr`an je u shvatanjima SANU,6 “gdje je smi{ljen i ra|en srpski nacionalisti~ki program”, posebno u njenom Memorandumu (program za formiranje “Velike Srbije”, “nacionalisti~ki testament”, “priru~nik nacionalizma”), koji
5 Autorovu interpretaciju i osnovni slijed doga|aja vidi: Branko Mamula, SLU^AJ JUGOSLAVIJA, Podgorica 2000. 6 Srpska akademija nauka i umjetnosti, formirana kao Dru{tvo srpske slovesnosti 1842, pored prou~avanja kulturnih i drugih problema Srbije i srpskog naroda, bavila se osmi{ljavanjem i projiciranjem razvoja i ciljeva (pa i velikosrpskih, kada su bili aktuelni) srpske dr`ave. Godine 1945. uspostavljeno je staro stanje (za vrijeme prije okupacije) i uklonjeni predsjednik Aleksandar Beli} preuzeo funkciju. Za razliku od dotada{njih 400 ukupno {tampanih tabaka godi{nje, po oslobo|enju zemlje, ve} 1952. je dostigla preko hiljadu {tampanih tabaka godi{nje. Tada je imala 36 stalnih i 35 dopisnih ~lanova, te preko 1.000 saradnika i zaposlenih. ^etrdeset godina nije ni{ta bitno mijenjano. Akademija je ostala pod uticajem starih ~lanova i ideja, novi ~lanovi su te{ko primani, ~ak i iz oblasti prirodnih nauka. Ponovno uklju~ivanje u funkciju, u kojoj je nekada bila dominantan faktor, po~elo je najkasnije 1984. Istaknuti akademik i knji`evnik Dobrica ]osi} novembra te godine je predlo`io da se Akademija izjasni o potrebi anga`ovanja “na op{tedru{tvenim i nacionalnim problemima” (A. Beli}, SRPSKA AKADEMIJA NAUKA, u: ENCIKLOPEDIJA JUGOSLAVIJE, sveska 1, Beograd 1955, str. 32-41). Dvije godine kasnije svjetlo dana ugledao je njen MEMORANDUM, zaredale su “besede” sa nacionalisti~kim i ratnohu{ka~kim sadr`ajima. Svi akademici SANU (osim dvojice) bili su za Memorandum, u kome su se izjasnili za otvaranje srpskog nacionalnog pitanja u Jugoslaviji i pravce njegovog rje{avanja, “odnosno za odre|enu politiku re{avanja srpskog pitanja” (M. Mini}, RATOVI U HRVATSKOJ I BOSNI I HERCEGOVINI 1991. - 1995, Sarajevo Minhen - Novi Sad - Zagreb 2002, str. 89).
177

je “izrazio onu politi~ku misao - koja ima duboke korjene i dugu tradiciju od Gara{aninovog ‘NA^ERTANIJA’ do Moljevi}evog programa ‘HOMOGENA SRBIJA’”.7 Ta politi~ka misao Jugoslaviju “shvata i prihvata kao pro{irenu Srbiju za koju avnojski koncept
Dobrica ]osi} je bio glavni ideolog MEMORANDUMA SANU, nacionalisti~kog projekta, koji je formulisao sve srpske “nepravde” i odredio pravac srpske nacionalisti~ke politike (S. Biserko, PRINUDNI IZLAZAK IZ SENKE, HELSIN[KA POVELJA, br. 60, Beograd, januara 2002, str. 1-2). Jedan od autora Memoranduma bio je i akademik Mihajlo Markovi}. On je 9. juna 1992, na prvom programu beogradske televizije, u razgovoru nekoliklo poznatih politi~ara iz nekoliko politi~kih stranaka, u svojstvu potpredsjednika Socijalisti~ke partije Srbije, iznose}i svoje mi{ljenje o akciji akademika koji su tra`ili ostavku predsjednika Republike Srbije (Milo{evi}) i Vlade Srbije, izjavio pored ostalog, da je ponosan {to je jedan od autora Memoranduma (M. Mini}, nav. dj., str. 90). Memorandum je izvr{io veliki uticaj na zvani~nu politiku Srbije u rje{avanju jugoslovenske krize i srpskog nacionalnog pitanja u njoj, radi ostvarenja srpskog nacionalisti~kog programa. Umjesto demokratske politike rje{avanja pitanja nacionalnih odnosa u Jugoslaviji, uklju~uju}i i srpsko nacionalno pitanje, vo|ena je politika koja je nastupala s nacionalisti~kih pozicija, koju je, uglavnom, sprovodila dr`avna vlast, na ~ijem je ~elu bio Slobodan Milo{evi}, predsjednik Republike Srbije. Milo{evi} i Vlada Srbije sprovodili su takvu politiku, u ~ijem su formulisanju u~estvovali i akademici SANU (Isto). Autori Memoranduma bavili su se isklju~ivo srpskim nacionalnim pitanjem. Podvrgli su kritici politiku vo|enu u Jugoslaviji u ratu i poslije rata prema Srbiji, srpskom narodu, srpskom nacionalnom pitanju : - srpski narod je u neravnopravnom polo`aju; - Srbija je u neravnopravnom polo`aju u Jugoslaviji; - srpski narod je podijeljen u vi{e republika (24% Srba `ivi van Srbije); - srpski narod nije dobio svoju dr`avu (srpska nacija “nije dobila pravo na vlastitu dr`avu”); - Srbija je zaostajala u ekonomskom razvoju i dr. (Isto, str. 91-96). Na taj se na~in veoma {iroko stvarala svijest o neravnomjernom polo`aju, o ugro`enosti, antisrpskoj politici i koalaciji protiv Srbije i srpskog naroda, itd. Time se stvaralo stanje “duhova” kod Srba i u Srbiji i van Srbije da je za srpski narod jedino rje{enje da “svi Srbi `ive u jednoj dr`avi” i da se to mora ostvariti mirnim putem ili oru`jem (prvi put najavljen na milionskom mitingu na Gazimestanu) — Isto, str. 97. 7 Moljevi}ev traktat, datiran 30. juna 1941, stvarno je - mo`da ne{to modifikovana - rekonstrukcija (po bilje{kama i sje}anju) takvog projekta Srpskog kulturnog kluba (iz tridesetih godina XX stolje}a) i njegovog predsjednika i ideologa Slobodana Jovanovi}a.
178

ure|enja me|unacionalnih odnosa na osnovama pune ravnopravnosti jugoslovenskih naroda i njihovih republika u zajedni~koj federacji zna~i neravnopravnost Srba kao ve}inskog naroda”. Iz tih su razloga “autori Memoranduma osudili odluke AVNOJ-a kao ‘antisrpsku tvorevinu’ i odbacili avnojske granice ‘zato {to su razbile srpski narod’ i {to zbog njih ‘srpska nacija nije dobila pravo na vlastitu dr`avu’”. Oni su “veoma te{kim re~ima” opisali polo`aj Srba u Jugoslaviji i, s tim u vezi, zaklju~ili da se “gori istorijski poraz ne da zamisliti nego {to su ga do`iveli Srbi u Jugoslaviji”, “pa se re{enje srpskog nacionalnog pitanja ‘name}e kao prvorazredno politi~ko pitanje’”. Rje{enje su vidjeli u novom ure|enju jugoslovenske dr`ave kojom bi se srpskom narodu, kao ve}inskom, osigurao dominiraju}i polo`aj u centralizovanoj jugoslovenskoj federaciji. Ukoliko se to ne bi moglo posti}i, Srbi “moraju tra`iti drugu alternativu - objedinjavanje srpskog etni~kog prostora stvaranjem Velike Srbije”.8
8 V. @arkovi}, nav. dj., str. 227-229. O tome vidi i : I . Stamboli}, nav. dj., str. 117131; M. Mini}, nav. dj., str. 89-90. Memoradnum SANU, koga su napisali vode}i srpski intelektualci, jasno je proklamovao te`nju za Velikom Srbijom. U tom se dokumentu, izme|u ostalog, navodi da je “re{enje nacionalnog pitanja” srpskog naroda osuje}eno od strane komunista na kraju Drugog svjetskog rata, jer “nije dobio svoju vlastitu dr`avu kao ostali narodi”. Jedini na~in da se osigura istinsko “postojanje i razvitak” Srba, bilo je, prema Memorandumu, “teritorijalno ujedinjenje srpskog naroda” ujedinjenjem svih Srba u jedinstvenu srpsku nacionalnu dr`avu (“uspostavljanje punog nacionalnog integriteta srpskog naroda, bez obzira koju republiku ili oblast nastanjuje, je njegovo istorijsko i demokratsko pravo”) — vidi: N. Cigar, GENOCIDE IN BOSNIA — THE POLICY OF ETHNIC CLEANSING -GENOCID U BOSNI - POLITIKA ETNI^KOG ^I[]ENJA (u daljem tekstu: GENOCID U BOSNI...), Sarajevo 1998, str. 34. Ve}ina srpskih akademika je bila ubije|ena da je rat za Veliku Srbiju svrsishodan, “verovala je u one koji ga vode, verovala je u one koji ga svesno ili nesvesno potpiruju i verovala je u one tobo`e dobijene bitke koje su vodile u siguran gubitak rata” (M. Tomani}, nav. dj., str. 61). Memorandum SANU je “u politi~kim nadigravanjima”, po ocjeni Slavoljuba \uki}a, stekao “slavu detonatora i vesnika raspada Jugoslavije. Po njemu je izveden i pojam ‘memorandumska Srbija’, ~ije je ‘~edo Slobodan Milo{evi}’. Koreni svih kasnijih doga|aja, ‘antibirokratska revolucija’, ideje ‘Velike Srbije’, ~ak i rat, olako su tra`eni u ovoj povelji, a svesrdna podr{ka koju su, posle Osme
179

Polaze}i od takvih shvatanja, Srbi su nametnuli model jugoslovenske identifikacije koji je “i{ao na poni{tavanje nacionalnih posebnosti drugih naroda”, posebno Bo{njaka, uz “zadr`avanje privilegija ve}inskog naroda, na srbizaciju Jugoslavije, odnosno na Jugoslaviju kao pro{irenu Srbiju”. Velikosrpski nacionalizam je uvijek bivao projugoslovenski onoliko koliko je odgovaralo njegovom vi|enju ure|enja zajedni~ke dr`ave, odnosno postajao je antijugoslovenski kada je po~injao shvatati da unitaristi~ki koncept dr`ave ne prolazi.9 Srpski nacionalizam se, u skladu sa svojom generalnom koncepcijom, okrenuo konceptu - Velike Srbije, odnosno zaokru`ivanju “srpskih zemalja” i realizaciji politike “svi Srbi u jednoj dr`avi”.

sednice, mnogi akademici pru`ili srpskom predsedniku, samo su potvr|ivali tezu da sve zlo poti~e iz ove ugledne institucije” (S. \uki}, nav. dj., str. 57). Ivan Stamboli} je, bez oklijevanja, proglasio Memorandum — nekrologom Jugoslavije. Autori Memoranduma, nacionalisti~kog koncepta, su, po Stamboli}u, “hteli da svojom pisanijom izvale ispod Jugoslavije ‘avnojevski kamen’. A on je bio ugra|en u temelje na{e vi{enacionalne zajednice. Odmah je bilo jasno kuda nas to mo`e odvesti, kao {to je i odvelo. Sam taj paranoi~ni duh optu`ivanja svih drugih da nas mrze nije bio ni{ta drugo do posuvra}ena mr`nja tvoraca Memoranduma prema nesrpskim narodima...” (I. Stamboli}, nav. dj., str. 117 i 119-120). Memorandum SANU je, prema akademiku dr Branku Pavi}evi}u, dokumenat koji je na najjasniji na~in sintetizovao koncepciju anti-avnojske Jugoslavije i objektivno pozvao na njeno ru{enje (Uvodna rije~ akademika Branka Pavi}evi}a, predsjednika Organizacionog odbora istoimenog Okruglog stola. Vidi : RATOVI U JUGOSLAVIJI 1991. - 1999, Zbornik saop{tenja i diskusije sa Okruglog stola, Beograd 7.- 9. novembar 2001, Beograd 2002, str. 16). Memorandum SANU je, prema Milo{u Mini}u, “postao idejni i politi~ki instrument nacionalisti~ke usmerenosti preovladaju}eg dela srpskog javnog mnenja u Srbiji i van Srbije” (M. Mini}, nav. dj., str. 96). Admiral Mamula tvrdi da je Memorandum “zaokru`io cijepanje Jugoslavije i polo`io osnove formiranja velike Srbije. Do tada je Gara{aninovo ‘Na~ertanije’ kao osnova spoljne politike Srbije smatrano najradikalnijim programom srpskog ekspanzionizma na Balkanu, a kasnije osnov svake dr`avne konstrukcije velike Srbije... U Memorandumu se pak zagovara mr`nja i sukobi s Hrvatima i Slovencima s kojima sedamdeset godina zajedno `ive, osu|uju druge vjeroispovjesti radi zavjere prema pravoslavlju” (B. Mamula, nav. dj., str. 289-290). 9 V. @arkovi}, nav. dj., str. 227-237.
180

Srpska politika se odlu~ila da sprovede svoj program o “dr`avi svih Srba” po svaku cijenu, pa i oru`jem. To je zna~ilo usmjeravanje na fa{izaciju i komadanje Jugoslavije, kao i nasilno mijenjanje republi~kih granica.10 Na politi~ku scenu je, poslije Osme sjednice CK SK Srbije (1987.),11 izbila radikalna nacionalisti~ko-fa{istoidna grupa Slobodana

10 Isto, str. 231. Osamdesetih godina XX stolje}a kod Srba je postojala `elja za formiranjem Velike Srbije. Tada je “seme ma{tanja o velikoj srpskoj dr`avi” “u du{e Srba” posijala “intelektualna elita”. To su prvenstveno bili pojedini knji`evnici, akademici i velikodostojnici Srpske pravoslavne crkve (pojedini episkopi su bili “vode}i konstruktori gra|evine zvane Velika Srbija”). I za srpsku politi~ku elitu je koncept Velike Srbije bio njihov cilj (M. Tomani}, SRPSKA CRKVA U RATU I RATOVI U NJOJ, Beograd 2001, str. 5, 7-8 i 38). Na teritoriji SFRJ trebalo je uspostaviti “novi srpski poredak” — Veliku Srbiju, “sastavljenu od, ‘avnojske’ Srbije, Crne Gore i njima ‘an{lusiranih’ delova drugih republika biv{e SFRJ”, kako je to obja{njavao akademik Milorad Ekme~i}. S tim u vezi, on je decembra 1988. pisao: “... nasilje je babica stvaranja nacionalnih dr`ava, i to, uglavnom, nasilje u ratu. Svaki nacionalizam po~inje skupljanjem bajki ili epskih pesama, i to je dakle, elitni nacionalizam. Svojim studentima pri~am anegdotu s po~etka pro{log veka iz Praga. U Gradskoj kafani, okupili se ljudi i sede, kao mi ovde, za stolom. Onda je neko u{ao i upitao {ta bi se dogodilo ako bi im se na glave sru{io plafon kafane. Odgovor je glasio da bi to bio kraj ~e{kog nacionalnog pokreta” (Isto, str. 9). U Programskoj deklaraciji Srpske radikalne stranke (februara 1991.) stoji da }e se zalagati za “obnavljanje slobodne, nezavisne i demokratske dr`ave na nivou Balkana, koja }e obuhvatati celokupno srpstvo, {to zna~i da }e u svojim granicama imati, pored sada{nje oktroisane srbijanske federalne jedinice, srpsku Makedoniju, srpsku Crnu Goru, srpsku Bosnu, srpsku Hercegovinu, srpski Dubrovnik, srpsku Dalamciju, srpsku Liku, srpski Kordun, srpsku Baniju, srpsku Slavoniju i srpsku Baranju” (S. Biserko, OD JNA DO SRPSKE VOJSKE, u: RATOVI U JUGOSLAVIJI 1991. - 1995, Zbornik saop{tenja i diskusije sa Okruglog stola, Beograd, 7.-9. novembar 2001, Beograd 2002, str. 223). Taj je program tada bio i neformalni program srbijanskog re`ima, po kome se odvijao scenarij zaokru`ivanja Velike Srbije. Socijalisti su zadr`ali konspirativnost kao mjeru politi~ke lukavosti, te su partije poput [e{eljeve imale ulogu objelodanjivanja ratnih ciljeva. U programu stranke se navodi da je cilj dr`avnog ure|enja Velika Srbija (Isto). 11 Nosioci piprema Osme sjednice bili su Milo{evi} i general Nikola Ljubi~i}. Pri tome je uloga generala Ljubi~i}a bila presudna u odmjeravanju snaga izme|u Milo{evi}a i Stamboli}a na toj sjednici CK SK Srbije (B. Mamula, nav. dj., str. 112117; I. Stamboli}, nav. dj., str. 188). Bez generala Nikole Ljubi~i}a (narodnog heroja i
181

Milo{evi}a, koja je nastupala sa parolama o op}oj ugro`enosti Srba i programom “svi Srbi u jednoj dr`avi”. Od tada je srpski nacionalizam

dugogodi{njeg ministra narodne odbrane) te{ko je bilo zamisliti Milo{evi}ev trijumf (S. \uki}, nav. dj., str. 70). Armija je dala otvorenu podr{ku “osma{ima”, uklju~uju}i i admirala Mamulu, koja je bila presudna za ishod Osme sjednice. Iznose}i tu tvrdnju, Ivan Stamboli} navodi kako je Komitet SKJ u JNA, na iznenada odr`anom sastanku uo~i Osme sjednice, na kome su govorili admiral Mamula i “svi prvi ljudi Armije”, pru`io (implicite) podr{ku “onome {to se kasnije doga|alo”. S tim u vezi, on pi{e: “[tampa je {iroko prenela te govore, i to na sam dan po~etka Osme sednice. Na Osmoj sednici Mamula }e biti citiran od strane pobedni~kih snaga, a sama vojna sednica bi}e maksimalno kori{}ena. I sad, slo`ite ~injenice: Nikola, general, podr`ava Milo{evi}a, zasedao Vojni komitet, me|usobno se citiraju…. Moram re}i da je to bitno uticalo na ljude u sali i na tok i ishod Osme sednice… Bitno. Ne mogu da poverujem da to Armija nije uradila svesno…. “(I. Stamboli}, nav. dj., str. 188, 244 i 246). Govore}i o podr{ci iz vojske Osmoj sjednici, Stamboli} navodi da ta podr{ka nije bila jedinstvena, pa ni me|u armijskim ~elnicima (Isto, str. 243). Admiral Mamula tvrdi, i pored priznanja da je govorio na sjednici Komiteta SKJ u JNA, da on i grupa generala oko njega (Mamulina linija u JNA) nije dala podr{ku Milo{evi}u, {to Stamboli} kategori~ki negira. Admiral Mamula, pored ostalog, navodi kako me|u aktivnim sastavom za razliku od jednog broja penzionisanih generala, tada nije zapa`ena “posebna podr{ka Milo{evi}u”. Pri tome on iznosi podatak da se aktivni general M. \or|evi} na Osmoj sjednici CK SK Srbije izjasnio “protiv pu~isti~kog metoda Milo{evi}a”, ~ije je neslaganje navodno bilo “zna~ajno za JNA, vi{e od onoga {to je on li~no predstavljao na srpskoj politi~koj sceni i u JNA” (B. Mamula nav. dj., str. 115-117). General Petar Gra~anin se odmah poslije Osme sjednice CK SK Srbije stavio u slu`bu Milo{evi}eve “birokratske antirevolucije”, zatim generali Aleksandar Janji} i drugi (B. Vuleti}, INSTRUMENT DEMOKRATSKOG SUSTAVA, u: F. Ademovi}, JNA BEZNA\E ZLA, Sarajevo 1997, str. 189; B. Mamula, nav. dj., str. 116-117). Osma sjednica CK SK Srbije je, po ocjeni I. Stamboli}a, “zaista bila ratna truba ~iji je zov podigao na noge srpske nacionaliste u pohod na razaranje Jugoslavije. Jugoslavija je ve} tada bila osu|ena na smrt. Preostao je samo njen jezivi ropac u krvi, koji jo{ traje...”, (I. Stamboli}, nav. dj., str. 19). Rukovodstvo srpskih komunista, koje je zadalo odlu~uju}i udarac Savezu komunista Jugoslavije, poslije Osme sjednice CK SK Srbije, svrstalo se, po ocjeni Vidoja @arkovi}a, u redove srpskih nacionalista. Naime, to je rukovodstvo prihvatilo “ocjene srpskih nacionalista o avnojskoj Jugoslaviji kao antisrpskoj tvorevini i njihov koncept o rje{avanju tobo`e nerije{enog srpskog nacionalnog pitanja. Su{tina toga koncepta je bila takvo preure|enje SFRJ koje }e omogu}iti dominaciju
182

zlo~ina~ke prirode postao dr`avna politika iza koje su “slo`no stali” republi~ki dr`avni aparat, masovni mediji, Srpska akademija nauka i umjetnosti, Srpska pravoslavna crkva, Udru`enje knji`evnika Srbije, “poznati srpski nacionalisti i mnogi doju~era{nji komunisti”. U ljeto i jesen 1988. organiziran je, radi {irenja nacionalisti~ke indoktrinacije masa, nacionalisti~ko-populisti~ki pokret i tzv. “antibirokratska revolucija”, odnosno “birokratska antirevolucija”, kako su nazivana masovna okupljanja i pu~isti~kim ~inom obaranja legalne i uspostavljanja tvrde, centralisti~ke, neograni~ene vlasti, u ~ijim su ~elnim odredima bili najpoznatiji srpski nacionalisti. “Sve je gurnuto u stranu, radni~ki {trajkovi, socijalna nezadovoljstva: srpstvo je postalo simbol `ivota i vrednost iznad svih vrednosti. Mitinzi su li~ili na nacionalne festivale”. Mitinga{ka masa je “dovo|ena pred svaku dr`avnu ustanovu na koju je ukazivano prstom da je za ‘ru{enje’....... Ta ‘vojska odabrana’ sa ~etni~kim kokardama iznad glava Njego{a, Vuka, Slobodana Milo{evi}a..... sa krvo`ednim maskotama, parolama, transparentima, komitskim {ubarama, guslama, no`evima u zubima..... sa ~itavom jednom ikonografijom najmra~nijeg populisti~kog ki~a, presu|ivala je na licu mesta urlanjem, prozivanjem, skandiranjem, aplauzima svakoj psovci, svakoj pretnji i presudi. Sve {to se nije na{lo u toj rulji progla{avano je izdajni~kim, neprijateljskim, antisrpskim, nemoralnim.....”. Patriotizam je “dokazivan brojem okupljenih gra|ana, a narod je imao ose}aj da prvi put slobodno di{e. Prestale su da funkcioni{u dr`avne institucije: zborovi su postali najmo}nije oru`je u rukama vlasti”. Nastala je “velika se~a rukovode}ih ljudi po komitetima, op{tinama, preduze}ima, ustanovama. ^lanstvo je posebno slu|ivala demago{ka propaganda da je Jugoslavija ugro`ena od drugih jugoslovenskih

najbrojnijeg naroda u centralizovanoj federaciji. A, ako to ostali narodi ne prihvate treba i}i na stvaranje Velike Srbije pod parolom ‘svi Srbi u jednoj dr`avi’ i po cijenu krvavog rata za prekrajanje avnojskih granica i za etni~ka ~i{}enja radi ostvarivanja toga cilja. Prihvatili su tako|e i da se stave na ~elo pokreta za ostvarenje tih nacionalisti~kih ciljeva” (V. @arkovi}, SAVEZ KOMUNISTA JUGOSLAVIJE U VRTLOGU KRIZE, u: RATOVI U JUGOSLAVIJI 1991. - 1999, Zbornik saop{tenja i diskusije sa okruglog stola, Beograd 7.- 9. novembar 2001, Beograd 2002, str. 30).
183

naroda, samo ne od Srba, te da je, kako je Ljubi~i} i predvideo, mogu odbraniti jedino Srbi i Jugoslovenska narodna armija! A ve} sama takva odbrana je smrtna presuda Jugoslaviji. [ta bi drugo mogla biti kad podrazumeva da }e Srbi i JNA pucati u ostale jugoslovenske narode koji tako|e tvore tu Jugoslaviju, a sve, kao, da bi sa~uvali Jugoslaviju!”12 Milo{evi}evom nacionalisti~kom politikom i praksom masovnih mitinga i pu~isti~kim metodama (“birokratska antirevolucija”) smijenjena su u Srbiji, na Kosovu, Vojvodini i Crnoj Gori legalno izabrana rukovodsta i uklonjeni nepo`eljni kadrovi. Ukinute su, revizijom Ustava iz 1974. (dono{enjem srbijanskog ustava 1989.), i autonomije Vojvodine i Kosova, ~ime je Srbija prva proklamovala secesionizam, uni{tila ustavni poredak SFRJ (izvr{ila udar na savezni Ustav) i prije (vi{estrana~kih) izbora otpo~ela sa procesom formiranja Velike Srbije. U Crnoj Gori je formiran kolaboracionisti~ki re`im. Ubrzan je proces homogenizacije Srba, posebno u Bosni i Hercegovini. Na taj na~in je srpski nacionalizam u~vrstio svoje pozicije na Kosovu, Vojvodini i u Crnoj Gori i promjenom odnosa snaga u saveznim organima, prije svega, u Predsjedni{tvu SFRJ, JNA

12 S. \uki}, ON, ONA I MI, Beograd 1997, str. 84; V. @arkovi}, nav. dj., str. 230; I. Stamboli}, nav. dj., str. 20-21. Za osvaja~ki rat i formiranje Velike Srbije bili su prakti~no svi akademici SANU (M. Tomani}, nav. dj., str. 37). Mnogi vode}i akademici postali su, navodi Slavoljub \uki}, “Milo{evi}eva politi~ka posluga...”. Oni su mu, poslije Osme sjednice, pru`ili “svesrdnu podr{ku”, ~ime su “potvr|ivali tezu da sve zlo poti~e iz ove ugledne institucije” (S. \uki}, nav. dj., str. 57.-59). U Milo{evi}evoj je politici inteligencija imala va`no mjesto. “Pisci, akademici, nau~nici i mnogi javni uglednici bili su njegov oslonac u vreme nacionalne euforije. Oni su ga prihvatili kao nacionalnog vo|u, oven~ali slavom i pomogli mu da u~vrsti vlast...”. (Isto, str. 26). Univerzitet u Beogradu je bio “bastion podr{ke Milo{evi}u” (I. Stamboli}, nav. dj., str. 248). Milo{evi} je, u trenutcima kada su ga po~eli preplavljivati slapovi aplauza na milionskim mitinzima na Gazimestanu, U{}u i drugim mjestima, “delio zabludu svojih obo`avalaca u nacionalisti~koj ekstazi” (I. Stamboli}, nav. dj., str. 96).
184

i CK SKJ, razbio federalne osnove SFRJ i oja~ao za predstoje}e poku{aje preure|enja Jugoslavije po svom modelu.13 Masovnu podr{ku koju je Milo{evi} dobio brzo se pretvorila u nacionalisti~ki Velikosrpski pokret, fa{isti~kog karaktera. Koriste}i snagu tog pokreta, Milo{evi} je uspostavio autoritarni poredak, {to mu je omogu}ilo da srpsko pitanje u Bosni i Hercegovini otvori i kao me|udr`avno pitanje koje se moglo rije{iti samo formiranjem dr`ave
13 V. @arkovi}, nav. dj., str. 227-237; I. Stamboli}, nav. dj., str. 20-21, 24 i dr.; S. \uki}, nav. dj., str. 88; S. Oro, O ULOZI SPOLJNOG I UNUTRA[NJEG FAKTORA U RAZBIJANJU SOCIJALISTI^KE FEDERATIVNE REPUBLIKE JUGOSLAVIJE, u : STVARANJE I RAZARANJE JUGOSLAVIJE, Zbornik radova sa istoimenog Okruglog stola, Beograd 5.-7. decembar, Beograd 1996, str. 255; N. Cigar, nav. dj., str. 44; B. Jovi}, KNJIGA O MILO[EVI]U, Beograd 2001, str. 10, 12, 41, 50 i 60; Isti, POSLEDNJI DANI SFRJ, drugo izdanje, Kragujevac 1996, str. 132 i 153; S. Mesi}, KAKO JE SRU[ENA JUGOSLAVIJA, Zagreb 1994, str. 22 i 313; B. Mamula, nav. dj., str. 57 i 286. Srpski nacionalisti~ki mitinzi koje je organizovao i finansirao Milo{evi}, imali su na meti Muslimane. Na njima su uzvikivani slogani: “Muslimani, do{li su vam crni dani, nema Tite da vas brani!”; “Volimo te Slobodane, jer ti mrzi{ Muslimane”; “Ja sam drugi ko je prvi da pijemo turske (muslimanske) krvi” i dr. Na tim je namje{tenim mitinzima tra`eno i oru`je (N. Cigar, nav., dj., str. 44-45). Nacionalisti~ki mitinzi u Bosni i Hercegovini pripremljeni su uz pomo} demonstranata koji su autobusima prebacivani iz Srbije, i koji su bili organizovani uz podr{ku Vlade Srbije (Isto, str. 46). Ubijanje Jugoslavije je uveliko po~elo “i to ‘u ime naroda — srpskoga’!” i “pod demokratskim nazivom ‘doga|anje naroda’” — pi{e Ivan Stamboli}. Razbijanje Jugoslavije, po njemu, nastavljeno je “tom istom milionskom udarnom pesnicom koja je ve} oduvala ‘nepo}udne’ glavare u Crnoj Gori, Vojvodini, Kosovu... a sa njima i samostalnost jedne republike i autonomiju dveju pokrajina. I tada je, na redu Slovenija...” (I. Stamboli}, nav. dj., str. 21). Borisav Jovi}, jedan od prvoboraca Osme sjednice, na kojoj je uzviknuo “do|imo k sebi”, a sve navodno radi o~uvanja Jugoslavije, kasnije i predsjednik Socijalisti~ke partije Srbije i Skup{tine Srbije, koja je donijela secesionisti~ki ustav “koji je prvi zvani~ni dokument kr{enja pravnog ustrojstva Jugoslavije i secesije Srbije”, zatim i predsjednik Predsjedni{tva SFRJ, tvrdio je “da je Jugoslavija od svog postanka bila osu|ena na propast” (I. Stamboli}, nav. dj., str. 239). Homogenizacija Srba bila je, po admiralu Mamuli, “u toku kada su mo{ti kneza Lazara godinu dana kru`ile po Srbiji da bi stigle u Gra~anicu na Vidovdan 1989.” (B. Mamula, nav. dj., str. 289).
185

srpskog naroda u tim republikama upravo na tezama koje je Dobrica ]osi} i krug oko njega promovisao: ugro`enost srpskog naroda i istro{enost jugoslovenskog okvira, te potrebe promjene Ustava iz 1974, po kojem je Srbija navodno stavljena u neravnopravan polo`aj u odnosu na ostale republike.14 Populisti~ki pokret je Milo{evi}a, promovirao u nacionalnog heroja, u vo|u svih Srba. Slobodan Milo{evi} je “iskoristio komuniste i antikomuniste, nacionaliste i ~etni~ku emigraciju, inteligenciju, prekodrinske Srbe i Crkvu”. “Talas populizma je pre{ao Drinu, gde je na{ao jako upori{te”.15 Ceremonijalno otkopavanje jama i preno{enje srpskih kostiju, u organizaciji Srpske pravoslavne crkve od jednog do drugog manastira u Jugoslaviji, po mjestima koja }e nazivati “srpskim zemljama”, “proslavljano je kao nacionalni praznik i budilo svest o nepokorenom narodu”. Mo{ti kneza Lazara su “prodefilovale demonstrativno ~itavim ‘srpskim prostorom’, u cilju podizanja nacionalisti~ke temperature”.16

14 S. Biserko, PRINUDNI IZLAZAK IZ SENKE, HELSIN[KA POVELJA, br. 60, Beograd januar 2003, str. 1. Srpska nacija je objeru~ke prihvatila Milo{evi}a. Parola “Slobo Srbine, Srbija je uz tebe”, nastala je spontano “iz dubine du{e srpskog naroda. Nju nije napisao niko po porud`bini, ona je bila stvarni odraz sveop{teg narodnog raspolo`enja...” (B. Jovi}, KNJIGA O MILO[EVI]U, Beograd 2001, str. 8). 15 S. \uki}, nav. dj., str. 26, 29 i 85. Dolazak Milo{evi}a na vlast podr`ala je ve}ina srpskog naroda (B. Mamula, nav. dj., str. 115). 16 I. Stamboli}, nav. dj., str. 21; S. \uki}, nav. dj., str. 85; L. Silber, - A. Litl, SMRT JUGOSLAVIJE, Beograd 1996, str. 82; M. Tomani}, nav. dj., str. 21. Sam ~in ceremonijalnog otkopavanja jama i “prenosa srpskih kostiju”, je, po ocjeni Ivana Stamboli}a, “pozivao na ‘svetu osvetu’, ‘zub za zub oko za oko’. Takva otkopavanja, to kopanje po starim ranama, u najnapetijem trenutku me|unacionalnih odnosa, bila su ravna otkopavanje ratnih sekira. Naposletku, zar su i mo{ti kneza Lazara morale prodefilovati onako demonstrativno ~itavim ‘srpskim prostorom’, budu}im popri{tem, ba{ u danima nacionalisti~kog varni~enja na ~itavom tom prostoru? [ta se htelo tom instrumentalizacijom jednog kneza i sveca ako ne podizanje nacionalisti~ke temperature? [ta se u onoj pregrejanoj atmosferi tim ~inom poru~ivalo drugim narodima? Naposletku, ako se ba{ i nije htelo ni{ta poru~ivati njima, da li se pomi{ljalo {ta bi to moglo zna~iti u tom prete}em trenutku?
186

Znatan dio srpske inteligencije odbacio je socijalisti~ki predznak i preuzeo vode}u ulogu u obnovi i eskalaciji velikosrpskog nacionalizma osamdesetih i devedesetih godina dvadesetog stolje}a. Srpski intelektualci (nau~nici, akademici, pisci i drugi javni uglednici) su “svojom podr{kom dali legitimitet novom re`imu”. Planeri i predvodnici agresije bili su “nacionalno orijentisani intelektualci, takozvana nacionalisti~ka elita”, koji su proklamovali da je Srbija, tekovinama NOR-a, ba~ena u zasjenak, te joj je osporena uloga Pijemonta kao jedinog tvorca Jugoslavije, ~ije federalno ure|enje nije bilo po njihovoj volji. Zbog toga je dugotrajno vr{ena priprema da se NOR prika`e u {to negativnijoj slici, {tetnim za nacionalne interese srpskog i crnogorskog naroda. Ukazivano je na usta{ke pokolje nad Srbima, koje novim ratom treba osvetiti, zatim su izno{ene tvrdnje da su partizani ubijali Srbe, posebno na Sremskom frontu, a {titili usta{e, itd. Na taj na~in su pre{utkivali i iskrivljavali istinu o antifa{isti~koj narodnooslobodila~koj borbi naroda Jugoslavije.17 Mnogi borci NOR-a transformisali su se u ubije|ene nacionaliste, a njihove bora~ke organizacije su, uglavnom, podr`avale osvaja~ku politiku srpskog re`ima. “Posljednji predstavnici partizanske generacije, koja je vi{e od ~etiri decenije vladala Srbijom, sklonjeni su iz politike okon~anjem Osme sednice”.18
Bilo je jasno da te procesije izazivaju i uznemiravaju sve one koji nisu Srbi, pa i one Srbe koji su svesni kuda sve to vodi, ali koji su ostajali nemi” (I. Stamboli}, nav. dj., str. 21). “Crkvene procesije.... onih uzavrelih dana pred vatrene okr{aje” i “ekskurzije” po Bosni i Hercegovini u kojima su no{eni posmrtni ostaci kneza Lazara izgledale su kao predskazanje. Te su “{etnje” pra}ene upozorenjima neprijateljima “okrvavljenih i vje~no pate}ih Srba”, da ”}emo mi u~initi sve da skr{imo njihovu rasu i njihove potomke tako temeljito da ih istorija ne}e ~ak ni zapamtiti”. O~igledno da je cilj tih “{etnji” bio — pridobijanje srpskog naroda za zlo~ine. (I. Stamboli}, nav. dj., str. 21; N. Cigar, nav. dj., str. 46). Me|utim, to putovanje i prikazivanje mo{ti cara Lazara u javnosti proslavljano je kao sveti nacionalni obred. Ljubinka Todorovi} je upozorila srpsko rukovodstvo da }e ta “putuju}a izlo`ba - i vra}anje ~etni~kih simbola, kao {to su dvoglavi beli orao srpske kraljevske ku}e i ikonografija srpske pravoslavne crkve — poremetiti delikatnu ravnote`u u Jugoslaviji” (L. Silber — A. Litl, nav. dj., str. 82). 17 S. \uki}, nav. dj., str. 84. 18 Isto, str. 75-76.
187

Srpski nacionalizam iz devedesetih godina dvadesetog stolje}a se po~eo javljati ne samo kao tradicionalni i antisistemski nacionalizam, sa platformom koja je pora`ena u Drugom svjetskom ratu, ve} i kao “legalni nacionalizam”, u samom sistemu i u SKJ. I upravo taj “partijski”, “komunisti~ki nacionalizam” je najvi{e zaslu`an za dokraj~ivanje i socijalisti~kog sistema i Jugoslavije.19 U cilju realizacije sna velike etni~ki ~iste dr`ave do Kupe i Drave u kojoj bi “svi Srbi bili u jednoj dr`avi”, posebna pa`nja je, posve}ena afirmiranju nacionalisti~ke politike me|u Srbima u Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini. Uporno je vo|ena kampanja da se njihova prava, pa i njihov opstanak, mogu osigurati samo u jedinstvenoj dr`avi srpskog naroda. Borba za jedinstvenu srpsku dr`avu progla{ena je kao njihov najva`niji zadatak. Ukoliko se taj cilj ne bi mogao posti}i na miran na~in trebalo ga je ostvariti silom. Tvrdilo se da nikakve `rtve nisu velike za ostvarenje tog cilja, te da je prilika da se “sad ili nikad” on realizira.20 Velikosrpski nacionalisti, zaslijepljeni megalomanskim ciljevima i uz procjenu da se oni mogu ostvariti “sad ili nikad”, nastupali su bahato, oslanjaju}i se, uglavnom, na silu. Sve druge prijedloge o preure|enju Jugoslavije (asimetri~na federacija, konfederacija, savez suverenih dr`ava) koji su davani kao kompromisna rje{enja u cilju o~uvanja zajedni{tva jugoslovenskih naroda i izbjegavanje mogu}ih tragi~nih posljedica njihovog razlaza, bahato su odbijali. Procjenjivali su da }e Bo{njaci i Makedonci morati da se priklone i ostanu u SFRJ, jer “realno nemaju drugog izbora”, a, ukoliko se Bo{njaci u Bosni i Hercegovini usprotive njihov otpor }e JNA veoma brzo savladati.21
19 V. @arkovi}, nav. dj., str. 227-237. 20 Isto. str. 232. ^itave grupe srpskih akademika (“... grupa takozvanih ‘besmrtnika’...”) godinama su okapavale “nad mapama Bosne, poku{avaju}i da otkriju makar i kozju stazu kojom bi se od Beograda do Karlovca moglo prope{a~iti a da se prolazi isklju~ivo kroz srpska sela i gradove!” (I. Stamboli}, nav. dj., str. 125-126). 21 Isto, str. 234-236. Bilo je vi{e varijanti mogu}e Jugoslavije. Me|utim, velikosrpske snage su bile za “onakvu kakvu ja ho}u ili nikakvu”. One su odbijale svaku ideju o reformama dru{tva na liniji ja~anja demokratije i nisu dozvoljavale nikakve razli~ite mogu}nosti, osim: “Ili }e Jugoslavija opstati ovakva ili je ne}e biti”, {to je, u datim okolnostima zna~ilo, kako to s pravom tvrdi Ivan Stamboli}, osudu Jugoslavije na smrt (I. Stamboli}, nav. dj., str. 239).
188

Vojno rukovodstvo SFRJ je, u uslovima ja~anja nacionalisti~ke politike i neodlu~nijeg stava rukovodstva SKJ i dr`avnog rukovodstva
Te snage, ustvari, nisu htjele ni{ta drugo osim Velike Srbije sa, radi kamufla`e, jugoslovenskim imenom (S. Mesi}, nav. dj., str. 102). ^etiri republike, uklju~uju}i i Republiku Hrvatsku i li~no Mesi}, zalagali su se za zajednicu (savez) suverenih dr`ava kao najbolji na~in i jedino mogu}e rješenje. Taj model jugoslovenske zajednice, iznesen u vrijeme kada je Srbija ve} poništila zna~ajne elemente saveznog Ustava iz 1974, do~ekan je na no`. Srbija, podr`avana od Crne Gore, u kojoj je Miloševi} u mitinga{koj hajci 1988. instalirao vlast, inicira “modernu federaciju”, odnosno unitaristi~ku dr`avu, po principu: “jedan gra|anin, jedan glas”. Bosna i Hercegovina i Makedonija su bile za kompromisna rješenja i suverenitet republika i sna`ne poluge `ivota (privreda, vanjska politika, vojska) u centraliziranoj upravi. Nemo}ni u Predsjedni{tvu SFRJ pokušano je rješenje na~i u dogovorima predsjednika republika, odnosno predsjednika republi~kih predsjedništava. Miloševi} i Bulatovi} su redovno, uz saglasnost vojnog vrha, insistirali samo na “jakoj Jugoslaviji”, zavjereni~ki ~ekaju}i “pravi trenutak” da vojnom intervencijom zasko~e “secesionisti~ke republike”. Nakon poraza u Sloveniji, udarili su na Hrvatsku, u kojoj su prethodno organizovali “balvan revoluciju”, pretvaraju}i je postepeno (naoru`avanjem i slanjem ve}ih ili manjih ~etni~kih grupa iz Srbije, a potom uklju~ivanje i regularne armije u oru`anu pobunu (Isto, str. IX, XII-XIII, 2, 3, 8, 21, 31, 37). Njihova osnovna parola o “jakoj Jugoslaviji” svodila se na program “svi Srbi u jednoj dr`avi”, tj. na prostorno širenje Srbije na cijelom ili gotovo cijelom jugoslovenskom prostoru (Isto, str. 3 i 31). Miloševi} se deklarativno izjašnjavao za jedinstvenu Jugoslaviju, jer njemu nije bilo nimalo stalo do Jugoslavije, nego samo do “dr`ave u kojoj }e svi Srbi `ivjeti zajedno” (Isto, 3, 31 i 39). Ni Sarajevski samit u Stoj~evcu (Sarajevo) 6. juna 1991. republi~kih predsjednika nije predstavljao nikakav korak naprijed. Prijedlog Gligorov—Izetbegovi} je, po dr Kosti}u, predstavljao “jedno fizi~ko spajanje dvije koncepcije, federalne i konfederalne”, što za njih nije bilo prihvatljivo. Oni su “samo za o~uvanje Jugoslavije kao jedinstvene dr`avne zajednice me|unarodnog pravnog subjekta”. S tim u vezi, Jovi} je prijete}im glasom sedmicama najavljivao primjenu sile, izjavljuju}i kako “srpski narod u Hrvatskoj i Bosni mo`e samo u ratu da bude izveden iz Jugoslavije”. Pri tome je neposredno prije donošenja odluke o nezavisnosti Hrvatske — 25. juna prijetio silom: “ukoliko se Slovenija i Hrvatska otcepe… u zemlji }e biti uvedeno ratno stanje, ‘bez obzira da li }e ono biti zvani~no proglašeno ili ne’”. General Kadijevi} je upozoravao i prijetio: “Niko ne smije dirati u integritet Jugoslavije jednostranim aktima” (Isto, str. 42-43 i 47). Kadijevi} je na 17. sjednici CK SKJ (1988.) izjavio da “Jugoslavija mo`e biti samo federativna dr`ava ili je ne}e biti”. Na osnovu toga moglo se zaklju~iti da je on kao opredijeljeni federalista smatrao da su ravnopravnost svih dijelova zajednice osnova na kojoj ta dr`ava po~iva i prema kojoj se moraju ravnati sve njene klju~ne institucije, uklju~uju}i i JNA, na ~ijem se ~elu nalazio. Me|utim, njegov federalizam i ravnopravnost naroda Jugoslavije su bili ne{to drugo (I. Radakovi}, KADIJEVI] SKRIVA ISTINU, u: F. Ademovi}, str. 212).
189

u suprostavljanju sve sna`nijem nacionalizmu, prihvatilo velikosrpsku nacionalisti~ku politiku. Rukovodstvo JNA je postalo “instrument srpskog re`ima”, ~iji je zadatak, prema izjavi generala Veljka Kadijevi}a, ministra vojske, bio da “{titi teritorije sa srpskim `ivljem, naoru`ava ih i obezbedi granice budu}e, zami{ljene Jugoslavije”. JNA je najsurovijim postupcima u~estvovala u razbijanju Jugoslavije. Ona se priklonila “ratobora~koj volji politi~kog rukovodstva najve}e nacije u Jugoslaviji i okrenula cevi u ostale, malobrojnije narode”. JNA je, a kasnije i Vojska Jugoslavije, staju}i na stranu velikosrpskog nacionalizma i njegove fa{isti~ke politike u “zaokru`avanju srpskih zemalja”, upotrijebila mo}no oru`je “koje su godinama, sa velikom ljubavlju prema svojoj armiji, nabavljali svi na{i narodi ne `ale}i za to odvajanje od svojih oskudnih sredstava — za ru{enje sela i gradova po Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini, a to zna~i za ru{enje Jugoslavije”.22 Srpski hegemonisti~ki koncept koji je skrojio Jugoslaviju 1918, te pre`ivio revoluciju i skoro poluvjekovnu vladavinu socijalizma, kona~no je sahranio Jugoslaviju. Zbog nemogu}nosti da se do~epaju apsolutnoga uticaja u Predjedni{tvu SFRJ i Centralnom komitetu SKJ velikosrpski orijentirani politi~ari su na ^etrnaestom kongresu (20.23. januara 1990.) razbili SKJ kao integrativni faktor Federacije. Ukidanjem autonomije Kosovu i Vojvodini, a zadr`avanjem, formalno njihovih glasova u Predsjedni{tvu SFRJ, nastojali su osigurati mogu}nost preglasavanja svih drugih, {to je na kraju dovelo do paraliziranja Predsjedni{tva sa remi pozicijom.23

22 S. \uki}, nav. dj., str. 114; I. Stamboli}, nav. dj., str. 243; V. @arkovi}, nav. dj., str. 235. “Priklanjanjem jugoslovenskog politi~kog vrha, vrha Armije, kao i pokrajinskih rukovodstva i glavnine informativnih sredstava uz politiku krvi, tla, sile i brzine”, {anse da se zaustavi birokratska antirevolucija definitivno su, po ocjeni Ivana Stamboli}a, poga{ene (I. Stamboli}, nav. dj., str. 249). Bez JNA i njenog naoru`anja nikada ne bi do{lo do krvoproli}a i razaranja, s pravom tvrdi Ivan Stamboli} (Isto, str. 243). 23 S. ^eki}, nav. dj., 28; V. @arkovi}, nav. dj., str. 231; N. Durakovi}, PROKLETSTVO MUSLIMANA, Sarajevo 1993, str. 180-181. Nakon {to je na Osmoj sjednici CK SK Srbije “urazumio” svoje politi~ke protivnike u Srbiji, Milo{evi} je odlu~io da “urazumi” i rukovodstvo SKJ. U namjeri da u Jugoslaviji osvoji vrhovnu vlast, isforsirao je odr`avanje vanrednog kongresa SKJ. Zbog toga {to njihovi
190

Pretvaranjem General{taba JNA u General{tab Oru`anih snaga SFRJ (1988.) i isklju~enjem republika i pokrajina iz sistema rukovo|enja i komandovanja oru`anim snagama i oru`anom borbom izvr{ena je promjena na~ina rukovo|enja i komandovanja u oru`anim snagama. Time su republikama i pokrajinama oduzeta ustavna prava u rukovo|enju Teritorijalnom odbranom. Izvr{eno je pot~injavanje Teritorijalne odbrane svim {tabovima JNA u zonama njihove odgovornosti. Insceniranjem krize Predsjedni{tva SFRJ (marta 1991.) u Jugoslaviji je zapo~et niz prikrivenih dr`avnih udara. Zavr{io ih je Branko Kosti}, 3. oktobra 1991, pu~em u Predsjedni{tvu SFRJ.24 Osnovno polazi{te je, u su{tini, bilo u nacisti~koj ideologiji, sa zna~ajnim fa{istoidnim karakteristikama. Ta ideologija je razra|ena i uobli~ena u brojnim velikosrpskim programskim dokumentima (“Na~ertanije”; “Gorski vijenac”; politika Kraljevine Srbije; jezi~ni nacionalizam Vuka Karad`i}a; dokumenti tajnih i poluvojnih organizacija;
prijedlozi o konfederalnom ure|enju zemlje i preobra`aju koji bi vodio ka evropskoj integraciji nisu dobili potrebnu podr{ku, slovena~ki delegati su napustili Kongres. Tada je Milo{evi}, vode}i o{tru borbu protiv Markovi}evih reformi, koje su navodno bile uperene protiv interesa Srbije, u raspravi koja je poslije toga uslijedila predlo`io da Kongres utvrdi novi kvorum bez Slovenaca i da nastavi rad, “poku{avaju}i da ih izoluje i ostavi same” (B. Jovi}, KNJIGA O MILO[EVI]U, Beograd 2001, str. 5256; Isti, POSLEDNJI DANI SFRJ, drugo izdanje, Kragujevac 1996, str. 92-93; N. Major, RASPAD DRUGE JUGOSLAVIJE, u : RATOVI U JUGOSLAVIJI 1991. 1999, Zbornik saop{tenja i diskusije sa Okruglog stola, Beograd 7.-9. novembar 2001, Beograd 2002, str. 45; B. Mamula, nav. dj., str. 166). Takav Milo{evi}ev manevar je zna~io “po~etak kraja bilo kakve mogu}nosti za sporazumijevanje, pa i za funkcionisanje Jugoslavije”, odnosno po~etak raspada Jugoslavije. Me|utim, u radu Kongresa, bez Slovenaca nisu htjeli da u~estvuju ni delegati iz Hrvatske. U takvoj su situaciji delegati iz JNA predlo`ili prekid Kongresa i zakazivanje njegovog kasnijeg nastavka, ~ime je Kongres prekinuo rad na “neodre|eno vreme”. Tako je Jugoslavija ostala bez nosioca vrhovne vlasti, ~iji je raspad, i pored optimisti~ke izjave Ante Markovi}a, predsjednika SIV-a, da }e Jugoslavija opstati i bez SKJ, u temelju potresao cjelokupni sistem vlasti u zemlji. Dr`avni organi nisu bili sposobni djelovati bez Partije (N. Major, nav. dj., str. 45-46; B. Mamula, nav. dj., str. 170). 24 S. ^eki}, nav. dj., str. 28-31; Isti, AGRESIJA NA BOSNU I GENOCID NAD BO[NJACIMA 1991. - 1995, u : RATOVI U JUGOSLAVIJI 1991. - 1999, Zbornik saop{tenja i diskusije sa okruglog stola, Beograd 7.- 9. novembar 2001, Beograd 2002, str. 312-312.
191

materijali Krfske deklaracije 1917.; “rasne predrasude” Jovana Cviji}a; nacionalisti~ki programi srpskih gra|anskih krugova, koje je najbolje izra`avao Srpski kulturni klub i njegov genocidni programski dokument poznat po Moljevi}evom traktatu “HOMOGENA SRBIJA”; genocidni program ~etni~kog pokreta Dra`e Mihailovi}a; programski dokumenti SANU, naro~ito Memorandum; historiografski, filozofski i knji`evni radovi, dokumenti Srpske demokratske stranke Bosne i Hercegovine i dr.). U osnovi te ideologije je patolo{ka mr`nja prema svemu onom {to nije srpsko i pravoslavno. Mr`nja prema Bo{njacima i islamu, izrazito je prisutna u srpskoj historiografiji, knji`evnosti i politici. Tom genocidnom ideologijom motivirano je biolo{ko i duhovno istrebljenje i uni{tenje Bo{njaka, jer su bili glavna prepreka ostvarenju koncepta Velike Srbije.25
25 S. ^eki}, AGRESIJA NA BOSNU I GENOCID NAD BO[NJACIMA 1991.-1993, Sarajevo 1994, str. 27-28; Isti, HISTORIJA GENOCIDA NAD BO[NJACIMA, Sarajevo 1997, str. 9-11. U svim velikosrpskim planovima i ~etni~kim genocidnim programskim dokumentima navodi se da je formiranje i organiziranje homogene Srbije (etni~ki ~iste srpske dr`ave), koja }e obuhvatiti “celo etni~ko podru~je na kome Srbi `ive”, “prva i osnovna du`nost” svih Srba. U programu ~etni~kog pokreta Dra`e Mihailovi}a od septembra 1941. se, pored ostalog, navodi da : a) treba “ome|iti defakto srpske zemlje i u~initi da u njima ostane samo srpski `ivalj” i b) “posebno imati u vidu brzo i radikalno ~i{}enje gradova i njihovo popunjavanje sve`im elementom”. U Instrukciji Dra`e Mihailovi}a od 20. decembra 1941. decidno su definirani ciljevi ~etni~kih odreda : 1. “stvoriti veliku Jugoslaviju i u njoj veliku Srbiju, etni~ki ~istu u granicama Srbije-Crne Gore-Bosne i Hercegovine-Srema, Banata i Ba~ke”; 2. “~i{}enje dr`avne teritorije od svih narodnih manjina i nenacionalnih elemenata”; 3. “stvoriti neposredne zajedni~ke granice izme|u Srbije i Crne Gore, kao i Srbije i Slovena~ke, ~i{}enjem Sand`aka od muslimanskog `ivlja i Bosne od muslimanskog i hrvatskog `ivlja”; 4. “o~istiti” Kosovo od Albanaca; 5. “u krajevima o~i{}enim od narodnih manjina i ne-nacionalnih elemenata izvr{iti naseljavanje Crnogorcima (u obzir dolaze siroma{ne nacionalno ispravne i po{tene porodice)” i dr.
192

U slu`bi razbijanja federativne Jugoslavije i realizacije velikodr`avnog projekta “Velike Srbije” najdirektnije su upotrijebljene i petokolona{ke Srpske demokratske stranke Hrvatske i Bosne i Hercegovine. Preduzet je ~itav niz aktivnosti i postupaka u cilju ru{enja legalnog poretka u Bosni i Hercegovini.26

Cjelokupnu srbijansku politiku od po~etka XIX stolje}a do danas pro`ima ideja velike, mo}ne i “nepobedive Srbije” na Balkanu u kojoj }e isklju~ivo `ivjeti samo Srbi (“Svi Srbi u jednoj dr`avi”, “Srbija }e biti velika i jaka ili je ne}e biti”, “dr`avno, prostorno i kulturno jedinstvo svih Srba” i dr.). Srpski intelektualni, politi~ki i vojni vrh, u nastojanju da, u skladu sa velikodr`avnom politikom Srbije, formira “Veliku Srbiju”, ve} skoro puna dva stolje}a na sve na~ine indoktrinira svoj narod la`nim epsko-mitskim pam}enjem da su mu za sve nevolje koje su mu se navodno desile i de{avaju krivi “Turci”, tj. muslimaniBo{njaci. Zato kre}u u masovne pokolje Bo{njaka po Bosni i Hercegovini, Sand`aku i Crnoj Gori. Svi nacionalisti~ki velikosrpski programski dokumenti otvoreno isti~u istrjebljenje Bo{njaka: fizi~kim i duhovnim uni{tenjem, protjerivanjem na druge teritorije koje ne spadaju u domen tzv. “Velike Srbije” (Turska i Albanija) i nasilnim prevo|enjem u pravoslavlje. Zbog toga su Bo{njaci `rtve vi{e genocida od strane srpske i crnogorske genocidne politike (Isto). 26 S. ^eki}, nav. dj., str. 28-31; Isti, AGRESIJA NA BOSNU I GENOCID NAD BO[NJACIMA 1991. - 1995, u: RATOVI U JUGOSLAVIJI 1991. - 1999…., str. 312-312.
193

2. Metodi, mehanizmi i postupci planiranja i pripremanja zlo~ina

Osnovu za osmi{ljavanje zlo~ina obnovljeni Velikosrpski pokret je na{ao u pro{losti, njenoj nenau~noj valorizaciji, krivotvorenju do mitomanije i glorifikacije. Stalno veli~anje Srba do “nebeskog naroda”, pripisivanje svih zasluga za pobjede u pro{losti samo srpskom narodu, a prebacivanje svih krivica za poraze drugim narodima, zapostavljenost i gubitni{tvo u miru crvena su nit te valorizacije. Op{ta “obespravljenost” srpskog naroda se posmatra u svim oblastima politi~kog i dru{tvenog `ivota. Pompezno su prezentirani razni izmi{ljeni podaci o obespravljenosti i ugro`enosti Srba i njihovoj eksploataciji u korist drugih, o Jugoslaviji kao “grobnici srpstva” u kojoj je “opasno ugro`en nacionalni i etni~ki opstanak srpskog naroda”; u avnojskoj Jugoslaviji, u kojoj je postojala “antisrpska koalicija”, srpski narod je razbijen i unesre}en. “Jugoslavija je bila utopisti~ki san srpskog naroda”, ~iji su interesi “iznevereni u prvoj Jugoslaviji, a u drugoj, Brozovoj sasvim” su “poni`eni i dovedeni do biolo{kog uni{tenja”; “tragika srpskog naroda se ne okon~ava”; “od kada se pojavio kao istorijski subjekt na Balkanu — neprekidno je izlo`en pitanjima identiteta, vjere, teritorija i opstanka”; komunisti~ko-bolj{evi~ka ideologija je svjesno razarala Srbiju i nanijela velike {tete Srpskoj pravoslavnoj crkvi, itd. Smi{ljeno je i stalno pominjana “teorija” “o zaveri celog sveta protiv Srba”, pri ~emu je srpska intelektualna elita koristila mitove, bajke, epske pjesme, odnosno falsifikate, la`i i poluistine. U djelovanju velikosrpskih ideologa u planiranju i pripremanju agresije na Republiku Bosnu i Hercegovinu posebno mjesto je dato polo`aju ove Republike, bez koje, prema njima, nema ostvarenja velikosrpskog genocidnog projekta “Velika Srbija”, i Bo{njacima,

194

odnosno Muslimanima, kao ve}inskom narodu. Oni negiraju dr`avne granice Bosne i Hercegovine, smatraju}i ih vje{ta~kim, administrativnim i sl, i tvrde da je Bosna i Hercegovina “srpska zemlja”. Polaze}i od takvog stava, smatraju kako su Bo{njaci Srbi islamske vjere. Kroz ideolo{ke pripreme zlo~ina srpski nacionalizam naro~ito koristi i zloupotrebljava vjeru islam, kako bi je predstavio u negativnom kontekstu, nagla{avaju}i da je u funkciji rata. Rije~ je, kako oni isti~u, o tzv. islamskom fundamentalizmu, kao izvoru militantnog ili borbenog islama. Uz to se pojavljuju i teze o d`ihadu i mud`ahedinima, koje imaju za cilj da islam ozna~e kao vjeru koja se {iri terorom, silom, pa i oru`anom borbom. Takvi stavovi, posebno prisutni kod intelektualnog, politi~kog i duhovnog vo|stva Srbije mogu se iluistrirati nizom njihovih istupa u javnosti i brojnim dokumentima koje su oni inicirali i izradili, a koji pokazuju njihovu ulogu u ideolo{kim i drugim oblicima priprema zlo~ina u Bosni i Hercegovini. U su{tini je rije~ o dobro osmi{ljenoj i razra|enoj ideologiji, koju je osamdesetih i devedesetih godina XX stolje}a ponovo u masovnim razmjerama prihvatio srpski narod. Taj je narod, na epsko-mitskim osnovama, educiran i psiholo{ki pripremljen za zlo~ine, za ~iju su realizaciju bili zadu`eni “elitni nacionalisti”.27 Srpskim knji`evnicima se osamdesetih godina XX stolje}a, “u oblacima duvanskog dima i alkoholnih isparenja”, pod krovom Udru`enja knji`evnika Srbije, u Klubu knji`evnika u Francuskoj 7 u
27 M. Tomani}, nav. dj., str. 6 - 9. Nakon Titove smrti i masovnih demonstracija na Kosovu 1981. u Srbiji je, po admiralu Mamuli, kurs “trasirala srpska inteligencija, okupljena oko Srpske akademije nauka, Udru`enja knji`evnika i ‘Knji`evnih novina’ (Francuska 7), oko Pravoslavne crkve, dijela {tampe i periodike. Poveden je {iroko zasnovan i smi{ljen propagandni rat protiv postoje}eg sistema i Tita. [tampa udara po osnovama sistema, knji`evnici i umjetnici su se usmjeravali na li~nost Tita. Srbi su pozivani da se trgnu, podignu glave, da ne }ute, a u ‘KNJIZI O MILUTINU’ da ih se u~i da zlo ne dolazi samo od Turaka i Nijemaca, nego i od Hrvata i Slovenaca, da su njihovi protivnici u ku}i, da budu oprezni i spremni. Zlo nacionalizma sijalo se u srpske du{e i pripremala drama koja }e svih zadesiti” (B. Mamula, nav. dj., str. 289).
195

Beogradu, “umesto belih mi{eva, privi|ala Velika Srbija”. Pod plafonom tog kluba “razra|eni su mnogi planovi kako stvoriti {to je mogu}e ve}u Srbiju”.28 U Udru`enju knji`evnika Srbije na{li su se “na okupu glavni akteri de{avanja u Srbiji tokom 80-tih godina”. Bio je to “srpski tro~lani cvet (UKS-SANU-SPC - velika slova u orginalu — primj. S. ^.), ~iji }e opojni miris mnogim Srbima oduzeti pamet i omogu}iti Slobodanu Milo{evi}u da ih tako raspame}ene uzme za ruke i povede u ono {to }e sama SPC, ocenjuju}i postignu}a srpskog naroda u XX veku preblago nazvati neuspehom”.29 Akademik Dobrica ]osi} je osamdesetih godina XX stolje}a govorio o ugro`enosti srpskog naroda, ne samo na Kosovu, nego i u drugim dijelovima Jugoslavije, a u Bosni i Hercegovini posebeno od Muslimana.30 Dobrica ]osi} je u jesen 1981, nakon {to su JNA i savezna policija ugu{ile albanske proteste na Kosovu, tajno podstakao grupu kosovskih Srba, nezadovoljnu svojim polo`ajem, da se organizuje,

28 Isto, str. 10. 29 Isto, str. 12. Govore}i o tome, M. Tomani} zaklju~uje: “Plafon Kluba knji`evnika Srbije nije se sru{io, ali je zato pao krov Velike Srbije, ma{tane i projektovane pod tim plafonom. Pod sru{enim snovima projektanta i sru{enim krovom Velike Srbije stradali su brojni Srbi i jo{ brojniji pripadnici drugih naroda sa prostora biv{e SFRJ” (Isto). Kroz Udru`enje knji`evnika Srbije pro{li su svi srpski nacionalisti~ki lideri: Jovan Ra{kovi}, Jovan Opa~i}, Vuk Dra{kovi}, Vojislav [e{elj, Radovan Karad`i} i drugi. I u vezi sa tim, Dobrica ]osi} je bio veoma aktivan, “davao je pisane lekcije i uputstva budu}im vo|ama. Pripreme su bile toliko odmakle da su vode}i intelektualci iz SANU i Udru`enja knji`evnika Srbije nametali tempo Milo{evi}u”. Tako se na skupu Udru`enja knji`evnika Srbije 14. septembra 1989. Vuk Dra{kovi} zalo`io da se formira “srpska Krajina” u Hrvatskoj, kada Tu|mana i HDZa jo{ nije bilo u Hrvatskoj (“na vlasti su bili komunisti, Jugoslavija je postojala”) — B. Mamula, nav. dj., str. 292-293. 30 Isto, str. 100. U pristupnoj besjedi prilikom prijema u stalno ~lanstvo SANU — 1977, Dobrica ]osi} je, izme|u ostalog, istakao kako je “jugoslovenska dr`ava bila u su{tini nepovoljna za Srbe” (S. Biserko, PRINUDNI IZLAZAK IZ SENKE, HELSIN[KA POVELJA, br. 60, Beograd, januara 2003, str. 1).
196

tra`e}i promjene na Kosovu.31 Organizovao je peticiju Srba sa Kosova, koju je potpisalo 215 srpskih intelektualaca, jer su Srbi Kosova stalno odlazili kod njega “da se `ale, po{to o njima niko od srpskih velika{a nije brinuo”. Oni su, prakti~no sa ]osi}em tajno sara|ivali, pri ~emu ih policija “u stopu pratila i progonila”.32 ]osi} je akcije Srba na Kosovu “u izvesnom smislu artikulisao i usmeravao”. To je od njega “preuzeo i nasledio” Slobodan Milo{evi}, koji se “nije ba{ proslavio u odbrani Srba na Kosovu. Tek kada je uzeo vlast, shvatio je da je to jako ozbiljna stvar...”.33 Aprila 1986. ]osi} se sa “kosovskim aktivistima” dogovorio “kako treba da se bore, {ta treba da rade i koje oblike otpora treba da daju”. S tim u vezi, on je priznao da im je “pomogao u svemu {to su ~inili. Sara|ivao sam sa njima u njihovoj ilegalnoj borbi”.34 Akademik Dobrica ]osi} je 1984, govore}i o “optere}enjima pro{losti i izazovima” budu}nosti, tra`io da se i SANU izjasni o

31 L. Silber - A. Litl, nav. dj., str. 41. Srbi sa Kosova su se, tvrdi Dobrica ]osi}, “`alili na svoj polo`aj i ja sam im savetovao da napi{u peticiju i izlo`e svoje zahteve”. ]osi} nije bio jedina podr{ka kosovskim Srbima . “Oni su imali tajnog pomaga~a i u srpskoj vladi”. Dobrica ]osi} je Srbe sa Kosova, odnosno “protestnu grupu {arenolikog sastava koja je sebe nazvala Komitet Srba i Crnogoraca”, na ~ijem se ~elu nalazio “trio lokalnih aktivista Srba, Miroslav [olevi}, Kosta Bulatovi} i Bo{ko Budimirovi}”, povezao i sa najvi{im dr`avnim organima i funkcionerima Srbije. Tako su kosovski Srbi tajno imali podr{ku i od strane srbijanske Vlade i li~no predsjednika Du{ana ^krebi}a (Isto, str. 41-42). 32 S. Biserko, nav. dj., str. 1. Lideri kosovskih Srba (Miroslav [olevi}, Kosta Bulatovi}, Bo{ko Budimirovi} i dr.) 1985. dolaze kod D. ]osi}a da se `ale. ]osi} ih je savjetovao da organizuju potpisivanje peticije. Nakon toga je oko 50.000 Srba sa Kosova potpisalo peticiju. Taj se pokret kasnije institucionalizovao... 2. aprila 1986. ... ^krebi} ih prima u Skup{tini SR Srbije, kada je izgovorio klju~nu re~enicu: “Sada ste na pravom mjestu” (M. Vasi}, - F. [varm, ZADAH ZLO^INA — SRPSKE PARAVOJNE FORMACIJE 1990. - 2000. u : RATOVI U JUGOSLAVIJI 1991. 1999., Zbornik saop{tenja i diskusije sa Okruglog stola, Beograd, 7.-9. novembar 2001, Beograd 2002, str. 237. 33 Isto. 34 L. Silber — A. Litl, nav. dj., str. 41-42.
197

potrebi anga`ovanja “na op{tedru{tvenim i nacionalnim problemima”.35 On se i prije pojave Memoranduma zalagao za aktivnije u~e{}e intelektualaca u politi~kom `ivotu, jer ih “u bliskoj budu}nosti ~ekaju odluke te`e od onih koje smo donosili 1941... kao javne li~nosti, kao nau~nici i umetnici koji su se na{li u Akademiji, i time prihvatili njenu ulogu u `ivotu srpskog naroda, mi nemamo pravo da preziremo politiku i ideologiju koje se ti~u srpske sudbine i budu}nosti. Niko danas ne mo`e da nas spre~i da javno razmi{ljamo o svojoj sudbini”.36 ]osi} je bio inspirator i organizator svih pohoda Srba sa Kosova u Beograd, kao {to je dolazak ve}e grupe Srba i Crnogoraca sa Kosova (oko 3.000 kosovskih Srba), koja je 16. juna 1987. u Beogradu, za vrijeme sjednice CK SKJ o situaciji na Kosovu, koju je inicirao Slobodan Milo{evi}, demonstrirala u Pionirskom parku ispred zgrade Skup{tine SFRJ, sa ciljem da izvr{e pritisak na CK, zahtijevaju}i ukidanje autonomije Kosova.37 ]osi} je u tome, od aprila 1987, imao podr{ku i od Slobodana Milo{evi}a, koji se od njegove posjete Kosovu Polju, 24. aprila 1987, “prvi put predstavio kao za{titnik svih Srba”, gdje je, vi~u}i “Niko ne sme da vas bije”, “stekao savremenu krilaticu za okupljanje Srba”.38
35 M. Tomani}, nav. dj., str. 11. U skladu sa takvim zahtjevom, na Skup{tini SANU, odr`anoj 23. maja 1985. zaklju~eno je da postoji potreba da se “istaknu najaktuelniji dru{tveni, politi~ki, ekonomski, socijalni, nau~ni i kulturni problemi”, te je jednoglasno odlu~eno da se to u~ini kroz jedan tekst u obliku memoranduma. U junu je Predsjedni{tvo SANU odredilo “Odbor za pripremu Memoranduma o aktuelnim dru{tvenim pitanjima”, koji je krajem te godine otpo~eo s radom. Ve~ernje novosti su do{le do nedovr{enog teksta “Memoranduma” i objavile ga 24.-25. septembra 1986. (Isto). 36 S. Biserko, nav. dj., str. 1. ]osi} je tada djelovao na vi{e strana: vr{io je pripreme za eventualne promjene Ustava, pripremao je kampanju o ugro`enosti srpskog naroda i otvarao prostor za plasiranje Memoranduma. Na kulturnom planu i historiografiji dominirao je njegov pogled na polo`aj Srba u Jugoslaviji, gdje se pojavljuje masovna produkcija knjiga iz te problematike, pri ~emu je dominirao mit o Jasenovcu i, s tim u vezi, genocidnost hrvatskog naroda (Isto). 37 I. Stamboli}, nav. dj., str. 170-171; L. Silber - A. Litl, nav. dj., str. 47. 38 L. Silber — A. Litl, nav. dj., str. 44-45. Tom je re~enicom Milo{evi}, po [olevi}u, “ustoli~en za cara”. Ta mu je fraza, {alio se [olevi}, “osigurala mitski
198

Zahvaljuju}i takvim stavovima, Dobrica ]osi} i krugovi oko Srpske akademije nauka i umjetnosti (SANU) i{li su na razbijanje Jugoslavije. Time su uveliko pripremili teren za Slobodana Milo{evi}a, koji je velikosrpski nacionalizam u~inio javnim i uzeo ga za “osnovu svoje i dr`avne politike”. Milo{evi} je stao “na ~elo masovnog nacionalisti~kog stroja”, pale}i Srbiju “memorandumskim parolama o ugro`enosti Srba i pokli~ima ‘Ustaj, ustaj Srbine’”.39 Javno se predstavljaju}i kao antititoista, navodno opredijeljen za demokratsku Jugoslaviju, ]osi} je aktivno u~estvovao i zalagao se za “novi ustav”, jer je Ustav iz 1974. do`ivio kao kraj Jugoslavije, po{to je “za srpski narod oktroisani ustav, on je srpski narod stavio u neravnopravan polo`aj sa ostalim jugoslovenskim narodima”. Memorandum je, po njemu “ubjedljivo razotkrio nedemokratsku ustavnu konstituciju Titove Jugoslavije, utvr|enu Ustavom iz 1974. godine”.40 Nikada ne priznaju}i “avnojske granice”, Dobrica ]osi} se zalagao za “plebiscit”, sa pravom na samoopredjeljenje naroda, a ne republika, po{to su, po njemu, “avnojske granice” “komunisti~ke, provizorne, jer su nezasnovane (sem Slovenije), ni etni~ki, ni geopoliti~ki, ni ekonomski, ni komunikaciono”.41 ]osi} je bio duboko privr`en projektu ru{enja Jugoslavije i formiranju nove srpske dr`ave koja bi ujedinila sve Srbe. Aktivno je
status me|u Srbima”. Ta epizoda mu je, navode Silber i Litl, “dala gotovu formulu za bu|enje nacionalnih ose}anja”. Milo{evi} je tada prvi put “osetio privla~nu snaga masa” (Isto, str. 44-45). Milo{evi}ev govor na Kosovu Polju “dao je ton atmosferi. Govornici su se re|ali jedan za drugim i napadali partijske rukovodioce, Albance, zahtevaju}i uvo|enje vanrednog stanja, ukidanje autonomije Kosova, pa ~ak i proterivanje Albanaca....” (Isto). Milo{evi} je, po Ivanu Stamboli}u, “bio transformisan, zapaljen Kosovom”. Njegovo obra}anje i obe}anje na Kosovu Polju emitovano je na TV Beograd bez prekida. “To ga je i lansiralo. Njegova poruka nai{la je na plodno tle u Srbiji” (Isto, str. 46). 39 I. Stamboli}, nav. dj., str. 145 i 194-195. 40 S. Biserko, nav. dj., str. 1. 41 Isto, str. 1-2. ]osi} se zalagao za “demokratski princip samoopredeljenja i mirnog razlaza”, pri ~emu je ista prava tra`io za Srbe u Hrvatskoj i bio spreman, kako je sam govorio, da “ista prava dam i [iptarima na Kosovu”, jer je taj princip za njega, navodno, univerzalan (Isto).
199

bio uklju~en u formiranju Srpske demokratske stranke u Hrvatskoj i u Bosni i Hercegovini (1990.); bio je u redovnom kontaktu sa Jovanom Ra{kovi}em, psihijatrom iz Hrvatske, i Radovanom Karad`i}em, jo{ jednim psihijatrom iz Bosne i Hercegovine. Li~no se izborio za to da on postane predsjednik te partije u Bosni i Hercegovini. Savjetovao je “ljudima iz Bosne koji su dolazili kod njega da se pove`u sa Radovanom Karad`i}em”, sa kojim je odr`avao veoma bliske kontakte, a “Radovan ga je ~esto no}u zvao telefonom da ga obavesti {ta je radio i {ta se zbiva u Bosni i Sarajevu, tra`e}i savet i podr{ku. A trebao mu je i novac za stranku”.42 Jo{ polovinom osamdesetih godina XX stolje}a, kao i kasnije, na primjer marta 1990, akademik Dobrica ]osi} je govorio “da je Jugoslavija pre`ivela i da ne mo`e opstati” (“da se ne vredi boriti za njen opstanak”), te je, s tim u vezi, zastupao tezu o “neminovnom raspadu Jugoslavije”. Tu ocjenu je obrazlagao ~injenicom kako “nijedna jugoslovenska nacija, iz nekih svojih razloga, nije danas zadovoljna svojim polo`ajem”. Imaju}i to u vidu, on je smatrao da Srbi moraju, ako ho}e da potvrde “politi~ku zrelost”, svoje “tradicionalno jugoslovenstvo” zamijeniti “tradicionalnim i demokratskim zastupanjem svih nacionalnih interesa. Prestanimo jednom za svagda da osloba|amo, spasavamo i ~uvamo druge, da ih uveravamo da }e bez nas propasti”. Na pitanje — “ako ne `ele da budu s nama, {ta onda?”, ]osi} je odgovorio: “Ako ne `ele da `ive sa nama u demokratskoj federaciji po{tujmo njihovu volju da budu i sami sre}ni”. Takvu misao ]osi} je odre|enije izrazio u pismu Kongresu srpskih intelektualaca u Sarajevu 28. marta 1992.43
42 Isto. ]osi}eva odgovornost za planiranje i pripremanje zlo~ina, posebno u Bosni i Hercegovini je, zaista, nesporna. Pored toga, on je imao i komandnu odgovornost za period 1992. - 1993, kada je bio predsjednik Savezne Republike Jugoslavije, u vrijeme kada je ta dr`ava u~estvovala u agresiji na Bosnu i Hercegovinu i genocidu nad Bo{njacima. Za njegovo su ime vezana i dva zlo~ina u Srbiji ([trpci i Sjeverin), koja su neposredno nastavak politike i prakse genocida u Bosni i Hercegovini. On je u @enevi, u svojstvu predsjednika SRJ, sa Tu|manom potpisao Memorandum o humanom preseljenju (Isto). 43 S. \uki}, nav. dj., str. 127; B. Jovi}, nav. dj., str. 125; M. Tomani}, nav. dj., str. 100, 126, 191 i 193. U razgovoru sa Jovi}em 11. septembra 1990. ]osi} je ponovo naglasio kako “nema vi{e nijednog ozbiljnog razloga za postojanje Jugoslavije” (B. Jovi}, nav. dj., str. 193).
200

Devedesetih su godina skoro svi akademici, knji`evnici i umjetnici podr`ali srpski velikodr`avni projekat i velikosrpski nacionalizam. Milo{evi} je sa mnogima obavio individualne razgovore, koji su mu pru`ili podr{ku.44 Prvu otvorenu najavu zlo~ina ~ini Milo{evi}ev ratni~ki govor na Gazimestanu, 28. juna 1989, gdje su se, “u agresivnom i prkosnom raspolo`enju Srbi iz celog sveta sjatili da u~estvuju u ceremonijalnom ujedinjenju svih Srba pod jednim vo|om”. [est stolje}a poslije Kosovske bitke Slobodan Milo{evi} je, pred milion ljudi, me|u kojima su bili najvi{i predstavnici Jugoslavije i gosti iz drugih republika, na mjestu pogibije cara Lazara poru~io: “[est vekova posle Kosovske bitke, ponovo smo u bitkama. One nisu oru`ane, mada ni takve nisu isklju~ene”. Naime, Milo{evi} je tada odr`ao ratni~ki govor u kome je, prijete}i nagovijestio dalji osvaja~ki pohod, ponavljaju}i svoju odlu~nost, izre~enu nekoliko mjeseci ranije: “Ako ne umemo da radimo, umemo da se bijemo”. Pri tome se milionska masa njegovih pristalica tada zaklinjala “onako kako je car Lazar u pesmi, u legendi, zaklinjao svoje podvi`nike”? Obe}avaju}i da }e povratiti “nacionalnu slavu” Srbije, Milo{evi} je na milionskim mitinzima na Gazimestanu, U{}u i drugim mjestima pobrao masovne i freneti~ne aplauze, dijele}i “zabludu svojih obo`avalaca u nacionalisti~koj ekstazi”.45

44 B. Jovi}, nav. dj., str. 130-131. Na sastanku sa Milo{evi}em, 25. marta 1990, bilo je govora, tvrdi Jovi}, i o zna~aju jedinstva srpskog rukovodstva. On je rekao Milo{evi}u “da ne veruje da postoji opasnost”, s tim {to je ukazao na potrebu pro{irenja jedinstva na inteligenciju: “da uz nas vi{e budu knji`evnici, umetnici, akademici i dr. Isto tako da se radnici ne okrenu protiv ili usled socijalnih problema”. Na to mu je Milo{evi} odgovorio “da su skoro svi akademici, knji`evnici i umetnici sa nama, i da ih moramo vi{e uklju~iti u zajedni~ku akciju — u zemlji i inostranstvu. Sa mnogima je obavio individualne razgovore i na osnovu toga stekao takvo uvjerenje” (Isto). 45 I. Stamboli}, nav. dj., str. 29, 91 i 96; S. \uki}, nav. dj., str. 85; L. Silber — A. Litl, nav. dj., str. 83. Milionska masa je na Gazimestanu 28. juna 1989, na Vidovdanu, “dok se vo`d svekolikog srpstva Slobodan Milo{evi} ‘s neba’ helikopterom spu{tao na svetu srpsku zemlju, me|u ljude koji su u svojoj mitologiji vjerovali u sudbinu...”, pjevala: “Car Lazare, nisi imo’ sre}e, da se Slobo pokraj tebe {e}e” (M. Seferovi}, PREBOLI ZLA, Zagreb 2001, str. 30-31).
201

Dobrica ]osi} se, pored toga {to je “svesrdno” podr`avao politiku Srbije, “naro~ito bitku za ustavne promene”, zalagao i bavio pitanjem (1990.) “borbe za dr`avu Srba, koja bi trebala da, u raspodeli teritorije sa Hrvatskom, obuhvati toliko Hrvata u Srbiji, koliko bi Srba ostalo u Hrvatskoj”. U tom je cilju ostvarivao “blisku saradnju sa srpskim strankama u Hrvatskoj, Bosni i Hercegovini i Crnoj Gori. Li~no je uticao na Jovana Ra{kovi}a da formira Srpsku demokratsku stranku”. Rukovodstvo SDS Bosne i Hercegovine na ~elu sa Karad`i}em, je, po njemu, “vrlo intelegentno i vrlo pouzdano”. U Crnoj Gori se oslanjao na Narodnu stranku dr Kilibarde, pri ~emu je ra~unao i na komuniste. Svi su ga konsultovali za aktivnosti.46 Prvom polovinom februara 1990. Slobodan Milo{evi} je ponovo “predvidio” rat. U razgovoru, poslije sjednice Predsjedni{tva SFRJ — 13. februara, na kojoj su u~estvovali i predsjednici predsjedni{tava republika i autonomnih pokrajina “(tema Kosovo)”, u kancelariji Borisava Jovi}a, gdje su bili prisutni i Veljko Kadijevi}, Petar Gra~anin i Dragutin Zelenovi}, izjavio je: “Bi}e rata, boga mi”.47

Milo{evi} je na Gazimestanu (1989.) signalizirao namjeru svoje vlade da pro{iri nacionalisti~ki program i van granica Srbije. Njegovim isticanjem da “su Srbi uvijek sami sebe osloba|ali i da su, kada su imali priliku, pomagali i drugima da se oslobode”, sti~e se utisak, pi{e Cigar, da je Srbija bila odlu~na da silom mijenja davno uspostavljene unutra{nje granice u Jugoslaviji u nastojanju da “oslobodi” Srbe van Srbije, kako je to propovijedao Memorandum (N. Cigar, nav. dj., str. 45). 46 B. Jovi}, nav. dj., str. 193. Dobricu ]osi}a su svi konsultovali za aktivnosti. 47 Isto, str. 108. Na to je Jovi} uzvratio “Ne}emo dati, boga mi” — “Dosta smo mi ratovali i ginuli u dva svetska rata. Sada }emo rat svakako da izbegnemo! — Ne}e biti rata onakvog kakav bi oni hteli — dodaje Veljko — ali }e biti onakav kakav mora, a to je da im ne dozvolimo da nas tuku. Pera jadikuje da iz dana u dan protivnici socijalizma i Jugoslavije zauzimaju sve ja~e pozicije i sistematski nas potiskuju i nastupaju revan{isti~ki. Sloba ga te{i da se ne brine. Veljko ka`e : Za sve je kriv Gorba~ov. Veoma je jeftino prodao ideju socijalizma i komunizma. Razbio je Var{avski pakt, poru{io socijalizam u isto~noj Evropi, destabilizovao SSSR, a za nas je najgore {to je naru{io odnos snaga u Evropi i stavio sve komuniste na optu`eni~ku klupu. Sada moramo da se branimo iako smo ginuli za odbranu zemlje i za njenu izgradnju” (Isto)
202

Uo~i prvih vi{estrana~kih izbora u Srbiji, decembra 1990, Milo{evi} je obe}ao realizaciju fa{isti~kog projekta — “svi Srbi u jednoj dr`avi”.48 Slobodan Milo{evi} je, poslije izvo|enja tenkova na beogradske ulice i svoj narod (9. marta 1991.)49 i nakon {to na trodnevnoj sjednici Predsjedni{tva SFRJ (Vrhovna komanda oru`anih snaga), 12, 14. i 15. marta 1991, nisu prihva}eni Prijedlozi odluka (koje je podnio [tab
48 M. Tomani}, nav. dj., str. 92. Velikosrpski nacionalisti su tvrdili kako }e “biti krvi do kolena”, ako “svi Srbi ne budu u jednoj dr`avi”. Zbog toga republi~ke granice nikako nisu htjeli priznati (zvali su ih “Titovim diktatom”, “administrativnim rešenjima”, “istorijskom nepravdom protiv Srba koji pobe|uju u ratovima, a gube u miru”, što se “više ne}e tolerisati”). Te su teze stalno iznošene i na sjednicama Predsjedni{tva SFRJ. S tim u vezi, Jovi} i dr Kosti} su gotovo na svakoj sjednici govorili “Srbi u Hrvatskoj su suveren narod i mora im se omogu}iti da se opredele u kojoj i kakvoj dr`avi `ele da `ive” (S. Mesi}, nav. dj., str. 160). 49 B. Jovi}, nav. dj., str. 283; I. Stamboli}, nav. dj., str. 31. “Kada je Milo{evi} 9. marta kle~ao pred studentima”, JNA se, pi{e Ivan Stamboli}, “odazvala njegovom pozivu, a nije morala, i prvi put nakon pola veka, isterala tenkove na beogradske ulice, nasrnula na narod. Posle toga, ta, kako ih ‘Politika’ ne`no nazva: ‘vojna vozila’! po logici stvari i psihologiji sile vi{e se nisu mogla vratiti u kasarnske hangare”. Pi{u}i o tome, Stamboli} navodi da je Armija “ve} bila okupirala samu Srbiju dolaskom Ljubi~i}a na ~elnu funkciju u Srbiji” (I. Stamboli}, nav. dj., str. 31). O demonstracijama opozicije i upotrebi vojske u Beogradu 9. marta 1991. Borisav Jovi} u svojim zabilje{kama navodi : “U Beogradu demonstracije opozicije. ^ine nevi|eno nasilje: ru{e izloge, odnose robu iz prodavnica, demolirali su celu glavnu ulicu — Terazije i M. Tita, Skup{tinu Srbije i Predsedni{tvo, ~ak zgradu vlade u Ul. kneza Milo{a, u{li u slu`bene zgrade, itd. Policija je podbacila, ima ~ak dvoje poginulih. Nalazim se na vikednu u Nik{i}u. Zove me Slobodan Milo{evi} i tra`i intervenciju vojske. Razgovaram sa Veljkom Kadijevi}em. On se dvoumi — da li je neophodno i kako }e to politi~ki biti prihva}eno, ali se ne protivi, samo smatra da treba da osiguram odluku Predsedni{tva. Ostavljam jo{ malo da pratimo situaciju pa da se ~ujemo nanovo. Sloba me ponovo zove. Veoma uznemiren. Zove me i Veljko. Ka`e da sada demonstriraju pred General{tabom i ho}e da provale unutra. Konsultujem telefonom ~lanove Predsedni{tva koje sam mogao dobiti (svi izuzev Mesi}a i Drnov{eka). Dajem Veljku nalog da izvede vojsku na ulice i da zaposedne prostor ispred svih ugro`enih dr`avnih institucija. Slobodan }e poslati zvani~an pismeni zahtev koji }emo sutra na sednici Predsedni{tva odobriti” (Isto).
203

Vrhovne komande) srpskog rukovodstva (rukovodstva Srbije), kao i li~no predsjednika Jovi}a, o zavo|enju vanrednog stanja (vojnog udara) na cijeloj teritoriji SFRJ i podizanju borbene gotovosti Oru`anih snaga, uklju~uju}i i mobilizaciju dijela jedinica,50 te Saop{tenja “[taba vrhovne komande” u no}i 15. marta 1991. o tome koje }e mjere JNA preduzeti,51 16. marta objavio da je “sa Jugoslavijom gotovo” i da odluke saveznih organa Srbiju vi{e ni na {ta ne obavezuju. Na taj je na~in Milo{evi} objavio otcjepljenje Srbije od Jugoslavije.52 Milo{evi} je 15. marta 1991. naredio mobilizaciju rezervnog sastava specijalnih jedinica policije, “anga`ovanje i formiranje novih snaga milicije, a Vlada je dobila zadatak da pripremi odgovaraju}e formacije koje }e nas u~initi u svakom slu~aju bezbednim da branimo interese na{e republike, a bogami i interese srpskog naroda izvan Srbije”.53

50 Detaljnije o tome vidi: B. Jovi}, nav. dj., str. 286-311; B. Bogi}evi}, RAT JE PLANIRAN, F. Ademovi}, BEZNA\E ZLA, Sarajevo 1997, str. 29-37; L. Silber — A. Litl, nav. dj., str. 134—135 i 140-143: S. Oro, O ULOZI VLADARSKIH TE@NJI U YU RATOVIMA 1991. — 2001. GODINE, u : RATOVI U JUGOSLAVIJI 1991. — 1999, Zbornik saop{tenja i diskusija sa Okruglog stola, Beograd 7. — 9. novembar 2001, Beograd 2002, str. 81-82. Poku{aj velikosrpskih nacionalista, predvo|enih Milo{evi}em, Jovi}em i Kadijevi}em, da na sjednici Vrhovne komande (12. — 15. marta 1991.) iznude dono{enje odluke o uvo|enju vanrednog stanja u SFRJ propao je. Da bi Armiji ostavili mogu}nost da djeluje sama i preuzme vlast u svoje ruke, zavjerenici su pribjegli ostavkama. Jovi} je podnio ostavku na du`nost predsjednika Predsjedni{tva SFRJ da bi “vojsci stvorio prostor za preuzimanje vlasti i razoru`anje paravojnih jedinica, a vojska to nije izvr{ila” (B. Jovi}, POSLEDNJI DANI SFRJ, str. 286-311; S. Oro, nav. dj., str. 81-82). Tako Milo{evi}u nije uspjelo da preko JNA stavi SFRJ pod svoju kontrolu (S. Oro, nav. dj., str. 81-82). 51 L. Silber — A. Litl, nav. dj., str. 143. 52 Isto, str. 143-144; B. Bogi}evi}, nav. dj., str. 37. 53 BOGAMI ]EMO DA SE TU^EMO, NIN, 12. april 1991, str. 41. U obra}anju naciji 16. marta 1991. Slobodan Milo{evi} je, pored ostalog, izjavio: “... naredio sam mobilizaciju rezervnog sastava specijalnih jedinica i hitno formiranje dodatnih milicijskih snaga. Jugoslavija je u{la u zavr{nu fazu agonije... Republika Srbija vi{e ne}e priznati nijednu odluku Predsedni{tva u postoje}im okolnostima, jer bi to bilo protivno zakonu” (L. Silber — A. Litl, nav. dj., str. 144).
204

Slobodan Milo{evi} je, u skladu sa velikodr`avnim projektom o formiranju “Velike Srbije”, 16. marta 1991. na zatvorenom sastanku (tajna sjednica), sa op{tinskim funkcionerima (200 predsjednika srbijanskih op{tina), najavio osvaja~ke ratne ciljeve Srbije, odnosno rje{avanje srpskog nacionalnog pitanja kao ratnog. Tada je on, izme|u ostalog, posebno potencirao pitanja granica, koja su, po njemu, “su{tinska, dr`avna pitanja”. S tim u vezi, on je izjavio: “Granice, kao {to znate, uvek diktiraju jaki, nikada ne diktiraju slabi. Prema tome, osnovno je da moramo biti jaki. ... Mi jednostavno smatramo da je legitimno pravo i interes srpskog naroda da `ivi u jednoj dr`avi. To je po~etak i kraj. Uostalom, {ta }e im ti Srbi koji im toliko smetaju po Kninu, po Petrinji, Glini, Lici, Baniji, Kordunu, Baranji, ako je taj problem toliki?... A ako treba da se tu~emo, bogami }emo da se tu~emo. A nadam se da ne}e biti toliko ludi da se sa nama tuku. Jer, ako ne umemo dobro da radimo i privre|ujemo, bar }emo znati dobro da se tu~emo...”.54
54 S. \uki}, nav.dj., str. 113; I. Stamboli}, nav. dj., str. 28; L. Silber - A. Litl, nav. dj., str. 144 — 145; BOGAMI ]EMO DA SE TU^EMO, NIN, 12. april 1991, str. 4142; N. Cigar, nav. dj., str. 55. O tom sastanku L. Silber i A. Litl pi{u sljede}e: “Dok je javnost posrtala od {oka, srpski op{tinski funkcioneri pozvani su da prisustvuju va`nom sastanku. Jo{ pre svanu}a, republi~ka policija je dobila nare|enje da izvr{i jedan neobi~an zadatak. Nazvali su telefonom svih 200 gradona~elnika u Srbiji, rekav{i im da ~ekaju hitnu poruku. Ubrzo je svim op{tinskim ~elnicima uru~en telegram u kojem se pozivaju da u 6 sati ujutro budu u Skup{tini Srbije. Gradona~elnik Valjeva Slobodan \uki}, jedini opozicioni gradona~elnik, opisao je kakav je neobi~an prizor predstavljalo 200 luksuznih crnih automobila parkiranih ispred parlamenta. Me|utim, neobi~nost te scene je bledela pred pometnjom u samoj zgradi. Svi su verovali da je sazivanje tajne sednice bilo vezano za vakum koji je usledio nakon Jovi}eve ostavke i, naravno, za potrebu da se usaglase mere za prevazila`enje te krize. Celog tog dana, \uki} je razmi{ljao o brojnim mogu}nostima koje su bile u igri. Kada se opra{tao od porodice, na trenutak je ~ak pomislio da bi u Beogradu mogao biti uhap{en. Me|utim, Bora Petrovi}, zamenik predsednika Skup{tine, odmah je poku{ao da raspr{i sve spekulacije o bilo kakvoj nameri uvo|enja vanrednog stanja. Sticao se utisak da politi~ari koji su sazvali sednicu nisu imali utvr|eni dnevni red, odnosno da ‘nisu imali nikakav dnevni red’, izjavio je \uki} o sednici. Kasnije se prise}ao da su govornici raspredali nekakve gluposti o situaciji u privredi. Gradona~elnici su glasno negodovali. ‘Vi ste nas, drugovi’, rekao je Jovan Cvetkovi}, iz Svetozareva, ‘dovukli na ovu sednicu sa udaljenosti od stotine kilometara da bi nam pri~ali o istim onim stvarima o kojima mo`emo ~itati u novinama’. Bili su besni {to ih Milo{evi} nije do~ekao.
205

Dva dana kasnije, bez obzira {to je izostao dogovoreni vojni udar, Slobodan Milo{evi} je 18. marta 1991. na sastanku sa 200 studenata i profesora na Univerzitetu u Beogradu55 ponovio gotovo od
Razjareni gradski oci po~eli su da napu{taju salu. Cvetkovi} je bio na ~elu te pobune. Pitao sam predsedavaju}eg o ~emu se radi — Jugoslavija se raspadala i trebalo je da dobijemo neke va`ne informacije, ali niko od odgovornih nije bio prisutan. Gde je gospodin Milo{evi}, gde je predsednik Vlade? Kona~no je predsednik Skup{tine, Slobodan Unkovi}, obe}ao da }e pozvati Milo{evi}a. Sednica je odlo`ena za jedan sat. Upravo na ovoj zatvorenoj sednici Milo{evi} je jasno stavio do znanja da je spreman da otera Hrvate i Slovence. ‘Shvatio sam nakon sednice, da je bio odlu~an da stvori Jugoslaviju bez katolika’, rekao je \uki}. Te ve~eri i u toku slede}e nedelje, Milo{evi} je obelodanio svoju viziju kraha Jugoslavije. ‘Ovde se radi o raspadu Jugoslavije. Ta~no je da Slovenci `ele da se izdvoje. Ta~no je da i Hrvati `ele da se izdvoje. Ali, mislim da tu ne treba stavljati Muslimane. Mislim da Muslimani nemaju interesa da se izdvajaju od Jugoslavije. [to se ti~e Muslimana, tu postoji u jednom delu Muslimana velika indoktrinacija, ali su na{e ocene da ve}ina Muslimana `eli jedan dobar, tolerantan, kulturan i rekao bih, gra|anski, susjedski i prijateljski odnos i kad je re~ o srpskom narodu i kad je re~ o drugim narodima u Jugoslaviji. Na kraju krajeva, i oni `ive u vi{e republika. Ni njima nije stalo do rasturanja Jugoslavije, odnosno nije logi~no da bude u interesu Muslimana rasturanje Jugoslavije, a da ne govorim o veoma dubokim korenima, krvnim vezama i svemu drugom {to postoji’. Milo{evi} je govorio i o koracima koje bi Armija mogla preduzeti. A, kada ga je iznervirani Cvetkovi} upitao za srpsku strategiju (‘..., {ta }e biti ako se rasturi Jugoslavija...’), Milo{evi} je odgovorio da ona svakako ne}e biti objavljena preko radija. Njegova slede}a re~enica je ipak procurila u javnost i odjeknula {irom Jugoslavije : ‘A ako treba da se tu~emo, bogami }emo da se tu~emo. A nadam se da ne}e biti toliko ludi da se sa nama tuku. Jer ako ne umemo dobro da radimo i privre|ujemo, bar }emo znati dobro da se tu~emo’. Vojska ima ustavna ovla{}enja i obavezu da brani jugoslovenski ustav. Ne sumnjam da Armija ne}e izvr{iti svoja ustavna ovla{}enja zato {to je Predsedni{tvo prestalo da funkcioni{e. Ovde nije re~ o dr`avnom udaru, jer }e vojska delovati ustavno ako sutra bude razoru`ala HDZ’” (L. Silber-A. Litl, nav. dj., str. 144-146). 55 L. Silber - A. Litl, nav. dj., str. 146 - 147. Za vrijeme terazijskih demonstracija, marta 1991, studenti su se okrenuli protiv Milo{evi}a. “Mrzeli su ga. Napustili su ga i intelektualci koji su mu pomogli da od trapavog komunisti~kog aparat~ika izraste u srpsku nacionalnu svetinju. Nacionalisti su se za vreme terazijskih demonstracija pridru`ili nezavisnim intelektualcima u protestima protiv komunizma. Nacionalisti su shvatili da ih Milo{evi} koristi za u~vr{}enje sopstvene vlasti, a ne zato {to deli njihova ube|enja” (Isto).
206

rije~i do rije~i svoju poruku predsjednicima srbijanskih op{tina, sve~ano obe}avaju}i da }e “svi Srbi `iveti u jednoj dr`avi”, {to je bilo o~igledno da je sa Jugoslavijom gotovo,56 i da Milo{evi} vr{i u`urbane pripreme za osvaja~ki rat. Milo{evi} je, i u cilju “odbrane” “interesa srpskog naroda izvan Srbije” bio u stalnom kontaktu sa srpskim rukovodstvom u Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini. On je rukovodio politi~kim i vojnim akcijama rukovodstava SDS-a u Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini. Milo{evi} je imao redovne, pa i dnevne kontakte sa Radovanom Karad`i}em. S tim u vezi, on je predsjednicima srbijanskih op{tina, na tajnom sastanku u Beogradu, 16. marta 1991, izjavio da je “bio na vezi sa na{ima iz Knina, iz Bosne, ogromni su pritisci....”.57 Srpski akademici su marta 1991. oformili Inicijativni odbor za formiranje Srpskog nacionalnog savjeta, koji je trebalo da bude “vrhovna nacionalna institucija koja }e zastupati interese svih Srba bez obzira na to gde `iveli”, radi pronalaska jednog “integrativnog cilja srpskog naroda koji va`i za njega kao celinu”.58 Time su jasno objavili ciljeve Velikosrpskog pokreta - formiranje jedne “srpske dr`ave”.59

56 Isto. 57 BOGAMI ]EMO DA SE TU^EMO, NIN, 12. april 1991, str. 41; N. Cigar, nav. dj., str. 55; ME\UNARODNI KRIVI^NI SUD ZA BIV[U JUGOSLAVIJU, Predmet: br. IT-02-54-T, TU@ILAC PROTIV SLOBODANA MILO[EVI]A, Hag, 31. maj 2002, paragrafi 960-963. 58 Javnost, 30. mart 1991, str. 2; M. Tomani}, nav. dj., str. 39. i 59. ^lanovi tog inicijativnog odbora bili su akademici: Dobrica ]osi}, Mihajlo Markovi}, Matija Be}kovi} i dr. 59 Isto. Akademik Mihajlo Markovi} je 27. marta 1991. upoznao javnost sa inicijativom o formiranju Srpskog nacionalnog saveta, koji }e raditi na formiranju jedne srpske dr`ave. Dobrica ]osi} je obe}ao da }e izradom Deklaracije Srpskog nacionalnog ve}a biti ispunjena o~ekivanja “na{eg politi~kog naroda”. Deklaracija je, po Matiji Be}kovi}, morala sadr`avati “ono {to je nesporno me|u Srbima”, pa je Tomislava Kara|or|evi}a predlo`io za predsjednika Srpskog nacionalnog saveta (Isto).
207

Inicijativu o formiranju i ciljevima Srpskog nacionalnog savjeta podr`ali su i Srpska pravoslavna crkva, najve}e nau~ne i kulturne institucije u Srbiji, kao i niz politi~kih stranaka u Srbiji i van nje.60 Polaze}i od Memorandumske ocjene da formiranjem dr`ave ju`noslovenskih naroda srpski narod “nije re{io ni svoje nacionalno ni socijalno ni politi~ko pitanje”, zatim da “njegova te`nja za slobodom, ujedinjenjem i demokratskom dr`avom, sa ostvarenjem politi~kog i duhovnog jedinstva u savremenoj organizaciji dru{tva — nije ostvarena”, {to je izrazito potvr|eno “polo`ajem srpskog naroda posle Drugog svjetskog rata i zbivanjima ~iji smo savremenici”, te da “srpski narod u sada{njem dr`avnom provizorijumu vi{e nije spreman da gubi istorijsko vreme”, Srpski nacionalni savjet je (u prvoj polovini aprila 1991.) donio Deklaraciju o srpskom nacionalnom jedinstvu. U tom je, dokumentu, u cilju formiranje jedne srpske dr`ave, izme|u ostalog, usvojen stav o neophodnoj promjeni “sada{njeg dr`avnog i politi~kog ure|enja Jugoslavije”; “preure|enju zajedni~ke dr`ave”; prihvatanju takvog oblika dr`ave “koji ne raskida njegovu nacionalnu cjelinu i ne ugro`ava njegov nacionalni identitet”; “postoje}e me|urepubli~ke granice ne mogu se smatrati dr`avnim i neizmenjivim” i dr.61

60 Isto. Inicijativni odbor, a po formiranju i rukovode}i organ Savjeta, ~inili su akademici: Dobrica ]osi}, Mihajlo Markovi}, Matija Be}kovi}, koji je za predsjednika Savjeta predlo`io Tomislava Kara|or|evi}a, i mnogi drugi, a pored Milo{evi}eve Socijalisti~ke partije Srbije, Ko{tuni~ine, Ra{kovi}eve i Karad`i}eve Demokratske stranke Srbije, Bosne i Hercegovine i Hrvatske, Dra{kovi}evog Srpskog pokreta obnove, Crkva i vanstrana~ke li~nosti. U tra`enju zajedni~kog “integrativnog cilja srpskog naroda” — formiranje “srpske dr`ave”, “na{li su se SDS, SRBiH, SDS iz Hrvatske, Demokratska stranka Srbije, Socijalisti~ka partija Srbije, SPO, zatim, ljudi iz crkve, nezavisne vanstrana~ke li~nosti”, me|u kojima i Dobrica ]osi}. Cilj je bio da se izradi jedna deklaracija srpskog saveza (Javnost, 30. mart 1991, str. 2). 61 Javnost, 13. april 1991, str. 1. Nacrt Deklaracije je objavljen 9. aprila 1991. u vi{e listova, a usvojeni tekst 13. aprila 1991. Neposredno prije nego {to je postao predsjednik Savezne republike Jugoslavije Dobrica ]osi} je otvoreno izjavljivao da “mir u BiH ne mo`e biti sa~uvan priznavanjem tih komunisti~kih postoje}ih republi~kih granica” ili “unutra{njih administrativnih granica” (N. Cigar, nav. dj., str. 53).
208

Neosporno je da su to oni ratni ciljevi o kojima je Milo{evi} na zatvorenoj sjednici govorio 16. marta jo{ bunovnim predsjednicima op{tina Srbije, isti~u}i “legitimno pravo i interes srpskog naroda da `ivi u jednoj dr`avi”. Me|utim, zasmetalo mu je {to su objavili njegove namjere. Naro~ito mu je zasmetala “vrhovna nacionalna institucija” koja ne}e biti on sam ili kojoj on ne}e biti na ~elu, pa se Srpski nacionalni savjet poslije nekoliko mjeseci ugasio.62 U realizaciji velikosrpskih aspiracija Milo{evi} je iskoristio sve oblike dru{tvenog, politi~kog, vjerskog, profesionalnog organizovanja kod Srba i pretvorio ih u mehanizme za kreiranje ambijenta mr`nje prema `rtvama koje }e biti pogo|ene realizacijom tih aspiracija, ambijenta opravdanosti preduzimanja svih oblika zlo~ina u otklanjanju prepreka ostvarenju ideje Velike Srbije. Iskoristio ih za planiranje, pripremanje, animaciju i realizaciju zlo~ina~kih postupaka, ali i za njihovo prikrivanje i maskiranje. Iskori{tene su i izmanipulisane, prije svega, mo}ne savezne poluge vlasti — po~ev od Predsjedni{tva SFRJ (u kome je funkcije podpredsjednika, predsjednika i ~lana od 15. maja 1989. do 27. aprila 1992. obavljao Borisav Jovi}, prvi Milo{evi}ev saradnik i poslu{nik) i kao {efa Dr`ave i kao Vrhovne komande Oru`anih snaga SFRJ, te vojnog rukovodstva u licu saveznih sekretara za narodnu odbranu i unutra{nje poslove (generali Veljko Kadijevi}, Blagoje Ad`i}, admiral Stane Brovet i Petar Gra~anin) — do, velikosrpskim idejama ve} indoktriniranih, Srpske akademije nauka, Udru`enja knji`evnika Srbije, Srpske pravoslavne crkve, te na tim idejama formiranih politi~kih stranaka sa ili bez srpskog predznaka, kao i cjelokupan medijski, dr`avni, skup{tinski upravni i “samoupravni” sistem Srbije i Crne Gore iz koga su, uglavnom do 1989, uklonjeni nepo`eljni elementi. Sve ostalo, druge republike, drugi narodi i narodnosti njihove organizacije, dru{tva ili partije progla{avani su neprijateljima Srba i srpstva i ukoliko ne prihvate data rje{enja, njihova eliminacija svakako je bila po`eljna. U tom je cilju iskori{tena srpska historija, srpska verzija memorije historijskih epoha Balkana, srpska knji`evnost, srpska

62 M. Tomani}, nav. dj., str. 39.
209

orijentalistika... politi~ke organizacije, mediji, finansijska sredstva, vojna sila.63 Milo{evi} je u Skup{tini Srbije, aprila 1991, ponovo otvoreno iznio potrebu za teritorijalnim pro{irenjem uz pomo} sile. On je, s tim u vezi, u svom govoru posebno naglasio da “mi moramo pokazati da smo u Srbiji jedinstveni, ako `elimo da, kao najve}a i najbrojnija republika, diktiramo tok doga|anja. Pitanje granica je vitalna stvar za dr`avu. Kao {to znate, uvijek jaki, a nikada slabi, diktiraju kakve }e biti granice. Zato mi moramo biti jaki”.64 Navode}i da je naredio mobilizaciju rezervne policije u Srbiji, Milo{evi} je tada nagovijestio budu}e akcije za podr{ku “ugro`enim” Srbima van Srbije i objelodanio da je “u kontaktu sa na{im narodom u Kninu i u Bosni”, {to je o~igledna aluzija na uspostavljanje tako jake pete kolone. Na pitanje — {ta je strategija Srbije, Milo{evi} je odgovorio: “Ho}emo li objaviti na radiju sve {to namjeravam u~initi? Mislim da to ne mo`emo uraditi: Ako se moramo tu}i, mi }emo se zaista tu}i. Ja se nadam da tamo nema mnogo onih koji su voljni da se bore protiv nas. Zato, ako ne znamo kako da radimo i kako da radimo ekonomi~no, zna}emo se barem dobro tu}i (aplauz)”.65 Na mitingu u Banja Luci, koji je organiziran od strane SDS Bosne i Hercegovine i na kome je bilo oko 70.000 ljudi, Jovan Ra{kovi} je 9. marta 1991, izme|u ostalog, rekao: “.... srpski narod ima pravo na svoju dr`avu, pa makar se ona zvala i Srbija”.66 U intervjuu dnevnom listu Novosti (Beograd) od 19. maja 1991, mr Mom~ilo Kraji{nik, predsjednik Skup{tine Socijalisti~ke Republike Bosne i Hercegovine, iznio je niz elaboracija, u kojima je negirao samostalnost Bosne i Hercegovine kao dr`ave. U tom pogledu, on je tada, pored ostalog, izjavio :

63 N. Cigar, ULOGA SRPSKIH ORIJENTALISTA U OPRAVDANJU GENOCIDA NAD MUSLIMANIMA BALKANA (u daljem tekstu: ULOGA SRPSKIH ORIJENTALISTA...), Sarajevo 1998, str. 43. 64 N. Cigar, nav. dj., str. 55. 65 Isto. 66 Javnost, 9. mart 1991, str. 2.
210

“Federalna Jugoslavija je dr`ava, a konfederacija zna~i vi{e dr`avica, kne`evina. To je rasturanje zajedni~ke dr`ave i niko me ne mo`e ubediti da je konfederacija u interesu bilo kom narodu. Od jedne dr`ave praviti, ni ekonomski, ni politi~ki, ni nacionalno zaokru`ene dr`avice, nikom ne mo`e doneti dobro. Iluzija je da Bosna i Hercegovina ikada mo`e biti samostalna bez Jugoslavije. Bilo kakva koalicija na {tetu tre}eg naroda je nevolja za sve i ja bih se u SDS uvijek borio protiv toga. U suverenoj, samostalnoj i nezavisnoj Bosni i Hercegovini srpski narod vidi, ne ba{ bez razloga i uprkos {to ima i pretjerivanja, islamsku dr`avu (podvukli autori: @eljko Vukovi} i Radivoje Guti}). Taj strah po~iva na tome da je ideja o islamskoj dr`avi odavno poznata, da ima onih koji su je nekad zagovarali i onih koji je i dalje `ele, da se stvara”.67 Elementi ideolo{kih priprema za zlo~ine u Republici Bosni i Hercegovini su, pored ostalog, iskazani i u razgovoru izme|u Dobrice ]osi}a i Radovana Karad`i}a iz druge polovine 1991. : “D. ]. (Dobrica ]osi}) - Vi ste, vi, stvarno da upotrebim tu kategoriju, va{a politika je egzistencijalna. Vi dovr{avate jedan istorijski proces. R. K. (Radovan Karad`i}) - Da, da. D. ]. - Jugoslovenstvo ima 2 tadeja, ima ujedinjenje ju`nih Slovena i ima ujedinjenje Srba. Ujedinjenje ju`nih Slovena je istorijski propalo, ali ujedinjenje Srba nije, sada se istorijski dovr{ava ili gubi. R. K. - Da, ali prirodno je {to polazi od onih koji su najvi{e ugro`eni. D. ]. - Jeste, i koji su ugro`eni i na kraju krajeva to je od Kara|or|a na{a ideologija. Ta va{a taktika, va{a strategija, ja ne znam {to bi bilo da niste vi onakvi kakvi jeste”.68

67 Novosti (Nedjelja), Beograd, 19. maj 1991, str. 6. 68 AIIZ, fono-materijal, traka 001-208.
211

U Zajedni~kom saop{tenju Regionalnog odbora Srpske demokratske stranke Stara Hercegovina, u Fo~i, od 20. aprila 1991, na kome su, “pored predstavnika vlasti i naroda” op{tina Kalinovik, Fo~a, Gora`da, ^ajni~a, Vi{egrada i Rudog, prisustvovali i prof. dr Novak Kilibarda, predsjednik Narodne stranke Crne Gore, i prof. dr Mitar ^vorovi}, predsjednik Kluba poslanika Crne Gore, se, pored ostalog, navodi kako je “ovo istorijski trenutak da se demokratskim sredstvima izborimo za svekoliko jedinstvo srpskog naroda ...”.69 Srpski akademici su, poslije njihove “neozbiljne igrarije” iz marta 1991, u septembru 1991. “zapo~eli novu igru”. Oni su tada formirali Srpski sabor, koji je trebalo da bude “udru`enje nezavisnih nau~nika, pisaca, umetnika i intelektualaca za unapre|enje i za{titu srpskih narodnih interesa”. Za predsjednika je izabran akademik Pavle Ivi}.70 I pored toga {to je kratko postojao i samo se nekoliko puta oglasio, Sabor je uspio da obavi jedan zna~ajan projektantski posao — izradio je etni~ke karte koje su ocrtavale budu}u srpsku dr`avu.71 Na tim je etni~kim kartama prikazan “srpski prostor”, “naro~ito u BiH i Hrvatskoj”, gdje je jasno prikazana “teritorija gde su Srbi u ve}ini: od [ibenika, preko Like, Bosanske krajine, pored Save do Bijeljine svuda su Srbi u ve}ini. U centru Bosne su Muslimani. Srbi presecaju i Sand`ak pored Drine, pa se Muslimani ne mogu ujediniti. To je budu}i prostor Srbije”.72

69 AIIZ, inv. br. 3-1082/3, Regionalni odbor SDS Stara Hercegovina, Fo~a, 20. aprila 1991, ZAJEDNI^KO SAOP[TENJE. 70 M, Tomani}, nav. dj., str. 59 i 100. Sabor je, po akademiku Ivi}u, trebalo da predstavlja zamjenu za Srpski nacionalni savjet. On je pri tome obe}ao da }e biti ispravljena gre{ka od prije {est mjeseci, kada je formiranje “sli~ne organizacije propalo zbog strana~kih i li~nih antagonizama”. 71 Isto. Te karte nacisti~kog karaktera Sabor je predao Kongresu srpskih intelektualaca, odr`anom u Sarajevu marta 1992. Na tom je fa{isti~kom projektu radila grupa akademika, na ~elu sa Dobricom ]osi}em (B. Jovi}, nav. dj., str. 193). 72 B. Jovi}, nav. dj., str. 193. Taj je podatak Dobrica ]osi} 11. septembra 1991. iznio Borisavu Jovi}u, u njihovom razgovoru.
212

Istaknute srpske li~nosti, posebno akademik Vasilije Kresti}, su devedesetih godina “otkrili” ideju o nemogu}nosti zajedni~kog `ivota ~itavih naroda, koja nije bila nikakvo otkri}e. Takvu su tezu zastupali Adolf Hitler i njegovi nacisti, zatim Ante Paveli} i njegove usta{e i mnogi drugi.73 Takvu tezu su prihvatili i “mnogi ugledni i umni Srbi, pa ~ak i prvi ~ovek Srpske pravoslavne crkve, Njegova svetost patrijarh srpski gospodin Pavle”.74 U ranim osamdesetim godinama XX stolje}a srpski intelektualci (van zvani~nih vladaju}ih krugova) su, uz podr{ku Srpske pravoslavne crkve, preuzeli vo|stvo u izradi velikodr`avnog nacionalnog programa. Sa usponom Milo{evi}eve li~ne vlasti u Savezu komunista Srbije i njegovim prihvatanjem nacionalisti~kog programa, vlast se punom snagom anga`ovala u tim naporima. Moralna i intelektualna podr{ka koje su pru`ile srbijanske opozicione partije, intelektualna zajednica ~itavog ideolo{kog spektra i hijerarhija Srpske pravoslavne crkve pomogli su Milo{evi}u da ubijedi mase da podr`e i prihvate fa{isti~ku ideologiju, politiku i praksu.75
73 M. Tomani}, nav. dj., str. 62, 65 i 71. 74 Isto, str. 72. Patrijarh Pavle je, “objasniv{i lordu Karingtonu i svekolikom srpstvu da se pojedini delovi Hrvatske moraju pripojiti Srbiji i drugim prostorima biv{e SFRJ na kojima su Srbi ve}insko stanovni{tvo, i da Srbi (‘`rtve’) ne mogu vi{e `iveti sa Hrvatima (‘vinovnicima’), upozorio da ‘tu stra{nu istinu treba da shvate i svi dosada{nji Jugosloveni i civilizovana Evropa’” (Isto). 75 N. Cigar, GENOCID U BOSNI..., str. 34. U svom pohodu na vlast Milo{evi} je iskoristio sve, i Srpsku Pravoslavnu crkvu, i Srpsku akademiju nauka i umetnosti, i srpsku historiju, i srpsku verziju memorije historijskih epoha Balkana, i srpsku knji`evnost, i srpsku orijentalistiku (N. Cigar, ULOGA SRPSKIH ORIJENTALISTA..., str. 11). Srbijanski komunisti su, zahvaljuju}i Milo{evi}u, sklopili “brak iz ra~una sa nekomunisti~kim sekularnim nacionalistima i sa Srpskom pravoslavnom crkvom”. Govore}i o tome, N. Cigar navodi da je to “bila simbioza crvenog, braon i crnog, koja je trebalo obezbijediti po~etni poticaj i strukturu srpskom nacionalizmu” (N. Cigar, GENOCID U BOSNI..., str. 43). Milo{evi} je doveo nacionaliste u glavni tok politi~kih zbivanja, osigurao ma{ineriju u obliku politi~ke organizacije, medija, finansijskih sredstava i vojnu silu, koja je “po~etna osje}anja transformisala u konkretan dr`avni program” (Isto).
213

Intelektualna elita Srbije je osamdesetih godina XX stolje}a srpski nacionalizam usmjerila prema muslimanskoj zajednici. Smatrali su da Muslimani u Bosni i Hercegovini svojim fizi~kim prisustvom stoje na putu formiranja Velike Srbije.76 Uticajne li~nosti u Srbiji su prije raspada SFRJ zapo~ele uobli~avati stereotipne slike o Muslimanima kao tu|incima, inferiornim osobama i prijetnju svemu onome {to Srbi smatraju vrijednim. Takve stavove prihvatila je ve}ina srpske nacionalne elite, uklju~uju}i i vode}e intelektualce, politi~ke li~nosti i sve{tenstvo.77 Srbijanski mediji su otvoreno ocrnjivali islam, {to je ~esto grani~eno sa rasizmom. Takve ideje i stavove posebno je iznosio Vuk Dra{kovi}. On se `estoko okomio na “bjesomu~nu ofanzivu netolerantnog islama u Bosni, Kosovu, Sand`aku i Hercegovini… na povampirenje {erijatske tradicije (religioznog zakona), i… na strategiju d`ihada (svetog rata), ~iji je cilj formiranje islamske dr`ave na Balkanu”.78 Muslimani su predstavljani kao nenarod, kao Srbi koji su pre{li na islam, ~iji je, identitet, kao {to je to u manifestu Srpske narodne obnove (nacionalisti~ke organizacije) pisao Vuk Dra{kovi}, Josip Broz vje{ta~ki stvorio. Mitinguju}i protiv prijetnje “militantnog islamskog fundamentalizma”, Dra{kovi} je insistirao na formiranju Velike Srbije, koja bi uklju~ivala Bosnu i Hercegovinu. S tim u vezi, on je obznanio kartu sa izmijenjenim granicama i oblastima naseljenim prete`no Muslimanima, stavljenim pod srpsku kontrolu. Mirko Jovi} (predsjednik Srpske narodne obnove i vo|a oru`anih formacija “Beli orlovi”) je nagla{avao da oni nisu “samo zainteresovani za Srbiju,

76 Isto, str. 35. Antimuslimanska kampanja velikog intenziteta, kako tvrdi N. Cigar, bila je uzrokovana ~injenicom {to su Muslimani bili prepreka za sprovo|enje velikosrpske fa{isti~ke i zlo~ina~ke politike. Srpski politi~ari su otvoreno prijetili Muslimanima ukoliko se odlu~e stati na put velikosrpskom nacionalisti~kom programu (Isto, str. 47-48). 77 Isto. Predstavljanje Muslimana, odnosno Bo{njaka, u takvom svjetlu, koje je trebalo pro{iriti na sve slojeve dru{tva, bilo je u slu`bi i u skladu sa politi~kim ciljevima Beograda (Isto). 78 Isto, str. 36.
214

ve} za kr{}ansku, pravoslavnu Srbiju, bez d`amija i bez nevjernika”. Pri tome su neki srpski intelektualci u svoje argumente uklju~ivali jasnu primjesu rasizma, kao na primjer, Drago{ Kalaji}, koji je, izme|u ostalog, tvrdio da bosanski Muslimani “ne pripadaju porodici naroda”, da su “pustinjskog porijekla” i “posebnog gena osmanske vojske”, itd.79 Ekstremisti me|u srbijanskim intelektualcima su svoj antiislamski i antimuslimanski stav poja~ali nakon {to su, uz Milo{evi}evu podr{ku, sa akademskih aktivnosti pre{li u politi~ku akciju. Akademik Dobrica ]osi}, nastavio je sa tvrdnjama da, primjera radi, Srbe u Bosni i Hercegovini ugro`avaju Muslimani, a beogradski mediji su, u okviru dirigovane kampanje, ubje|ivali srpski narod u Bosni i Hercegovini da su zaista ugro`eni.80 Dr`avni mediji su otvoreno nagovje{tavali da Beograd vr{i politi~ke pripreme i za upotrebu sile protiv Bosne i Hercegovine i Bo{njaka. Masovno su lansirane neosnovane optu`be, kao {to su, primjera radi, da Vlada Bosne i Hercegovine, uz pomo} “katoli~ke i njema~ke klike”, namjerava formirati “islamsku tvr|avu usred Evrope”, sa ciljem da “zbri{u Srbe”. Narodna armija je tvrdila da Muslimani namjeravaju formirati islamsku dr`avu, koja bi navodno obuhvatala Bosnu i Hercegovinu, ju`nu Srbiju (Kosovo), Makedoniju, Gr~ku, Bugarsku i Albaniju.81 Velikosrpski nacionalisti su pomogli da se stvori klima za akciju — zlo~ine, predstavljaju}i Srbe “voljnim da u~ine uslugu Evropi, tako {to }e udariti na muslimane”. S tim u vezi, Drago{ Kalaji} (nacionalisti~ki glasnogovornik) je ~ak tvrdio da bi Evropa trebala biti zahvalna Srbima za tu “uslugu”, jer bi, po njemu, islamska dr`ava u Bosni i Hercegovini poslu`ila kao odsko~na daska za masovnu migraciju muslimana u Evropu, ~iji bi cilj bio da uspostave muslimansku ve}inu u Evropi, zatim da je islamiziraju i uni{te. Pri tome je zaklju~io kako je “jasno da srpski narod u Bosni i

79 Isto, str. 37 i 46. 80 Isto, str. 45. 81 Isto, str. 55-56.
215

Hercegovini, brane}i svoju slobodu od islamske opasnosti, brani tako|e Evropu i Evropljane”.82 Srpski politi~ari, intelektualci, vjerski velikodostojnici i mediji stalno su uz Muslimane vezivali izraze kao {to su “fanatici”, “teroristi”, “ekstremisti” i “fundamentalisti” i uvijek su ih prikazivali kao “provokativne”, uklju~ene u agresiju ili ofanzivu, izjedna~avaju}i tako islam sa nasiljem. Svi su oni formirali utisak da je nasilje priro|eno Muslimanima, a beogradski mediji su ~ak govorili o osvaja~koj krvi koja te~e u Muslimanima. List Jugoslovenska armija tra`io je od vode}eg srbijanskog orijetaliste da analizira za njegove ~itaoce razlike izme|u “njih i nas, muslimana i kr{}ana”. Po tom listu, Muslimani nisu bili ni{ta drugo do potpuno “zatrovani islamski fundamentalisti”.83 Propagandna kampanja protiv “islamskog fundamentalizma” osigurala je pogodnu osnovu srpskoj politi~koj eliti na kojoj je ona gradila sliku ugro`enosti i, kako to pi{e Cigar, “formirala emotivnu simbologiju”. Ta je taktika kori{tena kao sredstvo za mobilizaciju, s jedne, i kao sredstvo za ubje|ivanje doma}e i me|unarodne javnosti u ispravnost velikosrpske politike, s druge strane.84 U antimuslimanskoj kampanji su zlo~ini nad muslimanima u Srbiji i Crnoj Gori tokom historije ponovo ocijenjeni kao ispravni i, ~ak, dostojni pohvale. Taj je stav na{ao mjesto i u “nau~nim” radovima devedesetih godina, koji su aplaudirali i opravdali politiku i praksu masakriranja, kojom je vladika Danilo Petrovi}, po~etkom XVIII stolje}a, istrijebio muslimane na podru~ju Stare Crne Gore.85

82 Isto. 83 Isto, str. 89. 84 Isto, str. 81-82. 85 Isto, str. 54. Tako Predrag Milo{evi}, autor knjige “SVETI RATNICI” (izdava~i: De~je novine Gornji Milanovac i Jedinstvo Pri{tina, 1989.), pi{e: “Turci (lokalni muslimani) bili su pravi simbol sveg zla na ovom svijetu, |avolje sjeme… Me|utim, Njego{ev osje}aj za pravdu i pravdenost bio je visoko razvijen… (kako) samo mo`e biti kod pravoslavnog vladara. Tako, on bez milosti mo`e likvidirati Turke, otjelotvorenje zla i nepravde. Njega i njegove podanike te glave (muslimana) podsje}aju svakodnevno da se mo`e i mora boriti protiv zla i da je to najve}a kr{}anska i ljudska du`nost. Borba protiv zla bila je Njego{eva obaveza
216

Histori~ar Mile Nedeljkovi} koristio je svoju knjigu KRST I POLUMESEC (Beograd 1993.) da bi ubijedio ~itaoce da je Bosna i Hercegovina uvijek bila srpska i pravoslavna, `igo{u}i Muslimane kao Srbe konvertite. Na osnovu takve teze fa{isti~kog karaktera, on opravdava genocid nad muslimanima u Srbiji u XIX stolje}u, opisuju}i te zlo~ine kao osloba|anje od “izdajica”. S tim u vezi, on pi{e kako je “svaka socijalna grupa koja je bila povezana sa okupatorom (Osmanlijama), stanovni{tvo (muslimansko) koje je baziralo svoj polo`aj i svoj imetak na eksploataciji i plja~ki ugnjetavanog stanovni{tva, tako|e je u Srbiji nestala”.86 Srpski orijentalisti ili oni koji su sami prozvani srpskim orijentalistima i “islamolozima”, stavili su se u slu`bu fa{istoidne i genocidne velikosrpske politike. Njihovi radovi i takav tektonski generator mr`nje vi|en je i dobro upam}en jo{ samo u antijevrejskoj i antisemitskoj Evropi, Evropi zahva}enoj fa{izmom, Evropi iz tridesetih i ~etrdesetih godina XX stolje}a.87 Srpski “orijentalizam” i “islamologija”, politi~ki i nacionalisti~ki orijentisani, sra~unati su na proizvodnju mr`nje prema `rtvi — Muslimanima i motivaciji izvr{ilaca viktimizacije, sa fa{isoidnim ciljem uni{tavanja `rtve i preotimanja njenog lebensrauma. Tako je zapravo zlo~inu protiv zajednica koje su stajale na putu ostvarenja “Velike Srbije” pribavljana “nau~na” podr{ka.88 Srpski orijentalizam ~ini simbiozu sa nacionalizmom i svim onim {to je iz toga proisteklo. Propagandna kampanja “orijentalista” utirala
prema Bogu. On je `udio za osvetom, osvetom bez milosti… Za Njego{a, osveta je bila sveto, bo`ansko djelo! Da, on je bio za mir i ljubav me|u ljudima, ali samo me|u ljudima: to se nije odnosilo na zvijeri sa ljudskim licima.” (Isto, str. 54-55). Takve genocidne stavove prema Muslimanima dijelile su i politi~ke li~nosti. Radovan Karad`i} je “nosio sa sobom djela svog omiljenog pisca Njego{a, ~esto se pozivaju}i na njega. Njego{ je do neba uzdizao nasilno brisanje svih tragova prisustva muslimana” (Isto, str. 55). 86 Isto, str. 88. Pi{u}i o tome, Nedeljkovi} tvrdi da je taj proces istrebljenja muslimana u Srbiji bio tako uspje{an da je to danas u potpunosti zaboravljeno kao “snijeg koji se davno istopio” (Isto). 87 N. Cigar, ULOGA SRPSKIH ORIJENTALISTA..., str. 59-63. 88 Isto, str. 12 i 16-19.
217

je put genocidu i drugim oblicima zlo~ina, sugeri{u}i po~iniocima da time ~ine “dobro” srpskom narodu, da brane “ugro`eno” pravoslavlje, odnosno hri{}anstvo i Evropu.89 Da bi se opravdala tako te{ka zlo~ina~ka akcija, trebali su, tako|e, te{ki argumenti. Na|eni su u tobo`e nau~no potvr|enoj insinuaciji da Muslimani za srpski narod predstavljaju “egzistencijalnu prijetnju”. Odatle do opravdanja zapo~etog i ve} uveliko izvr{enog — genocida nije daleko. Na kraju se tobo`e nau~na analiza pretvorila u puko opravdanje zlo~ina.90 Na prvoj liniji fronta antiislamskog pokreta bili su srpski orijentalisti jo{ od 1980. i zna~ajno su doprinijeli genocidu protiv muslimana, stvaraju}i i ~ine}i ovaj proces intelektualno doli~nim i prihvatljivim me|u svim slojevima srpskog naroda.91 Natpisi i javne izjave srpskih orijentalista prakti~ki uvijek su bili tijesno povezani sa politi~kim kontekstom i politi~kim ciljevima. ^injenica da su intelektualno napadaju}i islam i muslimane nastojali da obezbijede znanstvenu potporu za nacionalisti~ku ideologiju, politiku i praksu je obi~no bila o~igledna.92

89 Isto, 12 i 14-39. 90 Isto, str. 12-13 i 39-59. 91 Isto, str. 16. Klju~ni faktor u kampanji protiv islama i Muslimana imali su i srpski, bolje re~eno, srbijanski orijentalisti. Oni su zna~ajno doprinijeli antiislamskom i antimuslimanskom stavu i raspolo`enju u {irokim krugovima srpskog stanovni{tva, posebno Srbije. Ti su orijentalisti prikazivali islam i Muslimane retrogradnim i predstavili ih kao prijetnju modernoj civilizaciji (Detaljnije o tome vidi : N. Cigar, GENOCID U BOSNI..., str. 38-40 i dr., te njegov rad: ULOGA SRPSKIH ORIJENTALISTA..., str. 16-48). 92 Isto, str. 16-17 i 59-65. Srpski orijentalisti su koristili svoje “ekspertize” za napade na Muslimane na intelektualnom planu, kao i za odbranu vladine politike. U vrijeme izvr{enja i izvo|enja zlo~ina nad Bo{njacima njihovi argumenti su poslu`ili kao osnova za opravdanje genocida i drugih oblika zlo~ina u Bosni i Hercegovini. Pored toga {to su obezbje|ivali apstraktnu akademsku formu, njihovi govori davali su ratnim zlo~incima dodatna nau~na obja{njenja i opravdanja (N. Cigar, GENOCID U BOSNI..., str. 88). Srpski orijentalisti, kao i drugi nau~nici, su, u saradnji sa propagandom srbijanskih vlasti, 1993. poja~ali svoja upozorenja o navodnoj islamskoj opasnosti. Tako, naprimjer,
218

U planiranju i pripremanju zlo~ina, posebno mjesto pripada zna~ajnom dijelu hijerarhije Srpske pravoslavne crkve. Pojedini episkopi te crkve, posebno mitropolit Amfilohije i vladika Jefti}, vjerovali su da }e fa{isti~ki projekat o Velikoj Srbiji ostvariti u saradnji sa Dobricom ]osi}em, Antonijem Isakovi}em i drugima akademicima,93 zatim sa Slobodanom Milo{evi}em, Vukom Dra{kovi}em i drugima. Akademici i episkopi su, bave}i se politi~kim, vojnim i drugim pitanjima, iscrtavali mape Velike Srbije i vjerovali da je ukidanje autonomije Kosova po~etna stanica na putu dr`avnog ujedinjenja teritorija koje su oni smatrali srpskim.94 Osamdesetih su godina u Srpskoj pravoslavnoj crkvi gotovo svi podr`avali Slobodana Milo{evi}a, “jer im je svojim postupcima ulivao nadu u ostvarenje njihovih ideja” - o “ujedinjenim srpskim zemljama”.95 Crkveni su velikodostojnici, u cilju formiranja Velike Srbije, radili i na ru{enju Jugoslavije. Vladika Atanasije Jefti} je, s tim u vezi, govorio: “U mutnu Maricu svaka Jugoslavija”.96

Darko Tanaskovi}, identifikuje “ekonomski, diplomatski i posebno demografski d`ihad”, uperen i protiv Balkana i protiv zapadne Evrope. Po Miroljubu Jevti}u, prijetnja je navodno prerasla u “zlokobni plan” po kojem }e Muslimani formirati srednjovjekovnu dr`avu. Idu}i dalje, Jevti} progla{ava Muslimane nesposobnim za koegzistenciju, karakteri{u}i islam kao stran svemu “milosrdnom i nenasilnom prema onima koji imaju razli~it na~in razmi{ljanja od vladaju}e islamske doktrine” (Isto). 93 M. Tomani}, nav.dj., str. 13 i 241. Akademici Dobrica ]osi}, Antonije Isakovi}, Matija Be}kovi} i drugi imali su znatan uticaj u Patrijar{iji. Oni su Srpsku pravoslavnu crkvu “uvla~ili u politiku, dnevne doga|aje, na tanak led i trulu dasku” (Isto, str. 17). U Udru`enju knji`evnika Srbije januara 1985. primljena su, “zahvaljuju}i svom otvorenom antikomunisti~kom i nacionalisti~kom stavu, kao i izuzetnoj pismenoj aktivnosti”, trojica mladih i uglednih teologa monaha, profesori Bogoslovskog fakulteta, koje su nazivali justinovcima (Amfilohije Radovi}, Irinej Bulovi} i vladika Atanasije Jefti}) - Isto, str. 11-12. 94 Isto, str. 13 i 241. Srpska pravoslavna crkva je teritorijalno pro{irenje smatrala legitimnim, jer je podru~ja koja naseljavaju Bo{njaci proglasila srpskim zemljama (N. Cigar, nav. dj., str. 40-41). 95 Isto, str. 26; N. Cigar, GENOCID U BOSNI..., str. 85. 96 M. Tomani}, nav. dj., str. 235. Srpska pravoslavna crkva se “u vrijeme srpskog nacionalnog osvje{}enja, poslije ~etrdeset godina ‘komunisti~kog mraka’”, javila
219

Srpska pravoslavna crkva je doprinijela isticanju opasnosti od islama i stvaranju osje}aja da je prisutvo te religije na ovim prostorima nelegitimno. Mediji te crkve ~esto su objavljivali antiislamske tekstove i otvoreno promovisali formiranje Velike Srbije. Tako je Dragomir Ubiparipovi}, sve{tenik iz Bosne i Hercegovine, u Glasu Crkve (slu`beno glasilo SPC) 1991. pisao: “Srbija i njen narod vide sebe izme|u dvije mo}ne svjetske religije (islam i katoli~nastvo)... U takvoj situaciji, opstanak u nacionalnom i vjerskom pogledu u velikoj je opasnosti”. S tim u vezi, on jedini spas vidi u novoj nacionalnoj strategiji, ~ija “su{tina mora biti istra`ivanje ekskluzivne srpske nacionalisti~ke ideologije... Novo, dopunjeno Na~ertanije (politi~ki program iz devetnaestog vijeka za stvaranje uve}ane srpske dr`ave) mora postaviti jasno i nedvosmisleno granice, nove srpske dr`ave, (i) mora odbraniti na{ narod (koji `ivi) u drugim dr`avama. Srbija kao dr`ava, mora se obavezno formirati unutar svojih etni~kih granica i niko nema pravo da pravi ustupke ili da izdaje nacionalne interese”.97 Srpska pravoslavna crkva je ja~ala “ocjene” da su Muslimani defektna ljudska bi}a, te da su Srbi koji su izdali svoje korjene. Tvrde}i da su Muslimani srpskog porijekla, crkva im je nudila da ih primi nazad pod uslovom da napuste “krivi” put i promijene sada{nju vjeru. Dragan Proti}, arhi|akon i profesor Teolo{kog fakulteta Srpske pravoslavne crkve u Beogradu, otvoreno je izjavljivao da vjeruje da je to obra}anje izvodljivo ako se izvr{i pritisak na Muslimane da prihvate pravoslavlje. On je Muslimane smatrao zabludjelim pravoslavnim Srbima i sa izrazom superiornosti napomenuo da “Srpska pravoslavna crkva rado prima one koji su napustili pravoslavlje, a koji se pokaju i povrate”.98 Krajem 1993. patrijarh Pavle obratio se stranoj javnosti (u jednom intervjuu austrijskim novinama) sa tvrdnjom kako oni poznaju samo uop{teno historiju Balkana. S tim u vezi, on je u povjerenju ustvrdio da su Srbi doma}e stanovni{tvo u Bosni i Hercegovini, a

preko ~lana Udru`enja knji`evnika Srbije Atanasija Jefti}a knjigom “NOVI ZLATOUSTI VLADIKA NIKOLAJ” i predstavila ~itaocima “neke od temeljnih stavova srpske nacionalisti~ke dr`ave” (B. Mamula, nav. dj., str. 289). 97 N. Cigar, GENOCID U BOSNI..., str. 41-42. 98 Isto, str. 89-90.
220

Muslimani su stigli sa Otomanskim osvaja~ima. Karakteristi~na je bila optu`ba patrijarha Pavla da Muslimani `ele dovesti kr{}ane u polo`aj “bez ikakvih prava”, koji je navodno propisan Kur’anom i {eriatom. Pored toga, on je ustvrdio da Kur’an “propovijeda sveti rat kao sredstvo za pro{irenje vjere. Taj koncept je stran kr{}anstvu”. Episkop zvorni~ko-tuzlanski, Vasilije, sumirao je stavove Srpske pravoslavne crkve o Muslimanima rekav{i: “Mi Srbi vrlo dobro znamo da za jedan odre|eni dio Muslimana vrijedi pravilo: {to vi{e ubiju nevjernika, bli`i su nebesima”.99 Srpska pravoslavna crkva je bila protivnik “avnojskih” granica, posebno njeni pojedini episkopi. Sa vanrednog zasjedanja Sabora Srpske pravoslavne crkve, odr`anog 16. i 17. januara 1992, izdato je saop{tenje, u kome je navedeno da je srpski narod ve} pola stolje}a “politi~ki razdrobljen i izdeljen neprirodnim granicama koje rasecaju njegov `ivi organizam”. Te je granice navodno “isplanirala Komunisti~ka internacionala, ostvarila neofa{isti~ka i usta{ka okupacija, a utvrdila i produ`ila — protiv volje srpskog naroda Titova komunisti~ka diktatura preko svog izrazito antisrpskog AVNOJ-a”. Zbog toga su episkopi tvrdili da “ni Srpska pravoslavna crkva, ni srpski narod, nikada nisu priznali ve{ta~ke i nelegitimne ‘avnojevske’ unutra{nje granice ustanovljene bez istorijskih ili etni~kih osnova, samovoljom komunisti~ke gerile u uslovima okupacije i gra|anskog rata”.100 Na redovnom zasjedanju Arhijerejskog Sabora Srpske pravoslavne crkve, odr`anom od 14. — 28. maja 1992, usvojen je dokument nazvan “MEMORANDUM SPC”. U njemu je ponovljeno da je srpski narod “posle rata postao `rtva komunisti~ke tiranije” i da je “stanje u na{oj zemlji, pre svega, posledica komunisti~ke tiranije”. Ponovo je nagla{eno da me|urepubli~ke granice “presecaju `iv organizam srpskog naroda, razdvajaju mu vekovna ognji{ta, svetinje, grobove, manastire i spomenike kulture”.101 Ne priznavaju}i unutra{nje granice i okrivljuju}i komuniste za navodno polustoljetnu politi~ku razdrobljenost i izdijeljenost srpskog
99 Isto, str. 86. 100 M. Tomani}, nav. dj., str. 96. 101 Isto, str. 110.
221

“`ivog organizma”, rukovodstvo Srpske pravoslavne crkve je pripremalo i pozivalo srpski narod na promjenu tih granica, odnosno na zlo~ine. Zahtjevi episkopa Srpske pravoslavne crkve bili su identi~ni zahtjevima Milo{evi}a i ve}ine srpskih politi~kih stranaka. Tako je, primjera radi, u programu srpskih radikala iz 1991, jedan od njihovih osnovnih ciljeva bio : “Obnavljanje slobodne, nezavisne i demokratske srpske dr`ave koja }e obuhvatiti celokupno srpstvo, sve srpske zemlje, {to zna~i da }e u svojim granicama imati, pored sada{nje oktroisane srbijanske federalne jedinice, srpsku Makedoniju, srpsku Crnu Goru, srpsku Bosnu, srpsku Hercegovinu, srpski Dubrovnik, srpsku Dalmaciju, srpsku Liku, srpski Kordun, srpsku Baniju, srpsku Slavoniju, srpski zapadni Srem i srpsku Baranju”.102 Na redovnom zasjedanju Svetog arhijerejskog sabora, odr`anom u maju 1990, episkopi Srpske pravoslavne crkve su zatra`ili “od nadle`nih dr`avnih organa da se omogu}i va|enje iz jama u toku rata (Drugog svjetskog rata — prim. S. ^.) pobijenih i njihovo dostojanstveno sahranjivanje pri hramovima i drugim za to pogodnim mestima”.103 Iskopavanje srpskih kostiju je, umjesto da se “obavi u miru i ti{ini, u dostojanstvenoj atmosferi, kako su zaslu`ivali oni zbog kojih je to tobo`e i ~injeno”, na podru~ju Bosne i Hercegovine i hrvatskih jama i vrta~a “odra|eno” uz prisustvo i okru`enje kamera, reflektora, novinara, politi~ara, nau~nika i dr. “Ljudi su na televizijskim ekranima mogli da gledaju stravi~ne slike sa stotinama lobanja i kostiju poredanih po {atorskim krilima”.104 Na taj je na~in Srpska pravoslavna

102 Isto, str. 78. Tri godine kasnije radikalska Velika Srbija je, pi{e M. Tomani}, primijetno smanjena, jer su “u Programu SRS-a iz 1994. nekuda nestali srpski Dubrovnik i srpska Makedonija. Cilj radikala sada je bila dr`ava koja }e u svojim granicama imati ‘dana{nju Republiku Srbiju, Republiku Crnu Goru, Republiku Srpsku i Republiku Srpsku Krajinu’” (Isto). 103 Isto, str. 40. Taj zahtjev je ponovljen jo{ dva puta, na vanrednom zasjedanju Sabora, u decembru 1990, i na redovnom zasjedanju Sabora, u maju 1991. 104 Isto, str. 40-41. U jamu Golubinku su se, prilikom va|enja kostiju iz nje, spustili i Radovan Karad`i}, predsjednik SDS-a Bosne i Hercegovine, zatim Dr Nikola Koljevi}, ~lan Predsjedni{tva Bosne i Hercegovine, i slikar Mili} od Ma~ve (Vidi : Javnost, 8. decembar 1990, str. 1).
222

crkva, otvaraju}i “stare rane” i ukazuju}i na genocid nad Srbima u NDH, pozivala Srbe na za{titu od navodne opasnosti da ponovo postanu `rtve genocida, odnosno na osvetu i zlo~ine. Iskopavanje kostiju iz jama, koje su inicirali episkopi Srpske pravoslavne crkve, pretvoreno je “u ‘svetkovinu’, u neukusnu paradu koja je, pokazalo se to kasnije, za cilj imala jedino da krv ionako ‘violentnih, silnih, ognjevitih ljudi’ dinarskog tipa (Jovan Cviji}) jo{ vi{e proklju~a. Kad je krv bila dovoljno zagrejana, ‘ozgo’ su stigle komande o nacionalnom interesu, ali i propratna upustva i oru`je....”.105 Patrijarh Pavle i drugi episkopi Srpske pravoslavne crkve, raspiruju}i mr`nju, poru~ivali su hrvatskim, bosanskim i kosovskim Srbima da prihvate oru`je i “brane” se od Hrvata, Muslimana i Albanaca. Patrijarh je 1991. tvrdio “da za hrvatske Srbe ‘tre}eg nema’, nego li oru`je u ruke ili put pod noge”. I Dragan Terzi}, glavni i odgovorni urednik Pravoslavlja, je sli~no patrijarhu tvrdio da bosanski Srbi “ne `ele da `ive u d`amahiriji sli~noj Libiji i da bi oni pod vla{}u mud`ahedina imali isti status koji imaju hri{}ani u islamskim zemljama, tj. bili bi robovi, {to su ve} iskusili tokom petovekovne islamske okupacije”.106

Va|ene su kosti `rtava iz jama Jagodnja~a (Pandurica, Golubinka, [urmanci, zatim na podru~ju @itomisli}a, Prebilovaca, Majevice, Banja Luke i dr. (o tome vidi : Javnost, 19. oktobar 1990, str. 7 i 12; 27. oktobar 1990, str. 10; 3. novembar 1990, str. 12; 17. novembar 1990, str. 10 i 12; 24. novembar 1990, str. 8; 1. decembar 1990, str. 1 i 10; 8. decembar 1990, str. 1, 10 i 12; 15. decembar 1990, str. 10; 22. decembar 1990, str. 10; 29. decembar 1990, str. 7; 5. januar 1991, str. 7; 12. januar 1991, str. 7; 19. januar 1991, str. 10; 2. februar 1991, str. 10 i dr.). M. Tomani} s pravom iznosi ~u|enje da u Srbiji nije obavljeno nijedno iskopavanje srpskih kostiju iz jama. S tim u vezi, on tvrdi da su episkopi Srpske pravoslavne crkve bili “gluvi na krike Aveljeve krvi koji su dolazili iz neposredne blizine”. Tim prije, jer je vladika Atanasije Jefti} navodio neka mjesta na podru~ju Beograda na kojima se nalaze masovne grobnice. Za `rtve u Srbiji je bio dovoljan samo pomen, a onima iz hercegova~kih i hrvatskih jama i vrta~a — nije, ve} je njihove kosti trebalo vaditi sa dubine od 50 i vi{e metara. U tom su poslu u~estvovali i speleolo{ki stru~njaci, za {ta je Srpska pravoslavna crkva neke odlikovala i Ordenom Svetog Save I stepena (Isto, str. 41-42). 105 Isto, str. 130. Govore}i o tome, M. Tomani} zaklju~uje kako su “na kraju, uz pi}e, pesmu i igru, pobijeni i protjerani Muslimani iz Trebinja, a njihove bogomolje poru{ene” (Isto). 106 Isto, str. 101 i 230.
223

Episkopi su u Srbiji smirivali duhove govore}i Srbima “da hri{}anski trpe.....”, a u Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini pozivali na nastavak rata “sve do ostvarenja njihovog sna o sjedinjenim srpskim dr`avama”. “Za spas sopstvenog `ivota i imovine pravoslavni kanoni ne preporu~uju ubijanje, ~ak ga i ka`njavaju, ali u borbi protiv ‘polumjeseca, islamskog agresivnog’ (Atanasije Jefti}), ‘za krst ~asni i slobodu zlatnu’, za ‘Veliku Srbiju’ i za ‘spas krsta sa tri prsta’ nesumnjivo je trebalo ubijati. INTERESI SRPSKE CRKVE, SRPSKE DR@AVE I SRPSKOG NARODA” (velika slova u originalu — primj. S. ^.) su, po tuma~enju Srpske pravoslavne crkve “bili jedini razlozi zbog kojih je pravoslavni Srbin mogao ‘zakonito’ da ubija i da pri tome ne strepi od Sudnjeg dana”.107 Jedan broj visokih crkvenih li~nosti u Srpskoj pravoslavnoj crkvi je devedesetih godina XX stolje}a javno pokazivao spremnost za zlo~ine. Septembra 1991, kod manastira Komogovine u Hrvatskoj (izme|u Gline i Kostajnice), vladika Filaret stekao je “svjetsku slavu”, zahvaljuju}i poznatoj fotografiji na kojoj pozira ispred srpskog topa i oklopnog vozila, dr`e}i mitraljez u ruci. Na toj je fotografiji, koja je obi{la cio svijet, uz Filareta bio i akademik Rastislav Petrovi}, “dokazuju}i tako da su Srpska crkva i Srpska akademija zajedno krenule u dr`avnotvornu avanturu koja }e Srbe skupo ko{tati”.108 Vladika Filaret je ostao upam}en i po u~e{}u u jednoj od udarnih dnevnika RTS-a, “kada je gledaocima, dr`e}i u ruci de~iju lobanju, ispri~ao da su Muslimani pred `ivom majkom sekirom odsekli glavu njene devoj~ice”,109 {to je bilo la`. Srpska pravoslavna crkva je svojom mantijom pokrivala zlo~ince. Pru`ila je pomo} Arkanu za organizovanje, finansiranje i naoru`avanje
107 Isto, str. 231. 108 Isto, str. 91 i 234. Srpska pravoslavna crkva je, po ocjeni M. Tomani}a, bila, pored Udru`enja knji`evnika Srbije i Srpske akademije nauka i umetnosti, “tre}a latica cveta” (Isto, str. 11-37). Ve}ina “ljudi u crnom” — episkopi i sve{tenstvo Srpske pravoslavne crkve su, po Tomani}u, bili “obmotani oko vrata srpskog naroda i koji ga je polako, ali sasvim sigurno davio. Ispod tih crnih mantija kucaju `estoka i strasna srca...” (Isto, str. 5). 109 Isto, str. 235. Novinar Ilustrovane politike, Bogosav Marjanovi}, je utvrdio da je to sve la`. O tome vidi : M. Tomani}, nav. dj., str. 235).
224

njegovih oru`anih formacija. Zlo~inac Arkan je dao tjelohranitelje mitropolitu Srpske pravoslavne crkve Amfilohiju iz Crne Gore, koji ih je koristio za zastra{ivanje disidenata. U julu 1993, na dan slave grada Beograda, Arkan je mar{irao pored patrijarha Pavla u svetoj procesiji koja se kretala gradskim ulicama. Istog mjeseca patrijarh Pavle je li~no predvodio jednu slu`benu delegaciju na putu po Bosni, gdje je on predsjedavao religioznim ceremonijama sa velikim publicitetom na kojima je u~estvovalo politi~ko i vojno vo|stvo srpskih kolaboracionista.110 Patrijarh Pavle je, polaze}i od ocjene da Muslimani predstavljaju trajnu prijetnju Srbima, podr`avao i opravdavao velikosrpsku politiku. Taj svoj stav je stranoj novinarki prokomentarisao na sljede}i na~in: “K}eri moja, ‘kazao mi je slije`u}i ramenima’, ako me pita{ da li ja mislim da Srbi u Bosni moraju odustati od svega {to su do sada uradili za svoje `ivote, {ta }u ti ja odgovoriti? Da li misli{ da je ubijanje pogre{na stvar? Naravno? Ali, da li ja mislim da po{ten ~ovjek treba da se preda lopovima?... Ako je to izbor, onda ja moram re}i: da — a tada bih ja bio tako|e politi~ar, jer ja vjerujem da se Srbi moraju boriti sada kao nikada ranije, da bi sa~uvali ne samo svoju crkvu nego i sebe same”.111 Srpskim oru`anim formacijama i kolaboracionisti~koj vojsci Republike Srpske Srpska pravoslavna crkva je obezbje|ivala sve{tenike i ohrabrivala operacije protiv Bosne i Hercegovine i genocid nad Bo{njacima. Tako su regruti te kolaboracionisti~ke vojske izgovarali zakletvu pred pravoslavnim sve{tenicima, a pravoslavni velikodostojnici su ih blagoslovili pred odlazak u “akcije”. Srpski pravoslavni mitropolit Nikolaj je, za vrijeme posjete mehanizovanoj pje{adijskoj jedinici, ohrabrivao njene pripadnike govore}i im “Mi samo uvijek dobijali ratove... Bog nas ni ovaj put ne}e napustiti”. On je podizao njihov moral, ubje|uju}i ih da je borba “u interesu srpskog naroda”. U nekim prilikama srpski pravoslavni vjerski slu`benici sami su preuzimali rukovo|enje u zlo~inima. Tako je sve{tenik u Trebinju okupljenim Srbima govorio “da }e taj grad biti srpski, jer je on to uvijek i bio”, a zatim je sam preuzeo stan i nekoliko radnji ~ije su vlasnike Bo{njake prisilili da odu.112
110 N. Cigar, GENOCID U BOSNI..., str. 86. 111 Isto, str. 86-87. 112 Isto, str. 87.
225

Srpski genocid nad Bo{njacima i drugi oblici zlo~ina u Republici Bosni i Hercegovini negirani su na svim nivoima vlasti, kao i od Srpske pravoslavne crkve.113 Sve zlo~ine u Republici Bosni i Hercegovini koje su vr{ili pripadnici srpskih oru`anih jedinica episkopi su obja{njavali “gnevnom osvetom, izbezumljeno{}u i raspame}eno{}u pojedinaca (vladika Atanasije Jefti}) i ostrvljeno{}u pojedinaca (patrijarh Pavle)”.114 Srpska pravoslavna crkva je pre{utkivala i ru{enje i uni{tavanje svih 16 d`amija i drugih objekata islamske arhitekture u Banja Luci, uklju~uju}i i ljepoticu Ferhadiju. U svim njenim zvani~nim dokumentima, kao {to je i Vanredno zasjedanje svetog arhijerejskog sabora u “~istoj i bezminaretnoj” Banja Luci, novembra 1994, zlo~ini nad Bo{njacima i islamskim objektima bili su bezimene, napu{tene fraze.115 Srbijanskim dr`avnim medijima Srpska pravoslavna crkva je pru`ala “iskrenu i zdu{nu pomo}” u prikrivanju zlo~ina nad Bo{njacima u Republici Bosni i Hercegovini.116 Vrh te crkve je stalno odbacivao sve ~injenice o organizovanom genocidu i drugim oblicima zlo~ina nad Bo{njacima, tvrde}i da je rije~ o “slu~ajnim” i “pojedina~nim ekscesima”.117 Srpski episkopi su stalno poku{avali da pred srpskim narodom “stvore i o~uvaju sliku o pravednosti i odbrambenosti rata koji se vodio u Bosni i Hercegovini”.118
113 Isto, str. 108-134. 114 M. Tomani}, nav. dj., str. 108. Me|utim, ~injenice govore suprotno. S tim u vezi, M. Tomani} navodi dio teksta iz ruskog lista Izvestija, od 25. novembra 1992. (autora Evgenija Vostrukova), koga je preuzeo iz knjige GENOCID U BOSNI..., dr Normana Cigara (str. 83-84), u kome se govori o jednom ruskom pla}eniku, koji je u centru za specijalnu obuku srpskih oru`anih formacija u Erdutu kojim je upravljao @eljko Ra`natovi} Arkan uz podr{ku srbijanske policije, pro{ao program te obuke, a koji je izjavio: “Filozofija brutalnosti utuvljivana je u glave boraca — ‘Srpski patriota je nemilosrdan prema neprijateljima, on nema pravo da po{tedi njihovu djecu, `ene ili starce’ — zgra`avao se na{ (ruski) bandit” (Isto). 115 Isto, str. 109. 116 Isto, str. 126. 117 Isto, str. 134. 118 Isto. Jedna slu`bena delegacija Srpske pravoslavne crkve na visokom nivou nastojala je aprila 1993. da u Vatiknu ubijedi svoje doma}ine kako u Republici Bosni i Hercegovini nije bilo agresije (N. Cigar, nav. dj., str. 86).
226

Vo|stvo Srpske pravoslavne crkve je bilo izuzetno blisko sa politi~kim rukovodstvom srpskih kolaboracionista u Republici Bosni i Hercegovini. “Sve nade Srpske pravoslavne crkve, posebno ‘tri A’ (mitropolita Amfilohija, vladike Atanasija i vladike Artemija), bile su polo`ene u ‘tri K’ (Karad`i}a, Kraji{nika i Koljevi}a, i, naravno, Biljanu Plav{i}, ‘novu Kosovku devojku’, kako je nazva mitropolit Amfilohije”.119 Velikodostojnici Srpske pravoslavne crkve su, “poput nekakvih supervizora”, bili prisutni na skoro svim zasjedanjima “Skup{tine Republike Srpske”. I episkopi te crkve i politi~ari i generali srpskih kolaboracionista isticali su izuzetno dobru me|usobnu saradnju.120 Najvi{i arhijerej Srpske pravoslavne crkve za Bosnu i Hercegovinu, mitropolit dabrobosanski Nikolaj Mr|a (izabran na redovnom zasjedanju Svetog arhijerejskog sabora, maja 1992.), koga su mnogi u Dalmaciji u svojstvu vladike dalmatinskog smatrali “ideologom balvan revolucije”, pojavljuje se na mnogim zajedni~kim fotografijama sa Karad`i}em i

119 Isto, str. 110. U ilustriranju “dijelekti~kog jedinstva” izme|u Srpske pravoslavne crkve i politi~kog rukovodstva srpskih kolaboracionista u Bosni i Hercegovini, M. Tomani} navodi ocjenu Dragomira Ubiparipovi}a, sve{tenika iz Sarajeva, objavljenu u ~asopisu Hri{}anska misao : “Crkvene prostorije i sve~anosti su poslu`ile za promociju ~elnih li~nosti SDS-a i njihovu preporuku narodu. U toj bezmjernoj podr{ci se najbolje iskazala na{a sklonost ka pretjerivanjima. I{lo se dotle daleko, da su se i sami prvaci stranke zbunjivali ukazanom pa`njom i previ{e laskavim ocjenama o njima samima — o tobo`e Bogom predodre|enim im mesijanskim ulogama. Kako i ne bi kad su im se sve{tena lica obra}ala sa ne~uvenim slavopojima u kojima ih tu pred narodom podsje}aju: ‘da ih je sami Bog poslao da spasu rod srpski’... Takvo neodmjereno slu`enje Crkve politici i pomo} Crkve da ta politika zadobije povjerenje naroda, ta previ{e vidljiva simbioza i taj zajedni~ki rad na istom polju, apsolutno podrazumijeva, nakon svih doga|aja, i zajedni~ku podjelu uspjeha i neuspjeha! Stoga je za o~ekivati da Crkva od novih vlasti bude i obilato nagra|ena. Ali ako se povede pitanje odgovornosti za ratne posljedice (razaranja i `rtve) pored politi~kih i vojnih subjekata, za o~ekivati je da bude spomenuta i Crkva” (Isto, str. 111). 120 Isto, str. 118. Sve{tenstvo Srpske pravoslavne crkve je, po izjavi Radovana Karad`i}a od 9. novembra 1990, na srpskim skupovima sjedilo “u prvim redovima, na po~asnim mjestima” (NIN, 9. novembar 1990, str. 10, Intervju Radovana Karad`i}a, SRBI IZVAN BOSANSKOG LONCA).
227

Mladi}em. On je na mnogim sjednicama “Skup{tine Republike Srpske” sjedio u prvim redovima, “poput nekakvog simbola svega onoga {to je tamo{nje rukovodstvo radilo tokom ratnih godina”.121 Mitropolit Nikolaj se u maju 1992. popeo na Pale, gdje je “sa uzvisina oko Sarajeva vi{e od hiljadu dana posmatrao kako Radovan Karad`i} i general Ratko Mladi} temeljito uni{tavaju ovaj grad”.122 Vladika Irinej Bulovi} je smatrao kako “Republika Srpska nije ni{ta drugo nego srpska zemlja”.123 Pojedini episkopi Srpske pravoslavne crkve krstili su i progla{avali junacima srpske vojnike i njihove vo|e.124 Zlo~ini i patnje ljudi u Sarajevu i drugim mjestima Republike Bosne i Hercegovine su, po mi{ljenju “srpskih pravoslavnih duhovnih pastira”, “bile opravdane i trebalo ih je produ`avati sve do postignu}a onoga {to su smatrali ciljevima srpskog naroda, dr`ave i crkve”.125 Episkopi Srpske pravoslavne crkve nisu pristajali na mirovne planove me|unarodne zajednice, kao {to je i plan Kontakt grupe. Oni su i dalje podr`avali srpske osvaja~ke ratne ciljeve, sve do njihove realizacije, bez obzira na masovna i pojedina~na ubistva civila.126
121 Isto, str. 182. 122 Isto, str. 194. 123 AIIZ, inv. br. 2-2889, Savezna Republika Jugoslavija, Vrhovni savet odbrane, DT /Dr`avna tajna — prim. S. ^./ Broj: 12-4, 26. avgust 1995, Beograd, ZABELE[KA sa sastanka predstavnika najvi{eg politi~kog i vojnog rukovodstva Savezne Republike Jugoslavije i Republike Srpske odr`anog 25. avgusta 1995. godine u rezidencijalnom objektu Vojske Jugoslavije u Dobanovcima, str. 13. 124 M. Tomani}, nav. dj., str. 232. 125 Isto, str. 121. 126 Isto, str. 123. Srpska pravoslavna crkva je davala legitimitet zlo~ina~koj politici srpskih kolaboracionista u Republici Bosni i Hercegovini. Patrijarh Pavle i mitropolit Amfilohije otvoreno su u aprilu 1993. podr`ali odbijanje Vens-Ovenovog plana od strane srpskih kolaboracionista. Istovremeno je Sinod Srpske pravoslavne crkve ponovo podr`ao ujedinjenje svih oblasti koje su Srbi zauzeli u Bosni i Hercegovini, sa Srbijom, i zakleo je srpske vo|e iz Hercegovine da ne prihvate kompromis — VensOvenov plan (N. Cigar, nav. dj., str. 85).
228

Srpska pravoslavna crkva je smatrala da treba nastaviti rat sve do postignu}a `eljenog cilja. Za nju je velika srpska dr`ava bila “vredna i de~ijih suza i de~ije krvi”.127

127 Isto, str. 129.
229

III VELIKOSRPSKI POKRET I PREDSJEDNI[TVO SFRJ DO MARTA 1991.

1. Predsjedni{tvo SFRJ i njemu paralelna neformalna grupa

Pokreti, na~elno, naro~ito u toku nastajanja, djeluju stihijski. Sastoje se od ve}eg broja subjekata okupljenih oko odre|enog dru{tvenog, politi~kog, socijalnog ili nacionalnog programa (pitanja). Naro~ito u toku nastajanja nemaju posebnog centralnog organa, bar ne pod takvim nazivom, ~iju funkciju vr{i organizacija ili li~nost koju jednostavno prihvata ve}i broj subjekata razli~itih struktura i stepena organizovanosti. Sa Velikosrpskim pokretom pod kraj XX stolje}a to je, tako|e, slu~aj. Nije mogu}e navesti datum kada je Pokret nastao, odnosno obnovljen. Vjerovatnije je da se nakon poraza u Drugom svjetskom ratu ipak odr`ao i vegetirao u raznim oblicima povremeno oslonjen na druge faktore ili procese u zemlji, odnosno okru`enju. Smatralo se da je vje{anjem Dra`e Mihailovi}a 1946. likvidiran bar njegov fa{isti~ki derivat. ^injenica da su njegovi maksimalisti~ki ciljevi od po~etka bili ostvarljivi “u saglasnosti sa Rusijom”, omogu}ila mu je da se uklopi u velikoruske koncepte Sovjetskog Saveza i preko toga svoje ideje zna~ajno infiltrira u organe vlasti Nove Jugoslavije. I rekonstrukcija rukovo|enja Velikosrpskim pokretom, kao i svakom drugom organizacijom zasnovanom na konspiraciji i sa nelegalnim i nelegitimnim ciljevima, veoma je ote`ana. Linije rukovo|enja naj~e{}e su i{le putem koji se na Ha{kom procesu uobi~ajeno zove linijom “paralelnih struktura”, pa i “udru`enim poduhvatima”, a odluke usvajane i dono{ene na takozvanim “privatnim sednicama” neformalnih, ~esto legalnim organima paralelnih grupa. U po~etnoj razvojnoj fazi, ~elo Pokreta predstavljao je Dobrica ]osi} sa grupom akademika i knji`evnika oko sebe, a kasnije, od famozne Osme sjednice CK SK Srbije, 2. septembra 1987, Slobodan Milo{evi},

233

sa takozvanom “srpskom koordinacijom” ili zvani~nim politi~kim vrhom Socijalisti~ke Republike Srbije. Personalni sastav, s obzirom na konkurenciju i povremene prodore ili uspone ove ili one manje ili vi{e radikalne grupe nije mogao ni biti stalan. Formalno je njegov centralni i najvi{i organ bio formiran marta 1991. pod nazivom Srpski nacionalni savet, ali te{ko da je fakti~ki funkcionisao, i to vrlo kratko, bar kao savjetodavni organ Milo{evi}u, koji je ve} osigurao imid` i funkciju vo`da Pokreta. Kao i u drugim sli~nim pokretima vi{e li~nosti od {ireg politi~kog zna~aja i nesumnjivog imid`a srpskog nacionalnog borca povremeno bi bljesnule i bile iskori{tene, prije svega, u propagandne svrhe prema trenutnim situacijama. Odmah potom padale bi u anonimnost. Visok stepen centralizacije vlasti Nove Jugoslavije, pogodan za brzu posljeratnu obnovu i jo{ pogodniji za razvoj socijalisti~kih odnosa za koji se opredijelila vodio je, kao i Kraljevinu Jugoslaviju, u propast. Ve} po~etkom {ezdesetih godina rukovodstvo zemlje to je shvatilo i pokrenulo decentralizaciju i visok stepen samouprave u svakom pogledu. Proces je krunisan 1974. dono{enjem Ustava SFRJ, koji je, izme|u ostalog, maksimalno garantovao ravnopravnost svih naroda i narodnosti i posebno ravnopravnost svih konstitutivnih subjekata (republika i pokrajina) Federacije. U rukovodstvu Srbije (D. Markovi}) to je shva}eno kao “nepravda prema Srbima”. Na toj osnovi po~inje da o`ivljava najnoviji talas velikosrpskog nacionalizma, pa postepeno i Velikosrpski pokret, koji je, prvo u Srbiji, a onda i van nje, iza{ao na politi~ku scenu i postepeno ovladao polugama vlasti. Osmom sjednicom CK SK Srbije Velikosrpski pokret i njegov vo`d, Slobodan Milo{evi}, definitivno su ovladali osnovnim polugama vlasti u Srbiji. U toku te i sljede}e godine u njoj su uklonjeni sa polo`aja nepo`eljni kadrovi, a to se izmjenom Ustava Srbije, dogodilo i sa obje autonomne pokrajine. Aspiracije Pokreta time nisu bile zadovoljene. Zapravo, osvajanjem tih pozicija stvorena je samo odsko~na daska za ovladavanjem polugama vlasti savezne dr`ave i destabilizaciju vlasti u drugim republikama, posebno onih prema kojima je Pokret imao teritorijalne pretenzije. Najzna~ajniji su zahtjevi bili prema Bosni i Hercegovini, a najzna~ajnija prepreka bio je va`e}i Ustav SFRJ. Njegovi prvi potezi bili su zbog toga usmjereni na ovladavanje Savjetom za za{titu ustavnog poretka i

234

destabilizaciju Bosne i Hercegovine. Prva `rtva je bio predsjednik Savjeta, dr Hamdija Pozderac, a Bosnu i Hercegovinu je potresao niz montiranih afera. Srbija je u zajedni~koj dr`avi ionako imala privilegovan polo`aj, a autonomije pokrajina bile su ograni~ene, iako je polo`aj naroda i narodnosti Ustavom SFRJ iz 1974. u zna~ajnoj mjeri postao ravnopravniji. Memorandum SANU takav polo`aj Srba smatrao je nezadovoljavaju}im, prije svega, zbog njegove brojnosti. Ostvarenje hegemonije u zajedni~koj dr`avi bio je otuda jedan od izglednijih ciljeva i Memoranduma i Velikosrpskog pokreta. To se moglo posti}i samo ovladavanjem ili razbijanjem upravo tih saveznih organa i centara mo}i. Izme|u ostalih to su bili: Savez komunista Jugoslavije i njegov Centralni komitet, Narodna skup{tina SFRJ sa njenim Izvr{nim vije}em i dr`avnim aparatom. Za razliku od onog do 1974. dr`avni aparat je bio mnogo smanjen, ali je jo{ uvijek bio zna~ajan, posebno u oblasti odbrane, unutra{njih i vanjskih poslova. Dolaskom Slobodana Milo{evi}a na vlast u Srbiji (1987.) JNA jo{ nije bila na njegovoj strani.1 Ona se, kao cjelina, tada jo{ uvijek zalagala za federalnu socijalisti~ku Jugoslaviju, ali se ve} godinama vi{e bavila sopstvenim polo`ajem u dru{tvu u poku{aju da izmijeni ustavni koncept odbrane, ostvari “plan preuzimanja odgovornosti za zemlju” i usko~i u vakum nastao smr}u predsjednika Dr`ave i
1 S. Biserko, OD JUGOSLOVENSKE NARODNE ARMIJE DO SRPSKE VOJSKE, u : RATOVI U JUGOSLAVIJI 1991. - 1999, Zbornik saop{tenja i diskusija sa Okruglog stola, Beograd 7. - 9. novembar 2001, Beograd 2002, str. 220. Admiral Mamula tvrdi da je, pored zova intelektualne elite na obnovu programa Velike Srbije i nemira kosovskih Srba, “uloga generala Ljubi~i}a bila presudna u odmeravanju snaga izme|u Milo{evi}a i Stamboli}a na Osmoj sednici CK SK Srbije” (B. Mamula, SLU^AJ JUGOSLAVIJA, Podgorica 2000, str. 112; S. Biserko, nav. dj., str. 221). Krajem 1987. i po~etkom 1988, po B. Mamuli, “jo{ nije postojao strah da bi Srbija s Milo{evi}em i JNA nastupili zajedno” (B. Mamula, nav. dj., str. 121; S. Biserko, nav. dj., str. 220). Me|utim, promjene u rukovodstvu Srbije na Osmoj sjednici CK SK Srbije JNA su, po admiralu Mamuli, dovele u nepovoljan polo`aj. S tim u vezi, on pi{e da je poslije te sjednice, pored raznih “sumnji~enja” JNA i optu`bi za podr{ku koje su izno{ene u publicistici na temu Osme sjednice, te poku{aja organizatora da se neposredno poslije nje pozivaju na podr{ku JNA, “nastala nova situacija bremenitija opasnostima po JNA od predhodne, kada smo razra|ivali plan preuzimanja odgovornosti za zemlju” (B. Mamula, nav. dj., str. 115).
235

Vrhovnog komandanta Oru`anih snaga, mar{ala Tita. Nije se usudila da protivrje~i pu~isti~kom na~inu dolaska Milo{evi}a na vlast. Istina, Milo{evi} je preko medija prikazivao kao da ima podr{ku armije, tako {to su u javnosti pominjana neka imena, uglavnom penzionisanih generala iz Srbije.2 Vojno rukovodstvo je 1988. procijenilo da su Srbija i Slobodan Milo{evi} jedini “branitelji” SFRJ. Odgovarala mu je i centralizacija vlasti. Od tada dolazi do pribli`avanja JNA sa Srbijom i udaljavanja od drugih republika, posebno Slovenije i Hrvatske.3 Od dolaska na ~elo Savezne vlade 20. januara 1989. Ante Markovi}a, Savezno izvr{no vije}e je novom reformskom politikom po~elo davati vrijedne rezultate. Njegovi uspjesi u monetaranom sistemu i namjeravane programske reforme u drugim oblastima upla{ile su nosioce Velikosrpskog pokreta, i li~no Slobodana Milo{evi}a, kao i neke druge (Slovenija i Hrvatska), koji su nastojali da program SIV-a izgubi zna~aj, stalno ru{e}i i Program i Vladu, kao i predsjednika Antu Markovi}a, koji je navodno radio protiv Srbije i Jugoslavije, da je ameri~ki ~ovjek i dr. Poku{aji SIV-a da ostvari kontrolu nad aktivnostima vojske i unutra{njih poslova nije uspio. Dolazak Ante Markovi}a na mjesto premijera od samog po~etka nije bio po volji generala Kadijevi}a i Gra~anina, koji ~ak nisu i{li na sjednice Vlade. Vojno rukovodstvo je Vladu Ante Markovi}a nastojalo da diskvalificira kao snagu koja gura
2 Isto. General Ljubi~i} je 1987. pomogao Milo{evi}u da preuzme vlast u Srbiji. On je tada bio uklju~en u Milo{evi}evo instaliranje i stalno je isticana njegova podr{ka, zatim general Petar Gra~anin (biv{i na~elnik General{taba, kasnije savezni ministar za unutra{nje poslove), general Aleksandar Janji} (komandant armije u Ni{u), general Milojica Panteli}, Pero Lalovi} i dr. (Slobodna Bosna, br. 186, 8. juni 2000, str. 22-23; S. Biserko, nav. dj., str. 220-221). 3 S. Biserko, nav. dj., str. 221. Srbija je otvoreno nastojala da osigura hegemoniju u Jugoslaviji i na Balkanu. S druge strane, demokratski orijentisane snage, posebno SIV, naro~ito Ante Markovi} i Budimir Lon~ar, su nastojale da o~uvaju pluralisti~ki i demokratski me|unarodno-pravno priznato ure|enje Jugoslavije (S. Mesi}, KAKO JE SRU[ENA JUGOSLAVIJA - politi~ki memoari, Zagreb 1994, str. X-XI). Srbija je uporno razarala sve integracijske ustanove: poremetila je ekonomske odnose u zemlji, Slovenije se javno odricala; onemogu}ila je rad Predsjedni{tva i o{tro nasrnula na Markovi}evu vladu, kako bi blokirala i drugi jugoslovenski vrh, pri ~emu bi ostalo jedino rje{enje — JNA u funkciji velikosrpstva (Isto, str. 33).
236

zemlju u kapitalizam.4 Savez komunista se raspao na vanrednom 14. kongresu, savezne institucije (Skup{tina SFRJ i Predsjedni{tvo SFRJ) su blokirane, a izborni zakoni nisu mogli biti usagla{eni. Sa radikalnim umanjivanjem spoljne opasnosti za Jugoslaviju5 unutra{nja kriza je postala sve o{trija, nestabilnost sve ve}a, a istro{enost

4 D`. [arac, SUROVA STRATEGIJA NASILJA, u : F. Ademovi}, JNA BEZNA\E ZLA, Sarajevo 1997, str. 125; S. Biserko, nav. dj., str. 221; B. Mamula, nav. dj., str. 171-172. Ante Markovi} je po~etkom 1990. bio jedna od rijetkih jugoslovenskih politi~kih li~nosti koja je u`ivala nepodijeljene simpatije i povjerenje gotovo u cijeloj zemlji. Nakon razbijanja SKJ izjavio je da }e Jugoslavija postojati i bez Partije, “{to je duboko kosnulo lidere ~iji su ciljevi bili prekrajanje granica i razbijanje zemlje” (B. Mamula, nav. dj., str. 173). To je bio slu~aj i sa Jovi}em, koji je navedenu Markovi}evu izjavu prokomentarisao na sljede}i na~in: “Ante Markovi} je po`urio da izjavi da funkcionisanje Jugoslavije ne zavisi od SKJ. Valjda misli da zavisi od njega samog” (B. Jovi}, nav. dj., str. 93). Ante Markovi} i SIV su, po Kadijevi}u, igrali otvorenu “razbija~ku ulogu” “u svim doga|ajima u kojima se rje{avala sudbina Jugoslavije”. Markovi} i Kadijevi} su “dolazili u otvoreni sukob na javnoj sceni”. Kadijevi} se potpuno razi{ao sa Markovi}em i povukao se iz rada SIV-a, {to je “javno saop{tio”, a Markovi} je zahtijevao njegovu smjenu (V. Kadijevi}, MOJE VI\ENJE RASPADA — VOJSKA BEZ DR@AVE, Beograd 1993, nav. dj., str. 17 i 110). SIV Ante Markovi}a je, po generalu Iliji Radakovi}u, “pukao na dva najosetljivija {ava. Markovi}ev tim izgubio je dva klju~na igra~a — savezne sekretare za narodnu odbranu i unutra{nje poslove. Oba su u prelomnom trenutku pre{li u ekipu (paralelnog - prim. S. ^.) Predsjedni{tva SFRJ, ~iji je kapetan bio Borisav Jovi}”. To je, po Radakovi}u, postalo jasnije marta 1991, kada je Slu`ba informacija SSNO-a saop{tila da SSNO ne prihvata stavove SIV-a povodom anga`ovanja JNA u poznatim beogradskim doga|ajima. SIV je, tako|e, po njemu, gubio uticaj na zbivanja u Jugoslaviji zbog odupiranja Slovenije, Hrvatske i Srbije. Markovi}ev savez reformskih snaga i on li~no progla{eni su izdajnicima i eksponentima usta{a (I. Radakovi}, KADIJEVI] SKRIVA ISTINU, u : F. Ademovi}, nav. dj., str. 222). 5 R. Dizdarevi}, IZDAJA VOJNOG VRHA, u: F. Ademovi}, JNA BEZNA\E ZLA, Sarajevo 1997, str. 155. Zbog geostrate{kog prostora Jugoslavije u dugom je periodu za tu zemlju postojala realna opasnost spolja, posebno u blokovskom sudaranju, usljed ~ega je stalno ja~ala svoju odbrambenu sposobnost. Sa procesom popu{tanja zategnutosti izme|u blokova, te nastojanjem i ja~anjem procesa pregovaranja i sporazumijevanja Istoka i Zapada, strate{ki zna~aj jugoslovenskog prostora je opadao, ~ime je i interes za Jugoslaviju, sa tog aspekta, bio na silaznoj liniji (Isto).
237

dotada{njih rje{enja odnosa u zemlji i nespremnost za radikalne promjene bila je sve o~iglednija. U takvoj je situaciji sve vi{e u prvi plan izbijala ustavna uloga Oru`anih snaga SFRJ da {tite “Ustavom utvr|eno dru{tveno ure|enje”. Na taj se na~in vojno rukovodstvo sve vi{e okretalo unutra{njem stanju u zemlji, {to je, posebno za budu}nost, sadr`avalo ozbiljne opasnosti.6 Prvom polovinom osamdesetih godina XX stolje}a vojno rukovodstvo je ocijenilo da Armija, “bez stvarnog vrhovnog komandanta”, “mora preuzeti politi~ku odgovornost i poku{ati zemlju spasiti od ru{enja i rata”. Pri tome vojni vrh, po Mamuli, nije imao namjeru “uspostavljati vojni re`im, a jo{ manje diktaturu”.7 U cilju “o~uvanja” Jugoslavije, vojno rukovodstvo je pripremalo plan, po kome su “vode}e garniture republika i pokrajina morale, sve bez iznimaka, oti}i s vlasti”. S njima se, “osim rijetkih pojedinaca, ni{ta nije moglo uraditi za o~uvanje Jugoslavije”.8 Krajem osamdesetih i po~etkom devedesetih godina XX stolje}a direktno se uklju~ilo u teku}e politi~ke rasprave. U njemu je postojalo mi{ljenje, koje je posebno zastupao i potencirao general Kadijevi}, da na nivou SFRJ ne postoji nijedan organ rukovo|enja dr`avom. “Uvi|aju}i” da je “dr`ava fakti~ki ostavljena bez {efa dr`ave”, vojno rukovodstvo je u pripremi ustavnih promjena 1988, kao i kasnije,

6 Isto. Za razliku od dotada{nje situacije JNA je od tada sistematski pripremana “za unutra{nje zahvate u pojedinim republikama”. Autorima tajnih planova i scenaristima tih nastojanja i{lo je na ruku {to su za pokrovitelje jedno vrijeme imali ~elne ljude Predsjedni{tva SFRJ (S. Poto~ar, UROTA GENERAL[TABA PROTIV NARODA, u : F. Ademovi}, nav. dj., str. 105-106). 7 B. Mamula, nav. dj., str. 8. 8 Isto. S tim u vezi, Mamula pi{e kako je “savezni dr`avni centar, i partijski vrh, bio realno bez politi~ke mo}i i nije predstavljao ozbiljnu prepreku na{em planu” (Isto). Ideja vojnog rukovodstva 1989. i u prolje}e 1990. je, i po generalu Martinu [pegelju, bila “da se skinu Milo{evi} i vo|e u zapadnim republikama, ne samo prvaci novonastalih stranka, nego i Milan Ku~an i Ivica Ra~an, jer su za njih svi oni bili jednaki ‘nacionalisti’...” (M. [pegelj, PRVA FAZA RATA 1990. - 1992.: PRIPREMA JNA ZA AGRESIJU I HRVATSKI OBRAMBENI PLANOVI, u : RAT U HRVATSKOJ I BOSNI I HERCEGOVINI 1991. - 1995, Zagreb-Sarajevo 1999, str. 39).
238

predlagalo “ustavne promjene vezane za nadle`nosti i funkcionisanje Predsjedni{tva SFRJ”.9 Smatraju}i da su ustavne nadle`nosti Predsjedni{tva SFRJ ograni~ene, u novonastalim prilikama nedovoljne, te da je potrebna promjena uloge i ovla{tenja tog organa za nove uslove i da jedino ono mo`e preuzeti ulogu izvo|enja zemlje iz krize, vojno rukovodstvo se zalagalo da Predsjedni{tvo treba da preuzme rukovo|enje dr`avom.10 Taj unitaristi~ki koncept je u su{tini zna~io da Predsjedni{tvo SFRJ iza|e iz ustavnih okvira i nadle`nosti.11
9 R. Dizdarevi}, nav. dj., str. 156; V. Kadijevi}, nav. dj., str. 65-66; M. Had`i}, ARMIJSKA UPOTREBA TRAUMA, u : SRPSKA STRANA RATA — TRAUMA I KATARZA U ISTORIJSKOM PAM]ENJU, Beograd 1996, str. 569. S tim u vezi, Miroslav Had`i} tvrdi: “Kako se kriza zao{travala rasla je u~estalost, ideolo{ki i politi~ki beskompromisnih, nastupa vojnog vrha, a opadala je njegova sposobnost delatnog spre~avanja ratnog raspada Jugoslavije. Armijska intervencija u yu-krizu obele`ena je dvema konstantama: generali su politi~kim ~injenjem neprekidno izlazili iz svojih nadle`nosti, a ne~injenjem (i pogre{nim ~injenjem) u svom delokrugu pospe{ili su ratno razaranje rodne im dr`ave” (M. Had`i}, nav. dj., str. 569). 10 Isto. Kod pojedinaca u vojnom rukovodstvu se u toku 1989. - 1990. pojavilo nezadovoljstvo {to se odlu~nije ne pru`a otpor velikosrpskom nacionalizmu i Milo{evi}evoj politici koja je razbijala Jugoslaviju. Najodre|eniji u toj kritici, koja je upu}ivana generalu Kadijevi}u, bili su admiral Petar [imi} i general-pukovnik Simeon Bun~i} (R. Dizdarevi}, nav. dj., str. 161). Admiral [imi} je bio nekoliko godina predsjednik Komiteta SKJ u JNA, kao i u vrijeme dok je Raif Dizdarevi} bio u Predsjedni{tvu. [imi} je, po Dizdarevi}u, bio politi~ki najzrelija li~nost u tada{njem vojnom rukovodstvu, sa sna`nim moralnim i politi~kim integritetom. Zbog polo`aja koji je zauzimao i politi~kih kvaliteta, on je, po Dizdarevi}u, bio sna`na brana prodoru bilo kakvih, posebno velikosrpskih uticaja na vojno rukovodstvo i nepomirljiv prema nacionalisti~kim pojavama u Armiji. S tim u vezi, Dizdarevi} pi{e kako je on davao sna`an li~ni pe~at djelovanju SK u JNA, u kojoj je u`ivao nesumnjiv ugled. Na`alost, admiral [imi} je, nakon jednog sastanka vojnog rukovodstva kod Kadijevi}a 1990. do`ivio smrtonosan mo`dani udar (Isto, str. 161-162). Smr}u admirala Petra [imi}a (11. aprila 1990.) u vojnom rukovodstvu definitvno su prevladale koncepcije admirala Branka Mamule i njegovog pulena Veljka Kadijevi}a i brzo je donesen novi Zakon o narodnoj odbrani. 11 R. Dizdarevi}, nav. dj., str. 156. Kadijevi} je u prvoj polovini 1990, polaze}i od ocjene da tada u Jugoslaviji nije bilo institucije u kojoj bi se o “ozbiljnim” temama, kao {to je, po njemu, bilo “po{tivanje Ustava SFRJ i saveznih zakona”, moglo razgovarati, zastupao tezu da Predsjedni{tvo SFRJ mora preuzeti funkciju “stvarnog {efa dr`ave (raditi sve poslove)”. U tom se slu~aju SIV morao “staviti pod kontrolu
239

Do 15. maja 1989. izgleda nije bilo mogu}e manipulirati Predsjedni{tvom SFRJ, iako je Milo{evi} dr`ao “sve konce” u rukama, “ne samo u Beogradu i Srbiji, nego i u Bosni” {to su, pored ostalog, pokazali i doga|aji pred Skup{tinom SFRJ, 28. februara 1989. Izborom Borisava Jovi}a to se mo`e pratiti i od 15. maja 1989, dok je bio potpredsjednik, a najkasnije od kada se u vojnom odmarali{tu u Kuparima (od 1.-12. avgusta 1989.) skupila i oformila neformalna grupa (Jovi}, Kadijevi}, Milo{evi} i Trifunovi}), koja je vodila “intimne razgovore” o “budu}nosti Jugoslavije”, odnosno rasturanju Jugoslavije. Pri tome je vojno rukovodstvo i li~no general Kadijevi}, prihvataju}i velikosrpsku nacionalisti~ku ideologiju, politiku i praksu, “u svemu” imao iste stavove kao i nacionalisti~ko rukovodstvo Srbije, tzv. “Srpska koordinacija”.12 U Kuparima su se u prvoj polovini avgusta 1989. Milo{evi} i Kadijevi} dogovorili “o politi~kom i vojnom anga`ovanju JNA u raspletu jugoslovenske krize”. Time se Kadijevi} priklonio Milo{evi}u i JNA je ulazila “u opasne vode jednonacionalnog velikosrpskog pona{anja”.13 Od tada su, uglavnom, kod Jovi}a konstantno odr`avani tajni sastanci sa Kadijevi}em, Milo{evi}em, Zelenovi}em, Bu}inom, Gra~aninom i drugima.14 Milo{evi} je organizovao i odr`avao sastanke sa ~lanovima drugih foruma, koji tako|e nisu bili pravi forumi, nego neformalne grupe odabranih funkcionera, koje je pozivao na razgovore. Pri tome ih je unaprijed usmjeravao {ta bi “bilo pametno”, s tim {to je klju~ne odluke donosio on li~no.15
Predsedni{tva”, kako bi se “zauzdao” u “samostalnoj borbi za vlast i za stvaranje neke nove partije i ‘novog’ socijalizma”. Po toj je opciji, sve promjene Ustava SFRJ i poslove oko toga trebalo da preuzme Predsjedni{tvo, uklju~uju}i i one, koje su bile u nadle`nosti SIV-a (B. Jovi}, nav. dj., str. 142). 12 B. Jovi}, POSLEDNJI DANI SFRJ, drugo izdanje, Kragujevac 1996, str. 45. S tim u vezi, Jovi} je ocijenio da Srbiju to, “svakako zbli`ava sa Armijom”, s tim {to je, po njemu, izme|u ostaloga bilo “jasno da joj je Srbija”, u odnosu na druge republike, “~vr{}a uzdanica” (Isto). 13 B. Mamula, nav. dj., str. 158. Imaju}i to u vidu, Mamula je zaklju~io: “Ni{ta se gore nije moglo dogoditi JNA i Jugoslaviji. Time je bilo uslovljeno sve drugo, {to }e se zbiti te i narednih godina” (Isto). 14 B. Jovi}, nav. dj., str. 45-48. 15 B. Jovi}, KNJIGA O MILO[EVI]U, Beograd 2001, str. 59.
240

O svim va`nim pitanjima Milo{evi} i Jovi} su vi{e puta razgovarali u “~etiri oka”, a u Koordinaciji i sa drugim partijskim funkcionerima.16 Sve “sudbonosne” odluke, uglavnom, su pripremali: Milo{evi}, Jovi}, Bogdan Trifunovi}, Petar Gra~anin i drugi (u po~etku Dobrica ]osi}, Jovan Ra{kovi} i drugi), zajedno procjenjuju}i situaciju.17 To je bila grupa koja je ~inila srpski politi~ki vrh. Grupu sastavljenu od naju`eg vojnog rukovodstva predstavljali su generali Kadijevi} i Ad`i}, admiral Stane Brovet, zatim u sjeni admiral Mamula i dr.18 I jedni i drugi su od 1989. ~inili jedinstvenu grupu, kojom je rukovodio Milo{evi}, a koja je planirala i pripremala osvaja~ke ratove u Republici Hrvatskoj i Republici Bosni i Hercegovini, uklju~uju}i i genocid nad Bo{njacima. U septembru 1989. Kadijevi} (vjerovatno nastavljaju}i Mamuline veze) je bio u SSSR-u, o ~emu je 19. septembra referisao Jovi}u, navode}i, izme|u ostalog, da je “vojska nezadovljna svojom pozicijom”, zbog ~ega je (Kadijevi}) bio “zabrinut ~ak i za na{u budu}nost ako bi do{lo do retrogradnih procesa u SSSR-u”.19 Situacija u zemlji i svijetu je procjenjivana na tim sastancima grupe, s tim {to je sastav u~esnika bio razli~it. General Kadijevi} je 28. septembra 1989. referisao Jovi}u, a ne Drnov{eku, “jer se boji da }e sve preneti nosiocima separatisti~ke politike“, “da je u JNA izvr{ena detaljna procena situacije posle usvajanja slovena~kih
16 Isto. 17 Isto, str. 12. 18 M. [pegelj, nav. dj., str. 51. 19 B. Jovi}, POSLEDNJI DANI SFRJ, str. 49. O “aktuelnom stanju u SSSR” Jovi} je u svojim memoarima za dan 18. novembar 1989, izme|u ostalog, naveo: “U vojnom vrhu raste nezadovoljstvo. Nisu o~ekivali da }e vojska i vojna proizvodnja do}i pod udar perestrojke. Nezadovoljni su padom standarda i ugleda u dru{tvu.... (Isto, str. 69). Veze vojnog rukovodstva SFRJ sa SSSR su postojale jo{ od ranije. Na vojno rukovodstvo je, posebno kod generala Kadijevi}a, postojao odre|eni spoljni uticaj iz vojnog vrha SSSR-a, s kojim je postojala tijesna povezanost. Kadijevi}eve ocjene Gorba~ovljeve “perestrojke” su bile negativne, za razliku od sovjetskog vojnog vrha, koga je pozitivno ocjenjivao (R. Dizdarevi}, nav. dj., str. 165-167). Detaljnije o tome vidi: B. Jovi}a (B. Jovi}, nav. dj., str. 141, 236, 276, 295 i dr.).
241

amandmana”.20 Jovi} u oktobru, novembru i decembru 1989. redovno “razgovara” sa Milo{evi}em (“u ~etiri oka”), Kadijevi}em, Gra~aninom i Trifunovi}em.21 Gra~anin 8. januara, tako|e, referi{e Jovi}u. Kod Milo{evi}a je 10. januara, “u otvorenom drugarskom razgovoru od skoro tri sata”, odr`an sastanak, na kome su, pored Milo{evi}a bili prisutni: Jovi}, Trifunovi}, Gra~anin i Zoran Sokolovi}. Tada je, izme|u ostalog, zaklju~eno da se posebno dr`i “~vrsta veza i saradnja sa Armijom.... Barjak }e nositi predstavnici JNA, a mi }emo podr`avati, da ne budemo mi na ~elu, jer bi delovalo odbojno za Hrvate i Makedonce. Armija prihvata takvu ulogu”.22 Jovi} je od januara 1990. sa Kadijevi}em sve ~e{}e. Kadijevi} mu je 19. januara iznio ocjene General{taba o situaciji u Jugoslaviji. Poslije prekida XIV kongresa SKJ Jovi} je 26. januara Kadijevi}a pozvao da ga “upozori” “na opasnost po integritet zemlje od neposrednih separatisti~kih namera”. U `elji da “sprije~i” otcjepljenje Slovenije Jovi} ukazuje na potrebu poja~avanja vojnog prisustva u toj republici, zatim na Kosovu, te na “kriti~nu ta~ku” “za bezbednost zemlje i za ustavni poredak” — “nacionalno me{ovite sredine, a naro~ito Hrvatska i Bosna i Hercegovina, pa i Makedonija”, gdje bi “mogli izbiti me|unacionalni konflikti i krvoproli}e”.23 Polaze}i od ocjene da Jugoslaviji prijeti untra{nja (a ne spoljna) opasnost, Jovi} je naglasio da JNA, “ako bude na to pripremljena i odgovaraju}e raspore|ena”, “mora biti spremna za akciju u roku od nekoliko sati, na svim terenima”. S tim u vezi, Kadijevi} ga obavije{tava “da oni razra|uju detaljne planove, za svaku situaciju. Upravo rade na tome”.24
20 Isto, str. 57. 21 Isto, str. 57-87. 22 Isto, str. 88. 23 Isto, str. 91-94. 24 Isto, str. 94. O tim detaljnim planovima Kadijevi} je rekao da }e “globalno upoznati celo Predsedni{tvo”, a Jovi}a “i u detaljima. “Drnov{eka ne}e upoznati sa detaljima, jer se boji da }e sve preneti nosiocima separatisti~ke politike. Na `alost. Uvek je najslabija strana svake strategije i svakog plana odbrane bila njegovo poznavanje od protivni~ke strane” (Isto).
242

U razgovore se pored Kadijevi}a, oko koga se okupljalo “tvrdo i dogmatsko jezgro unutar JNA”, potpuno na strani Milo{evi}a,25 sve vi{e uklju~uje i general Blagoje Ad`i}, na~elnik General{taba.26 Na sastanku kod Jovi}a, 13. februara, kome su, pored njega, prisustvovali Milo{evi}, Kadijevi}, Gra~anin i Zelenovi}, Neformalna grupa, koja je, zajedno sa Srpskom koordinacijom, fakti~ki bila vojnopoliti~ki vrh Velikosrpskog pokreta, konstatuje da }e “biti rata”.27 Na sastanku Predsjedni{tva SFRJ na komandnom mjestu Vrhovne komande oru`anih snaga, 22. februara 1990, general Kadijevi} je referisao “o daljoj izgradnji koncepcije narodne odbrane”, pri ~emu je, pored “razrade odbrane od spoljnog neprijatelja u svim varijantama i u novonastaloj situaciji”, detaljnije razradio “aspekt uloge Armije u suzbijanju ‘unutra{njeg neprijatelja’”.28 General Blagoje Ad`i} je, u razgovoru sa Jovi}em (u dvoje), 26. februara, o{tro napao srpsku politiku, smatraju}i da je Srbija “ostala sama....”, te insistirao na ~injenici da se “mora po}i od sile, pa polako i}i ka politici...”.29 Vojno rukovodstvo je u prolje}e 1990. javnije i otvorenije iznosilo svoje ciljeve i tvrdilo kako “samo jaka unitarna dr`ava mo`e prebroditi aktuelnu krizu, kako samo tako JNA mo`e dobiti svoju izgubljenu dr`avu”. U toj potrazi za dr`avom vojno rukovodstvo je, i li~no general Kadijevi}, doslovno tvrdilo da }e se za te socijalisti~kokomunisti~ke ideje tu}i oru`jem.30 Polaze}i od ocjene da JNA nije imala svoju dr`avu, jer je ona, “najprije ustavno-pravno ...., a zatim i stvarno postala vojska bez
25 B. Mamula, nav. dj., str. 166. 26 B. Jovi}, nav. dj., str. 95-103 i dr. 27 Isto, str. 108. 28 Isto, str. 118. Jovi} je te aktivnosti u svojim memoarima prokomentarisao na sljede}i na~in: “Osetila armija opasnost od gra|anskog rata i raspar~avanja Jugoslavije. Bar onaj deo armije koji je napisao referat” (Isto). 29 Isto, str. 119-120. 30 M. [pegelj, nav. dj., str. 47. Tu je tvrdnju general Kadijevi} iznio generalima na sastanku, u jesen 1988, u Top~ideru, kome je prisustvovao i general [pegelj. Tom je sastanku prisustvovao i penzionisani admiral Mamula (Isto).
243

svoje dr`ave”, vojno rukovodstvo je krajem osamdesetih i po~etkom devedesetih godina XX stolje}a, udru`eno s Milo{evi}em i drugim nosiocima Velikosrpskog pokreta, krenulo u potragu za dr`avom koju bi do`ivljavalo kao svoju. Po~elo je sebi stvarati dr`avu i odre|ivati joj granice, jer je “bilo potpuno izvjesno da se bez jasno definisane nove jugoslovenske dr`ave” JNA nije mogla odr`ati onakva kakva je bila i htjela biti.31 Tu je dr`avu (Velika Srbija, sa zapadnom granicom na liniji Karlobag - Karlovac - Virovitica, u kojoj bi svi Srbi bili okupljeni) vojnom rukovodstvu ponudio Milo{evi} i vojska se stavila u njegovu slu`bu,32 {to je general Kadijevi} i priznao tvrdnjom da stvara “novu jugoslovensku dr`avu ..., srpskog i crnogorskog naroda”.33 U martu 1990. nastavljeni su kontakti i razgovori izme|u Jovi}a i Milo{evi}a, te sa Sokolovi}em, Radmilovi}em, Vu~eti}em i drugim ~elnim ljudima Republike Srbije, kao i sa Kadijevi}em.34 U “du`em razgovoru” 21. marta 1990. Milo{evi} i Jovi} su se ponovo usaglasili o istjerivanju Slovenije iz Jugoslavije, napominju}i da u svom programu politi~ke borbe moraju zadr`ati “cilj o~uvanja Jugoslavije”. Jugoslavija je, po njima, mogla i bez Slovenije, jer im je u tom slu~aju , bilo lak{e — “lak{e }emo bez njih sa Hrvatima”, tvrdio je Jovi}, sa ~ime se usaglasio i Milo{evi}.35 Na sastanku zvani~ne “koordinacije” u Republici Srbiji, 26. marta 1990, na kome su u~estvovali “svi ~elni funkcioneri (Republika, SK, SSRN, Sindikat, Komora, Grad)”, kao i Slobodan Gligorijevi} — Ajga, predsjednik Skup{tine SFRJ, razmijenjena su mi{ljenja “o klju~nim pitanjima politi~ke situacije i zajedni~ke orijentacije za rad”. Ocijenjeno je da se “ostvaruje proces raspadanja Jugoslavije na sli~an na~in kao {to se to desilo sa SKJ”, te da je taj proces nezaustavljiv. U
31 Isto, str. 47-48; V. Kadijevi}, nav. dj., str. 78. 32 M. [pegelj, nav. dj., str. 48. 33 Isto; V. Kadijevi}, nav. dj., str. 90 i 93. Kadijevi} je nastojao objasniti da “glavni motiv” za takav njihov “stav nije bio samo u potrebi da JNA ima svoju dr`avu, ve}, prije svega, u uvjerenju da ima naroda u Jugoslaviji koji zaista `ele da `ive u zajedni~koj dr`avi, pa zato takvu dr`avu treba i stvoriti” (V. Kadijevi}, nav. dj., str. 90). 34 B. Jovi}, nav. dj., str. 123-124, 127-131 i dr. 35 Isto, str. 125.
244

takvoj je situaciji ocijenjeno da }e Srbija voditi “iskrenu” “politiku opstanka federativne Jugoslavije, ali }e se spremiti da `ivi i bez Jugoslavije”. U “eventualnom raspadu zemlje” ra~unali su na jedinstvo sa Crnom Gorom. Pri tome su zaklju~ili da Makedoniju ne}e moliti.36 Politi~ko rukovodstvo Srbije na tom je sastanku odredilo svoje ratne ciljeve — bitka za teritorije - uspostavljanje granice “unutar koje se ne}e ratovati. Van te granice rat se ne}e mo}i izbe}i, jer Bosna i Hercegovina ne}e mo}i da opstane kao dr`ava, a bitka oko teritorije bez krvi te{ko je zamisliva”.37 Srpska “koordinacija” je, tako|e, zaklju~ila da Srbija “ne}e pristati na konfederaciju”,38 procijenila “da }e se Jugoslavija verovatno raspasti...”39 i odlu~ila da Srbija “odmah pristupi izradi novog ustava koji }e biti sposoban da ‘pokrije’ novu samostalnu srpsku dr`avu”.40 Usvojenom strategijom budu}eg djelovanja (razbijanja Jugoslavije, odre|ivanje ratnih ciljeva i formiranje nove samostalne srpske
36 Isto, str. 131. Jovi} na vi{e mjesta pominje sastanke i ocjene “koordinacije” u Predsjedni{tvu Srbije (vidi: B. Jovi}, nav. dj., str. 87 i 135), {to ukazuje da je, mo`da, to bio stvarni rukovode}i organ Velikosrpskog pokreta. 37 Isto. 38 Isto. Politi~ko rukovodstvo Srbije je odbilo mogu}nost prihvatanja konfederacije. “Jedini mogu}i na~in da se to prihvati, ali koji je neostvariv”, bio je, pi{e Jovi}, “ugovorna garancija prava srpskom narodu i drugim jugo-dr`avicama. Po{to bi to bilo i provokativno tra`enje i neostvarivo, jer bi srpski narod na kraju bio izigran ~ak i kada bi svi na to pristali, realno Srbija nema nikakvog razloga da prihvati konfederaciju. To nam ne mo`e niko nametnuti” (Isto). 39 Isto. Jugoslavija }e se, prema procjeni Velikosrpskog pokreta, odnosno srpskog politi~kog rukovodstva, kako pi{e Jovi}, “.. raspasti ve} vidljivom tehnologijom: republike }e jedna po jedna (po~ev od Slovenije) doneti nove ustave, koji }e biti u sukobu sa va`e}im ustavom Jugoslavije, a o novom Ustavu Jugoslavije ne}e se posti}i saglasnost. Na taj na~in Jugoslavija }e nestati, pa }e se postaviti pitanje konfederacije do koje ne}e do}i, nego }e nastati sukobi usled neslaganja srpskog naroda u Hrvatskoj i u BiH sa takvom nacionalnom pozicijom (odvajanje od matice i pretvaranja u nacionalnu manjinu)” - Isto. 40 Isto, str. 132. S tim u vezi, ocijenjeno je da je “sre}a {to je ustavnim amandmanima na Ustav SR Srbije 28. II 1989. uspostavljena dr`avna nadle`nost SR Srbije na celoj teritoriji. Srbija mora bii spremna za predstoje}e doga|aje koji se name}u van njene volje” (Isto).
245

dr`ave) “koordinacija” je odredila, pored ostalog, i odnos prema svim konstitutivnim elementima Federacije. Tako je, na primjer, Srbija drugim republikama branila dono{enje ustava, a prva je donijela ustav koji je bio u suprotnosti sa ustavom SFRJ. Tu strategiju stvarnih postupaka pratio je i plan obmane sopstvene i svjetske javnosti. Pri tome su la` smatrali “operativnim maskiranjem”. Ovako koncizno izlo`ena dvokolosje~na (i dvoli~na) aktivnost zvani~nih organa Srbije, koja se potpuno realizovala u narednim godinama, ukazuje na bitne elemente i metode Velikosrpskog pokreta i ~injenicu da je on do tada potpuno ovladao polugama vlasti u Srbiji i jasno pokazao aspiracije da to uradi i u saveznim polugama, u cilju ostvarenja Velike Srbije. Istovremeno su prikrivane te namjere tobo`njom borbom za o~uvanje i u~vr{}ivanje jugoslovenske federacije. Ta dvoli~na politika osta}e konstanta pona{anja Velikosrpskog pokreta. Kadijevi} je na sjednici Predsjedni{tva SFRJ 3. aprila 1990. referisao o stanju u zemlji, pri ~emu se, polaze}i od ocjene “da je naru{avanje ustavnog poretka masovno, da zemlji preti haos i gra|anski rat”, zalo`io za “dosljedno” osiguranje ustavnog poretka, primjenom Ustava SFRJ i preduzimanjem mjera “prema svima koji se toga ne pridr`avaju, da se podr`i celina programa SIV-a, a ne samo neki delovi i da se intenzivira rad na novom Ustavu”. O tim prijedlozima mjera i evoluciji vojnih shvatanja Jovi} je dugo razmi{ljao.41 Tri sedmice kasnije (26. aprila 1990.) Kadijevi} upla{en (“nervozan i uznemiren situacijom”) ponovo referi{e Jovi}u (budu}em predsjedniku Predsjedni{tva SFRJ), s uvjerenjem da je taj sastanak i razgovor “va`niji od svih sednica i svih razgovora” koji su tada u Jugoslaviji mogli biti odr`ani, ukazuju}i mu na ~injenicu sprje~avanja “cepanja Jugoslavije” i “gra|anskog rata”, iznose}i “celinu procene novonastale situacije” (“na me|unarodnu situaciju i stanje u zemlji”) i prijedloge “{ta da se radi”. S tim u vezi, on je

41 Isto, str. 133-137; ARHIV INSTITUTA ZA ISTRA@IVANJE ZLO^INA PROTIV ^OVJE^NOSTI I ME\UNARODNOG PRAVA U SARAJEVU (u daljem tekstu: AIIZ) , inv. br. 2-2442, Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina, Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane, Pov. br. 490-1, 21. mart 1991, Sarajevo — Okru`nom {tabu Teritorijalne odbrane Tuzla, Informacija o aktuelnim doga|ajima.
246

ukazao kako su razra|ene sve mogu}e varijante aktivnosti i upotrebe JNA — “planovi su pripremljeni”, pri ~emu je, “sli~no kao i na Kosovu, u svim kriti~nim delovima zemlje, pre svega u Hrvatskoj i Sloveniji, osigurao da u najkra}em roku mogu sve da stave pod svoju kontrolu”. Iznose}i te prijedloge, Kadijevi} je Jovi}u rekao da ono {to }e njemu re}i to “ne mo`e nigde da iznese”, jer, po njemu, nema institucije “u kojoj se o tome mo`e razgovarati”. S tim u vezi, Jovi} navodi da se “svelo na to da je ipak dobro”, kako su “tempirali dalji rad”, da to tamo ostane dok je on predsjednik Savjeta za za{titu ustavnog poretka, gdje }e se “glavne stvari de{avati”, a onda kada u Predsjedni{tvu preuzme funkciju predsjednika da se ide dalje, jer bi, po njemu, druga~ije “bilo neizvodljivo, to je bar jasno”. Jovi} je tog dana, pored ostalog, rezonovao “Slovenija neka se otcepi ako ho}e, i bilo bi bolje”.42 Krajem aprila 1990. na sastanku kod generala Kadijevi}a, prilikom procjene situacije u zemlji, dogovoreno je da general Ad`i} otputuje u Pariz, admiral Brovet u Moskvu (kod mar{ala Jazova), a penzionisani admiral Mamula u London, i iznesu “na{e vi|enje situacije” i uka`u “na mjere koje }emo preduzeti, budemo li primorani”.43 ^etvrtog i 11. maja 1990. odr`ane su sjednice Saveznog savjeta za za{titu ustavnog poretka o stanju u zemlji. Na prvoj je, po Jovi}u, postignuto “izuzetno jedinstvo u svakom pogledu”, a na drugoj jednoglasno usvojen “izuzetno dobar materijal o stanju u zemlji”.44 Funkcija predsjednika Savjeta za za{titu ustavnog poretka, za koju se “s grdnom mukom” izborio poslije ~etiri mjeseca (14. septembra

42 B. Jovi}, nav. dj., str. 139-143. 43 B. Mamula, nav. dj., str. 181-182. Admiral Brovet je po~etkom jula 1990. referisao o putu u Moskvu i razgovorima koje je vodio sa Jazovim. General Ad`i} je posjetio General{tab Francuske. Admiral Mamula je krajem novembra 1990. posjetio London (Detaljnije o tome: B. Mamula, nav. dj., str. 181-184). 44 B. Jovi}, nav. dj., str. 145. Ocjenjuju}i sjednicu od 11. maja 1990, Jovi} u svojim memoarima pi{e: “Ante Markovi} bio je u Iraku i nije mogao da nam smeta. To je odli~na osnova za istupanje u Skup{tini SFRJ posle izbora za Predsednika” (Isto).
247

1989.),45 Jovi}u je omogu}avala prakti~no paralelan rad Neformalne grupe, za koju je i sam rekao da je sve odlu~ivala. Oformljena je u prvoj polovini avgusta 1989. u Kuparima, kada su razra|ena mnoga
45 Isto, str. 48. Slobodan Milo{evi} se sredinom maja 1989. dogovorio sa Dragutinom Zelenovi}em, ~lanom Predsjedni{tva SFRJ iz Vojvodine, da Jovi}a predlo`e za predsjednika Savjeta za za{titu ustavnog poretka. Pored toga, Milo{evi} je o tome razgovarao i sa Rahmanom Morinom, predsjednikom Pokrajinskog komiteta SK Kosova, da uti~e na Rizu Sapund`iu, ~lana Predsjedni{tva SFRJ sa Kosova, da to podr`i, te sa Nenadom Bu}inom, ~lanom Predsjedni{tva SFRJ iz Crne Gore (Isto, str. 9). U razgovoru Drnov{eka sa Jovi}em o glavnim zadacima Predsjedni{tva, podjeli posla, stilu rada i dr, Jovi} je otvoreno rekao da je zainteresovan za rad Savjeta za za{titu ustavnog poretka, odnosno da bude predsjednik Savjeta. Drnov{ek se usprotivio tome, smatraju}i “da to ne bi moglo zato {to je savezni sekretar za unutra{nje poslove iz Srbije”, na {ta je Jovi} odgovorio da to “nije nikakav formalni ni stvarni razlog, ako postoji poverenje. Nema ni u Ustavu ni u zakonima takvog ograni~enja. O~igledno je da je u pitanju tradicionalno nepoverenje prema kadrovima iz Srbije”, pi{e Jovi} (Isto, str. 7-8, 11, 25, 29 i dr.). Na prvom sastanku Predsjedni{tva SFRJ o programu rada, aktuelnim zadacima i rasporedom zadu`enja, 17. maja 1989, razmatrano je i pitanje Savjeta za za{titu ustavnog poretka. Drnov{ek, predsjednik Predsjedni{tva je predlo`io da on li~no rukovodi Savjetom, dok ne budu izabrani ~lanovi Predsjedni{tva iz Bosne i Hercegovine, a da ~lanovi budu Jovi} i Bu}in. To je i usvojeno. Me|utim, Jovi}u nije bilo jasno “{ta ti Slobodanovi dogovori zna~e. Izgleda da njegovi sagovornici nisu svesni u kakav period ulazimo i {ta zna~i takvo non{alantno, ~ak neozbiljno pona{anje” (Isto). Jovi} je 24. avgusta 1989. dogovorio sa Zelenovi}em i Bu}inom kako da “uspje{no” rije{e pitanje predsjednika Savjeta za za{titu ustavnog poretka, o ~emu je, tvrdi Jovi}., trebalo donijeti odluku na sljede}oj sjednici. O tome Jovi} u svojim memoarima pi{e: “Treba nam jo{ Riza i Vasil. Ne vredi razgovarati s njima. Ja }u zamoliti Slobu da to zavr{i preko Rahmana i Pan~evskog. Sloba prihvata. Razgovara}e i sa Vasilom li~no...” (Isto, str. 46-47). Predsjedni{tvo SFRJ je na sjednici od 14. septembra 1989. usvojilo sastav Savjeta za za{titu ustavnog poretka: Borisav Jovi} (predsjednik) i ~lanovi Bogi} Bogi}evi} i Vasil Tupurkovski (Isto, str. 48). Savjet za za{titu ustavnog poretka odr`ao je 25. septembra 1989. sjednicu, na kojoj je, u vezi sa amandmanima na Ustav Slovenije, general Kadijevi} izlo`io i “koncept akcije ako Slovenci usvoje amandmane”, sa kojim Jovi} nije bio zadovoljan, jer je vojni vrh odustao “od spre~avanja neustavnog pona{anja...”, ~ime su, po Jovi}u, “radikalno ustuknuli”. S tim u vezi, on je, izme|u ostalog, zaklju~io: “Veliko je pitanje {ta se mo`e i vojsci i Veljku verovati, ako prave ovako velike oscilacije u stavovima” (Isto, str. 53-54).
248

pitanja strategije i taktike ostvarenja pune prevlasti u SFRJ ili njenom svo|enju na Veliku Srbiju.46 U tom smislu je u potpunosti bila u funkciji realizacije politike zvani~ne Koordinacije Republike Srbije utvr|ene 26. marta 1990. Nare|enje za razoru`anje TO nesrpskih republika, od 14. maja 1990,47 jedan je od klju~nih poteza navedene Neformalne grupe, kome se republike nisu mogle oduprijeti. Sljede}eg je dana vojno rukovodstvo izdalo naredbu o preklasifikaciji i organizaciji dijela jedinica JNA iz “B” u “A” tip i formiranju posebnih mobilnih sastava, ~ija je glavnina snaga bila raspore|ena u mjestima gdje je dominiralo srpsko stanovni{tvo.48 Od dolaska Borisava Jovi}a, Milo{evi}evog eksponenta na ~elo Predsjedni{tva SFRJ, 15. maja 1990, Grupa je jo{ potpunije izvr{avala svoju parafunkciju i sprovodila politiku utvr|enu 26. marta na Srpskoj koordinaciji. Borisav Jovi} je u narednom periodu odr`avao stalne kontakte i vodio tajne razgovore sa Slobodanom Milo{evi}em, generalom Veljkom Kadijevi}em, Petrom Gra~aninom i oni s njim. Zala`u}i se deklarativno za o~uvanje Jugoslavije, Milo{evi} i Jovi} su razra|ivali planove o novoj Jugoslaviji. Sprovode}i zaklju~ke Koordinacije, Jovi} je na sjednici Predsjedni{tva SFRJ 15. maja 1990, prilikom preuzimanja du`nosti

46 Isto, str. 45. 47 AIIZ, inv. br. 2-917, Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina, Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane, Broj DT /dr`avna tajna — prim. S. ^./ 06/1, 134. septembar 1990. — Predsjedni{tvu SR BiH. Osamnaest dana prije dono{enja tog nare|enja (26. aprila 1990.) Kadijevi} je, u razgovoru sa Jovi}em, daju}i “analizu” me|unarodne situacije i “doma}e politi~ke scene”, ukazao na zna~aj stavljanja republi~kih nadle`nosti iz oblasti TO pod kontrolu JNA (“Republike ~ak imaju neke nadle`nosti u odnosu na teritorijalnu odbranu, to armija mora maksimalno da stavi pod svoju kontrolu”) — B. Jovi}, nav. dj., str. 139-143. 48 D. Marijan, JUGOSLOVENSKA NARODNA ARMIJA U AGRESIJI NA REPUBLIKU HRVATSKU 1990. - 1992. (u daljem tekstu: JUGOSLOVENSKA NARODNA ARMIJA...), ^asopis sa suvremenu povijest 33, br. 2, Hrvatski institut za povijest, Zagreb 2001, str. 293-294.
249

predsjednika, otvoreno (“jasno i javno”) iznio svoj stav prema budu}nosti Jugoslavije, otvaraju}i proces njenog rastakanja:”ko god `eli mo`e da iza|e iz Jugoslavije mirnim putem.... i da niko nije du`an da ostane u Jugoslaviji na silu, ako to ne `eli, ali da se neustavna i protivzakonita samovolja ne mo`e tolerisati”.49 U razgovoru sa Jovi}em, 8. juna 1990, Kadijevi} (“zbunjen i razo~aran odlukom rukovodstva Srbije da formira Socijalisti~ku partiju”, jer je to, po njemu, “definitivni raspad Jugoslavije”) ga obavje{tava o novom rasporedu vojske, spoljno-politi~kim akcijama vojnog vrha, “novim saznanjima o ameri~kim akcijama prema Jugoslaviji” i dono{enju Odluke o formiranju posebnih motorizovanih korpusa u regionima Zagreba, Knina, Banja Luke i Hercegovine, “koji }e biti sposobni, po potrebi, da budu u funkciji kao na Kosovu”.50 Novi raspored vojske i formiranje posebnih motorizovanih operativnih sastava (a ne korpusa) u regionima Zagreba, Knina, Banja Luke i Hercegovine (Oklopna brigada u ^apljini) bili su u direktnoj vezi sa planom istjerivanja Slovenije i Hrvatske iz SFRJ, odnosno izradom (ili doradom) plana RAM, {to je o~igledno iz

49 B. Jovi}, nav. dj., str. 145. Prilikom preuzimanja du`nosti predsjednika Predsjedni{tva SFRJ 15. maja 1990, Jovi} je odr`ao pristupni govor, koji je, po njemu, “imao izuzetno veliki publicitet i bio predmet sna`ne podele — odobravanja i osporavanja”, u kome je prvi put “tada jasno i javno rekao da ko god `eli mo`e da iza|e iz Jugoslavije mirnim putem. Da treba da donesemo Zakon o otcepljenju i da niko nije du`an da ostaje u Jugoslaviji na silu, ako to ne `eli, ali da se neustavna i nezakonita samovolja ne mo`e tolerisati” (Isto). Toj su sjednici prisustvovali i svi predsjednici republika (Isto). 50 Isto, str. 152. S tim u vezi, Kadijevi} je obavjestio Jovi}a i o tome da }e obaviti “seriju razgovora sa stranim vojnim faktorima (Brovet u Moskvi, Ad`i} u Parizu i Londonu, Veljko }e pozvati ameri~kog ministra), da im objasne da }e ovakva politika SAD prema Jugoslaviji dovesti do njenog raspada i tra`i}e da prestanu sa me{anjem u njene unutra{nje stvari” (Isto). Dvije sedmice ranije (26. aprila) Kadijevi} je, u razgovoru sa Jovi}em, govore}i o me|unarodnoj situaciji, naveo kako }e generala Ad`i}a poslati u Francusku i Englesku “na neke vojne izlo`be”, gdje }e im “jasno staviti do znanja da ne}emo dozvoliti raspad zemlje ni gra|anski rat“. To je Jovi} komentarisao na sljede}i na~in : “Raspad zemlje je ve} po~eo to Englezi vide isto kao mi ili jo{ bolje od nas” (Isto, str. 141).
250

rasporeda tih oklopnih jedinica, i formiranja “nove Jugoslavije”, za ~ije se “brzo stvaranje” zalagalo vojno rukovodstvo.51 Spoljno-politi~ke akcije vojnog vrha nisu bile ustavne ni zakonski mogu}e. Odlasci generala Broveta u Moskvu i Ad`i}a u Pariz i London nisu bili uskla|eni na nivou Vlade. I te su aktivnosti, u svakom slu~aju, mogle biti u funkciji ispitivanja pulsa u vezi sa planom istjerivanja Slovenije i Hrvatske iz Jugoslavije, odnosno formiranje nove Jugoslavije, ~ime bi ona bila pretvorena u Veliku Srbiju. Poslije Jovi}evog istupa u Skup{tini SFRJ (28. maja 1990. — “Ekspoze o stanju u zemlji i osnovnim zadacima pred kojima se nalazimo”), vojno rukovodstvo je sredinom juna odlu~ilo “da razradi dalji tok aktivnosti na za{titi ustavnog poretka”.52 Milo{evi}ev i Jovi}ev prijedlog o istjerivanju Slovenije iz Jugoslavije, s tim {to je pro{iren i na Hrvatsku, Jovi} je, procjenjuju}i “situaciju u zemlji na osnovu aktuelnih doga|aja”, iznio i generalu Kadijevi}u, u razgovoru 27. juna 1990.53 Tada je Jovi} predlo`io Kadijevi}u da bi Sloveniju i Hrvatsku on “najradije isterao silom iz Jugoslavije, jednostavnim presecanjem granice i progla{enjem da su se svojim odlukama sami doveli u tu situaciju”. Me|utim, istjerivanjem Slovenije i Hrvatske iz Jugoslavije Jovi} nije znao {ta da radi sa Srbima u Hrvatskoj. Pri tome on navodno nije bio “za primenu sile, nego da ih, stavimo (Sloveniju i Hrvatsku — prim. S. ^.) pred svr{en ~in”, ve} je smatrao da treba “razraditi akciju u tom smeru, sa varijantom da se pre kona~nog isterivanja odr`i referendum na osnovu koga bi se odlu~ilo gde izvr{iti razgrani~enje”.54 I general Kadijevi} se usaglasio sa “strategijom” razbijanja Jugoslavije, s tim {to su obojica bili zabrinuti kako da obezbijede ve}inu u Predsjedni{tvu za takvu odluku, “jer }e Makedonac i [iptar bojkotovati, bi}e protiv”. S tim u vezi, zaklju~ili su da je “bosanac”
51 V. Kadijevi}, nav. dj., str. 90. 52 B. Jovi}, nav. dj., str. 149 - 150 i 154. O tome je Kadijevi} 15. juna informisao Jovi}a, pri ~emu je naveo da }e za nedjelju dana pripremiti prijedloge. 53 Isto, str. 159-160. 54 Isto.
251

(Bogi} Bogi}evi} — prim. S. ^.) klju~ni ~ovek, njega opet treba ‘obraditi’”. Na kraju su se Jovi} i Kadijevi} dogovarali da razmisle nedjelju dana, pa da se ponovo sastanu.55 Sljede}eg se dana sa istjerivanjem (“izbacivanjem”) Slovenije i Hrvatske iz Jugoslavije ponovo slo`io i Milo{evi}. On je, u razgovoru sa Jovi}em o stanju u zemlji i u Srbiji, 28. juna od predsjednika Predsjedni{tva tra`io odgovor “... da li vojska ho}e da izvr{i takvo nare|enje?”. Jovi} mu je odgovorio potvrdno (vojska “mora da izvr{i nare|enje”) i da ne sumnja u to, s tim {to je ukazao na problem “{ta je sa Srbima u Hrvatskoj i kako obezbediti ve}inu u Predsedni{tvu SFRJ za takvu odluku”.56 Milo{evi} je tada precizno projicirao granice i na~in “otsecanja” Hrvatske, tako {to je mjesta u kojima su djelovale srpske kolaboracionisti~ke tvorevine zadr`ao u granicama budu}e srpske dr`ave, odnosno Velike Srbije. Naime, on je iznio “dvije ideje: prvo da se ‘odsecanje’ Hrvatske izvr{i tako {to }e li~ko-banijske i korduna{ke op{tine, koje su stvorile zajednicu, ostati sa na{e strane, s tim da se tu kasnije narod referendumom izjasni da li ho}e da ostane ili iza|e, i drugo, da se ~lanovi Predsedni{tva SFRJ iz Slovenije i Hrvatske isklju~e iz glasanja o odluci, jer oni ne predstavljaju onaj deo Jugoslavije koji tu odluku donosi. Ako Bosanac (Bogi} Bogi}evi} — prim. S. ^.) bude za, onda imamo dvotre}insku ve}inu”.57 Milo{evi} je apelovao da se ta odluka donese {to prije (“najkasnije za nedelju dana,” “ako `elimo da spasemo dr`avu”), jer }e “bez Hrvatske i Slovenije” budu}a Jugoslavija, odnosno Velika Srbija, “imati oko 17 miliona stanovnika” a {to je, po njemu, “za evropske prilike” bilo dovoljno.58
55 Isto. U razgovoru sa Kadijevi}em u vezi sa istjerivanjem Slovenije i Hrvatske iz Jugoslavije Jovi} je istoga dana razgovarao i sa Petrom Gra~aninom, koji ga informisao “o aktuelnom bezbedonosnom stanju u zemlji” i obavijestio da su Slovenci odlu~ili “da likvidiraju slu`bu dr`avne bezbednosti” (Isto, str. 160). 56 Isto. str. 161. 57 Isto. 58 Isto.
252

Jovi} je, nakon {to je Slovenija objavila “Deklaraciju o samostalnosti”, a kosovska Skup{tina proglasila “Kosovo republiku” (2. jula 1990.), 4. jula 1990. s Kadijevi}em razgovarao o novonastaloj situaciji. General je ocijenio da je potrebno da Predsjedni{tvo SFRJ “na konkretan na~in manifestuje da je upotreba vojske na pomolu”, te da u drugoj fazi donese i “stvarnu odluku” o njenoj upotrebi. Ukoliko Predsjedni{tvo ne bi moglo donijeti takvu odluku, onda se, po njemu, “moraju tra`iti i druge opcije”, o kojima je trebalo da se dogovore. S tim u vezi, on je tvrdio da “o tome imaju razra|en plan za Kosovo, Sloveniju i Hrvatsku”, te da se “pravi plan i za upotrebu vojske za celu zemlju, koji }e za nekoliko dana biti gotov, mada u ostalom delu zemlje ne}e biti potrebno, izuzev ako bi uveli vanredno stanje u celoj zemlji”.59

59 Isto, str. 162. Na Jovi}evo pitanje “koje su to ‘druge opcije’”, Kadijevi} je odgovorio: “ako Predsedni{tvo ne bude u stanju da vr{i svoju funkciju i da donese odluku o odbrani integriteta zemlje, vojska bi izvr{ila nare|enje i grupe ~lanova Predsedni{tva, iako nisu kvalifikovana ve}ina”. Na to se Jovi} uzdr`ao od komentara, ali je, s tim u vezi, u svojim memoarima zabilje`io: “Prema Veljku, potrebno je da Predsedni{tvo konstatuje ugro`enost teritorijalnog integriteta i ustavnog poretka zemlje da bi se kasnije na osnovu toga mogle preduzeti vanredne mere. Tako|e da zahteva od SIV-a striktno sprovo|enje Ustava i zakona, a od Skup{tine SFRJ da proglasi slovena~ku ‘Deklaraciju’ neva`e}om, da naredi stavljanje JNA u po~etni stepen pripravnosti, da utvrdi vreme i na~in dono{enja novog Ustava SFRJ i Zakona o otcepljenju” (Isto, str. 162). Stavljanje vojske u po~etni stepen vojne pripravnosti, po Jovi}u, “zna~ilo bi da vojska doradi svoje planove i obustavi odsustva: da pozove one sa odmora, itd. Na granici preduzeti sve mere da se spre~i ostvarenje slovena~kih namera da njihova milicija preuzme ~uvanje granice; u preostalih 12 slovena~kih op{tina oduzeti oru`je TO, itd” (Isto, str. 163). To {to su radili Slovenci i “separatisti” na Kosovu je, po Jovi}u, “udar na koncept Predsedni{tva SFRJ”. Stoga je trebalo “ubrzati rad na novom Ustavu SFRJ, jer se stvari ubrzano komplikuju. Odmah posle zavr{etka razgovora sa republikama i pokrajinama napraviti koncept za izja{njavanje gra|ana na referendumu” (Isto, str. 163). Jovi} dalje pi{e da Kadijevi} i ne pominje njihov dogovor od 27. juna o isterivanju Slovenije i Hrvatske iz Jugoslavije. Zato ga je pitao “za{to sada celu akciju ne prilagodi tome”, na {to je dobio odgovor “da treba prethodno poku{ati redosledom koji je ‘utvrdila’ Skup{tina”. Me|utim, Skup{tina, po Jovi}u, “ni{ta nije ‘utvrdila’, ona je ‘primila k znanju’ ono {to mi radimo”. Stoga je Jovi} zaklju~io:
253

Ante Markovi} je, kategori~no odbio anga`ovanje vojske u suzbijanju “antiustavnog” pona{anja.60 Kadijevi} je 13. jula obavijestio Jovi}a “o novim momentima u razvoju sitaucije i o pripremi vojske”, o ~emu je predsjednik Predsjedni{tva SFRJ po~eo da sumnja “u vrednost svih tih njegovih obave{tavanja kada ne pokazuje stvarnu odlu~nost da se i{ta radikalno uradi na presecanju negativnih tokova”.61 Jovi} je, nakon {to ga je Kadijevi} informisao na osnovu “potpuno pouzdanog izvora”, o politici HDZ Hrvatske prema JNA, zaklju~io kako je jedino rje{enje “sa njima se razgrani~iti uz {to manje `rtava srpskog naroda i uz osiguranje da Srbi u krajinama ne ostanu u takvoj hrvatskoj dr`avi”. “Te`iti da se poraze i privedu pameti” je, po Jovi}u, “obi~na glupost koja bi nam se vra}ala kao bumerang svaki dan i ve~ito”.62 Vojno rukovodstvo je, o~igledno po zahtjevima Jovi}eve neformalne grupe i u skladu sa ciljevima Velikosrpskog pokreta, uprkos Kadijevi}evog kolebanja, sredinom jula “definitivno” napravilo plan upotrebe vojske u slu~aju da Predsjedni{tvo SFRJ donese odluku o vanrednim prilikama.63 O tome je Kadijevi} obavijestio
“bi}e kao sa slovena~kim amandmanima. Ho}e, pa ne}e. Mo`e, pa ne mo`e. Neverovatna nestabilnost i neodlu~nost. Za{to je tako, te{ko je odgovoriti. Kad god ode i vrati se, donese druga~ije predloge nego {to smo se dogovorili, a mi nismo u stanju lako da pribavimo ve}inu ~lanova Predsedni{tva ni za ono sa ~ime se vojska sla`e, a kamoli ako to ona ne}e” (Isto). 60 Isto, str. 164. 61 Isto, str. 166. 62 Isto, str. 168. S tim u vezi, on pi{e: “Te`iti da se poraze i privedu pameti je obi~na glupost koja bi nam se vra}ala kao bumerang svaki dan i ve~ito” (Isto). 63 Isto, str. 170. Rukovodstvo Velikosrpskog pokreta, uklju~uju}i i njegov vojni dio, uporno je poku{avalo dokazati postojanje vandrednih prilika u zemlji. Po razoru`anju Teritorijalne odbrane, General{tab OS SFRJ je 21. maja 1990, izdao Direktivu o upotrebi oru`anih snaga SFRJ u vanrednim prilikama. Po toj su direktivi Komande voji{ta morale razraditi varijante vanrednih prilika na ~itavom podru~ju voji{ta. Gotovi bataljoni i bataljoni vojne policije bili su prva udarna snaga, koje su (krajem jula) zamijenili svi bataljoni “A” klasifikacije (Detaljnije o tome vidi dobro utemeljenu studiju: D. Marijan, ORU@ANE SNAGE SFRJ U IZVANREDNIM PRILIKAMA (u daljem tekstu: ORU@ANE SNAGE...), ^asopis za suvremenu povijest 34, br. 2, Hrvatski institut za povijest, Zagreb 2002, str. 360-374).
254

(izme|u 13. i 18. jula) Jovi}a, koji je ukazao kako je “va`no da se donesu pravovremene odluke” koje }e vojska predlagati. Jovi} je, pored toga, insistirao na stavu da se preventivno djeluje (“da preventivno delujemo”) “koliko je god mogu}e”. Ukoliko se u Sloveniji 18. jula usvoje “najavljene mere”, Jovi} je smatrao da bi za vojsku “trebalo narediti povi{eni stepen pripravnosti”.64 Vojska je po~etkom avgusta 1990, prema dogovoru sa Jovi}em (i Milo{evi}em), “pripremala sve predloge”, o ~emu je Kadijevi} obavijestio Jovi}a u razgovoru u Kuparima 6. avgusta. Me|utim, za upotrebu vojske (realizaciju tih prijedloga) trebalo je osigurati ve}inu u Predsjedni{tvu, {to je, moglo “biti delikatno”. Da bi Bogi} Bogi}evi} bio, kako to Jovi} pi{e, “s na{e strane”, morali su mu nametnuti sjednicu Savjeta za za{titu ustavnog poretka, kojom je tada predsjedavao, ~ime bi morao biti “na strani zakona i Ustava”.65 Provode}i ~itav dan na brodu i na moru (na Mljetu) na izletu, sa Milo{evi}em, Kadijevi}em i Bogdanovi}em (republi~ki sekretar za unutra{nje poslove Srbije) i porodicama, 10. avgusta 1990. Jovi} je koristio priliku za “{iru razmjenu mi{ljenja”, gdje je mnoge teme “pretresao, posebno sa Veljkom, posebno sa Slobom”, pri ~emu su

Rukovodstvo Velikosrpskog pokreta je ra~unalo da je prva vanredna prilika u zemlji stvorena “organizovanjem Srba u partizanske odrede” u Hrvatskoj u julu 1990. i Kninska “balvan revolucija” 17. avgusta 1990. Karakteristi~no je da je neposredno prije te pobune 5. vojna oblast 14. avgusta izdala Nare|enje o pove}anju borbene gotovosti jedinica, a dva dana kasnije i Direktivu za upotrebu jedinica 5. Vojne oblasti u vanrednim prilikama (Isto, str. 369-370; B. Jovi}, nav. dj., str. 170 i 178-179). 64 Isto. Jovi} je u tom pogledu bio kategori~an: “ili }e prihvatiti politi~ki prilaz izlo`en u Skup{tini SFRJ, ili }emo biti prisiljeni na upotrebu vanrednih mera”. Pri tome je deklarativno izjavio : “Na{ je cilj da se narodi izjasne na referendumu da li `ele da ostanu u federaciji ili da iza|u iz nje, i to jo{ dok funkcioni{e sada{nji sastav Skup{tine SFRJ” (Isto). Jovi} je u svojim memoarima izme|u 13. i 18. jula, izme|u ostalog, zapisao da su Srbi u Hrvatskoj “po~eli da se organizuju u partizanske odrede”, te da su “Srbi u srpskim op{tinama tra`ili da im ostavimo oru`je TO”. S tim u vezi, on pi{e, kako je rekao generalu Kadijevi}u “da je trebalo da im ostave”, ali se on, navodno, nije slo`io s tim, {to je Jovi} prokomentarisao: “Nabavi}e oni sami. A verujem da ga ve} imaju” (Isto). O~ito je da je Jovi} dobro znao da su Srbi u Hrvatskoj dobro naoru`ani. 65 Isto, str. 175.
255

grupno “vrlo malo razgovarali”. S tim u vezi, procijenjeno je “da se rasplet jugoslovenske politi~ke krize mora izvr{iti dok je Jovi} na ~elu Predsjedni{tva SFRJ”, jer bi poslije toga bili “potpuno nemo}ni”. Stoga je rukovodstvo Velikosrpskog pokreta ocijenilo da mora “vu}i poteze koji idu ka tome”.66 Pored ocjene da je zaustavljanje Ante Markovi}a “krupno pitanje”, Jovi} je tada, pored ostalog, Milo{evi}u rekao kako vi{e nije siguran da Makedonija i Bosna i Hercegovina ne}e prihvatiti konfederaciju. Ukoliko bi to bilo prihva}eno, Jovi} je mislio da bi mo`da i oni to mogli, “s tim da Srbija i Crna Gora stvore jednu dr`avu i da se gra|ani iz pograni~nih delova Bosne i Hercegovine i iz srpskih krajina izjasne gde `ele da `ive”. Pri tome je Milo{evi} tvrdio “da bi se referendumom mogao rije{iti problem Srba iz Bosne pored Drine”, s tim {to mu se, po Jovi}u, nije dopadao takav prilaz, jer nije vidio rje{enje za “srpske krajine”, “koje bi mogle ostati odse~ene od Srbije”.67 O~igledno je prva tri mjeseca Jovi}eva predsjednikovanja rukovodstvo Velikosrpskog pokreta napravilo planove i konstituisalo mehanizme, te odredilo ciljeve i na~ine provo|enja akcije u formiranju jedinstvene srpske dr`ave. U tom je cilju utvr|eno i vremensko izvr{enje preure|enja SFRJ u Veliku Srbiju. Avgust je ve} po~etak realizacije. Glavni je cilj ne dozvoliti Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini da se osamostale kao dr`ave i iz njihovog sastava izdvojiti “srpske krajeve”, odnosno krajeve za koje su smatrali da su sastavni dio Velike Srbije. Ante Markovi} je, zala`u}i se za opstanak Jugoslavije, od sredine 1990. za rukovodstvo Velikosrpskog pokreta postao “krupno pitanje”. Njima nije odgovarala prosperitetna ni bilo kakva druga Jugoslavija, ako nije Velika Srbija. Destrukcija republika na ~ije se teritorije to reflektovalo po~ela je i dobro pripremljenom oru`anom pobunom u Kninu. “Srbi u Hrvatskoj se digli na noge”, “pripremaju se za referendum o srpskoj autonomiji u Hrvatskoj”, “Bosanska krajina preti da }e se pridru`iti Kninskoj, i oru`jem ako treba. Hercegovina tako|e” i

66 Isto, str. 175-176. 67 Isto, str. 176. Milo{evi} je, pored toga, po Jovi}u, smatrao “da Makedonci treba da ostanu samostalni, ako to budu zahtevali”.
256

dr.68 U Kninu je predsjednik Op{tine Babi} “proglasio ratno stanje, da se grad brani na barikadama, da je vojska iza{la na ulice i preuzela pod svoju komandu glavne punktove i institucije”.69 Reagovanje JNA je bilo plansko — ne da zaustavi pobunu, kao na Kosovu, nego da onemogu}i legalnu policiju da to sama u~ini.70 Veljko Kadijevi} je 4. septembra 1990. Jovi}u saop{tio “najnoviju procjenu vojno-politi~ke situacije”. Politi~ku je situaciju, po generalu,
68 Isto, str. 178. U okolini Knina 17. avgusta 1990. naoru`ani civili srpske nacionalnosti zaprije~ili su komunikacije i izvršili napad na suverenitet Republike Hrvatske. Sljede}eg su dana pobunjeni Srbi napali policijske stanice u Donjem Lapcu, Titovoj Korenici, Gra~acu, Obrovcu, Benkovcu, Petrinji, Glini i Drvaru na Uni (D. Marijan, JUGOSLOVENSKA NARODNA ARMIJA..., str. 294-295). Povoljan razmještaj 9. korpusa u Kninskoj krajini, gdje je Milo{evi}eva slu`ba dr`avne bezbjednosti dr`ala u rukama “sve konce”, omogu}io je pobunjenim Srbima da rade “na ustroju svojih oru`anih sastava i šire pobunu na druge dijelove Republike Hrvatske” (D. Marijan, nav. dj., str. 295; B. Mamula, nav. dj., str. 237). Ti napadi na suverenitet Republike Hrvatske dobili su sna`nu podršku i od Srba u Bosanskoj krajini i Srbiji na mitinzima, uz pozivanje na oru`je (D. Marijan, nav. dj., str. 294). S tim u vezi, admiral Mamula tvrdi da su “prvi oru`ani sukobi Srba s policijom HDZ-a u avgustu 1990. dali {iroki prolaz ~etni~kim opredjeljenjima” (B. Mamula, nav. dj., str. 234). JNA je od avgusta 1990. na podru~ju tzv. SAO Krajine u Hrvatskoj pru`ala materijalno-tehni~ku i logisti~ku podr{ku i organizovala pobunjeni~ke grupe. General Ad`i} je istoga dana kada je Babi} u Kninu proglasio “ratno stanje”, 17. avgusta 1990, u o~ekivanju intervencije legalnih vlasti javno prijetio: “Ako padne i jedna srpska glava, bi}e krvi!” (S. Mesi}, nav. dj., str. 149 i 188-189. O tome vidi i : D. Marijan, ORU@ANE SNAGE..., str. 368 i 370). 69 Isto, str. 179. Tu|man je Jovi}u uputio depe{u u kojoj je naveo “da je pobuna u srpskim op{tinama u Hrvatskoj otpo~ela posle” Jovi}evog “prijema delegacije Srba iz Hrvatske pre nekoliko dana”. S tim u vezi, Jovi} pi{e da mu je Tu|man “izme|u redova” rekao da je on podstakao Srbe na pobunu. Takvu Tu|manovu ocjenu Jovi} je prokomentarisao na sljede}i na~in: “Zaboravio je da pobuna Srba dolazi posle njegovog dolaska na vlast. Ili se pravi lud” (Isto). 70 D. Marijan, JUGOSLOVENSKA NARODNA ARMIJA..., str. 294. JNA se odmah prvog dana izlaska naoru`anih lokalnih Srba na cestu stavila na njihovu stranu. Poku{aj specijalne jedinice MUP-a Republike Hrvatske da intervencijom u Kninu pobunu ugu{e u njenom za~etku sprije~ila je JNA — upotrebom ratne avijacije. SSNO je saop{tio da je razlog intervencije Ratnog vazduhoplovstva bio let hrvatskih helikoptera bez najave i odobrenja koridora (Isto; S. Mesi}, nav. dj., str. 23).
257

karakterisao “jasan antikomunisti~ki, antisocijalisti~ki front”, koji je, po njemu, “pre svega, ‘antisrpski’: Hrvatska, Slovenija, Kosovo, jake antisrpske snage u BiH, koorodinacija HDZ i fundamentalista, antisrpstvo u Makedoniji i u Crnoj Gori”. Daju}i ocjenu koncepta razrje{enja jugoslovenske krize, koji je u maju iznesen u Skup{tini SFRJ, Kadijevi} je podr`ao opciju Predsjedni{tva SFRJ, koja je, po njemu, “jedino prihvatljiva”. S tim u vezi, on je iznio tri prijedloga: “bezuslovno istrajati na konceptu Predsjedni{tva SFRJ i potpuno onemogu}iti politiku svr{enog ~ina preko koje se”, po njemu, “`eli ostvariti konfederativno ure|enje zemlje”,71 “blokirati parcijalne ustavne promene”72 i “~vrsto i energi~no zaustaviti dalje neustavno menjanje ustrojstva zemlje odlukama republika, a pre svega u sferi narodne odbrane”. Pri tome se on otvoreno zalo`io za upotrebu vojske: “mora se biti spreman i na upotrebu vojske u Sloveniji ve} u septembru, u Hrvatskoj mo`da u oktobru, a na Kosovu u svako vreme”.73 Tada je Kadijevi} iznio i podatak da je Armija “a`urirala sve planove odbrane za slu~aj svoje akcije, uklju~uju}i i varijantu intervencije snaga NATO pakta”. S tim u vezi, izjavio je kako je “Vojska u celini spremna, mada ima pojedinaca kojima se pomutio mozak”.74
71 B. Jovi}, nav. dj., str. 190. Zato je, po njemu, “neophodno ve} u septembru iza}i s inicijativom pred Skup{tinu SFRJ”. 72 Isto. Takve promjene je, po Kadijevi}u, trebalo “pustiti samo ako ja~aju federativnu jugoslovensku dr`avu, ali ne ako parcijalnim usvajanjem ru{e njen sadr`aj”. Izbori se u republikama, po njemu, nisu mogli sprije~iti, ali je on smatrao da je “potrebno da u Srbiji budu {to pre, jer bi pobeda Socijalisti~ke partije pozitivno delovala na opredeljenje bira~a u drugim republikama”. Savezne izbore ne bi trebalo odr`ati prije dono{enja novog Ustava, zaklju~io je Kadijevi}. 73 Isto. Upotrebu vojske Kadijevi} je “obrazlo`io” na sljede}i na~in: “Na zbivanja povodom ovih doga|aja ne treba vi{e kao do sada, delovati preventivno, nego ih ostaviti da izbiju neredi, pa ih iskoristiti za skidanje onih koji su doveli do takvog stanja. Preventivno delovanje vojske imalo bi smisla ako bismo `eleli da pomognemo vladaju}em politi~kom faktoru da se konsoliduje, {to vi{e nije slu~aj, bar u Hrvatskoj i Sloveniji. Zato ih treba pustiti da odigraju prave karte, onda }emo imati argumente da svetu pojasnimo opravdanost na{e akcije” (Isto). 74 Jovi} je navedenu Kadijevi}evu “taktiku” upotrebe vojske prokomentarisao ovako: “^udna je sada ta nova ‘taktika’ da ne delujemo preventivno nego da ih pustimo da kr{e zakone, da ih uhvatimo na delu?! Zar ih nismo ve} dovoljno uhvatili na delu?! ‘Njihovih dela’ ima, ali na{ih nema. Nisam komentarisao” (Isto, str. 190-191).
258

Milo{evi} je 12. septembra rekao Jovi}u da je navodno, u aran`manu Ante Markovi}a, “stvoren plan” “o razbijanju jedinstva srpskog rukovodstva”, po kome je bilo glavno da se razi|u njih dvojica (Milo{evi} i Jovi}), “jer ostali nemaju takvu specifi~nu te`inu”.75 U toku aktivnosti Predsjedni{tva SFRJ na rje{avanju ustavne krize u zemlji, Jovi} nije htio da uklju~uje Antu Markovi}a, “jednostavno” zato {to je on navodno bio “protiv tog koncepta i {to }e samo da smeta” a mogao je “uticati na podelu u Predsedni{tvu”. U tome ga svestrano podr`avao general Kadijevi}, koji je u razgovoru sa Jovi}em 14. septembra tvrdio da je SIV “pravo antikomunisti~ko gnezdo, a da su najgrlatiji ~lanovi SIV-a iz Srbije (sem Pere Gra~anina) i Vukoti} iz Crne Gore. Deo SIV-a ne razume o ~emu se radi i poslu{no se pona{a prema {efu”,76 tj. prema Anti Markovi}u. Obavje{tavaju}i Jovi}a o pona{anju Ante Markovi}a i SIV-a u vezi sa slu`enjem Slovenaca u regrutnom roku, Kadijevi} je u razgovoru od 21. septembra naveo da predsjednik Savezne vlade “o~igledno ne}e da donese odluku o preuzimanju poslova mobilizacije od strane SSNO, a Slovenci ne}e da {alju regrute u vojsku van Slovenije”.77 Dok se Jovi} nalazio u Njujorku, Kadijevi} ga 30. septembra nazvao telefonom i obavijestio o tome kako su se “stvari iskomplikovale, u Sloveniji i Hrvatskoj”, pri ~emu je smatrao da je neophodno da se odmah vrati.78

75 Isto, str. 195. 76 Isto, str. 195-196. U jesen 1990. general Kadijevi} i vojno rukovodstvo su su{tinski prekinuli saradnju sa SIV-om. Oni su ustavnu funkciju odbrane zemlje oduzeli SIV-u (I. Vejinovi}, BARBARSKA DESTRUKCIJA, u : F. Ademovi}, nav. dj., str. 174). 77 Isto, str. 196. Kadijevi} se, po Jovi}u, “pribojavao” {ta }e se desiti u Sloveniji kada predsjednik Predsjedni{tva SFRJ otputuje u Njujork na zasjedanje OUN i Samita o djeci. “Ako bude neprilika”, Kadijevi} je smatrao da se Jovi} mora vratiti prije vremena. S tim u vezi, Jovi} je u svojim memoarima zapisao: “Imam ose}aj da je stekao neku nesigurnost kao da se za par dana mo`e ne{to prelomno dogoditi” (Isto). 78 Isto, str. 197. Jovi} je odlu~io da ostane “samo jo{ jedan dan radi susreta sa D`ord`om Bu{om” (Georg Bush), predsjednikom Sjedinjenih Ameri~kih Dr`ava, s kojim se susreo i razgovarao 1. oktobra 1990. O tome vidi : B. Jovi}, nav. dj., str. 197-201.
259

Po povratku iz Njujorka, 2. oktobra, Jovi} je pravo s aerodroma oti{ao na sjednicu Predsjedni{tva, na kojoj je donesena odluka “da SSNO preuzme komandovanje TO Slovenije”, zatim je nare|eno “da Hrvatska prestane da maltretira Srbe specijalnom policijom u Baniji i da pusti pritvorene”.79 Ante Markovi} je na toj sjednici obavijestio “da jo{ ne}e doneti odluku o preuzimanju od strane SSNO mobilizaciju regruta u Sloveniji”.80 O tome se 3. oktobra Jovi} dogovarao sa Kadijevi}em. “[ta ako Ante ne donese takvu odluku?”. U tom je slu~aju, po Jovi}u, Kadijevi} trebalo da obavijesti Predsjedni{tvo i Skup{tinu, pri ~emu }e se Predsjedni{tvo obratiti Skup{tini “da postavi pitanje poverenja SIV-a”, s tim {to }e Markovi}u dati “jo{ 10 dana, po{to ide u Rumuniju”. Na to mu je Kadijevi} rekao, “onako usput, da treba ‘maknuti’ samo sto ljudi i sve }e biti u redu”. Tim prije, jer, po Kadijevi}u, “Vojska za slu~aj potrebe, sprema takve planove”.81
Dr`avni sekretar D`ejms Bejker (James Beker), je u tom razgovoru pokrenuo pitanje remonta ira~kih borbenih aviona MIG u Jugoslaviji. Na to je Jovi} odgovorio “da je to pitanje ~isto. Imamo od ranije, pre krize, ugovor o popravci 16 MIG-ova ira~kog ratnog vazduhoplovstva. Oni sada ne}e biti isporu~eni Iraku. Dva su bila rastavljena u radionici, pa su sklopljeni i isprobani, odnosno preme{teni na drugo mesto, da ne bi ometali normalan rad u radionici. ‘Avioni su sklonjeni na sigurno mesto i mi vam garantujemo da ne}e biti isporu~eni’ rekao sam. Predsednik Bu{ je zahvalio na ovom stavu” (Isto, str. 200-201). 79 Isto, str. 201. Istoga je dana Jovi} primio “tridesetak najuglednijih Srba iz Hrvatske”, koji su tvrdili “da je oru`ani sukob izme|u Srba i hrvatske vlasti na pomolu”. 80 Isto. S tim u vezi, Jovi} je u svojim memoarima zapisao: “Jo{ }e poku{avati da ih ubedi da to oni rade. Skoro smo se posva|ali oko toga. Rekao sam mu da sam sebi kopa grob. Mnogo se naljutio. Mora lepo sa mnom, trpi me, ali ne znam dokle }u ja njega. Tvrdi da ho}e jo{ da ih ube|uje, jo{ da poku{ava. A, ustvari, ide im na ruku. Ili ne}e, ili ne sme da ide protiv njih. Rasplet je zaista neminovan. Vi{e se ovako ne mo`e” (Isto). 81 Isto. Spominju}i takve planove, Kadijevi} je tada rekao da }e ih pokazati Jovi}u. Me|utim, Jovi} je sumnjao u takvu odlu~nost vojske. O tome on pi{e sljede}e: “Gledam ga i }utim. To prvi put ~ujem. Pogleda}u ja te planove, ali, sumnjam u takvu odlu~nost vojske. Bar na osnovu dosada{njeg kolebanja. Generali jo{ imaju opsesiju o jedinstvu Jugoslavije, ovakva kakva je, bez sloge i bez budu}nosti. Ova nas nesloga ubi i unazadi. A i kolebljivost armijskog rukovodstva i stalna dezorijentacija. ^as jedno, ~as drugo i na kraju sve bude kasno” (Isto).
260

Jovi} je 5. oktobra obavijestio Milo{evi}a o razgovoru sa Tu|manom i njegovoj ocjeni da iza pobune Srba u Krajini stoje on i Milo{evi}, te poruci da se na|u u troje.82 Milo{evi} je bio spreman da razgovara sa Tu|manom, ali ga je Jovi} odvra}ao.83 Tri dana kasnije (8. oktobra 1990.) Jovi} je, u telefonskom razgovoru, konsultovao Milo{evi}a o izlaganju (skici) za Skup{tinu SFRJ o politi~ko-bezbjedonosnoj situaciji i prijedlozima za rje{avanje ustavne krize. Su{tina njegovog prijedloga se sastojala u tome “da se dva koncepta budu}eg ure|enja zemlje: federalni i konfederalni iznesu na referendumu u svim republikama”. S tim se prijedlogom nije usaglasio Milo{evi}. On je zastupao opciju, po kojoj “bi bilo bolje i}i drugim putem. Naime, oni ~ije se skup{tine izjasne za federaciju ne bi imali razloga da idu na referendum, jer su u okviru ustavnog okvira (federativnog), a oni koji `ele da menjaju ustavno ure|enje morali bi da konsultuju narod”. Ocjenjuju}i da je to “logi~nije i prakti~nije”, te da mu se taj prijedlog “veoma dopao”, Jovi} je zatim konsultovao Tupurkovskog, Bogi}evi}a, Bu}ina, Zelenovi}a i generala Kadijevi}a. Svi su mislili “da je bolje tako nego da svi idu na referendum”.84
82 Isto, str. 202. Tu|man je 4. oktobra 1990, poslije sjednice Predsjedni{tva, razgovarao sa Jovi}erm u njegovoj kancelariji. Smatrao je da su Milo{evi} i Jovi} pobunili Srbe u Krajini, {to je, po njemu, vodilo “ka gra|anskom ratu i razbijanju zemlje”, za {to }e “snositi istorijsku odgovornost”. S tim u vezi, Jovi} u svojim memoarima pi{e: “... (Bezobraznik. Svoju odgovornost `eli da prebaci na nas!) @eli da se na|emo utroje i da razgovaramo. Moli da to prenesem Slobodanu, jer od nas zavisi sudbina Jugoslavije. Ja mu ka`em da su mu procene pogre{ne, da su pobune Srba u Hrvatskoj nastale zbog njegove politike posle preuzimanja vlasti, od HDZ; ali on uporno tvrdi da je neko drugi kriv. [to se ti~e Milo{evi}a, ka`em mu da smatram da nas trojica nemamo pravo da re{avamo sudbinu Jugoslavije. Treba da razgovaramo kolektivno, sa svim republikama, ali prene}u njegovu `elju Milo{evi}u” (Isto). 83 Isto. O tom razgovoru sa Milo{evi}em Jovi} pi{e: “Obave{tavam Slobodana o Tu|manovoj poruci. On ka`e neka do|e kod njega. Ja ga odvra}am, jer mislim da je Tu|man veoma nepogodan, nervozan i neuravnote`en sagovornik koji skoro da nije u stanju razlo`no da razgovara, pa od toga ne}e biti nikakve koristi. Jedina bi korist bila zloupotreba same ~injenice da je razgovor vo|en — zloupotreba u korist HDZ, na {tetu Srba u Hrvatskoj. Slobodan odustaje. Da jo{ razmisli” (Isto). 84 Isto.
261

Na sjednici Predsjedni{tva SFRJ, pro{irenoj s predsjednicima predsjedni{tava republika i autonomnih pokrajina, 10. oktobra, vo|en je razgovor o kona~nom konceptu ustavnih promjena,85 koje su {est dana kasnije utvr|ene na “dramati~noj sjednici” Predsjedni{tva (16. oktobra), uz o~uvanje federalne Jugoslavije. Slovenija i Hrvatska su se, po Jovi}u, zalagale za konfederaciju, tj. po njemu za “rasturanje SFRJ”, Makedonija i Bosna “ho}e federaciju, ali samo pod uslovom da u njoj ostanu Hrvatska i Slovenija. Srbija i Crna Gora ho}e federaciju ili ponovnu podelu teritorija onih republika koje `ele otcepljenje, na etni~kim principima”, a Kosovo “ho}e da bude konstitutivni element federacije”,86 zapravo ho}e da mu se vratiti to oduzeto svojstvo. Stavovi Srbije i Crne Gore o ponovnoj podjeli teritorija “onih republika koje `ele otcepljenje”, na {to uop{te nisu imali pravo, je su{tina svih pitanja. Time su i zvani~no objelodanjeni ciljevi Velikosrpskog pokreta. Po{to je u Skup{tini SFRJ njegov Ekspoze koncepta ustavnog ure|enja zemlje na federativnim osnovama progla{en podnesenim i
85 Isto, str. 203. Na toj je sjednici, pi{e Jovi} u svojim memoarima, vo|en razgovor “o kona~nom konceptu sa kojim izlazimo. Slovenija i Hrvatska zastupaju koncept konfederacije, Srbija i Crna Gora koncept ~iste federacije (onako kako su ga nau~nici predlo`ili), a Makedonija i Bosna i Hercegovina ne{to izme|u: otprilike ono {to sada imamo ali ne funkcioni{e. Makedonske i bosanske stavove prihvatam kao alternative, da bih ih zadr`ao u dru{tvu, a da bih izolovao Slovence i Hrvate. Na predlog da se Predsedni{tvo opredeli za federalni koncept, a da oba (i federalni i konfederalni) uputimo Skup{tini, kao i da se referendum obavlja samo kod onih republika koje su za konfederaciju, a da ostali pristupe izradi novog Ustava federacije — Ku~an i Tu|man su izludeli. Ku~an je rekao da smo ga te{ko namagar~ili i da smo nepo{teno i nefer vodili celu igru. Da je znao nikada ne bi u~estvovao u izradi konfederalnog koncepta. ^im je oti{ao sa sednice `estoko me napao u sredstvima javnog informisanja. Zna~i da je u pitanju pogodak u centar! I na sednici Predsedni{tva Ante Markovi} je ponovio sve svoje kritike iznete u pamfletu povodom ‘Programa...’” (Isto). 86 Isto, str. 208. S tim u vezi, a daju}i ocjenu, po njemu “dramati~ne sednice Predsedni{tva SFRJ”, Jovi} pi{e: “Bog sam zna kako sam uspeo da izvedem zaklju~ak da se {est ~lanova Predsedni{tva izjasni za koncept federacije. Nekako je uspelo jer se ne{to moralo prihvatiti” (Isto).
262

Predsjedni{tvo SFRJ formalno-pravno dobilo saglasnost Skup{tine,87 nakon ~ega je, poslije rasprave i izja{njavanja u skup{tinama republika, trebalo pristupiti izradi i usvajanju novog ustava Jugoslavije, Jovi} se, u cilju da velikosrpske namjere ostvare mirnim putem, a radi maskiranja tog zlo~ina~kog plana, deklarativno zalo`io da se “u uslovima pune ravnopravnosti, konstitutivno sa tolerancijom i me|usobnim poverenjem”, posvete “iznala`enju re{enja od kojih zavisi sudbina na{ih naroda ...”. Naime, on je u SSNO-u 22. oktobra vodio (tajni) razgovor sa vojnim rukovodstvom (generali Kadijevi}, Ad`i} i Brovet, te sa jo{ nekoliko njihovih saradnika). Razmatran je koncept “mogu}eg re{enja krize vojnom akcijom, ako drugog izlaza ne bude bilo”. “Nadaju}i” se da “do toga ne}e do}i”, Jovi} je smatrao da “planovi moraju postojati”. U tom je cilju dogovorena “dalja razrada, naro~ito sa stanovi{ta trenutka odluke, na~ina odlu~ivanja i varijanata realizacije”.88

87 Isto, str. 208-215. Predsjedni{tvo SFRJ je 17. oktobra 1990. obje varijante ustavnih promjena: Koncept novog ustavnog ure|enja budu}e federativne Jugoslavije i Koncept konfederalnog ugovora me|u njenim republikama pustilo u opticaj da bude predmet dalje rasprave u Skup{tini SFRJ, skup{tinama republika i javnosti, radi kona~nog izbora i opredjeljenja. Pri tome je Predsjedni{tvo predlo`ilo da Skup{tina SFRJ prihvati koncept federalnog ustavnog ure|enja zemlje, kao osnovu za pristupanje izradi i usvajanju novog ustava Jugoslavije (Isto, str. 209-213). Jovi} je 19. oktobra u kratkom govoru, kao uvod u skup{tinsku raspravu o Ekspozeu, izme|u ostalog, ukazao na mogu}nosti svih opcija “u okviru prava naroda na samoopredeljenje, uklju~uju}i i pravo na otcepljenje” (Isto, str. 214). Jovi} je u Skup{tini do`ivio “dugotrajan aplauz”. Nije “verovao da je ikada iko u Skup{tini Jugoslavije do`iveo takav aplauz. ^ak ni Josip Broz u svojim najboljim danima”. S tim u vezi, Jovi} je na sljede}i na~in komentarisao taj aplauz : “[ta je taj aplauz zna~io? Prelom ka slozi republika? Svakako ne. Mo`da iskreno i ljudsko reagovanje delegata? Mo`da priznanje da se izlaz iz }orsokaka mora tra`iti sporazumom a ne sukobom? Bog sveti zna, ali na`alost ovde u Skup{tini ne sede oni koji odlu~uju o sudbini naroda. Pitanje je da li bi i oni aplaudirali. Sumnjam. U svakom slu~aju, formalno pravno, dobili smo saglasnost Skup{tine. Stvoreni su uslovi da se dalje intenzivno radi da se postigne rasplet u narednim mesecima” (Isto). 88 Isto. S tim u vezi, Jovi} je “filozofski” zaklju~io: “ako postoji varijanta nezakonitog naoru`avanja i protivustavnog izdvajanja iz zemlje, mora postojati i varijanta spre~avanja”.
263

Sljede}eg je dana prilikom odr`avanja vojne vje`be na poligonu “Krivolak” u Makedoniji (23. oktobra 1990.), Jovi} “usput” razgovarao s Kadijevi}em. General ga obavijestio da je “vojni tu`ilac pripremio detaljnu dokumentaciju za pokretanje postupka protiv generala [pegelja, komandanta TO Hrvatske, i Boljkovca, ministra unutra{njih poslova Hrvatske”.89 Na Jovi}evo pitanje - “zar nema sli~nih dokumenata za Jan{u”, s obzirom na to da su Slovenci “oti{li mnogo dalje od Hrvata”, Kadijevi} je odgovorio da “razmatraju i to”, s tim {to je naveo kako “mu se ~ini da je Jan{a svoje postupke legalizovao, radio je na osnovu odluke Skup{tine Slovenije”.90 Na kraju su se dogovorili da 29. oktobra Kadijevi} detaljnije informi{e Jovi}a o kona~nj odluci.91 Jovi} je 26. oktobra razgovarao sa Milo{evi}em, zamjeraju}i mu {to ga nisu konsultovali “kada su uveli protekcionisti~ke zakone za oporezivanje robe iz drugih republika”.92 Ocjenjuju}i da “to nije

89 Isto, str. 217. Kadijevi} je tada, pored toga, Jovi}u prenio kako }e razmotriti “jo{ par dana celu dokumentaciju”, pa }e odlu~iti, s tim {to je ocijenio da }e “po svoj prilici morati da ih uhapse i da im sude”, te da to mora biti “apsolutno zasnovano na argumentima, da se ne desi posle da nema osnova za osudu”. Po{to je, po njemu, postojala mogu}nost “da povodom toga do|e do masovnih demonstracija, pa i oru`anog otpora, ali i obrnutog efekta — ulivanja straha ostalima”, Kadijevi} je, smatrao da “sve treba temeljno odmeriti” (Isto). 90 Isto. Za razliku od Jan{e, koji je, po generalu Kadijevi}u, radio legalno, [pegelj i Boljkovac su, po njemu, “i{li direktno na kr{enje saveznih zakona svojim postupcima: uvoz oru`ja, vrbovanje vojnika i oficira i rad na razbijanju JNA”. Zbog toga je razmi{ljao “kako da ih uhapse, a da ne do|e do prolivanja krvi, ali su i na to spremni” (Isto). 91 Isto. S tim u vezi, Jovi} je smatrao da je takva odluka “sudska (tu`ila~ka); stav Predsedni{tva im nije potreban, niti su obavezni da ga informi{u, jer tim postupkom neposredno vojni tu`ilac sprovodi zakon, u ~emu je nezavisan i nije mu potrebna politi~ka saglasnost” (Isto). 92 Isto, str. 217-218. Srbija je 23. oktobra 1990. donijela grupu zakona, pri ~emu je fakti~ki uvela carine na uvoz robe iz Slovenije i Hrvatske i drugih republika koje nisu upla}ivale federalne prihode. To je, po Jovi}u, bio “korak dalje na raspadu zemlje. Bez obzira koliko je takva samoodbrana iznu|ena, bi}e povoljna za kontranapad od strane razbija~a Jugoslavije. To }e verovatno ote`ati i rad Predsedni{tva SFRJ”, pi{e Jovi} (Isto).
264

izvedeno inteligentno i da je neophodno da se stvari popravljaju”, Jovi} je predlo`io Milo{evi}u, izme|u ostalog, “da odmah proklamuju da }e odustati od primene svih tih donetih zakona ako Slovenija i Hrvatska poni{te svoje odluke koje su izazvale dono{enje ovih zakona, tj. ako nastave da izmiruju obaveze prema federaciji”.93 Milo{evi} se slo`io sa Jovi}em, koji “sve to” “zapisuje i obe}ava”.94 Milo{evi} je, nakon {to ga Jovi} obavijestio “o namerama prema prekr{iocima vojnog zakona u Hrvatskoj i Sloveniji i o {irim namerama, ako se stvari ovako dalje nastave”, sugerisao da akciju preduzmu “{to pre, ali samo prema Hrvatskoj”, da Sloveniju ostave “na miru, i to u Hrvatskoj samo tamo gde `ive Srbi, ako do sukoba do|e, a do}i }e”. Pri tome se Milo{evi} zalagao da se stvari teritorijalno ograni~e, radi izbjegavanja akcije na “celim ‘demokratizovanim’ teritorijama”, s tim da ih onesposobe za borbu sa srpskim narodom “koji ne `eli da trpi usta{ku vlast”.95 Vojska je detaljnije analizirala sve okolnosti u vezi sa prekr{ajem vojnih zakona u Hrvatskoj. S tim u vezi, general Kadijevi} je 2. novembra 1990. obavijestio Jovi}a “da ima razloga da se jo{ koji dan prikuplja dokumentacija da bi optu`nica bila nepobitna”, jer nije bio u pitanju samo [pegelj, ve} “jo{ bar nekoliko u~esnika u akciji”. Takvi razlozi nisu zadovoljili Jovi}a, koji je, imaju}i u vidu “negativnu stranu stvari” — da }e Hrvatska 8. novembra donijeti zakon o narodnoj odbrani koji bi te aktivnosti mogao legalizovati, smatrao da bi bilo bolje tu akciju izvesti ranije. Stoga je zaklju~io kako

Milo{evi} je, po Jovi}u, donio veliki broj “naprasnih i nepromi{ljenih odluka bez konsultacije s bilo kim”. Jedna od njih bila je i odluka o prekidu ekonomskih veza sa Slovenijom, koja je bila na {tetu Srbije. I ta je odluka, po njemu, ubrzala raspad Jugoslavije i unazadilo srpsku privredu (B. Jovi}, KNJIGA O MILO[EVI]U, Beograd 2001, str. 57-58). 93 Isto, str. 218. Jovi} je, pored toga, Milo{evi}u predlo`io “da se upozori SIV da }e ovi zakoni biti primenjeni samo ako SIV ne privoli Sloveniju i Hrvatsku da se na njihovoj teritoriji sprovode savezni zakoni, naro~ito o uplati doprinosa za razvoj nerazvijenih, posebno za Kosovo”. 94 Isto. S tim u vezi, Jovi} je smatrao kako bi “politi~ki bolje bilo da su takve stvari saop{tili prilikom usvajanja i da su dali neki rok Sloveniji i Hrvatskoj”. 95 Isto.
265

je o~igledno da se Vojska dvoumi, nije u stanju da uhapsi [pegelja i druge dok ne kompletira dokaze, te da nije odlu~na i dr.96 U ispravnost navedenog zaklju~ka Jovi} se jo{ vi{e uvjerio kada mu je Kadijevi} rekao da je u vrijeme izvo|enja te akcije opredjeljuju}e da predsjednik Predsjedni{tva SFRJ bude u zemlji. Jovi}ev put u Koreju, Japan i Pariz ometao im je dono{enje odluke. Iznose}i tu ocjenu, Jovi} tvrdi da se Vojska bojala da, u slu~aju otpora u Hrvatskoj, Predsjedni{tvo SFRJ ne}e bez njega mo}i “da se slo`i o vojnoj intervenciji, a ta se pretpostavka mora imati u vidu”.97 Kadijevi} je 23. novembra obavijestio Jovi}a “o toku priprema za hap{enje u Hrvatskoj povodom kr{enja Zakona o narodnoj odbrani”. Navode}i da su “nepobitno dokazane ~injenice za pokretanje sudskog postupka”, te da }e to biti “u~injeno narednih dana” za Kadijevi}a su postojala samo dva pitanja o kojima je on `elio da se konsultuje sa Jovi}em. Naime, on je, prvo bio u dilemi “da li generala [pegelja prvo uhapsiti i voditi postupak, pa potom tra`iti saglasnost vlade Hrvatske, s obzirom na imunitet ili prvo tra`iti saglasnost”, i drugo, da li da Jovi}a i Antu Markovi}a formalno obavijesti prije ili poslije hap{enja? 98 Jovi} i Kadijevi} su se, u vezi sa prvim pitanjem, dogovorili “da idu po zakonu: prvo tra`iti saglasnost vlade Hrvatske”. U slu~aju da Hrvatska ne bude dala saglasnost, “onda se hrvatska vlast u celini identifikovala”, nakon ~ega }e generala [pegelja “verovatno ipak uhapsiti pod pritiskom javnosti, kada se obelodane sve ~injenice”. U vezi sa drugim pitanjem dogovoreno je “da Antu ne treba formalno obavestiti, jer bi mogao da pravi komplikacije”.99 Na prijemu povodom Dana Republike ambasador SAD (Zimerman) interesovao se kod Jovi}a “da li }emo upotrebiti vojsku da spre~imo

96 Isto, str. 220. 97 Isto. Takav strah vojnog vrha Jovi} je komentarisao na sljede}i na~in: “^udne stvari: sada ne mogu zbog samih sebe, sutra ne mogu zbog mene, a sve je jako hitno. Veljko tvrdi da nema drugih razloga. Zar oni ne mogu da ih pohapse pa posle da ‘kompletiraju’ optu`nicu? O~igledno je da se dvoume, nisu odlu~ni” (Isto). 98 Isto, str. 227. 99 Isto, str. 227 - 228.
266

otcepljenje Slovenije” na {to je dobio odgovor “da ne}emo, ako ve}ina bira~a donese takvu odluku”.100 General Kadijevi} je 10. decembra pripremio informaciju za Predsjedni{tvo “o stvaranju paralelne HDZ-ovske vojske u Hrvatskoj (odnosno rezervni sastav milicije — prim. S. ^.) i predlogu Odluke Predsedni{tva kojom se Hrvatska poziva da tu vojsku dobrovoljno razoru`a u roku od 10 dana”, a “u protivnom }e biti provedena zakonom predvi|ena akcija krivi~nog gonjenja i razoru`avanja”.101 Sljede}eg je dana SSNO Predsjedni{tvu SFRJ dostavio informaciju o neovla{tenom formiranju oru`anih paravojnih sastava u SFRJ,102 odnosno jedinicama MUP-a Republike Hrvatske. Informaciju o “paravojnim” organizacijama u Hrvatskoj i mjerama koje je trebalo preduzeti Jovi} je 12. decembra, u dogovoru sa generalom Kadijevi}em, iz formalnih i stvarnih razloga, odlo`io za desetak dana.103
100 Isto, str. 228. Zimerman (Waren Zimmerman) je sumnji~avo rekao Jovi}u da se takvim njegovim stavom “ne sla`u neki generali’, na {to mu je predsjednik Predsjedni{tva SFRJ odgovorio “da se i neki civili ne sla`u, pa ni{ta”. S tim u vezi, Jovi} tvrdi da se i ambasador Austrije interesovao “u istom smislu, ali, kobajagi, Austrija se pla{i da usled eventualnih sukoba na tlu Slovenije, Slovenci ne po~nu masovno da be`e u Austriju” (Isto). Istoga je dana (28. novembra) Jovi} razgovarao sa Drnov{ekom (na njegov zahtjev), koji ga pitao “kako }emo se pona{ati ako Slovenci na referendumu donesu odluku o otcepljenju”. S tim u vezi, Jovi} je iznio sljede}i stav: “Saglasi}emo se. Done}emo zakon o razgrani~enju i kada bude sproveden postupak razgrani~enja, neka se odvoje. Ako im referendum ne uspe, trebalo bi da njihova vlada podnese ostavku...” (Isto). 101 Isto, str. 229. S tim u vezi, Jovi} je planirao da te prijedloge 12. decembra iznese na sjednici Predsjedni{tva SFRJ. 102 V. Kadijevi}, nav. dj., str. 111; D. Marijan, JUGOSLOVENSKA NARODNA ARMIJA..., str. 297. Kadijevi} je po~etkom decembra 1990. izjavio: “Bi}e razoru`ane sve oru`ane formacije uspostavljene izvan jedinstvenih i Ustavom SFRJ definisanih oru`anih snaga” (Narodna armija, 6. decembar 1990.) Taj je intervju prenesen iz ~asopisa Danas (Zagreb) — D. Marijan, nav. dj., str. 297. 103 B. Jovi}, nav. dj., str. 230. O razlozima odlaganja navedene informacije i mjerama koje je trebalo preduzeti Jovi} pi{e: “Formalni razlog je zahtev Mesi}a i Drnov{eka da sa~ekamo Tupurkovskog da se vrati iz Australije, a stvarni je razlog da ne uznemiravamo javnost dok se zavr{i drugi krug izbora u Srbiji. Da nam niko ne mo`e re}i da smo na bilo koji na~in uticali na bira~e. Dogovoreno je da
267

U Hrvatskoj je 22. decembra 1990. donesen novi Ustav, “koji osamostaljuje Hrvatsku”, i Statut kolaboracionisti~ke Srpske oblasti Krajina koja nije priznavala “novi hrvatski Ustav”. Sljede}eg je dana u Srbiji i Crnoj Gori odr`an drugi krug izbora i u Sloveniji Referendum o samostalnosti. U Bosni i Hercegovini “Srbi su se homogenizirali i osvojili tre}inu mesta u parlamentu. U Makedoniji je neizvesnost. Na Kosovu muk...”.104 Ekonomski program je propao. Ideje Predsjedni{tva o izradi novog ustava prakti~no su bile “na ledu”, jer je Slovenija dominirala “svojim ‘ne’, a i Hrvatska je podr`ava”.105 “Jedinstveno jugoslovensko tr`i{te se raspada. Republike se utrkuju da uvode da`bine na robe i imovinu vlasnika iz drugih republika. Prihodi u savezni bud`et skoro i ne upla}uju. Hrvatska i Slovenija formiraju svoje vojske. Srbi u Kninu tako|e. Predsedni{tvo nikako da do|e ‘do daha’ da donese odluku o razoru`anju”.106 Ekonomska politika za 1990. u bitnim pitanjima nije ostvarena.107 Na sjednici SIV-a, 24. decembra nije postignut dogovor o politici i bud`etu za 1991. Predsjednik Markovi} je, po Jovi}u, “za JNA predlo`io bud`et koji zna~i potpunu likvidaciju vojne industrije. Ostavlja im samo plate i ishranu za vojsku, a dalje snabdevanje oru`jem svodi na nulu”, {to je Kadijevi} odbio i predlo`io kompromis “(umesto smanjenja 10%, samo 5%)”.108
Veljko i Mesi} u me|uvremenu obave razgovor s Tu|manom, da se iskoristi vreme za stvaranje javnog mnjenja o tome da je sve poku{ano sporazumom, pre preduzimanja eventualnih drasti~nih koraka” (Isto). Jovi} je bio “svjestan” ~injenice o odlaganju navedene informacije i mjere koje je trebalo preduzeti, tvrde}i da “nam vreme nije saveznik. Vreme radi protiv nas” (Isto). 104 Isto, str. 231. Daju}i ocjenu najzna~ajnijih doga|aja u Jugoslaviji krajem decembra, Jovi} u svojim memoarima za 23. decembar, izme|u ostalog, pi{e kako se “Armija depolitizovala”. To, zaista, nije bilo ta~no, jer je uloga JNA u politi~kom `ivotu Jugoslavije i devedesetih godina XX stolje}a bila odlu~uju}a. 105 Isto. 106 Isto. 107 Isto. S tim u vezi, Jovi} neargumentovano tvrdi kako je Ante Markovi} “stvarno doveo privredu do propasti”. 108 Isto, str. 232. General Kadijevi} je 25. decembra ponovo razgovarao sa Markovi}em “i ovaj mu je ponudio da prihvati taj kompromis, s tim da se JNA i Veljko deklari{u ‘uz SIV’. Dakle, da mo`e da objavi jedinstvo”. S tim u vezi, Jovi} tvrdi kako je Markovi}u “postavio ~etiri uslova za jedinstvo :
268

Prilikom razgovora u Srbiji o ekonomskoj politici i bud`etu Jugoslavije za 1991. godinu, 26. decembra, na kojoj su prisustvovali Slobodan Milo{evi}, Stanko Radmilovi}, Jugoslav Kosti}, Radoman Bo`ovi}, Dragutin Zelenovi} i Borisav Jovi}, Milo{evi} je insistirao da Predsjedni{tvo tra`i ostavku Ante Markovi}a.109 Pored toga, srpsko rukovodstvo, bolje re~eno Milo{evi}, jer “oni svi kako Sloba ka`e”, je odbilo program — nije htjelo da ga prihvati zbog Ante Markovi}a, “jer njega ne prihvataju”,110 {to je moglo dovesti do ostavke Vlade, a {to je, po Jovi}u, “bilo vrlo opasno”, prije svega, za Srbe u Hrvatskoj. Po njemu je trebalo stvoriti uslove da “brane” Srbe (“da branimo Srbe”), jer ukoliko se “rasture” (“ako se rasturimo”) “upropasti}e” (“upropasti}emo”) srpski narod u Hrvatskoj.111

Prvo, da Federacija nije samo mesto (kako to `ele Slovenci i Hrvati), nego i akter u dogovaranju budu}nosti zemlje. Drugo, da Federacija nije samo SIV nego i Predsedni{tvo i Skup{tina SFRJ i da ne poku{ava da se predstavlja kao nadle`an za sve (Na to mu je Ante rekao: ‘A za{to je Predsedni{tvo stalno protiv nas?’). Tre}e, SIV treba pored Programa ekonomske politike za 1991. da ponudi i minimum funkcija savezne dr`ave potrebnih da bi se taj program ostvario. ^etvrto, ako se to ne usvoji, da podnese ostavku” (Isto). Sa navedenim se uslovima, pi{e Jovi}, “kobajagi, Ante slo`io. ^isto sumnjam. Gleda da prevari Veljka, da ga pridobije ’uz SIV’, a da se provu~e i ovoga puta praznim obe}anjima” (Isto). 109 Isto, str. 233. Jovi} je ubje|ivao “da to ne mo`emo posti}i jer se drugi ne sla`u. Neka to tra`i delegacija Srbije u Ve}u republika Skup{tine SFRJ. Njemu se to ne dopada, ka`e nema istu snagu. Pa, mo`da nema, ali Predsedni{tvo se s tim ne}e slo`iti, nemamo ve}inu za takav zahtev” (Isto). 110 Isto. S tim u vezi, Jovi} je priznao kako “dodu{e ni program nije bogzna {ta. Ja im savetujem da budu prakti~ni, da napadaju slabe ta~ke programa, pa ako ne uspeju, mogu da tra`e ostavku vlade” (Isto). 111 Isto. Jovi} je na sljede}i na~in obrazlagao opstanak savezne vlade: “Ne mo`emo ostati bez vlade, to bi bilo vrlo opsano. Ne bismo mogli drugu da formiramo i samo bismo ubrzali raspad zemlje. To im ka`em, a oni odgovaraju pa neka se raspadne, bolje sada nego kad nas Ante potpuno upropasti. Nije ba{ tako. Pitam ih ja {ta }emo sutra da radimo kad u Hrvatskoj izbije gra|anski rat, a svi Hadezeovci su naoru`ani. Treba da stvorimo uslove da branimo Srbe. Ako se rasturimo upropasti}emo srpski narod u Hrvatskoj. Ni{ta ne poma`e. Ostali smo svako pri svome. [ta ja mogu” (Isto).
269

Skup{tina Srbije je 26. decembra usvojila odluku o finansiranju bud`eta za prvi kvartal 1991. i, s tim u vezi, odlu~ila da pedeset odsto poreza na promet zadr`ava za svoje finansiranje (po zakonu je mogla dvadeset i pet odsto). Na taj je na~in SFRJ “dovedena do kolapsa, niko joj ne upla}uje prihode”. Takvu odluku nije “razumio” Borisav Jovi}. Milo{evi} ga ubje|ivao “da oni samo vr{e kompenzaciju dela koji im duguje Federacija za podsticaj poljoprivrede i nerazvijene, a evo sada ispada da im je to planirani izvor prihoda za redovno finansiranje”. Me|utim, za Jovi}a je to bio poku{aj likvidacije Federacije. On je iz veoma prakti~nih razloga tvrdio da je rano “da likvidiramo dr`avu, bi}e nam potrebna kao mehanizam za odbranu sopstvenog naroda van Srbije”. S tim u vezi, on se pitao: “Kako misle da finansiramo vojsku ili kako misle da branimo srpski narod bez savezne vojske?”112 U SFRJ su 1990. na izborima pala stara rukovodstva u svim republikama, “izuzev u Srbiji i Crnoj Gori. Jugoslavija je idejno prepolovljena”.113 Slovenija je na referendumu donijela odluku o samostalnoj dr`avi.114 “Ujedinjena je Srbija. I Srbi su se prvi put u posleratnoj istoriji ujedinili {irom Jugoslavije. Srbi u Bosni i Hrvatskoj su uz Srbiju, Crna Gora tako|e”. To je, po Jovi}u, “svakako najve}i doga|aj u Jugoslaviji 1990. godine, od zna~aja za budu}nost”.115 Godine 1990. Slobodan Milo{evi} (na ~elu Srbije) i Borisav Jovi} (na ~elu Predsjedni{tva SFRJ) kona~no su se odrekli Jugoslavije i velikosrpski nacionalisti~ki program usmjerili na formiranje dr`ave od “17 miliona stanovnika”.116 Rukovodstvo Velikosrpskog pokreta

112 Isto, str. 234. 113 Isto. 114 Isto. Iznose}i tu ~injenicu, Jovi} je sa velikim olak{anjem konstatovao: “Neka joj je sa sre}om”. 115 Isto, str. 234-235. Daju}i ocjene doga|aja na Kosovu u toku 1990, Jovi} navodi : “Albanski separatisti su saterani u }orsokak. Vi{e ih niko i ne podr`ava. Svaki njihov poku{aj u Skup{tini Jugoslavije ili u Predsedni{tvu SFRJ da se pitanje Kosova stavi na dnevni red — odbija se. To je stvar Srbije. Zar se moglo pre dve godine poverovati da }e se doga|ati tako ne{to” (Isto, str. 235). 116 B. Mamula, nav. dj., str. 292; B. Jovi}, nav. dj., str. 161.
270

je uporno nastojalo da vojsku izvede na politi~ku scenu, kako bi sprije~ilo hrvatsko-slovena~ki prijedlog konfederalnog ugovora i onemogu}ilo kontrolu hrvatskih vlasti nad {irenjem pobune u dijelovima Hrvatske.117

117 S. Mesi}, nav. dj., str. XI.
271

2. Neuspjeh uvo|enja vanrednog stanja i dogovorenog vojnog udara marta 1991.

Po~etak nove 1991. ozna~en je upadom Srbije u platni sistem Federacije (18,2 milijarde dinara, odnosno 2,6 milijardi njema~kih maraka). Upad je izvr{en uz formalnu odluku Skup{tine Srbije, a ustvari uz znanje, saglasnost i podr{ku Slobodana Milo{evi}a.118

118 B. Jovi}, nav. dj., str. 239-241 i 246. O tome je Jovi} saznao 4. januara 1991, za vrijeme razgovora sa Kadijevi}em, kada su generalu donijeli sljede}u poruku : “po podne hitna sednica SIV-a. Proverava telefonom o ~emu se radi. Ka`u mu da su do{li do izuzetno va`nog dokumenta o provali u platni sistem zemlje. Posla}e Broveta na sednicu SIV-a. Ka`em mu, sto posto se radi o Srbiji, jer u protivnom ni{ta ne bi bilo hitno” (Isto). Skup{tina Republike Srbije je donijela odluku o upadu u platni sistem SFRJ, koja je objavljena u povjerljivom izdanju Slu`benog glasnika, o ~emu je upoznat Ante Markovi} (Isto). SIV je, “dramatizuju}i”, po Jovi}u, to pitanje “do kraja”, obustavio “svako poslovanje sa devizama (i pla}anje inostranstvu), svako kreditiranje iz emisije, itd. Odredio je kontrolu svih narodnih banaka republika i autonomnih pokrajina” (Isto). Na sjednici SIV-a (4. januara) Ante Markovi}, Bo`idar Marendi} i Aca Mitrovi} tra`ili su da se “pohapse odgovorni u Srbiji”. Me|utim, SIV se, po Jovi}u, koji je o toj sjednici “specijalno” obavije{ten ujutro 5. januara i u toku dana od generala Kadijevi}a, podijelio, te je na kraju zauzet stav “da se stvar ispita i vrate pare, ako su iskori{}ene”. Istoga je dana Jovi} nazvao Milo{evi}a i sve mu ispri~ao. “Njemu se ve} javljao Ante Markovi}. Sloba sve zna, ali umanjuje problem. Ka`e da i drugi to rade, a samo nas ganjaju. Slovenci su tako pokupovali 2 mld. dolara deviza i izneli iz zemlje, a Ante nije ni prstom mrdnuo” (Isto, str. 239-240).
272

Procjene vojnog rukovodstva, prije svega, generala Kadijevi}a, da }e Jugoslavija biti napadnuta svim sredstvima u sprezi spoljnjeg i unutra{njeg neprijatelja, ustvari su prikrivale 26. marta i 28. juna 1990. dogovorene planove razbijanja Jugoslavije, odre|ivanje ratnih ciljeva i definisanja “nove jugoslovenske dr`ave” (“...srpskog i crnogorskog naroda...”), te istjerivanja Slovenije i Hrvatske iz SFRJ, kasnije nazvan Plan RAM. Prijedlozi da se hitno rasformiraju i razoru`aju paravojne formacije i reaguje na spoljno mije{anje, te da se ubrza formiranje Saveza komunista — Pokreta za Jugoslaviju (SK—PJ) na cijeloj teritoriji Jugoslavije bili su u toj funkciji.119 General

Jovi} je, u vezi sa upadom Srbije u platni sistem SFRJ, 8. januara 1991. “kritikovao” Stanka Radmilovi}a, predsjednika Izvr{nog vije}a Srbije. O tome je u svojim memoarima zapisao sljede}e : “Razgovor sa Stankom Radmilovi}em u SPS (pre po~etka sastanka o konkretnim pitanjima). Malo ga kritikujem {ta to sve rade sa emisijom, i sa prihodima koji pripadaju Federaciji. Obja{njava da bi bez toga sigurno izgubili izbore, jer vi{e od pola republike ne bi primilo plate i penzije. Ante se ~udio i krstio kako to da nismo ‘bankrotirali’, a mi smo ga nadmudrili. To je su{tina. Sloba je o~igledno izbegavao da me obavesti, jer sa funkcije predsednika Predsedni{tva SFRJ to ne bih mogao da opravdam. Na zavr{etku razgovora nai|e Sloba, a Stanko mu ka`e : ‘Molim te da me za{titi{ od kritike predsednika Predsedni{tva SFRJ.’ Na to }e mu Sloba : ‘Za{titi}u te {to si uzeo pare, ali te ne}u {tititi {to si predlagao dono{enje zakona i odluka. Sve je to moglo da se ostvari i bez formalnih odluka Skup{tine. Tako svi drugi rade’. Rade i to u obilnim koli~inama i pre nas i vi{e od nas” (Isto, str. 241). Na sjednici Predsjedni{tva SFRJ 10. januara 1991. Ante Markovi} je, po Jovi}u, “navalio na srpski upad u platni sistem zemlje”. Me|utim, Jovi} mu navodno nije “dao da nametne tu temu” (Isto, str. 246). 119 Isto, str. 161, 236-238 i dr. Autor i realizator ideje o formiranju SK — Pokreta za Jugoslaviju bio je admiral Branko Mamula. On je krajem 1990, zajedno s nekoliko generala i istaknutih politi~kih i javnih li~nosti formirao i postao jedan od najistaknutijih ~lanova SK - Pokreta za Jugoslaviju, odnosno tzv. generalske partije (R. Dizdarevi}, IZDAJA VOJNOG VRHA, u : F. Ademovi}, JNA BEZNA\E ZLA, Sarajevo 1997, str. 161-163; D. Marijan, JUGOSLOVENSKA NARODNA ARMIJA..., str. 295; B. Mamula, nav. dj., str. 189-194; Slobodna Bosna, br. 186, 8. juni 2000, str. 23). Za Mamulu su general Kadijevi} i jedan broj drugih vojnih rukovodilaca i poslije njegovog odlaska u penziju ostali vezani (on je Kadijevi}a prote`irao i predlo`io da ga zamijeni). Poslije formiranja te politi~ke stranke, u ~emu je u~estvovao i general
273

Kadijevi} je predlo`io i uvo|enje vanrednog stanja, {to je jasno ukazivalo da se u praksi ne sprovode odluke Predsjedni{tva SFRJ, nego njegovog krnjeg sastava i paralelne Neformalne grupe, na ~elu sa Milo{evi}em i Jovi}em, koja se zalagala za vojno, a ne politi~ko rje{enje jugoslovenske krize. Ta Neformalna grupa je pomo}u sile, s kojom je raspolagala (JNA) i “demokratskim” putem (“izja{njavanje naroda”), nastojala da rasturi Jugoslaviju i osigura formiranje jedinstvene dr`ave svih Srba. Na taj je na~in, a u cilju iznalaska “povoljnog” rje{enja za srpski narod, odnosno formiranja Velike Srbije, Grupa insistirala na izja{njavanju jugoslovenskih naroda, a ne na dogovoru republika.120 General Veljko Kadijevi} je 4. januara 1991. “na{iroko i naduga~ko” informisao Jovi}a “o najnovijoj proceni vojske” obja{njavaju}i “globalnu svetsku situaciju, sa stanovi{ta ostvarivanja ameri~ke globalne strategije”.121 S tim u vezi, on je iznio nerealnu ocjenu da }e Zapad

Kadijevi}, a koja je bila promilo{evi}evska organizacija, on se nije u njoj javno eksponirao, ali je njegov uticaj, naro~ito u po~etku, bio veliki. Mamula je, po Raifu Dizdarevi}u, ostavljao “utisak ~ovjeka koji vrlo vje{to djeluje iza scene”. S tim u vezi, Dizdarevi} s razlogom ukazuje na pitanje “njegove uloge u izdaji vojnog vrha”. Tim prije, jer “ima znakova da je djelovao iz pozadine, naro~ito u srpskim dijelovima i me|u srpskim kadrovima u Hrvatskoj” (R. Dizdarevi}, nav. dj., str. 161 i 163). 120 Isto, str. 238-239 i 263. Borisav Jovi} je posebno insistirao na “novom dogovoru jugoslovenskih naroda”, a ne na novom dogovoru republika. Rukovodstvo Srbije je smatralo da nije dovoljno da se republike izjasne. Zbog toga je Jovi}, u skladu sa tim, tvrdio da svaki “konstitutivni” narod Jugoslavije ima pravo da se izjasni o tome ostaje li ili izlazi iz Jugoslavije. Takvo shvatanje nacionalnog samoopredjeljenja vodilo je u raspad Jugoslavije, odnosno sadr`avalo je u sebi “klicu budu}eg rata”, kako to tvrdi Nandor Major (N. Major, RASPAD DRUGE JUGOSLAVIJE, u : RATOVI U JUGOSLAVIJI 1991.-1999, Zbornik saop{tenja i diskusija sa Okruglog stola, Beograd, 7.- 9. novembar 2001, Beograd 2002, str. 47). Poku{aj Neformalne grupe da se progura pravo naroda, umjesto prava republika (i pokrajina) zna~io je direktno ru{enje bitnih odredbi Ustava, nametanje unitarizma, promjenu granica, itd. 121 B. Jovi}, nav. dj., str. 236. Tom je prilikom general Kadijevi}, izme|u ostalog, naveo kako je “cepanje SSSR zaustavljeno. Svi ljudi, izuzev Gorba~ova, koji su radili na cepanju SSSR su oti{li (Jakovljev, [evarnadze, i dr.). Pitanje je da li }e Amerikanci mo}i do kraja da se oslone na Gorba~ova. U svakom slu~aju
274

napasti Jugoslaviju “svim sredstvima koja im stoje na raspolaganju”, u cilju “da dokraj~e promenu vlasti u njoj po svaku cenu”. Sa tom se ocjenom slo`io i Borisav Jovi}, s tim {to je dodao kako se “front ne}e svesti samo na Jugoslaviju, jer bi to zna~ilo odustajanje SAD od globalne strategije”, ve} }e “oni dalje nastupati planetarno”.122 Polaze}i od zaklju~aka da }e Jugoslavija biti u centru interesovanja Zapada, Kadijevi} je iznio procjenu zapadne taktike prema Jugoslaviji, koja je polazila “od toga da je ve} stvoren spoj unutra{njeg i spoljnog faktora koji slo`no rade na ru{enju ustavnog poretka”.123

namera je SAD dalja destabilizacija SSSR-a. Vojni izaslanik SSSR rekao je Veljku da su vojska i partija dali Gorba~ovu rok do kraja marta da zaustavi raspad SSSR-a ili }e u protivnom i}i na druge mere”. Pri tome je, po Jovi}u, Kadijevi} poku{avao “dosta nategnuto da izvu~e zaklju~ak da SAD ne}e uspeti da obore socijalisti~ku vlast u SSSR i da }e SSSR uspeti da se suprostavi raspadu”. Na Kadijevi}evu ocjenu da }e Zapad “pomo}i Gorba~ovu ako on bude nosilac diktature...”, Jovi} je ocijenio da je nelogi~no da Zapad pomogne Gorba~ovu “da diktaturom odr`ava jedinstvo SSSR”, jer je, po njemu, Gorba~ov “za SAD samo pogodna li~nost za ostvarivanje njihovih ciljeva, a cilj im je potpuno razaranje SSSR i u dr`avnom i u privrednom i u politi~kom smislu. Mo`da Gorba~ov ima takve ciljeve, ali SAD imaju druga~ije, to je jasno”, zaklju~io je Jovi} (Isto, str. 236-237). 122 Isto, str. 237. “Procjene” i “ocjene” [taba Vrhovne komande, koji je bio u sprezi sa srpskim dijelom Predsjedni{tva SFRJ, o spoljnoj opasnosti, u Predsjedni{tvu SFRJ jedni su prihvatali kao neosporne, a drugi smatrali neprihvatljivim, vjeruju}i da su spoljne opasnosti smi{ljeno konstruisane i prenagla{avane da bi se na taj na~in {to bolje maskirali glavni unutra{nji razbija~i Jugoslavije. Nikakva spoljna agresija nije prijetila Jugoslaviji, kako se tvrdilo, ve} je tu opasnost vojno rukovodstvo izmislilo, da bi se pod maskom “spasavanja Jugoslavije” od spoljne opasnosti SFRJ prekomponovala u “Srboslaviju” (S. Oro, VOJNI VRH IZMISLIO SPOLJNU OPASNOST, u : F. Ademovi}, JNA BEZNA\E ZLA, Sarajevo 1997, sr. 66). 123 Isto. Na tom se planu, po Kadijevi}u, radilo “po dve linije. Prva je, ru{enje levih snaga u Srbiji i u Crnoj Gori, kao i na nivou Federacije, pre svega odgovaraju}om ekonomskom politikom koja }e izazvati nemire i pobune, zahtevaju}i nove i nove izbore sve dok ne padnu leve snage. Druga je, akcija cepanja Jugoslavije u okviru koje }e se poku{ati kompromitovati Srbija kao ‘tvrda’, a ako to ne uspe, onda }e stvarno i}i na cepanje Jugoslavije i izolaciju Srbije i Crne Gore. Ovome izgleda sada daju prednost” (Isto).
275

U takvoj su situaciji, po njemu, postojale “~etiri krupne stvari’, oko kojih se trebalo opredijeliti i na njima istrajati.124 Izmi{ljenu zavjeru “spoljnjeg i unutra{njeg neprijatelja, koja je usmerena protiv JNA i Jugoslavije”, trebalo je, po Kadijevi}u, napasti (“mora se napasti”). U tom je cilju, pored ostalog, trebalo “hitno ili doneti predlo`ene odluke u vezi paravojnih organizacija, ili pokrenuti sudski postupak”.125 Kadijevi} je dalje predlo`io da se u slu~aju da bude poku{aja “da se stvari re{avaju politikom svr{enog ~ina” “mora reagovati po zakonu, uklju~uju}i i vanredno stanje”, ako druga~ije ne bi moglo.126 U skladu sa svojim globalnim ocjenama polo`aja i situacije u zemlji i svijetu,127 u svojstvu politi~ara, a ne generala, Kadijevi} je iznio

124 Isto, str. 238. To su : “1. Ekonomsku politiku vlade dr`ati na oku i ne dati joj da ostvaruje prvi cilj: pobune, {trajkove i nove izbore. Treba detaljno razraditi strategiju kako se to mo`e spre~iti. 2. Ne sme se ni na koji na~in dozvoliti odumiranje savezne dr`ave putem politike svr{enog ~ina, a pre svega na pitanje finansiranja federacije i na isklju~ivanje saveznih institucija iz razgovora o budu}nosti Jugoslavije. 3. Mora se napasti zavera (spoljnog i unutra{njeg neprijatelja) koja je usmerena protiv JNA i Jugoslavije. Treba hitno, ili doneti predlo`ene odluke u vezi paravojnih organizacija, ili pokrenuti sudski postupak. Treba reagovati na spoljno me{anje u na{e unutra{nje stvari (SAD i Vranicki). 4. Treba ubrzati stvaranje SKJ — Pokret za Jugoslaviju na celoj teritoriji Jugoslavije” (Isto). Jovi} je Kadijevi}ev prijedlog u vezi sa formiranjem SKJ — Pokreta za Jugoslaviju komentarisao na sljede}i na~in: “Kao da nije video iskustvo Ante Markovi}a sa formiranjem partije. Totalno je pora`en na izborima” (Isto). 125 Isto. 126 Isto. 127 General Veljko Kadijevi} je, po Raifu Dizdarevi}u, volio da daje globalne ocjene polo`aja i situacije u zemlji, procjene razvoja i op{te poglede na probleme i njihovo rje{avanje. I pored toga {to su neke njegove ocjene ponekad bile korisne, mnoge su, tvrdi Dizdarevi}, uglavnom, bile konstrukcije bez pokri}a i konkretne argumentacije, a prijedlozi bez razrade i na~ina njihove realizacije (R. Dizdarevi}, nav. dj., str. 163-164).
276

~etiri principa od kojih je trebalo polaziti u razgovorima sa republikama o politi~koj budu}nosti Jugoslavije: “svakom narodu treba priznati mogu}nost da bira soluciju (ali ne i Republici niti narodnosti)”; “konfederacija nije dr`ava. Postoje unitarne i federalne dr`ave (makar i sa minimalnim funkcijama)”; “svakom se narodu mo`e dati mogu}nost da odabere ostanak ili izlazak,...”128 i obezbijediti jedinstveni postupak i jedinstvenu kontrolu “izja{njavanja naroda {to treba zakonom utvrditi”.129 Kadijevi} je, u vezi sa paravojnim organizacijama, smatrao da se vojska, koju je on nazvao “HDZ vojska”, mora raspustiti, “a oru`je se mora predati”.130 Navedene procjene i prijedloge vojske koji nisu bili originalni stavovi generala Kadijevi}a, ve} politi~kog rukovodstva Srbije (ta~nije Milo{evi}a i Jovi}a) koje je on preuzeo i prihvatio, Jovi} je, “bez obzira na eventualne manjkavosti analize, ono {to se odnosi na na{u dr`avu”, ocijenio prihvatljivim, s tim {to je smatrao da “treba ubrzati akciju. Ne odlagati ve~ito”.131 Jovi} je, u skladu sa procjenama i prijedlozima generala Kadijevi}a od 4. januara, s kojima se usaglasio, 5. januara 1991. razmi{ljao o potrebi dogovora o njegovom i Milo{evi}evom nastupu 10. januara na sastanku u Predsjedni{tvu SFRJ sa predsjednicima republika o politi~koj budu}nosti Jugoslavije. Milo{evi} je, po Jovi}u, trebalo da nastupi u ime srpskog naroda, a on u ime Jugoslavije.132 Milo{evi} je, po Jovi}u, trebalo da ka`e “da pravo na samopredeljenje pripada narodima”, te da “srpski narod polazi od toga da danas ima svoju jedinstvenu federativnu dr`avu i `eli da

128 B. Jovi}, nav. dj., str. 238. U vezi sa tim, Kadijevi} je naveo da se, pored toga, svakom narodu mo`e dati “pravo obja{njenje {ta to zna~i, a ne da se narod politi~kom manipulacijom dovodi u zabludu o ~emu odlu~uje”. 129 Isto, str. 238-239. 130 Isto. 131 Isto. 132 Isto, str. 240.
277

kao narod odlu~uje sa te pozicije o svojoj budu}nosti”. S tim u vezi, on je iznio velikosrpsku tezu da “srpski narod `eli da `ivi u jednoj dr`avi, sa jednakim gra|anskim pravima, sa jednim me|unarodno priznatim granicama, jednom vojskom, novcem, tr`i{tem”.133 Podr`avaju}i pravo srpskog naroda na “samoopredjeljenje”, Jovi} je klju~nu ulogu vidio u JNA. Zastupao je tezu da je “odbrana” navedenog prava srpskog naroda “realno nemogu}a bez JNA”. Pri tome je iznio la`nu ocjenu kako “srpski narod nije naoru`an”,134 te mu je stoga bila potrebna JNA. Rukovodstvo Velikosrpskog pokreta je, zloupotrebljavaju}i princip samoopredjeljenja naroda , zaprijetilo Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini da Srbi, gdje god su u ve}ini, imaju pravo na svoju dr`avu, {to je uklju~ivalo i njihovo pravo da se pripoje Srbiji, u cilju okupljanja svih Srba u jednoj dr`avi, a to je zna~ilo osvajanje tih republika. Tu jasno izre~enu politi~ku prijetnju to rukovodstvo je podupiralo i prijetnjom oru`ane intervencije, pokre}u}i time “veliku bitku”.135 Za nosioce Velikosrpskog pokreta dr`ava je mogla “biti unitarna ili federalna”, s tim {to, po njima, srpski narod nije `elio da razmi{lja o konfederaciji, jer to nije dr`ava. Najpogodniji oblik za funkcionisanje Jugoslavije je za njih bila “federacija sa minimalnim funkcijama koje }e se efikasno izvr{avati”. To je po njima, prakti~no zna~ilo osporavanje otcepljenja republikama, “jer to pravo njima ne pripada, nego narodima”.136 Jovi} je trebalo deklarativno da ka`e “da svaki razgovor o budu}nosti mora po}i od toga da postoji Jugoslavija, njen Ustav i zakon, da postoje njene institucije sa odre|enim pravima i nadle`nostima”, te da se promjena Ustava SFRJ i zakona “ne mo`e izvr{iti bez odluka organa savezne vlasti”. Za njega “svaki

133 Isto. Iznose}i tu tezu, Jovi} diplomatski nastavlja : “Ko god `eli s njim da `ivi na ravnopravnoj osnovi dobrodo{ao je”. 134 Isto, str. 311. 135 Isto, str. 240, 246-247 i 311. 136 Isto, str. 240.
278

razgovor o budu}nosti koji polazi od politike svr{enog ~ina, da Jugoslavije fakti~ki nema, neprihvatljiv je”. Po njemu “jedino po{tovanje Ustava i Zakona SFRJ, dok se druga~ije ne odlu~i, mo`e biti prilaz za razgovor u kome }e, u skladu sa Ustavom, u~estvovati i organi federacije”.137 Navedeno “pravo”, na koje se rukovodstvo Velikosrpskog pokreta pozivalo, a Milo{evi} ga, u dogovoru sa Jovi}em, iznio na sjednici Predsjedni{tva SFRJ 10. januara,138 nije bilo nikakvo pravo, jer nije imalo upori{te u Ustavu. Pravo na otcjepljenje imali su konstitutivni elementi Federacije, koje su oni osporavali, a ne pojedini narodi i narodnosti (ni po me|unarodnom pravu narodi to nisu imali). Ovo je zapravo fikcija rukovodstva Velikosrpskog pokreta, koju su htjeli naturiti i drugima, ukoliko je u njihovom (srpskom) interesu. Jovi} je 7. januara razgovarao sa Slobodanom Milo{evi}em, iznose}i mu svoje mi{ljenje o tome “{ta bi on trebalo da ka`e” na sjednici Predsjedni{tva SFRJ, “a {ta bi trebalo da ka`em ja” (tj. Jovi} - prim. S. ^.). Tom se prilikom Milo{evi} u potpunosti slo`io sa Jovi}em, navode}i “da bi on to rekao svakom, ~ak i da se nismo konsultovali”.139 Na sjednici Predsjedni{tva SFRJ od 9. januara 1991. donesena je, u vezi sa informacijom, koju je 11. decembra 1990. dostavio SSNO “o neovla{}enom uvozu oru`ja i formiranju paravojnih jedinica u funkciji pripreme nasilnog otcepljenja od SFRJ, kao i predlog odgovaraju}ih odluka i mera Predsedni{tva SFRJ”, Naredba da se u roku od deset dana rasformiraju “svi oru`ani sastavi koji nisu u sastavu jedinstvenih oru`anih snaga SFRJ ili organa unutra{njih poslova”, a da }e izvr{enje Naredbe i za{titu svih gra|ana “obezbe|ivati jedinice i ustanove Jugoslovenske narodne armije koje odredi savezni sekretar za narodnu odbranu”. Tom je naredbom, koja je stupila “na snagu danom dono{enja”, nalo`ena i predaja njihovog

137 Isto. Jovi} je ocijenio da }e i jedan i drugi nastup (Milo{evi}ev i Jovi}ev) biti do~ekan “na no`, ali mi treba to i da objavimo. Velika bitka tek po~inje”, zaklju~io je on. 138 Isto, str. 246-247. 139 Isto, str. 241.
279

naoru`anja, opreme, municije ili drugih borbenih sredstava “najbli`im jedinicama i ustanovama Jugoslovenske narodne armije”.140 Problem ilegalnih paravojnih naoru`anih sastava se na zvani~nom nivou SFRJ pojavio u javnosti po~etkom 1991, povodom sjednice Predsjedni{tva SFRJ od 9. januara. To pitanje je u rukovodstvu Velikosrpskog pokreta aktuelizovano decembra 1990. Me|utim, paravojno organizovanje je po~elo mnogo ranije. Prvi put su se paravojni, naoru`ani ljudi pojavili 17. avgusta 1990. na barikadama pred Benkovcem, nakon ~ega se, kao odgovor na to, pojavilo {irenje brojnog stanja i dopunsko naoru`avanje rezervne policije MUP-a Hrvatske.141 Glavna optu`ba Predsjedni{tva SFRJ i vojnog rukovodstva za formiranje paravojnih formacija odnosila se na Hrvatsku i bila je uperena prema legalnim jedinicama MUP-a Republike Hrvatske.142 Paravojno organizovanje Srba i serija pobuna stanica milicije u srpskim op{tinama u Hrvatskoj i formiranje srpskih paravojnih naoru`anih sastava na teritoriji Bosne i Hercegovine su ignorisani na nivou Federacije i njenih organa.143

140 AIIZ, inv. br. 2-2812, Predsjedni{tvo Socijalisti~ke Federativne Republike Jugoslavije, N. /Naredba — prim. S. ^./ broj 3, Beograd, 9. januar 1991, NAREDBA; V. Kadijevi}, nav. dj., str. 111; B. Jovi}, nav. dj., str. 241-247; D. Marijan, nav. dj., str. 297. 141 B. Jovi}, nav. dj., str. 229-230; M. Vasi} — F. [varm, ZADAH ZLO^INA — SRPSKE PARAVOJNE FORMACIJE 1990. - 2000, u: RATOVI U JUGOSLAVIJI 1991.-1999, Zbornik saop{tenja i diskusija sa Okruglog stola, Beograd, 7.- 9. novembar 2001, Beograd 2002, str. 238. Slu`ba dr`avne bezbjednosti MUP-a Srbije infiltrirala je svoja dva operativca (Radovan Stoj~i} — “Bad`a” i Franko Simatovi} — “Frenki”) na teritoriju Hrvatske odmah poslije pobjede HDZ na parlamentranim izborima juna 1990, sa ciljem da zapo~nu pripreme za oru`anu pobunu Srba u sjevernoj Dalmaciji (Isto). 142 Isto, str. 238-239; D. Marijan, JUGOSLOVENSKA NARODNA ARMIJA..., str. 297. Za Vladu Republike Hrvatske paravojni sastavi su bili u tzv. Krajini, a za JNA legalno organizirane jedinice rezervne milicije (policije) u sastavu MUP-a Republike Hrvatske (D. Marijan, nav. dj., str. 297). 143 M. Vasi} — F. [varm, nav. dj., str. 238. Tako se u preambuli Naredbe Predsjedni{tva SFRJ od 9. januara, izme|u ostalog, navodi: “..., u okviru pojedinih politi~kih partija /~itaj: HDZ-a Hrvatske — prim. S. ^./, stvaraju ilegalni paravojni
280

Jovi} i Kadijevi} su 15. januara 1991, pet dana poslije sjednice Predsjedni{tva SFRJ (10. januara), na kojoj nije bilo govora o “paravojnim” jedinicama,144 “procjenjivali” situaciju u vezi sa sprovo|enjem Naredbe o predaji oru`ja i rasformiranju paravojnih organizacija. Konstatuju}i kako navodno “Srbi u Hrvatskoj predaju oru`je”, a “Hrvati ne predaju”, zaklju~ili su da se “mora uzeti silom, primenom zakona”. S tim u vezi, razmotrili su “sve okolnosti i varijante”. Svaka je, po njima, vodila “u otpor i krvoproli}e”. Ukoliko “pru`e otpor”, trebalo ga slomiti (“moramo ga slomiti”). Me|utim, bili su svjesni da to ne}e biti lako, jer }e “te{ko biti sa indoktriniranim narodom” (tj. hrvatskim narodom — prim. S. ^.). Stoga je Jovi}, za razliku od generala Kadijevi}a, koji je tvrdio “da je vojska raspolo`ena da ide na radikalnu opciju do ru{enja hadezeovske vlasti”, zastupao tezu po kojoj je trebalo poku{ati da Hrvati dobrovoljno predaju oru`je. To je, po njemu, bio poku{aj rje{avanja politi~ke krize bez krvi. Tim prije, jer je smatrao da }e krv prolivati (“Krv }emo prolivati”), “ako druga~ije ne bude moglo, samo za teritorije gdje `ive oni narodi koji `ele da ostanu u Jugoslaviji”. Slo`ili su se da poku{aju “jo{ jedan razgovor sa Mesi}em”.145

naoru`ani sastavi, koji svojim postojanjem i planiranim teroristi~kim aktivnostima, predstavljaju neposrednu opasnost za izbijanje oru`ane pobune i me|unacionalnih sukoba naj{irih razmera, sa nesagledivim posledicama za bezbednost gra|ana, suverenitet i integritet zemlje...” (AIIZ, inv. br. 2-2812, Predsjedni{tvo Socijalisti~ke Federativne Republike Jugoslavije, N. broj 3, Beograd, 9. januar 1991, NAREDBA). 144 B. Jovi}, nav. dj., str. 246-247. Na toj je sjednici razmatrano pitanje budu}nosti Jugoslavije. Milo{evi} je govorio o pravu narodâ na samoopredjeljenje i “`elji” srpskog naroda “da `ivi u jednoj dr`avi”. Slovenci i Hrvati su, po Jovi}u, insistirali na nekoj jugoslovenskoj ekonomskoj zajednici, “manje od konfederacije. Makedonci ne znaju {ta ho}e, Bosanci ka`u da ho}e federaciju, ali mo`e da bude ‘meka’, Crnogorci su sa nama...”. Postignuta je saglasnost “da se uva`avaju savezne institucije i republike, paralelno i u skladu sa Ustavom, kao i da se odr`e razgovori izme|u republika, pre slede}eg susreta...” (Isto, str. 240 i 246-247). 145 Isto, str. 247. O “procjeni” situacije u vezi sa navedenom naredbom Jovi} je, izme|u ostalog, zapisao: “Narod je veoma nervozan i o~ekuje odlu~nu akciju Armije, to je ta~no, ali je hrvatski narod odlu~an u drugom pravcu. To je problem. Da li bi Armija do{la u sukob s hrvatskim narodom i gdje je tu kraj? Moram da priznam da imamo velike te{ko}e. Veljko ka`e da je vojska raspolo`ena da ide na radikalnu opciju do ru{enja hadezeovske vlasti. Ako se
281

Od 17. januara vo|eni su razgovori i dogovori izme|u Jovi}a, Mesi}a i Kadijevi}a, na jednoj, i Jovi}a, Milo{evi}a, Kadijevi}a i Ad`i}a, na drugoj strani, u vezi sa razoru`anjem u Hrvatskoj.146 Milo{evi}a je, kao i vojno rukovodstvo, preokupiralo pitanje gubljenja ugleda JNA kod naroda. U to se i Jovi} uvjerio, vode}i u SSNO-u, 19. januara, razgovor sa Kadijevi}em i Ad`i}em. Generali nisu bili zadovoljni “samo sa uzimanjem 20.000 automata” od Hrvata,147 o ~emu su se 18. januara dogovorili, najprije Jovi} i Mesi}, a {to je istoga dana potvr|eno i pred Kadijevi}em.148 O~ekuju}i Mesi}a da
budu suprotstavljali, a ja ih pitam da li smo u stanju da posle toga do|emo do druge demokratski izabrane vlasti, koja }e biti sa na{e strane. Ne za socijalizam, nego za Jugoslaviju. Nema odgovora. Tu je klju~ problema. Te`nje Hrvatske su odvajanje od Jugoslavije, a kobajagi borba protiv bolj{evizma. Amerika, koja ih podr`ava, ima cilj — ru{enje komunizma i po cenu razbijanja Jugoslavije. I — nadopunjuju se. A mi, u slu~aju, radikalne varijante: ne mo`emo do}i do nove demokratske vlasti, do`ive}emo krvoproli}e, mora}emo da sprovodimo vojnu vlast bar godinu dana, bi}emo izolovani od sveta, tom akcijom bismo prekinuli svaki napor za rasplet politi~ke krize mirnim putem, ubrzali otcepljenje Slovenije, pove}ali otpor Albanaca. Zato treba poku{ati da dobrovoljno predaju oru`je, da ih politi~ki diskreditujemo, a ne da im obaramo vlast, da sudimo pojedincima, a ne dr`avi, da dr`imo “mir” u poku{aju da re{imo politi~ku krizu bez krvi. Krv }emo prolivati, ako druga~ije ne bude moglo, samo za teritorije gde `ive oni narodi koji `ele da ostanu u Jugoslaviji. Slo`ili smo se da poku{amo jo{ jedan razgovor sa Mesi}em” (Isto). 146 Isto, str. 254-256. 147 Isto, str. 255. 148 Isto, str. 254. Jedino je, pi{e Jovi}, “ostalo da Mesi} sutra ujutro /tj. 19. januara — prim. S. ^./ javi iz Zagreba da su to i hrvatske vlasti prihvatile i realizovale” (Isto). O tom je dogovoru Jovi} telefonom obavijestio Milo{evi}a, “koji ho}e da izludi. Ka`e mi sva{ta: prevari}emo narod, to }e biti obmana, izdaja, sva{ta je rekao. Kao da vi{e voli da im otimamo oru`je silom nego da nam ga predaju dobrovoljno. Pitam ga ja direktno — da li `eli krvoproli}e za stvar koju mo`da mo`emo re{iti mirnim putem. Po njegovom mi{ljenju to nije re{enje. Treba osuditi krivce. - Pa proglasili smo aboliciju za one koji predaju oru`je, ka`em mu ja. - Da, ali za one koji su to sve organizovali: [pegelj, Boljkovac i dr., zar da ostanu? - Ne}e ostati, sudi}e im se, ali da uzmemo oru`je bez krvi ako mo`e. - On smatra da je svako popu{tanje gre{ka. Da }e Hrvati slagati. Te`ak razgovor” (Isto, str. 254-255).
282

mu se javi, koga je Kadijevi} tra`io da vidi “{ta je uradio” u vezi sa navedenim dogovorom, generali i Jovi} su u SSNO-u postigli sporazum, po kome su odbacili radikalnu varijantu (upotreba JNA protiv hrvatskog naroda i prisilno obaranje hrvatske vlasti),149 za koju se general Kadijevi} zalagao 15. januara.150 Mesi} je 21. januara, izme|u ostalog, obavijestio Jovi}a da je Hrvatska, u vezi sa dobrovoljnom predajom oru`ja, pokupila oru`ja “koliko se moglo”, te da }e , ukoliko “se `eli oduzimati oru`je od rezervnog sastava milicije”, Hrvatska proglasiti otcjepljenje, zatra`iti od Savjeta sigurnosti OUN-a intervenciju mirovnim snagama i dr.151 O tome je Jovi} odmah obavijestio Kadijevi}a i Milo{evi}a. Milo{evi} je

149 Isto, str. 255. Sadr`ina tog sporazuma je, po Jovi}u, bila sljede}a : “1) Nama ne odgovara radikalna varijanta sukoba sa narodom i prisilno obaranje vlasti, jer ne vidimo dobru perspektivu izlaska iz te situacije. 2) Vi{e nam odgovara varijanta onemogu}avanja, slabljenja i kompromitovanja sada{nje HDZ vlasti, sa {to manjim sukobom sa narodom, ali se ipak ne}e dozvoliti poni`avaju}i polo`aj armije ako se budu suprotstavili. 3) Ako pristanu na predaju oru`ja, primeni}e se posebna varijanta razobli~avanja HDZ politike, slabljenja njihove vlasti i onemogu}avanje njihove taktike. U okviru toga, preduze}e se sve {to je potrebno da se diskredituje hrvatska vlast usled nelegalnog naoru`avanja i antijugoslovenske politike” (Isto). Generali Kadijevi} i Ad`i} su Jovi}u, dok je bio kod njih u SSNO-u, pokazali film “o antidr`avnoj i antiarmijskoj aktivnosti hrvatske vlasti, o uvozu oru`ja, o nare|enjima i pripremama za likvidaciju ljudi, o naoru`avanju HDZ. Sva{ta. Neverovatno je kako su to snimili. U{li su im u ‘koske’” (Isto). 150 Isto. Ad`i} je na tom sastanku potegnuo i pitanje “eventualnog otcepljenja”, tvrde}i kako to “nijedna dr`ava na svetu ne ~ini dobrovoljno”. Na to mu je Jovi} rekao “da Armija mora da prihvati sporazum koji bude politi~ki demokratski postignut, jer se niko ne mo`e na silu dr`ati u Jugoslaviji ako to ne `eli”. S Jovi}em se slo`io i Kadijevi}, na {ta je Ad`i} dodao : “pod uslovima koje ste Vi izneli u Vranju, a to je da se narod izjasni slobodno na referendumu, a ne da o tome odlu~uju sada{nje vlasti, kao i da prethodno bude ta~no obave{ten o svemu {to je zna~ajno u vezi s takvom odlukom. Ako Predsedni{tvo osigura takve uslove — mi }emo se slo`iti”. S tim u vezi, Jovi} je zapisao: “Tako misli na~elnik General{taba. Vjerujem da i Veljko to misli, ali }uti. Njima se raspad zemlje apriori ne dopada, ali prista}e, ako narodi odlu~e” (Isto). 151 Isto, str. 256.
283

sa tim prijedlogom Hrvatske bio odu{evljen.152 On je tada predlo`io usvajanje otcjepljenja Hrvatske (“~im proglase otcepljenje, treba da im ga usvojimo...”), “s tim da kraji{ke op{tine dr`imo vojno, dok se narod na plebiscitu ne izjasni gde `eli da `ivi”.153 Jovi} je, tako|e, s odu{evljenjem prihvatio Milo{evi}ev prijedlog, jer je on “oduvek bio za varijantu da ih preko no}i ‘odse~emo’ od Jugoslavije, pa neka idu ‘u Evropu’”. Me|utim, to vojska, po Jovi}u, nije prihvatala.154 Istoga je dana Kadijevi} Jovi}u ~itao najnovije snimke razgovora [pegelja “sa svojima”155 i zastupao tezu “beskompromisnog nastupa do totalnog sloma njihove vlasti”, jer ih “jedino tako mo`emo ‘srediti’”. Me|utim, on, po Jovi}u, nije uzimao “u obzir da za takvu odluku ne mo`emo da postignemo ve}inu na Predsedni{tvu koje ‘strahuje’ od velikih `rtava, naro~ito gra|ana”. Ocjenjuju}i da }e vidjeti dalje {ta }e, on je smatrao da “prvi koraci moraju biti podizanje stepena pripravnosti armije i hap{enje onih kojima treba suditi”, a “ako se ne suprostave - u redu”, a “ako se suprostave odlu~i}emo tada”.156 O~igledna je bila razlika u stavovima vojske (general Kadijevi}) i rukovodstva iz Srbije (Milo{evi} i Jovi}). Vojska je bila “za slamanje hrvatske vlasti”, a rukovodstvo Srbije “za za{titu srpskog stanovni{tva u krajinama”, s tim {to to tada mnogo nisu potencirali.157

152 Isto, str. 257. S tim u vezi, Jovi} pi{e: “Zovem Veljka da do|e odmah. Obave{tavam Slobodana. On odu{evljen : odli~no ...”. 153 Isto. Tom je prilikom Milo{evi} insistirao da Jovi} ubje|uje generala Kadijevi}a u tu varijantu. 154 Isto. 155 Isto. S tim u vezi, Jovi} u memoarima pi{e : “Imaju 60.000 komada automata ‘kala{njikov’ i 7.000 komada specijalnih automata za specijalce. Bili su odlu~ili da nam predaju 20.000, pa odustali jer su ocenili da smo spremni na popu{tanje” (Isto). 156 Isto. 157 Isto. Istoga je dana Izetbegovi}, po Jovi}u, tra`io hitnu sjednicu Predsjedni{tva SFRJ, “radi odlaganja sprovo|enja Naredbe o razoru`anju”. U vezi sa tim, Jovi} pi{e : “Da pregovaramo s Tu|manom i Ku~anom. O~igledno Hrvati su uticali na Izetbegovi}a....” (Isto).
284

Predsjedni{tvo SFRJ je 22. januara 1991. razmatralo izvje{taj SSNO-a o sprovo|enju Naredbe i konstatovalo da je ona samo djelimi~no izvr{ena. Stoga je zaklju~ilo da su vojni pravosudni i drugi nadle`ni organi du`ni da postupaju u skladu sa zakonom utvr|enim obavezama i ovla{tenjima.158 Nakon obmane da “Srbi u Hrvatskoj predaju oru`je”, a “Hrvati ne”, i poku{aja da se razoru`a legalna rezervna milicija MUP-a Hrvatske koja je mobilisana radi odbrane od tih paravojnih formacija, situacija je jo{ vi{e zao{trena. Jovi} je 23. januara razgovarao sa Slobodanom Milo{evi}em o razoru`anju u Hrvatskoj, obavje{tavaju}i ga o utvr|ivanju plana “pravosudne akcije (hap{enje, su|enje i dr.), ali i vojne akcije, koja sve to mora pratiti”. Tom je prilikom Milo{evi} ponovno insistirao “da vojska ’pokrije’ srpske krajeve u Hrvatskoj, da u slu~aju sukoba, zadr`i tu teritoriju, a ostalo neka se otcepi”,159 {to jo{ jednom potvr|uje dogovorenu namjeru i plan istjerivanja silom Slovenije i Hrvatske iz Jugoslavije. Istoga dana Kadijevi} je referisao Jovi}u o pripremama za sprovo|enje Naredbe Predsjedni{tva SFRJ, od 9. januara, o rasformiranju paravojnih ilegalnih formacija i oduzimanja oru`ja. General je, u cilju “da se suzbije eventualni poku{aj nasilnog spre~avanja akcije pravosudnih organa”, predlo`io “~itav program vojnih mera”: podizanje bojeve gotovosti, pregrupisavanje vojske, dopunsko mobilisanje i propagandnu aktivnost — informisanje javnosti, s tim {to su “hap{enja i saslu{avanja ve} po~ela i sve }e se odvijati u narednih nekoliko dana”. Te mjere i aktivnosti podr`ao je i Jovi}, ocjenjuju}i da }e biti te{ko, “ali drugog puta nema”.160

158 V. Kadijevi}, nav. dj., str. 111-112. 159 B. Jovi}, nav. dj., str. 257-258. Milo{evi} je pri tome naglasio da, se “srpski narod u Krajini ne mo`e prisilno odvojiti od Jugoslavije, jedino on sam mo`e da odlu~i u tome”. 160 Isto, str. 258. Kadijevi} je propagandnu aktivnost “detaljno” razradio. [tab Vrhovne komande je 23. januara obavijestio javnost da }e JNA, ako se na podru~ju Hrvatske odmah ne raspuste svi mobilisani sastavi, podi}i borbenu gotovost jedinica na nivo koji }e garantovati sprovo|enje na zakonu zasnovanog krivi~nog postupka i izvr{enja sudskih odluka. Dio jedinice JNA stavljen je u povi{en stepen borbene gotovosti (V. Kadijevi}, nav. dj., str. 111-112).
285

Jovi} i Kadijevi} su se tada dogovorili da, “po{to su”, po Jovi}u, navodno “oru`je predali samo Srbi”, “vojska za{titi” Srbe “koliko god mo`e, prisustvom svojih jedinica”.161 Sljede}eg je dana Kadijevi} obavijestio Jovi}a “da Hrvati dalje podi`u stepen gotovosti radi napada na Armiju”, o ~emu je predsjednik zatra`io “pismenu informaciju za sve ~lanove Predsedni{tva”.162 Istoga je dana Mesi} zatra`io razgovor sa Jovi}em,163 kako bi mu prenio poruku od Tu|mana, u kome je predlo`io razgovor u ~etvero: Jovi} i Milo{evi}, na jednoj, te Mesi} i Tu|man, na drugoj strani. Cilj tog sastanka je, po Jovi}u, bio — razgovor “o na~inu razre{enja jugoslovenske krize u svetlu srpsko-hrvatskih odnosa”. Tom je prilikom Mesi} molio Jovi}a da o tome obavijesti Milo{evi}a i da mu ka`e: “da to nema veze sa ishodom sutra{njeg razgovora Hrvatska - Srbija, gde }e on biti na ~elu”. Sla`u}i se s tim prijedlogom, Jovi} je rekao Mesi}u “da }e na tom susretu Srbija dati saglasnost Hrvatima da iza|u iz Jugoslavije pod uslovom da oni daju saglasnost da Srbi u krajinama ostanu u Jugoslaviji”.164

161 Isto. Taj dogovor Jovi} je “obrazlo`io” ~injenicom kako su oru`je u Hrvatskoj predali “samo Srbi”. 162 Isto. Ta je informacija ~lanovima Predsjedni{tva, po Jovi}u, bila potrebna, “jer treba da znaju, da se ne bi iznenadili {ta se mo`e dogoditi”. Time je Jovi} pripremao teren za preduzimanje “vojnih mera” i njihovo opravdanje. 163 Isto. S tim u vezi, Jovi} pi{e : “Stipe Mesi} tra`i razgovor. O~ekujem buru reagavanja na akciju koju vodimo u vezi Naredbe Predsedni{tva o rasformiranju paravojnih nelegalnih organizacija i oduzimanja oru`ja. Odmah ga do~ekujem umiruju}e, da ne brine za svoju vlast, da }e biti uhap{eno samo nekoliko neposredno odgovornih i da }e su|enje biti javno. Ako se ne suprostave silom, ne}e sila biti ni od Armije upotrebljena. Mesi} uzvra}a hladnokrvno — ma neka ih hapse, ba{ ga briga. Ne}e se oni u Hrvatskoj tome suprostavljati. Kao — veruje mi sve i kao — ne}e ni{ta preduzimati. Ko mu vi{e mo`e verovati kad je onako debelo slagao da }e dobrovoljno predati oru`je” (Isto). 164 Isto. Pod tim se uslovom, s obzirom na to da je rije~ o Velikoj Srbiji, po Jovi}u, sve moglo rije{iti, “a bez toga ni{ta”. S tim u vezi, on je u svojim memoarima zapisao: “Neka se psiholo{ki pripremi”.
286

Sa tim se Tu|manovim prijedlogom slo`io i Milo{evi}, koga je o tome istoga dana obavijestio Jovi}.165 Vojska je, zbog “napetosti” u Hrvatskoj i Jugoslaviji, koja je, po Jovi}u, “dostigla dramati~ne razmere”, 25. januara 1991. “podigla bojevu gotovost na najvi{i nivo, Hrvatska je mobilisala 50.000 ‘rezervnih’ policajaca. Strah Srba u Kninu i u Hrvatskoj, uop{te se pove}ao. Zapadne zemlje (SAD i Engleska pre svega) po~ele su i zvani~no da vr{e pritisak na nas da ne ugro`avamo Hrvatsku i Sloveniju”. Razgovor izme|u rukovodstva Hrvatske i Srbije o budu}nosti Jugoslavije nije dao nikakve rezultate. Umjesto toga, samo su potvr|ene razlike. “Pu{tena je filmska traka o pripremi vojne pobune u Hrvatskoj” i tako sastanak miniran. Srbi iz Hrvatske su preko Slobodana Milo{evi}a vr{ili “presiju da ih vojska za{titi”, {to je on, po Jovi}u, prenosio na predsjednika Predsjedni{tva SFRJ. Upotrebu vojske general Kadijevi} je uporno odbijao “sa obrazlo`enjem da postoji opasnost da vojska dobije epitet ‘srpska’ i da on to ne}e dozvoliti”.166 O~igledno je da Naredbu Predsjedni{tva SFRJ o rasformiranju i razoru`anju paravojnih formacija jedinice i komande JNA nisu izvr{ile. General Kadijevi} je odbijao upotrebu vojske, jer je u tom slu~aju morao rasformirati i razoru`ati i brojne srpske oru`ane formacije u Republici Hrvatskoj i Republici Bosni i Hercegovini koje je JNA, po naredbama vojnog rukovodstva, formirala, kadrovski i stru~no osposobila, materijalno opremila i naoru`ala.167 Upotrebu vojske u “za{titi” Srba u Hrvatskoj general Kadijevi} nije mogao da preduzme bez odluke Predsjedni{tva. Zbog toga je Milo{evi}

165 Isto, str. 259. Milo{evi} je smatrao da se taj razgovor obavi “jo{ sutra, posle zvani~nog razgovora dveju delegacija”. 166 Isto, str. 259. 167 JNA, po Mamuli, nije dobila od Predsjedni{tva jasan ratni zadatak koji nije izvr{ila, “pa da to ima za posljedicu razbijanje i nestanak zemlje”(B. Mamula, UZROCI I POSLJEDICE RATOVA U JUGOSLAVIJI 1991. - 2001, u : RATOVI U JUGOSLAVIJI 1991.-1999, Zbornik saop{tenja i diskusija sa Okruglog stola, Beograd, 7.-9. novembar 2001, Beograd 2002, str. 213). Me|utim, to nije ta~no, jer Naredba Predsjedni{tva SFRJ o rasformiranju i razoru`anju paravojnih oru`anih formacija to demantuje.
287

insistirao na dono{enju te odluke. Na njihovo navaljivanje Jovi} je za 25. januar poslije podne zakazao sjednicu Predsjedni{tva SFRJ. U tom je cilju od Kadijevi}a tra`io informaciju o stanju i prijedlog.168 Kadijevi} je, pored ostalog, predlo`io “da vojska bude spremna”, “ako zatreba da joj se tek tada dâ odobrenje (od Predsedni{tva) da deluje”.169 Prema tome, on nije predlo`io anga`ovanje JNA, nego samo njenu spremnost.170

168 Isto. Osnov za rad sjednice Predsjedni{tva SFRJ bila je Informacija SSNO-a o mjerama u JNA za sprovo|enje Naredbe Predsjedni{tva SFRJ od 9. januara 1991. o rasformiranju i razoru`anju nelegalnih oru`anih sastava. U tom se dokumentu, pored ostalog, navodi “da su organi krivi~nog gonjenja u JNA u toku 24. i 25. januara li{ili slobode dvojicu aktivnih stare{ina JNA i dva civilna lica sa teritorije Republike Hrvatske za koje se osnovano sumnja da su neposredno u~estvovali u organizovanju i naoru`avanju ilegalnih paravojnih organizacija i da su pripremali diverzantsko-teroristi~ke akcije i napade na pripadnike JNA, ~lanove njihovih porodica i vojne objekte, odnosno oru`anu pobunu; da je istra`ni postupak u toku i da vojno-pravosudni organi preduzimaju i druge mere u skladu sa svojim ovla{}enjima i odgovornostima utvr|enim zakonom. Zatim se daje ocena aktuelne situacije u Hrvatskoj. Protivno zahtevima Predsedni{tva SFRJ i zvani~nim izjavama rukovodstva Republike Hrvatske, poja~ava se borbena gotovost policije i drugih oru`anih sastava. Ubrzano se prevode pripadnici ilegalne vojne organizacije HDZ-a u rezervni sastav policije, uz dodelu odgovaraju}ih slu`benih legitimacija. Mobilizacija se vr{i i na ostrvima, {to do sada nije ~injeno. Do krajnosti se radikalizuje propagandna kampanja. U prvi plan se isti~e navodna opasnost od velikosrpskog hegemonizma i centralizma iz Beograda. JNA se progla{ava pukim sredstvom te politike” (Isto). 169 Isto, str. 259-260. Kadijevi} je, u vezi sa tim, obavijestio Predsjedni{tvo SFRJ “da su, s obzirom na razvoj doga|aja, u toku mere dovo|enja planiranih jedinica JNA na zahtevani stepen borbene gotovosti, pa se predla`e da Predsedni{tvo SFRJ : (1) zahteva od svih u~esnika da po{tuju zakonitost u sprovo|enju krivi~nog postupka koji je otpo~eo, kako bi se odvijao na miru i u skladu sa zakonom; (2) pozove odgovorne ~inioce da u~ine sve kako bi se smanjile me|unacionalne napetosti i izbeglo neposredno sukobljavanje; (3) nalo`i JNA da bude spremna i da se odmah anga`uje, ako bi do{lo do me|unacionalnih sukoba u bilo kom delu Jugoslavije” (Isto). 170 Isto, str. 261. To je, po Jovi}u, podrazumijevalo “ponovno odlu~ivanje ako se `eli i anga`ovanje na spre~avanju me|unacionalnih sukoba”.
288

Navedeni generalov prijedlog nije pro{ao.171 Ante Markovi} je dr`ao sjednicu SIV-a i zaklju~io “da bi to jo{ pogor{alo situaciju”.172 U no}i 24. januara 1991, dok se Predsjedni{tvo SFRJ okupljalo po drugi put tog mjeseca, “da zahtijeva razoru`anje hrvatske policije”, Milo{evi} je odr`ao poseban sastanak sa predsjednikom Ku~anom. Na tom tajnom sastanku (srpsko-slovena~kom sporazumu) Milo{evi} i Ku~an su se dogovorili o pravu Slovenaca i Srba na vlastite dr`ave.173 Ocjenjuju}i politi~ko-bezbjednosnu situaciju veoma kriti~nom, a s obzirom na to da srpsko rukovodstvo ni{ta nije moglo preduzeti,174 Predsjedni{tvo SFRJ je 25. januara pozvalo (oko 20 ~asova) na razgovor rukovodstvo Republike Hrvatske (Tu|man, Domljan i Manoli}), koje je bilo u Srbiji na razgovorima, da do|u na sjednicu Predsjedni{tva SFRJ.175 U raspravi, koja je trajala “do iza pono}i” nekako je “dogovoreno” “da Hrvatska raspusti i razoru`a rezervnu miliciju,

171 Isto, str. 259-261. Na sjednici Predsjedni{tva SFRJ je, s tim u vezi, bio pravi “urnebes”. Janez Drnov{ek je napustio sjednicu, revoltiran, pa se kasnije vratio. 172 Isto, str. 259. 173 L. Silber — A. Litl, SMRT JUGOSLAVIJE, Beograd 1996, str. 128, 184 i 185; B. Mamula, SLU^AJ JUGOSLAVIJA, str. 209. Na tom sastanku, tvrdi Ku~an “postalo je jasno da Srbi ne}e zahtevati da Slovenija ostane u Jugoslaviji... Mi Slovenci smo rekli da `elimo pravo na sopstvenu dr`avu. Milo{evi} je rekao da i Srbi `ele da im se to pravo prizna — odnosno, pravo da svi Srbi u Jugoslaviji `ive u jednoj dr`avi. Ja sam naravno odgovorio da i Srbi imaju to pravo, ali na isti na~in kao i Slovenci, bez naru{avanja prava drugih naroda. Milo{evi} je odgovorio: ‘Da, naravno, to je jasno’, i sa tim zaklju~kom avionom smo se vratili nazad u Ljubljanu” (Isto, str. 128). 174 B. Jovi}, nav. dj., str. 259. S tim u vezi, Jovi} je konstatovao: “Ni{ta ne mo`emo”. 175 Isto, str. 259-261. Mesi} i Drnov{ek su, pi{e Jovi} “bili odlu~no protiv toga da se bilo {ta raspravlja i odlu~uje o Hrvatskoj bez prisustva njenog rukovodstva. Tupurkovski je bio odsutan, ali se slo`io telefonom. Ante Markovi} je uporno insistirao da se ne usvaja tre}a ta~ka predloga SSNO, jer bi to, po njegovom mi{lenju, samo dolilo ulje na vatru. Dugotrajna rasprava ipak je dovela do toga da pozovemo hrvatsko rukovodstvo koje je do{lo uve~e oko 20 ~.” (Isto).
289

da vojska ukine bojevu pripravnost i da se stvore uslovi za normalno odvijanje su|enja u postupku sprovo|enja Naredbe”.176 Na tom je sastanku, po Kadijevi}u, dogovoreno i zaklju~eno da se 26. januara do 12. ~asova izvr{i demobilizacija rezervnog sastava milicije u Hrvatskoj, stepen borbene gotovosti jedinica JNA dovede u redovno stanje i vojno-pravosudni organi nastave istra`ni i sudski postupak bez ometanja. Pri tome je, po njemu, Hrvatska bila “neuobi~ajeno kooperativna u prihvatanju stavova Predsjedni{tva SFRJ i, reklo bi se, spremna da `rtvuje neke izvr{ioce krivi~nih djela”.177

176 Isto, str. 259. O tome Jovi} u svojim memoarima pi{e : ”rasprava sa Hrvatima bila je duga i mu~na. Njihova je teza bila : a) da se moraju naoru`ati radi odbrane od ‘srpske hajdu~ije’, ali i od b) straha od vojnog udara. Ube|ivali smo ih da vojnog udara ne}e biti i da njihovu vlast niko ne}e dirati, ali da }e biti pohap{eni pojedinci odgovorni za protivzakonito delovanje. Srpsko pitanje treba re{avati politi~ki, a ne vojno. Niko nikome nije poverovao, ali je nekako na|en verbalni kompromis, koji sumnjam da }e ne{to trajno da zna~i. Za javnost je dato slede}e saop{tenje : ‘Detaljna analiza uzroka koji su doveli do me|usobnog nepoverenja i podozrenja i napetosti pokazala je da ne postoje razlozi koji bi opravdali izazivanje ovakve me|unacionalne napetosti i zategnutosti u Republici Hrvatskoj i izme|u organa Republike Hrvatske i Federacije. Postignuta je potpuna saglasnost da se preduzmu mere koje }e tu napetost smanjiti. U tom duhu dogovoreno je da se 26. januara ove godine do 12,00 ~asova izvr{i demobilizacija rezervnog sastava milicije u Hrvatskoj i istovremeno stepen borbene gotovosti jedinica JNA prevede u redovne mirnodopske uslove. Na taj na~in }e se stvoriti uslovi za potpuno normalno odvijanje `ivota i otklanjanje svake me|unacionalne konfrontacije. Zajedni~ki je zaklju~eno da se time stvaraju uslovi da se dalje vodi istra`ni postupak predvi|en zakonom. Dogovoreno je tako|e da }e vojno-pravosudni organi u vo|enju istra`nog i sudskog postupka sara|ivati sa nadle`nim organima Republike Hrvatske” (Isto, str. 261). Navedeni kompromis Jovi} je komentarisao na sljede}i na~in : “Da li je dogovor radi sprovo|enja ili dogovor radi predaha, vide}emo” (Isto). 177 V. Kadijevi}, nav. dj., str. 112. Govore}i o tome, Kadijevi} pi{e: “Uskoro je, me|utim, do{lo do obrta u hrvatskom stavu. Klju~nu ulogu u tome odigrao je gospodin Zimerman stavovima da }e Zapad braniti mladu hrvatsku demokratiju,
290

O navedenim “rezultatima” sjednice Predsjedni{tava SFRJ i razgovora Srbija — Hrvatska Jovi} je sljede}eg dana (26. januara) telefonom razgovarao sa Milo{evi}em. Milo{evi} je bio “veoma razo~aran rezultatima sednice Predsedni{tva”. Nije mu se uklapala “u zamisao ({emu)”, o kojoj Jovi}u nije mogao govoriti telefonom. Pri tome je Milo{evi} ukazao na zna~aj anga`ovanja JNA u Hrvatskoj. Naime, on je iznio tvrdnju: “kad vojska jednom ‘pokrije’ srpske teritorije u Hrvatskoj mi se vi{e ne bojimo raspleta jugoslovenske krize. Bez toga ni{ta”. S tim u vezi, Milo{evi} je vjerovao da druga~iji tok doga|aja njima nije odgovarao.178 Milo{evi} se, po Jovi}u, jo{ dr`ao “onoga {to je mo`da i moglo donedavno”. Me|utim, vojska nije htjela da “odse~e” Sloveniju i Hrvatsku od Jugoslavije. To, krajem januara 1991, po Jovi}u, nije bilo mogu}e, jer bi “rat buknuo po celoj dubini Slovenije i Hrvatske”, a “JNA je svuda u dubini tih republika, nije se blagovremeno povukla na nove polo`aje”.179 Polaze}i od shvatanja “da bi svaki konflikt mogao trajati veoma dugo”, “te da se njegov ishod ne mo`e unapred predvideti”,180 tada je, po Jovi}u, u skladu sa procjenama i prijedlozima generala Kadijevi}a od 4. januara, s kojima se usaglasio, najbolje bilo “da pomo}u sile kojom raspola`emo (armija) i pomo}u demokratije
istovremeno je nama stavljao do znanja da Zapad ne bi prihvatio nikakvu intervenciju JNA protiv Hrvatske, da problemi paravojski navodno jesu te{ki, ali da se i oni moraju rije{avati pregovorima ba{ kao {to Gorba~ov ~ini sa Balti~kim zemljama. Hrvatska vlada je poslije toga i javno se identifikovala sa politikom naoru`avanja, ometala maksimalno koliko je mogla rad vojno-pravosudnih organa, iako ih nije mogla onemogu}iti. Dalje su nastavili ja~anje i naoru`avanje vojske uz veliku pomo} iz inostranstva. Zajedno sa tim pove}avale su se provokacije prema srpskom narodu u Hrvatskoj upotrebom usta{kih metoda iz Drugog svjetskog rata, jo{ i ‘oboga}enim’ novim izumima, provokacije prema pripadnicima JNA i njihovim porodicama. To je izazvalo logi~nu reakciju cjelokupnog srpskog naroda, posebno u Hrvatskoj, kao i pripadnika JNA” (Isto). 178 B. Jovi}, nav. dj., str. 262. 179 Isto. Vezano za to, Jovi} pi{e : “Niti je ona to htela, niti je tra`ila, niti je dobila takav nalog”. 180 Isto, str. 263. Jovi} se bojao “’lavirinta’ mirnog toka stvari”. ^inilo mu se da su “u njemu ja~i”. Stoga, za njega, “nije ~udo {to Hrvati te`e ratnoj opciji”.
291

koju `elimo da nametnemo (izja{njavanje naroda) obezbedimo i miran put izlaska iz krize i povoljna re{enja za srpski narod...”.181 Ta je linija, po njemu, mo`da bila “najplodotvornija i sa izgledom na uspeh”. Stoga }e se zalagati za nju “dok bude mogu}e”. Ocjenjuju}i da je Hrvatima stalo da nametnu rat, on je zaklju~io: “Mi se onda moramo braniti, moramo braniti srpski narod, koji ne `eli da silom iza|e iz Jugoslavije”.182 Kadijevi} je u razgovoru sa Jovi}em, 29. januara, razmatraju}i tok ostvarivanja dogovora sa sjednice Predsjedni{tva SFRJ, od 25. januara,183 predlo`io “da se pripremi adaptacija plana ili da se uradi novi plan odbrane zemlje, sa razmje{tajem vojske u zapadnom delu zemlje”. Za to je, po njemu, bilo “dovoljno formalnih opravdanja, jer nam jedino otuda preti opasnost strane intervencije”. Na taj bi na~in u zapadnom dijelu zemlje postojala vojska “stalno i dovoljno bez posebnih pokreta”.184

181 Isto. Obezbje|enje mirnog puta izlaska iz krize i povoljnog rje{enja za srpski narod Jovi} je usput naveo kako bi to rje{enje bilo “i za sve ostale ako bi to bilo mogu}e”. 182 Isto. 183 Isto, str. 264. U razgovoru su ocijenili “da }e Tu|man i HDZ to shvatiti kao predah i poku{ati da nastave sa ostvarivanjem svoje politike”. Zbog toga su, pored ostalog, zaklju~ili da se “bez pardona mora sprovesti Naredba Predsjedni{tva”, te da “nikakvih popu{tanja od strane vojnih pravosudnih organa ne sme biti”. U me|uvremenu je hrvatsko politi~ko vo|stvo, po njima, trebalo “tu}i politi~ki svim raspolo`ivim sredstvima i uneti razdor me|u njima”. Kadijevi} i Jovi} su, tako|e, zaklju~ili da su “hrvatsko-slovena~ki separatizam i ru{ila~ki odnos prema ustavnom sistemu zemlje, strani faktor i Savezno izvr{no ve}e” ”klju~ne ta~ke” njihove dalje aktivnosti. Kadijevi} je neodgovorno tvrdio “da vi{e nije u stanju da u~estvuje u radu SIV-a, da su toliko osioni i bezobrazni da se to vi{e ne mo`e podnositi”, {to je Jovi} s olak{anjem prihvatio, navode}i kako mu je on davno govorio o njihovim namjerama, ”ali on nije verovao”. Govore}i o tome, Jovi} je dalje nastavio kako navodno “svi oni zajedno rade na razbijanju Jugoslavije, uskla|eno, na grub i neustavan na~in, koji mo`e izazvati gra|anski rat”. Stoga je smatrao da je najte`e “kako razobli~iti i sru{iti SIV, jer se on odr`ava na me|urepubli~kim suprotnostima. Nema sloge da ga sru{i! Na tome opstaje” (Isto). 184 Isto. Jovi} je taj prijedlog prokomentarisao na sljede}i na~in: “Ne mogu da ga pitam kako }emo se vratiti otuda. Naljuti}e se. Jo{ nije ‘progutao’ da brani srpske teritorije u Hrvatskoj. Jo{ veruje u odbranu Jugoslavije” (Isto).
292

Odluke Predsjedni{tva SFRJ o rasformiranju i razoru`avanju “paravojnih” formacija u Hrvatskoj dovele su rukovodstvo Republike i predsjednika u te`ak polo`aj. Tu|mana je “uhvatila panika, prestra{io se i ~ekao je da li }e JNA odlu~no reagirati. Me|utim, JNA je bila neodlu~na”, a hrvatsko rukovodstvo odluke Predsjedni{tva SFRJ nije ispo{tovalo.185 O~igledno je da su u januaru 1991, kada je Predsjedni{tvo SFRJ raspravljalo pitanje rasformiranja i razoru`anja “paravojnih” formacija u Hrvatskoj, Milo{evi} i Jovi} u svakodnevnim razgovorima i dogovorima utvr|ivali doktrinu napu{tanja zajedni~ke dr`ave i strategiju konstituisanja i odbrane Velike Srbije. Oni su nastojali da JNA dovedu na velikosrpski koncept da brani etni~ke srpske teritorije. To su Milo{evi} i Jovi} postavili kao ratni cilj JNA. Stoga su pritiskivali
185 B. Mamula, nav. dj., str. 229 i 260. Nakon djelimi~nog neuspjeha u razoru`anju JNA je krajem januara 1991. vodila sna`nu medijsku kampanju protiv Republike Hrvatske. S tim u vezi, D. Marijan piše: “Nekoliko hrvatskih gra|ana je uhi}eno, a protiv hrvatskog ministra odbrane generala Martina Špegelja, Vojni sud u Zagrebu podignuo je i optu`nicu. Vojno glasilo Narodna armija dva je broja pod nazivom Istina o naoru`avanju teroristi~kih formacija HDZ u Hrvatskoj u potpunosti posvetila ovom problemu potpuno ga iskrivljuju}i i zanemaruju}i intenzivno naoru`avanje pobunjenih hrvatskih Srba. Oni su u me|uvremenu predvo|eni ~lanovima Srpske demokratske stranke ustrojavali svoje oru`ane sastave za što su uspjeli anga`irati i umirovljene ~asnike, što nije promaklo organima sigurnosti JNA” (D. Marijan, nav. dj., str. 297). Radni ljudi i gra|ani Bosne i Hercegovine i zvani~ni organi Republike dali su “punu podr{ku mjerama Predsjedni{tva i odlu~no{}u na provo|enju Naredbe na razoru`avanju nelegalnih oru`anih sastava u SFRJ, posebno gdje su takve aktivnosti otkrivene. Osu|uju se svi poku{aji razbijanja i cijepanja jugoslovenske federativne zajednice. Pozdravlja se napor koji se ula`e od strane Predsjedni{tva SFRJ i republi~kih rukovodstava u poku{ajima tra`enja razrje{enje jugoslovenske krize. Tako|e u javnosti od velikog broja gra|ana s negodovanjem je prihva}ena izjava ~lana Predsjedni{tva Bosne i Hercegovine i ~elnika HDZ za podru~je Bosne i Hercegovine Stjepana Kljui}a, koji je povodom mogu}nosti anga`ovanja JNA na sprovo|enju Naredbe Predsjedni{tva SFRJ na razoru`avanju paravojnih organizacija i krivi~nom gonjenju nosilaca navedenih aktivnosti u Hrvatskoj, rekao ”da }e Hrvati pomo}i svojoj bra}i u Hrvatskoj” (AIIZ, 2-2438, Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina, Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane, Pov. br. 04/141-3, 6. februar 1991. Sarajevo — Okru`nom {tabu Teritorijalne odbrane Tuzla i drugima, Informacija o zna~ajnijim ~iniocima i manifestacijama na narod i b/g /borbenu gotovost/ TO BiH za JANUAR 1991. godine).
293

generale Kadijevi}a i Ad`i}a da se odreknu Jugoslavije i brane samo “srpske” teritorije.186 Vojno rukovodstvo je u februaru 1991, polaze}i od procjene da se situacija u Jugoslaviji “ne mo`e re{iti bez jasne i ~vrste najave upotrebe sile”, napravilo novi plan odbrane "od unutra{nje i spoljne agresije" i izradilo planove "za obaranje vlasti u Sloveniji i Hrvatskoj".187 Su{tina novog ratnog plana ("kombinacija odbrane od unutra{nje i od spoljne agresije") je bila u rasporedu "vojnih jedinica u obe funkcije istovremeno". Cilj tog plana, koji se zasnivao "na dve osnovne pretpostavke delovanja izvana" ("iznenadna intervencija sada postoje}im snagama i intervencija mobilisanim snagama"), je bio da osigura (rukovodstvu Velikosrpskog pokreta) "novi razme{taj vojske u cilju razre{avanja krize u zemlji".187a S obzirom na to da je
186 Isto, str. 229. Mamula podsje}a “da je to bio januar ’91, dakle vrijeme kada je najmanje dvije tre}ine gra|ana Jugoslavije vjerovalo da o~uvanje zemlje ne mo`e biti sporno; JNA se sprema silom razoru`avati hrvatske paravojne formacije i otvoriti rat s njima; razgovori predsjednika republika o dr`avnom obliku Jugoslavije po~eti }e tek za dva mjeseca, a predsjednik Predsjedni{tva SFRJ i predsjednik najve}e republike odri~u se bilo kakve borbe za zajedni~ku dr`avu....” (Isto, str. 229-230). 187 B. Jovi}, nav. dj., str. 265-278. Vojni vrh je sredinom druge sedmice februara 1991. procijenio “definitivno da se situacija u zemlji ne mo`e re{iti bez jasne i ~vrste najave upotrebe sile i njene upotrebe u meri koja je nu`na da bi se iz krize iza{lo bez gra|anskog rata i na demokratski na~in”. “Jasna najava upotrebe oru`anih snaga u ustavnoj funkciji” je, po toj procjeni, mo`da mogla “uticati na dalje tokove, a ako to ne bi pomoglo, onda bi morala da sledi stvarna upotreba”. S tim u vezi, procijenjeno je kako vrijeme ne radi u njihovu korist, “ni u dr`avi ni u vojsci”, pri ~emu “rastakanje dr`ave direktno uti~e na rastakanje vojske”, te su zaklju~ili da se “zato mora raditi brzo” (Isto, str. 266). 187a Isto, str. 265-266. Vojno rukovodstvo je taj plan 11. februara 1991. iznijelo Jovi}u, nakon ~ega su se dogovorili da sljede}eg dana on ode u SSNO i vidi ga detaljnije, a poslije toga }e biti “prikazan” Predsjedni{tvu. Pored toga, vojni vrh je tada imao namjeru da se obrati Predsjedni{tvu SFRJ, Skup{tini SFRJ i, vjerovatno, javnosti o stanju u zemlji o ustavnoj ulozi oru`anih snaga u razrje{avanju krize u zemlji. Nacrt tog saop{tenja Jovi} je tog dana pro~itao i dao svoje sugestije. Naime, on je predlo`io da poku{aju da Stavove oru`anih snaga SFRJ o razrje{enju krize u zemlji objave kao stavove Vrhovne komande, jer bi to “bilo mnogo bolje i ja~e”, sa ~ime se Kadijevi} odmah slo`io, ukoliko bi to Predsjedni{tvo prihvatilo (Detaljnije o tome: B. Jovi}, nav. dj., str. 266-268).
294

vojno rukovodstvo izmislilo opasnost "od unutra{nje i spoljne agresije", o~igledno je u pitanju prevara. Planove vojnog rukovodstva “za obaranje vlasti u Sloveniji i Hrvatskoj”, Jovi} je pretresao sa srpskim ~lanovima Predsjedni{tva, te Slobodanom Milo{evi}em i Momirom Bulatovi}em,188 dakle sa Neformalnom grupom, koja je fakti~ki odlu~ivala i prakti~no funkcionisala kao Predsjedni{tvo SFRJ. Tim se planovima osnovna zamisao vojske sastojala u sljede}em: prvo, “da se kombinovanim politi~kim i vojnim merama sru{i vlast prvo u Hrvatskoj, a potom u Sloveniji”, i drugo “u kolebljivim republikama (Makedonija i Bosna i Hercegovina) kombinovanim politi~kim merama — demonstracijama i pobunama — treba sru{iti rukovodstva ili ih preokrenuti u drugom pravcu”, pri ~emu je te aktivnosti valjalo “kombinovati i sa nekim vojnim aktivnostima”.189 Sprovo|enjem tog plana rukovodili bi “oni ~lanovi Predsedni{tva SFRJ koji se opredele za ovaj kurs”, a akcija bi se izvela s ~vrstim “osloncem na vojsku” i “na snage koje su za Jugoslaviju”. Sve savezne institucije koje prihvate taj kurs “bi}e uklju~ene u akciju”, a one koje se ne pridru`e (SIV na primjer), trebalo je sru{iti s vlasti.190 Tamo gdje bi “bilo nu`no” trebalo je uvesti i vanredno stanje.191
Sprovo|enje Naredbe o razoru`anju, gdje je ostao “jo{ nepriveden i neuhap{en [pegelj”, te, s tim u vezi, izrada i realizacija plana vojne akcije, koga je tada iznio Kadijevi}, Jovi} je prokomentarisao: “Moja je procena da smo ve} u zaka{njenju i da trpimo `estoku a opravdanu kritiku javnosti. Vojska stalno najavljuje neku `estoku akciju u raznim varijantama ali nikako ne preduzima ni{ta, niti tra`i od Predsedni{tva bilo kakvu odluku da bi to u~inili” (Isto, str. 268). 188 Isto, str. 265-281. Krajem februara 1991. general [pegelj je saznao da postoji razra|en plan intervencije u Sloveniji i Hrvatskoj. Taj se plan, po njemu, uklapao u tzv. plan Sutjeska 2, prema kome su sa istoka Jugoslavije odre|eni efektivi kretali u Slavoniju i zapadnu Bosnu, radi zaposjedanja stanovite linije u odbrani od napada NATO-a. Ta je varijanta, po [pegelju, s nekim modifikacijama i promjenama, odgovarala za intervenciju protiv Slovenije i Hrvatske (M. [pegelj, nav. dj., str. 50-51). 189 Isto, str. 276-277. 190 Isto, str. 277. Kadijevi}ev prijedlog o ru{enju saveznih ustanova koje se ne pridru`e akciji Jovi} je komentarisao tako {to je naveo da general “ne obja{njava kako to misli da ostvari”. 191 Isto.
295

Vojno rukovodstvo je, za realizaciju navedenih planova, predlo`ilo preduzimanje dvije grupe mjera i akcija: na civilnom i vojnom sektoru, pri ~emu, pored ostalog, nije objavljen na~in izvo|enja politi~kih i vojnih akcija (posebno politi~kih).192 Poslije akcije u Hrvatskoj planom je bilo predvi|eno da se krene na Sloveniju. U obje te republike (najprije u Hrvatskoj, a kasnije i u Sloveniji), “kao prva varijanta, mogla bi biti vojna uprava, a potom formiranje institucija od nekompromitovanih li~nosti”.193

192 Isto. Na civilnom je sektoru trebalo pripremiti : “1) Papir za 1. mart za sednicu Predsedni{tva na kojoj bi se donela politi~ka odluka o rapletu krize. 2) U Hrvatskoj institucionalno i politi~ki ja~ati Srpsku krajinu i podr`ati njeno otcepljenje od Hrvatske (ne javno nego fakti~ki). 3) Organizovati masovne mitinge u Hrvatskoj protiv HDZ, Bosnu i Hercegovinu di}i na noge ‘Za Jugoslaviju’, a u Makedoniji i}i na koncept Mitinga za ru{enje probugarskog rukovodstva. I}i na masovne mitinge podr{ke u Srbiji i Crnoj Gori. Zabraniti okupljanje na Kosovu” (Isto). U vojne mjere Kadijevi} je ubrojio sljede}e : “1. Sutra podneti optu`nicu, uklju~uju}i i onu protiv [pegelja, a prekosutra je objaviti. 2. Po{to je verovatno da 1. III 91. Predsedni{tvo ne}e u~initi nikakav napredak u pregovorima o politi~koj budu}nosti zemlje, neposredno iza toga odr`ati, na zahtev vojnog vrha, sednicu Predsedni{tva SFRJ u funkciji vrhovne komande oru`anih snaga na komandnom mestu, pove}ati borbenu gotovost vojske, izvr{iti mobilizaciju i spremiti se za odlu~nu akciju u Hrvatskoj. (Veljko ne govori ni{ta kako misli da isto Predsedni{tvo, koje ne bude u stanju da donese odluku 1. III, mo`e ili ho}e da donese jo{ `e{}u odluku odmah neposredno posle toga). 3. Odmah iza toga podneti zahtev za izru~enje [pegelja i za vra}anje oru`ja, kao i za razoru`anje rezervne milicije i dati ultimatum. Tu su mogu}e dve varijante: da se prvo tra`i [pegelj i oru`je, pa ako se ne uspe da se uzmu silom, ili da se nakon odluke PSFRJ vojska odmah dovede u borbenu gotovost i da odmah uzme silom i [pegelja i oru`je (jer je procena da dobrovoljno ne}e dati)” — Isto, str. 277-278. 193 Isto, str. 278. Programom je bilo predvi|eno i otvaranje informativnog sistema, koji je, tada, po ocjeni, vojnog vrha bio “totalno zatvoren”. Pored toga, “dalji postupak (izbor organa, referendum o ostanku u Jugoslaviji ili o izlasku i dr.) vr{io bi se na osnovu odluke Predsedni{tva SFRJ”.
296

Navedene planove i na~in njihove realizacije Jovi} nije komentarisao. S obzirom na svu slo`enost tog problema, on je bio svjestan da je potrebna odluka Predsjedni{tva. Stoga ga “brinulo” “kolebljivo pona{anje Predsjedni{tva — da li }emo mo}i da obezbedimo ve}inu za odluku o mobilizaciji i o podizanju borbene gotovosti, kao i za druge odluke”. Pri tome se bojao SIV-a, jer je vjerovao da }e biti protiv, {to im je moglo omesti akciju.194 Jovi} je 26. februara razgovarao sa Bu}inom i Bogi}evi}em, sa ciljem da ih “psihi~ki” pripremi za stavove i odluke koje su nosiocima Velikosrpskog pokreta bile potrebne. Bu}in je smatrao da je “dosledno ostvarivanje (sprovo|enje) Naredbe o razoru`anju” pitanje njihovog opstanka u Predsjedni{tvu, {to je, po Jovi}u, mislio i Bogi}evi}, s tim {to je on bio “protiv upotrebe sile i krvoproli}a”.195 O planu vojske koga mu je Kadijevi} izlo`io 25. februara Jovi} je intenzivno razmi{ljao. Brinulo ga uvjerenje da Predsjedni{tvo “ne}e imati ve}inu za odluke koje predla`e vojska”.196
Vojni vrh tada, ipak, nije mogao predvidjeti sve detalje. Me|utim, njihovi su ciljevi bili jasni, “a realizovali bi se prema situaciji”. Kadijevi} je, s tim u vezi, konstatovao: “Kad jednom po~nu vojne akcije, moraju biti brze i energi~ne. Dva puta smo (oko Naredbe) bili prevareni. Tre}i put ne}emo dozvoliti” (Isto). 194 Isto. O tome je Jovi} u svojim memoarima zabilje`io: “Nisam ni{ta komentarisao. Slu{ao sam i ostavio da razmislim. Previ{e je slo`eno da bi se napre~ac zauzeo stav. Naravno, samo moj stav nije dovoljan, potrebna je odluka Predsedni{tva. Brine me kolebljivo pona{anje Predsedni{tva — da li }emo mo}i da obezbedimo ve}inu za odluku o mobilizaciji i o podizanju borbene gotovosti, kao i za druge odluke. [to se ti~e SIV-a, verujem da }e biti protiv, {to nam mo`e ometati akciju. Poku{a}u razgovor s nekim ~lanovima Predsedni{tva, sa Slobodanom Milo{evi}em i Momirom Bulatovi}em. Ipak o svemu se mora temeljito razmisliti. Ta~no je da je dosta bilo mu~enja. Preti opasnost da izgubimo ugled u narodu, koji smo s te{kom mukom stekli, mada je jo{ ve}i problem da izgubimo dr`avu, a o tome je ovde pre svega re~” (Isto). 195 Isto, str. 278. Takav Bogi}evi}ev stav Jovi} je prokomentarisao na sljede}i na~in: “^udna me{avina ciljeva i metoda: protiv nas mo`e i oru`je i sila, a mi sa njima treba da postupamo milostivo”. Jovi} pi{e kako su Bogi}evi}a poku{ali da razuvjere u takav stav. Me|utim, kad je Bogi}evi} bio u pitanju, po Jovi}u, “nikad ni{ta nije sigurno” (Isto). 196 Isto, str. 281. To je, po njemu, “vrlo verovatno” “posle informacije o evoluciji stavova Gligorova i Izetbegovi}a”. Naime, pominju}i Gligorova i Izetbegovi}a, Jovi}
297

Jovi} je 28. februara konsultovao Milo{evi}a o tome. Pro~itao mu je “svoje zabele{ke od re~i do re~i”. Milo{evi} je smatrao “da je to sve dobro, izuzev {to Sloveniju treba ostaviti na miru. Samo Hrvatsku treba tretirati”. Slovenci, po njemu, “nisu kr{ili zakone (vojne) u tolikoj meri i nema formalnih opravdanja, a politi~ki bi se sve svodilo na ru{enje izabranih organa”.197 Milo{evi} je na Jovi}evo pitanje “{ta da radimo ako ne postignemo dovoljnu ve}inu u Predsedni{tvu za odluke koje su potrebne” smatrao da treba odlu~ivati “sa onoliko ~lanova koliko su ‘za’ i da }e vojska ‘poslu{ati’”. Pored toga, on je smatrao kako je logi~no “da ‘uklonimo’ svakoga ko }e se suprostaviti takvoj akciji Predsedni{tva”.198 Vojska je tada bila “na velikim mukama, jer za ono {to bi morala da uradi” nije imala politi~ko “pokri}e”. Ona se pla{ila “akcije bez pokri}a”. Me|utim, odluka Predsjedni{tva SFRJ bez dovoljno glasova nije bila ustavna niti je bila “pokri}e”. Po mi{ljenju Jovi}a bolje je bilo “da se stvori prazan prostor vojsci da sama odlu~uje, nego ‘pola riba — pola devojka’”.199 Po~etkom marta 1991. Milo{evi} je inicirao Pakra~ki incident, kako bi osujetio miting opozicije u Beogradu, najavljen za 9. mart.200
ima u vidu razgovore jugoslovenskih predsjednika u Sarajevu, 22. februara 1991, gdje nije postignut dogovor o konceptu rje{avanja ustavne krize u Jugoslaviji (Isto, str. 275). Dan uo~i tog sastanka u Sarajevu Jovi} i Kadijevi} su razgovarali o situaciji u vezi sa tim razgovorom. Zajedni~ki su ocijenili da u Sarajevu “treba na~initi prelom”. Ukoliko to izostane (“ako do njega ne do|e”) Predsjedni{tvo SFRJ, kao Vrhovna komanda, trebalo je “da povu~e potez koji }e prelom iznuditi”. Stoga su zaklju~ili : “Moramo ih staviti uza zid — ili referendum ili sprovo|enje ustava i zakona — ili sila” (Isto). 197 Isto. 198 Isto. Me|utim, za Jovi}a je bila “Vrlo sumnjiva razlika u kr{enju zakona izme|u Slovenije i Hrvatske i vrlo je sumnjiva ideja da odlu~uje manjina u Predsedni{tvu. To je stanje kada odlu~uje vojska i to se ne mo`e prikrivati. A niko i ne razmi{lja o tome da je i vojska vi{enacionalna i da samim tim bez odluke politi~kog organa te{ko mo`e ostati monolitna” (Isto). 199 Isto. 200 M. Vasi} — F. [varm, nav. dj., str. 240. To mu, pi{u M. Vasi} i F. [varm, nije po{lo za rukom, mada je podigao ”me|uetni~ke napetosti u Hrvatskoj i donekle u Srbiji” (Isto).
298

U tom je cilju Jovi}, u svojstvu predsjednika Predsjedni{tva SFRJ, bez zasjedanja Predsjedni{tva, naredio upotrebu vojske u Hrvatskoj.201 U Pakrac su upu}ene jedinice JNA iz Bjelovara, Virovitice i Zagreba, a Komanda Vara`dinskog (32.) korpusa u gradu je postavila i svoje istureno komandno mjesto.202 Nekoliko dana zatim (9. marta 1991.) u o{trom sukobu izme|u vlasti i opozicije203 Jovi} je, na (telefonske)
201 B. Jovi}, nav. dj., str. 281-282. Tu je naredbu, bez zasjedanja Predsjedni{tva, Jovi} donio, kako pi{e u svojim memoarima, “jer je bila nedelja. ^lanovi Predsedni{tva nisu bili u Beogradu. Malo su gun|ali Janez i Vasil, ali je ipak odluka potvr|ena” (Isto, str. 281-287). Bez odluke Predsjedni{tva SFRJ Jovi} nije smio u Pakrac poslati trupe. To je u~inio na zahtjev vojnog rukovodstva, uz izmi{ljotine admirala Broveta o tome kako je “prijedlog SSNO o anga`ovanju JNA u Pakracu polazio od ustavne uloge JNA — onemogu}avanje izbijanja oru`anog sukoba, posebno me|unacionalnog” (S. Mesi}, nav. dj., str. 23). Kada je Predsjedni{tvo SFRJ ocjenjivalo stanje u Pakracu, 5. marta 1991, Mesi} je, po{to Jovi} nije htio pozvati predstavnike Republike Hrvatske, napustio sjednicu. Jovi} je tra`io da se na Armiju prenesu sva ovla{tenja, na {to je Drnov{ek o{tro reagovao, a Kadijevi} je najavio “kroz par dana” vojnu “procjenu” i prijedlog “mjera” (Isto, str. 23-24). General Kadijevi} je 6. marta 1991. Jovi}u najavio “neku novu taktiku ili akciju. Ima nameru da uhapsi dvadesetak hadezeovaca kojima je dodeljeno oru`je, ovih dana”. S tim u vezi Jovi} pi{e: “Da vidimo i to. Za to im nije potrebna odluka Predsedni{tva. Sve {to su do sada obe}ali nisu uradili. Narod je po~eo da gubi poverenje u Armiju i u nas. Krajnje je vreme da se ne{to prakti~no u~ini” (B. Jovi}, nav. dj., str. 282). 202 D. Marijan, nav. dj., str. 297; Isti, ORU@ANE SNAGE..., str. 371-372. Prvog marta 1991. je, napadom pobunjenih Srba na Policijsku stanicu u Pakracu i razoru`avanjem policije hrvatske nacionalnosti, po D. Marijanu, u~injen novi poku{aj destabilizacije Hrvatske. Intervencijom specijalne jedinice Ministarstva unutra{njih poslova Republike Hrvatske pobuna je dan kasnije (2. marta) slomljena (Isto). General-potpukovnik Dobrašin Praš~evi}, na~elnik Štaba 5. vojne oblasti, u Pakracu je izjavio da su došli sprije~iti “me|unacionalni obra~un, deluju}i preventivno: narodu da poka`emo i uverimo ga kako ne}e biti prepušten na milost i nemilost specijalcima, a njima da ‘na licu mesta’ sagledaju našu rešenost da ne dozvolimo divljanje i krvoproli}e” (D. Marijan, JUGOSLOVENSKA NARODNA ARMIJA..., str. 297-298). 203 B. Mamula, nav. dj., str. 219. Tada su, po B. Mamuli, i vlast i opozicija u Beogradu bili na pozicijama Velike Srbije. S tim u vezi, on pi{e: “Svako na svoj na~in i svojim snagama i sredstvima ili zajedno, branili bi ideju ‘velike Srbije’, kada bi
299

zahtjeve Slobodana Milo{evi}a, generalu Kadijevi}u dao nalog da izvede vojsku na ulice (u Beogradu) i “zaposedne prostor ispred ugro`enih dr`avnih institucija”.204

ocijenili da je Armija krenula svojim vlastitim putem u odbranu Jugoslavije i socijalizma. Nije se smio ni za momenat zanemariti utjecaj i povezanost Beograda sa Srbima u Bosni i Hrvatskoj. S druge strane, vojska u Srbiji je tradicionalno po{tovana, uva`avala se njezina poruka i postupak. U JNA ve}ina kadrova bili su Srbi, poni`eni poslije brojnih napada na Armiju, a da ni jedanput nije sna`no uzvra}eno, Slovenija je prevr{ila mjeru i nacionalisti su ih tih dana javno prozivali, sramotili i pljuvali po Beogradu i Srbiji. Nepotrebno je govoriti da su me|u prvima `eljeli oprati obraz i podignuti glavu. Kona~no, jedino odbranom Jugoslavije rje{avao se stari aksiom Srbije, da svi Srbi treba da `ive u istoj dr`avi, pa je logi~an zaklju~ak morao biti, da }e odbrana Jugoslavije imati podr{ku ve}ine Srba” (Isto). 204 B. Jovi}, nav. dj., str. 283. Jovi} u svojim memoarima pi{e : ”..... Slobodan }e poslati zvani~ni pismeni zahtev koji }emo sutra na sednici Predsedni{tva odobriti” (Isto). O toj odluci o upotrebi JNA u suzbijanju pobune u Srbiji, radi za{tite vlasti, Jovi} je {ire govorio u svojoj knjizi pod naslovom: KNJIGA O MILO[EVI]U (Beograd 2001.) : “... Nalazio sam se na vikendu u svojoj ku}i za odmor u Nik{i}u blizu Kragujevca. Kao predsednik Predsedni{tva SFRJ stalno sam obave{tavan o toku doga|aja. Vi{e puta su mi se javljali telefonom Slobodan Milo{evi}, predsednik Republike Srbije, i Veljko Kadijevi}, savezni sekretar za narodnu odbranu. Milo{evi} je, o~igledno, bio mnogo vi{e u toku. Verovatno je izbliza pratio sve {to se doga|a, mogu}e da je i neposredno bio konsultovan {ta da se preduzima. To se moglo zaklju~iti po tome {to mi je, kad god me je nazvao, govorio o novim momentima, koji se aktuelno de{avaju na terenu, a svaki put je situaciju opisivao dramati~nom, i to uvek sve vi{e i vi{e. Ve} sa prvim javljanjem nagoveštavao je da }e verovatno biti potrebna pomo} vojske. O~igledno je bio svestan da su raspolo`ive policijske snage nedovoljne. Ja sam to nagoveštavao Kadijevi}u, kako bi vojska bila spremna, ako bude neophodno. Kadijevi} je delovao dosta rezervisano, naglašavaju}i da je to posao policije i da u slu~aju da se tako nešto od njega zahteva, treba da se pribavi odluka Predsedništva SFRJ. Stanje i odnosi u Predsedništvu SFRJ nisu davali neke sigurne izglede da bi takva odluka mogla biti doneta. ^lanovi Predsedništva iz drugih republika, izuzev iz Srbije i Crne Gore, nisu bili naklonjeni da za{ti}uju vlast u Srbiji. Radije bi je rušili, ako ikako mogu. Ipak, po~eo sam prvi krug konsultacija sa ~lanovima Predsedništva SFRJ. Zvao sam jednog po jednog telefonom da ih izvestim o situaciji i da nagovestim da }emo, mo`da morati da se izjašnjavamo o upotrebi JNA da bi se suzbila pobuna u Srbiji. Radi se o zaštiti legalno izabrane vlasti, što po Ustavu SFRJ spada u nadle`nost JNA, ali je za to potrebna procena i odluka Predsedništva SFRJ.
300

Procjenjuju}i “ukupno stanje u zemlji” po~etkom marta 1991. “kao po~etak gra|anskog rata”, vojno rukovodstvo ([tab Vrhovne komande)
Takva mogu}nost delovala je na ~lanove Predsedništva kao šok. Manje-više svi su izra`avali `elju da se to izbegne, ako je ikako mogu}e. ^ak i ~lanovi Predsedništva koji bi na svaki na~in da zaštite vlast u Srbiji, bili su zbunjeni pred ~injenicom da moramo da upotrebljavamo vojsku protiv pobune u Srbiji, sada kada nam je ona potrebna da se suzbije separatizam i nasilno otcepljenje zapadnih republika. Izbegavao sam da kontaktiram Drnovšeka i Mesi}a sve do kona~ne odluke, da ne bi uticali na Bogi}evi}a, Tupurkovskog i Sapund`i-u, koji su kolebljivi i koji bi mogli lako da odbiju upotrebu vojske, samim tim što su sva trojica izra`avali veliku rezervu za eventualni takav potez Predsedništva. Smatrali su da to ne bi bilo dobro. Miloševi} se javio po ko zna koji put i direktno me pitao da li ho}u ili ne}u da pomognem, jer je situacija van kontrole. Rekao sam mu da sam Kadijevi}u i ~lanovima Predsedni{tva ve} najavio mogu}nost upotrebe vojske i da }u, bez obzira na negodovanje, zatra`iti da se donese odluka o upotrebi vojske u cilju suzbijanja pobune i vandalizma koji je uzeo zaista velike razmere. Demonstranti su provalili u Skupštinu i Vladu Srbije, a preti opasnost zauzimanja i Televizije. Obe}ao sam mu da }u odmah ponoviti krug konsultacija u cilju da se donese odluka. Prvo sam pozvao Kadijevi}a i rekao mu da }u zatra`iti telefonsku saglasnost ~lanova Predsedništva da se donese odluka o intervenciji JNA u Beogradu, da se suzbije nasilje i pomogne zavo|enju reda. Vojska treba da spre~i zauzimanje dr`avnih institucija od strane demonstranata, postavljaju}i svoje snage ispred tih objekata, a demonstracijom vojne mo}i treba da upozori demonstrante da se ne igraju sa dr`avom. Nismo govorili o primeni sile niti o upotrebi oru`ja, odnosno vatre, u suzbijanju pobune. Me|utim, vojsci to nije bilo izri~ito zabranjeno. Sve je zavisilo od toka doga|aja i od situacije na terenu. Kadijevi} mi je rekao da mu je u tom slu~aju potrebna ne samo odluka Predsedništva, nego i pismeni zahtev Republike Srbije. Nisam se sporio s njim. Pismeni zahtev mo`e tra`iti Predsedništvo, ako smatra da je to neophodno, a vojska mora da postupi po odluci Predsedni{tva. Pitao sam Miloševi}a da li je saglasan da pošalje pismeni zahtev Predsedništvu za upotrebu vojske, da bih mogao s tim da operišem u razgovorima s ~lanovima Predsedništva. Miloševi} je pristao. Tek što sam završio razgovor sa Miloševi}em, javio mi se nanovo Kadijevi}. Sada on smatra da je neophodno nešto hitno preduzeti, jer demonstranti prete da provale u Generalštab JNA, koji se nalazi upravo preko puta Vlade Srbije, u koju su ve} u{li. Razgovor sa ~lanovima Predsedništva bio je lakši nego što je izgledalo na osnovu prvih kontakata. Tome je mnogo doprinela i ~injenica da je i vojska ugro`ena, odnosno da je i Generalštab bio na udaru demonstranata, ali i informacija da Srbija zvani~no i pismeno tra`i zaštitu njenih dr`avnih institucija i legalno izabrane vlasti. Tupurkovski, Bogi}evi} i Sapund`iju su izrazili izvestan otpor, svaki na svoj na~in, ali su pristali na moje upozorenje da Predsedništvo ne mo`e da be`i od svoje ustavne odgovornosti da
301

je, prividno u funkciji Ustava SFRJ iz 1974, a “zapravo upregnuto u uzde Velike Srbije”, zahtijevalo odr`avanje sjednice Vrhovne komande (Predsjedni{tva SFRJ i [taba Vrhovne komande). Ustvari, inicirana pobuna Srba u Pakracu je bila povod da rukovodstvo Velikosrpskog pokreta, na ~elu sa Milo{evi}em, poku{a primorati Predsjedni{tvo SFRJ da uvede vanredno stanje u zemlji, omogu}i JNA “legalno” preuzimanje vlasti u svim republikama, odnosno legalno uspostavljanje vojno-srpske diktature, i ratna ovla{tenja za predsjednika Jovi}a, koji bi na taj na~in produ`io predsjedni~ki mandat na neograni~eno.205 Sjednica Predsjedni{tva SFRJ, kona~no je, na zahtjev [taba Vrhovne komande, a fakti~ki po Milo{evi}evom nalogu, odr`ana 12. marta 1991. u funkciji Vrhovne komande oru`anih snaga SFRJ i na
štiti ustavni poredak, ako je to neophodno, i upotrebom JNA. Nije im se dopadalo što vojskom branimo srpsko rukovodstvo, a još manje pomisao da bismo na sli~an na~in mogli da je upotrebimo za rušenje onih koji nam nisu po volji, separatisti~kih rukovodstava. Uveravao sam ih da je za nas svaka legalno izabrana vlast ista i da vojska ne}e jedne braniti, a druge rušiti. Teško je znati ko je kome šta u tom momentu verovao, ali pristali su. Glasovi Nenada Bu}ina i Jugoslava Kosti}a nisu bili sporni od samog po~etka. Nije uspeo pokušaj da dobijem vezu sa Drnovšekom i Mesi}em, ali to nije ni bilo neophodno, jer je šest glasova bilo dovo1jno za odluku, koju sam odmah saop{tio Kadijevi}u i Miloševi}u. Tenkovske i motorizovane jedinice JNA pojavile su se na ulicama Beograda i zaposele polo`aje ispred svih va`nijih dr`avnih institucija. Njihova pojava delovala je kako se i o~ekivalo. Bez upotrebe sile demonstracije su ubrzo prestale, narod se razbe`ao. Na ulicama je ostao haos od neverovatnog vandalizma koji se ne pamti u Beogradu. Propale su demonstracije koje su bile uperene na osvajanje televizijske stanice, a preko nje i vlasti, ali je ostala pouka za svakoga ko je u stanju da iz ovog doga|aja izvu~e zaklju~ke za budu}a pona{anja. Sutradan, desetog marta 1991. odr`ali smo sednicu Predsedni{tva SFRJ, na kojoj smo potvrdili odluku usvojenu u telefonskoj komunikaciji. Bio je prisutan i Slobodan Milo{evi}, koji je doneo pismeni zahtev Republike Srbije za vojnom intervencijom u Beogradu. Pošto je bura bila prošla i sve se dobro završilo bez upotrebe vatre od strane JNA, nije ni bilo rasprave. Jednostavno je potvr|ena odluka zapisni~ki, uz malo gun|anje Mesi}a i Drnovšeka van sednice da vojska ne treba da nam slu`i da bismo spa{avali Milo{evi}evu vlast” (B. Jovi}, nav. dj., str. 65-69). 205 V. Kadijevi}, nav. dj., str. 111-112; B. Jovi}, nav. dj., str. 286-295; D. Marijan, JUGOSLOVENSKA NARODNA ARMIJA..., str. 298; S. Mesi}, nav. dj., str. XI i 23; S. Biserko, nav. dj., str. 222. Primjenom vanrednih mjera trebalo je, po Mesi}u, omogu}iti JNA “legalnu” agresiju na Republiku Hrvatsku (Isto).
302

njenom komandnom mjestu,206 a ne u Palati Federacije, dakle u zatvorenom objektu Vrhovne komande, duboko ispod zemlje.207 Dnevni red je bio “Stanje u zemlji i zadaci Vrhovne komande oru`anih snaga”. U ime neustavnog [taba vrhovne komande uvodno izlaganje je podnio general-pukovnik Veljko Kadijevi}, savezni sekretar za narodnu odbranu, koji je vodio glavnu rije~, kao da je on predsjedavao.208 Kadijevi} je, “na osnovu kratko izlo`ene procjene situacije”, iznio vi{e zahtjeva, iza kojih su se krili prijedlozi rukovodstva Srbije, uglavnom Milo{evi}a i Jovi}a, a ~iji je cilj bio da vojsku u~ine politi~kim faktorom, ~ak i arbitrom u jugoslovenskoj krizi u koju su oni uvukli i doveli Jugoslaviju, odnosno da JNA nametne vojnu vlast u Jugoslaviji i diktira politi~ko rje{enje vo|e Velikosrpskog pokreta. Ti su se zahtjevi, uglavnom svodili na: uvo|enje vanrednog stanja na cijeloj teritoriji SFRJ, podizanje borbene gotovosti oru`anih snaga (pripravnost vojske), uklju~uju}i i mobilizaciju dijela jedinica, i razoru`anje i rasformiranje ilegalnih oru`anih sastava.209 Glasovima
206 B. Jovi}, nav. dj., str. 286-295; S. Mesi}, nav. dj., str. 23; AIIZ, inv. br. 22442, Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina, Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane, Pov. Br. 04/490-1, 21. mart 1991, Sarajevo — Okru`nom {tabu Teritorijalne odbrane Tuzla, Informacija o aktuelnim doga|ajima. Sjednici su prisustvovali svi ~lanovi Predsjedni{tva, izuzev Drnov{eka, a od generala, pored Kadijevi}a, Brovet, Ad`i}, ]u{i}, ^ubra i Vuk Obradovi} (B. Jovi} nav. dj., str. 286). 207 Isto. Insistiraju}i da se sjednica odr`i u prostorijama [taba Vrhovne komande, vojni vrh, na ~elu sa generalom Kadijevi}em, je, po ocjeni generala [pegelja, ra~unao “da }e u tim tajanstvenim podzemnim prostorijama, ispunjenima velikim kartama, crte`ima, pregledima i tablicama, impresionirati ~lanove Predsjedni{tva SFRJ, da }e ih taj ugo|aj i energi~an istup Kadijevi}a, Ad`i}a i Broveta sa zahtjevom za radikalne mjere upla{iti, pa }e prihvatiti odluku o progla{enju izvanrednog stanja kako bi oru`ane snage preuzele vlast i ‘sa~uvale Jugoslaviju’” (M. [pegelj, SJE]ANJA VOJNIKA, Zagreb 2001, str. 187-188). 208 Isto, str. 286-295. 209 Isto; V. Kadijevi}, nav. dj., str. 113; S. Mesi}, nav. dj., str. 24; M. Davor, nav. dj., str. 298; S. Biserko, nav. dj., str. 222. General Kadijevi} je “uzdrhtalih ruku” obja{njavao : “U Jugoslaviji su na sceni svi mogu}i neprijatelji socijalizma i jedinstvene Jugoslavije. Aktivniji su i di`u glavu usta{ki, ~etni~ki, balisti~ki, belogardijski i svi ostali elementi. Mi smo u situaciji da se borimo protiv istog neprijatelja protiv kojeg smo se borili i 1941. godine’” (S. Mesi}, nav. dj., str. 24).
303

Tupurkovskog, Bogi}evi}a, Mesi}a i Rize Sapund`iju-a prijedlog je odbijen. U pauzi je dogovoreno da Vojska preformuli{e prijedloge i da ih svede na preduzimanje mjera pripravnosti u oru`anim snagama, uklju~uju}i i mobilizaciju dijela jedinica, ali je i to (kasnije) odbijeno.210
210 Isto; V. Kadijevi}, nav. dj., str. 113; S. Biserko, nav. dj., str. 222; B. Bogi}evi}, RAT JE PLANIRAN, u : F. Ademovi}, JNA BEZNA\E ZLA, Sarajevo 1997, str. 2930. Za prijedlog redigovanog teksta odluke — bez uvo|enja vanrednog stanja, sa pove}anjem borbene gotovosti vojske i dodatnom mobilizacijom glasali su: Borisav Jovi}, Nenad Bu}in, Jugoslav Kosti} i Riza Sapund`i-u. Protiv su bili: Bogi} Bogi}evi}, Stjepan Mesi} i Vasil Tupurkovski. Janez Drnov{ek nije bio na sjednici. Odluka nije donesena, jer je za to bilo potrebno najmanje pet glasova (B. Jovi}, nav. dj., str. 295; B. Bogi}evi}, nav. dj., str. 29-30). Tok “dramati~ne sjednice” Predsjedni{tva SFRJ, od 12. marta 1991, je rekonstruisan na osnovu Jovi}evih i Mesi}evih memoara (B. Jovi}, nav. dj., str. 286295 i S. Mesi}, nav. dj., str. 24-27), kazivanja Bogi}a Bogi}evi}a (B. Bogi}evi}, nav. dj., str. 29-35) i Kadijevi}evih “vi|enja” (V. Kadijevi}, nav. dj., str. 112-113). Vojno rukovodstvo je u{lo u nastavak sjednice s odlu~nim stavom da igru odigra do kraja. Me|utim, ni na ponovljenom glasanju nisu dobili peti glas, koji su o~ekivali od predstavnika Bosne i Hercegovine, Bogi}a Bogi}evi}a, kao Srbina. On je “ostao legalist i demokrat, lojalan svojoj republici i svim njenim gra|anima, te kao ni na nekim ranijim i kasnijim sjednicama Predsjedni{tva nije prihva}ao prijedloge koji su, nekad prikrivenije, nekad otvorenije, smjerali upotrebu JNA” (M. [pegelj, nav. dj., str. 188). Na taj je na~in, Bogi}evi} onemogu}io vojni vrh i Milo{evi}ev dio Predsjedni{tva da dobiju legalnu osnovu za dr`avni udar (B. Bogi}evi}, nav. dj., str. 30-35). Dono{enjem odluke o uvo|enju vanrednog stanja na cijeloj teritoriji Jugoslavije trebalo je, po Bogi}evi}u, donijeti odluku o otpo~injanju rata na svim prostorima Jugoslavije, a ne o mirnom rje{enju jugoslovenske krize. S tim u vezi, on tvrdi da je, i pored Programa ekonomskih reformi koji se uspje{no ostvarivao i imao podr{ku gotovo ~itavog svijeta, vojni udar, koji je dogovoren na relaciji: Jovi} — Kadijevi} — Milo{evi}, bio planiran i trebalo je da se izvr{i 12. marta 1991, neposredno nakon {to bi Predsjedni{tvo SFRJ prihvatilo zahtjev vojnog vrha. Istoga bi momenta bila uvedena vojna uprava: vojnim mjerama bi bila sru{ena rukovodstva u Hrvatskoj i Sloveniji, a vojno-politi~kim rukovodstvo u Bosni i Hercegovini izabrano na vi{estrana~kim izborima, kao i “probugarsko” rukovodstvo u Makedoniji. Pri tome bi istovremeno bili uhap{eni predsjednici Tu|man i Ku~an. Ukoliko se to ne bi dogodilo postojao je, po Bogi}evi}u, i “drugi dio scenarija — da se blokira rad saveznih institucija tako {to }e se Predsedni{tvo blokirati ostavkama predsjednika Jovi}a, Nenada Bu}ina (Crna Gora) i Jugoslava Kosti}a (Vojvodina), a smijeniti predstavnika Kosova Rizu Sapund`iju. Savezni parlament trebalo je blokirati tako {to vojska ne}e dozvoliti dolazak delegata iz republika i pokrajina u Beograd” (B. Bogi}evi}, nav. dj., str. 29-34).
304

^lanovi Predsjedni{tva nisu znali da Sjednica ne}e sutradan biti nastavljena ni za{to. Milo{evi}, Jovi} i Kadijevi} su bili svjesni da vojni udar ne mogu izvesti bez neke velike podr{ke iz vana. Stoga je Kadijevi}, po dogovoru sa Jovi}em i Milo{evi}em, ujutro 13. marta 1991. tajno odletio u Moskvu, na konsultacije sa mar{alom Dimitrijem Jazovom, ministrom odbrane Sovjetskog Saveza, oko sinhronizacije planova pu~isti~kih akcija u Moskvi i Beogradu.211

Uvo|enjem vanrednog stanja trebalo je, po Bogi}evi}u, “definitivno proizvesti sukobe i rasulo u zemlji, slijede}i zahtjeve i parole kao {to su : ‘Dolje Ustav!’, ‘Vlast Armiji!’, ‘Ho}emo oru`je!’. ? Tako su se nastojali stvoriti uslovi da ‘op{tenarodni odbrambeni rat’ po~ne u martu 1991. godine. U tim uslovima bi Jovi}u, po Ustavu, bio produ`en mandat predsjednika Predsjedni{tva SFRJ koji u ime Predsjedni{tva SFRJ ostvaruje komandovanje oru`anim snagama. A po{to Skup{tina ‘ne bi bila u mogu}nosti da se sastane’, Predsjedni{tvo bi donosilo uredbe sa zakonskom snagom iz nadle`nosti Skup{tine. Odre|ene poslove rukovo|enja i komandovanja oru`anim snagama moglo bi prenijeti na saveznog sekretara za narodnu odbranu” (Isto, str. 34-35). 211 Vreme (Beograd), 23. septembar 1991, str. 7 i 9; S. Mesi}, nav. dj., str. 24-25; B. Jovi}, nav. dj., str. 295; M. [pegelj, PRVA FAZA RATA..., str. 51; B. Mamula, nav. dj., str. 33; S. Biserko, nav. dj., str. 222. O tome je Jovi} u svojim memoarima za 13. mart 1991. zapisao sljede}e : “Veljko mi je sino}, posle sednice Predsedni{tva, zatra`io saglasnost da preko no}i ide u Moskvu na konsultacije s Jazovom. @eli da pita da li }e nas SSSR za{tititi od eventualne intervencije Zapada, ako idemo na upotrebu vojske za sprovo|enje naredbi Predsedni{tva. Slo`io sam se. I{ao je i vratio se iste no}i. Rusi su rekli da nema varijante u kojoj Zapad ra~una s njihovom vojnom intervencijom. O sovjetskoj pomo}i su izbeglii da govore” (B. Jovi}, nav. dj., str. 295). S obzirom na to da o tom razgovoru nije ura|ena nikakva slu`bena zbilje{ka, general Vuk Obradovi}, koji je sa generalom Kadijevi}em prisustvovao tom sastanku u Moskvi 13. marta 1991, je “svoje bele{ke” (za vrijeme razgovora bilje`io je osnovne teze iz izlaganja Kadijevi}a i Jazova) stavio na uvid javnosti. One su objavljene 1998. u beogradskom magazinu Profil, br. 16, str. 105-114, pod naslovom “RAT I MIR GENERALA VUKA OBRADOVI]A”. Pri tome je objavljena i fotografija o susretu Kadijevi} — Jazov. O pripremama za taj put, broju ~lanova te “delegacije”, vremenu vo|enja razgovora i broju prisutnih lica general Obradovi} je zapisao : “Nakon zavr{etka prvog dana rada Predsedni{tva, 12. marta 1991. godine uve~e, u predvorju prohladne sale komandnog mesta Vrhovne komande, u kojoj je odr`avana sednica, pozvao me je Kadijevi} i u prisustvu Borisava Jovi}a naredio da obavim
305

Ve}ina, tako|e, nije znala ni da je najkasnije posljednjeg dana februara 1991. sa Milo{evi}em dogovoreno kako “da se stvori prazan prostor vojsci da sama odlu~uje”212 i tako ispune

sve tehni~ke pripreme za odlazak u Moskvu, ali tako da onda{nji komandant RV i PVO general-pukovnik Anton Tus ne zna za taj let. Ve}ina u vojnom rukovodstvu bila je uverena da je Tus ve} bio u direktnoj vezi sa Tu|manom, ali je Tus ve{to skrivao sve tragove koji bi ga mogli izlo`iti iole ozbiljnijem riziku. Na to sam, docnije, dogovaraju}i detalje oko leta, skrenuo pa`nju generalu Mir~eti}u, tada{njem na~elniku {taba komande RV i PVO, ali sam ujutro, po dolasku na batajni~ki aerodrom, ustanovio da je Tus pre nas bio tu i lako saznao ko i gde putuje ! Pored Kadijevi}a i mene, na put je krenulo i nekoliko ljudi iz njegovog neposrednog obezbe|enja. Razgovor Kadijevi}a i Jazova vo|en je 13. marta 1991. godine od 14 do 16 ~asova. Osim mene, nadam se da se dobro se}am, prisustvovao je samo jedan od saradnika Jazova i njihov prevodilac” (Profil, br. 16, str. 106). Cilj Kadijevi}evog odlaska u Moskvu je bio da dobije odgovor na pitanje kakav je stav SSSR-a “povodom mogu}e vojne intervencije Zapada na Jugoslaviju?”. Ministar Jazov, s kojim je Kadijevi} jo{ od ranije bio u stalnom kontaktu, mu je u du`em razgovoru odgovorio da “nikakva vojna intervencija sa Zapada” tada “nije realna” (“Zapad za sada nema snage za brze intervencije...... Jugoslovenskoj narodnoj armiji i Jugoslaviji nikakve zapadne snage ne prete...” — B. Jovi}, nav. dj., str. 49 i 276; Profil, br. 16, str. 107). Nakon povratka u Jugoslaviju Kadijevi} je u vi{e navrata “ponovio da su Rusi u blatu do kolena i da nisu u stanju da pomognu ni sebi, a kamoli nama” (Isto). Mihail Gorba~ov je znao za susret Kadijevi}a i Jazova, ali o ~emu su razgovarali nisu mu referisali. S tim u vezi, on je u intervju-u za prvi broj lista magazina Profil, krajem 1995. izjavio: “Da sam znao {ta petljaju, obojicu bih smesta uhapsio” (Profil, br. 16, str. 106 i 108). 212 B. Jovi}, nav. dj., str. 281. Izme|u ostaloga, u svojim memoarima pi{e : “.... Konsultujem Slobodana Milo{evi}a o planu vojske. Pro~itao sam mu svoje zabele{ke od re~i do re~i. On smatra da je to sve dobro izuzev {to Sloveniju treba ostaviti na miru. Samo Hrvatsku treba tretirati. Slovenci nisu kr{ili zakone (vojne) u tolikoj meri i nema formalnih opravdanja, a politi~ki bi se sve svodilo na ru{enje izabranih organa. Na pitanje {ta da radimo ako ne postignemo dovoljnu ve}inu u Predsedni{tvu za odluke koje su potrebne, on misli da odlu~ujemo sa onoliko ~lanova koliko su ‘za’ i da }e vojska ‘poslu{ati’. Smatra da je lo~igno da ‘uklonimo’ svakoga ko }e se suprotstaviti takvoj akciji Predsedni{tva. Vrlo je sumnjiva razlika u kr{enju zakona izme|u Slovenije i Hrvatske i vrlo je sumnjiva ideja da odlu~uje manjina u Predsedni{tvu. To je stanje kada
306

Kadijevi}eve prijetnje izre~ene u zaklju~ku Sjednice 12. marta 1991.213 Nakon povratka iz Moskve, 13. marta 1991, gdje nije dobio podr{ku za vojni udar i gdje su mu “Rusi rekli da nema varijante u kojoj Zapad ra~una s njihovom vojnom intervencijom” i kada se uvjerio “da su Rusi u blatu do kolena....”,214 general Kadijevi} je istoga dana pozvao Borisava Jovi}a zajedno sa Slobodanom Milo{evi}em “na konsultacije, {ta da se radi ako Vrhovna komanda opet na sutra{njoj sednici odbije predlog odluke”. Naime, on je tada, bez ikakvih konsultacija, pozvanima u prisustvu generala Ad`i}a doslovno rekao: “Idemo na vojni udar”. Kadijevi} je to rekao nezavisno od toga da li }e Predsjedni{tvo ili ne usvojiti predlo`enu odluku. Ukoliko je usvoje, ta odluka }e, po njemu, “samo u prvih 48 ~asova biti pokri}e za mobilizaciju”, a ukoliko bude odbijena, mobilizaciju }e izvr{iti sami. Me|utim, u tom je slu~aju, po njemu, postojala “opasnost da se Predsedni{tvo sastane i smeni vojni vrh”. Zbog toga je insistirao na potrebi usvajanja odluke.215
odlu~uje vojska i to se ne mo`e prikrivati. A niko i ne razmi{lja o tome da je i vojska vi{enacionalna i da samim tim bez odluke politi~kog organa te{ko mo`e ostati monolitna...” (Isto, sr. 281). 213 S. Mesi}, na. dj., str. 26. 214 B. Jovi}, nav. dj., str. 295; Profil, br. 16, str. 107; M. [pegelj, nav. dj., str. 51; B. Mamula, nav. dj., str. 24 i 33. To se, po Mamuli, koji je o odlasku generala Kadijevi}a u Moskvu saznao u ljeto 1991, od dopisnika BBC-a za Balkan Mi{e Glenia, {to mu je bilo neugodno da ga strani novinar upoznaje “o putu jugoslovenskog ministra odbrane” s kojim je bio neposredno vezan, “unaprijed znalo i trebalo je to i o~ekivati. Kod Jazova, ~ovjeka koji nije znao i smogao snage da zaustavi raspad svoje vlastite zemlje, tra`ilo se pokri}e za vlastitu neodlu~nost” (B. Mamula, nav. dj., str. 33). Odlazak Kadijevi}a u Moskvu 13. marta 1991. obavljen je bez znanja predsjednika vlade, Ante Markovi}a, {to su mnogi tuma~ili kao definitivno okretanje SSNO protiv SIV-a. Tajni odlasci vojnog vrha u Moskvu u to vrijeme bili su ~esti (Vreme, 23. septembar 1991, str. 7 i 9; S. Biserko, nav. dj., 221). Admiral Branko Mamula je avgusta 1987. (na poziv generala armije Jazova) i februara 1988. (proslava 70-te godi{njice formiranja Crvene armije) posjetio SSSR, odakle je donosio “va`na saznanja”. Interesovalo ga pitanje pona{anja sovjetskog vojnog rukovodstva prema perestrojci — novom kursu unutra{nje i vanjske politike Gorba~ova (B. Mamula, nav. dj., str. 128-129 i 135). 215 B. Jovi}, nav. dj., str. 296.
307

Jovi} je, za razliku od Milo{evi}a, koji “ni{ta nije ni pitao ni komentirisao”, generala Kadijevi}a pitao “{ta se podrazumeva pod vojnim udarom”. S tim u vezi, dobio je sljede}i odgovor: “smenjivanje Vlade i Predsedni{tva. Skup{tinu ne}e dirati, ali ne}e ni dozvoliti sazivanje. Republi~ke vlasti i sve ostalo ne}e dirati ukoliko podr`avaju udar. U protivnom skida}e i njih. Cilj je: odrediti rok od 6 meseci (ili kra}e) za sporazum o budu}nosti zemlje, a dotle prekinuti haoti~ni raspad dr`ave”.216 Tok prvog dana rada sjednice Predsjedni{tva SFRJ, odnosno Vrhovne komande oru`anih snaga, “a naro~ito njen ishod” (nije prihva}en srbijansko-crnogorski zahtjev za uvo|enje vanrednog stanja i prepu{tanje vlasti JNA), tobo`e su razvili u Jovi}u ideju da podnese ostavku. Navodno nije mogao sebi dozvoliti da kao predsjednik Predsjedni{tva SFRJ sprovodi odluke ve}ine sa kojima se nije slagao, a koje, po njemu, “idu na razbijanje zemlje i gra|anski rat”. Nakon {to je saslu{ao generala Kadijevi}a i njegov prijedlog o izvo|enju vojnog udara, Jovi} je rekao da }e sutra, “posle sednice podneti ostavku”, jer “sednica najverovatnije ne}e odobriti zahtevane mere”. To mu je bio “jak razlog”.217 Takav Jovi}ev potez je imao za cilj da vojsci ostavi dogovoreni “prostor za delovanje”. S tim u vezi, on je, tako|e, rekao kako }e razgovarati sa Nenadom Bu}inom i Jugoslavom Kosti}em “da postupe isto”.218 Nastavak sjednice Predsjedni{tva SFRJ, u kompletnom sastavu, odr`an je 14. marta bez ikakvih “opipljivijih” rezultata. Kadijevi} je ponovo nastojao da Predsjedni{tvo SFRJ proglasi vanredno stanje i JNA dâ ratna prava u mirnodopskim uslovima. Tome se Drnov{ek o{tro suprostavio (“mir je i Armiji je mjesto u kasarnama, ne mo`e

216 Isto. 217 Isto; S. Mesi}, nav. dj., str. X. 218 B. Jovi}, str. 296. U vezi sa tim, Jovi} u svojim memoarima pi{e : “Niko ni{ta nije komentarisao. Razi{li smo se nemo. Usput mi Sloba ka`e da on ne}e i}i u Predsedni{tvo da me zamenjuje” (Isto).
308

Armija voditi politiku i silom rje{avati probleme”).219 Vojska je pristala i da se u odluci “ne pominje mobilizacija, nego samo pove}anje borbene gotovosti”, “{to oponente odluke nije zadovoljilo”. Za odluku su bila samo tri glasa, a pet protiv.220 Zahtjev za uvo|enjem vanrednog stanja je ponovo, u mu~noj atmosferi, odbijen, iako su generali prijetili da od prihvatanja njihovog zahtjeva zavisi “ho}e li Predsjedni{tvo SFRJ kao kolektivni {ef dr`ave i vrhovni komandant uop{te mo}i da funkcioni{e”. Tim prije, jer je JNA, prema generalu Ad`i}u, bila “jo{ jedina institucija u ovoj zemlji” koja je slu{ala nare|enja Predsjedni{tva. Navode}i kako Predsjedni{tvo “u ovoj zemlji vi{e niko ne slu{a”, on je tra`io njihovu podr{ku, jer }e se u protivnom (“... ako nas ne podr`ite”) na}i u “situaciji u kojoj ne}e biti izlaza...”.221 Kadijevi} je na odbijanje njegovog zahtjeva reagovao prijete}om najavom da }e “[tab vrhovne komande zasebno zasjedati” i sve rije{iti po svome ili — “dajte da jo{ jednom problem raspravimo, a mi }emo vas tom prilikom upoznati s odlukama [taba vrhovne komande”.222 Kada je na toj sjednici zavr{eno izja{njavanje i konstatovano da odluka nije donesena, Jovi} je rekao da }e, radi otvaranja prostora Vojsci “za delovanje”, “podneti ostavku i upozorio na to da su isto najavili Nenad Bu}in i Jugoslav Kosti}”. Konstatuju}i da se neke

219 Isto; S. Mesi}, nav. dj., str. 25. 220 B. Jovi}, nav. dj., str. 296. O tome je Jovi} u svojim memoarima zapisao : “U ovom delu rada Predsedni{tvo je bilo kompletno. Janez Drnov{ek je rekao da odluke koje su ve} donete u Skup{tini Slovenije, i naro~ito one koje se odnose na vojsku “fakti~ki de jure, ve} zna~e izlazak Slovenije iz federalnog sistema’. Rekao je da bi usvajanje i sprovo|enje predlo`ene odluke u Sloveniji izazvalo konflikt i ubrzani izlazak Slovenije iz Jugoslavije. Sugerisao je uva`avanje realnosti i politi~ke pregovore i odbio dono{enje odluke. Novina u odnosu na 12. III o.g. je i to {to se Riza Sapund`iju predomislio i povukao svoju saglasnost na odluke. Dakle, umesto 4 za sada imamo 3 za i 5 protiv odluke. Stanje se samo pogor{alo” (Isto). 221 S. Mesi}, nav. dj., str. 25. 222 Isto.
309

klju~ne odluke Predsjedni{tva nisu mogle “doneti bez ‘kvalifikovane’ ve}ine od 6 ~lanova”, Predsjedni{tvo, po Jovi}u, “fakti~ki prestaje da postoji za odlu~ivanje o tim pitanjima”. To je, po njemu, stvaralo “prostor [tabu vrhovne komande da sam odlu~uje”.223 To je, pi{e Jovi}, “do~ekano na no`”: ‘Kako ja mogu da raspu{tam Predsedni{tvo’, itd.”, {to je izazvalo “ponovnu diskusiju o svemu, ~itavu buru polemike od nekoliko sati uz poku{aje da se ipak na|e neko re{enje, ali bezuspe{no”. Jedino o ~emu su mogli da se dogovore jeste da nastave “sednicu jo{ sutra. Da opet poku{amo”.224 Na po~etku drugog nastavka Sjednice 15. marta Brovet je kratko obavijestio da “[tab vrhovne komande nema nove predloge i da se stanje u zemlji pogor{ava”, a Jovi} zaprijetio da bi, “ukoliko se Armiji ve`u ruke”, “moglo do}i do masovnih zahteva za naoru`anje srpskog naroda i do stvaranja srpske vojske radi samoodbrane...”.225

223 Isto, str. 296-297. Bila je to jo{ u februaru prodiskutovana alternativa ako Predsjedni{tvo ne uvede vanredno stanje u zemlji (B. Jovi}, nav. dj., str. 265-281). Jovi} je na navedenoj sjednici pre{utio i smjenu Rize Sapund`ije. S tim u vezi, on pi{e da je imao u vidu, ali nije rekao “da }e Skup{tina Srbije smeniti Rizu Sapund`i-u zbog ovakvog pona{anja i da Predsedni{tvo ne}e imati ni prostu ve}inu” (Isto, str. 297). 224 B. Jovi}, nav. dj., str. 297. 225 Isto. S obzirom na to da se poslije Brovetovog obavje{tenja “da [tab vrhovne komande nema nove predloge”, “niko se nije javio za re~”, Jovi} je poku{ao da uvjeri Predsjedni{tvo (“... da jo{ jednom animiram ~lanove Predsedni{tva da dobro razmisle {to zna~i ovakav odnos prema JNA...”) u opravdanost dono{enja odluke koju je predlo`ila vojska ([tab vrhovne komande) u cilju “o~uvanja” Jugoslavije. S tim u vezi, on je rekao sljede}e: “Ja bih `eleo da obavestim ~lanove Predsedni{tva i [tab Vrhovne komande da su na{e analize u Republici Srbiji, da (ukoliko se Armiji ve`u ruke da vr{i svoje ustavne obaveze spre~avanja me|unacionalnih sukoba i gra|anskog rata s obzirom na poziciju srpskog naroda, njegove rasprostranjenosti u drugim republikama, neorganizovanosti i nenaoru`anosti) polo`aj srpskog naroda postaje nepovoljan i vrlo neugodan. Srbija se orijentisala na obe}anja Predsedni{tva SFRJ i oru`anih snaga da }e za{tititi sve nacionalnosti, sve nacije i sve gra|ane od opasnosti me|unacionalnih sukoba, {to sa ovakvim na{im, eventualnim, stavom ne bi bilo osigurano. Na{a je procena da bi u ovoj situaciji moglo do}i do masovnih zahteva za naoru`anje srpskog naroda i do stvaranja srpske vojske radi samoodbrane i mi tome ne}emo mo}i stati na put.
310

Prijedlozi i ovla{tenja [taba vrhovne komande koji su vodili gra|anskom ratu i preuzimanju vlasti od strane Velikosrpskog pokreta ipak su odbijeni sa 5 prema 3 glasa. Ve}ina ~lanova Predsjedni{tva je smatrala da “jugoslovensku krizu” treba rje{avati mirnim, a ne vojnim sredstvima.226 Jovi} i Kadijevi} su najavili sa

Mi u Srbiji, kao rukovodstvo, u toj situaciji, ne bismo mogli da opstanemo, ukoliko bismo se tome suprotstavili, jer postoje vrlo jake snage koje rade na tome, a sa ovim stanjem dobijaju sna`ne argumente da se to i ostvari. Rukovodstvo Srbije ne mo`e da stane ni na ~iju drugu stranu, nego na stranu svog naroda i mora obezbediti njegovu odbranu, ako Armija ne bude u stanju da ga brani. Kakva je perspektiva na{e zemlje, u toj situaciji, i njena sudbina, nije te{ko predvideti, jer mo`emo svakog dana ispustiti kontrolu iz ruku i do`iveti krvoproli}e i gra|anski rat. Prema tome, situacija je vrlo te{ka, vrlo delikatna i ja sam du`an da vas upozorim da je to sudbina koja nas ~eka, ako nismo u stanju da osiguramo uslove da Armija ravnopravno brani sve narode i sve gra|ane ove Jugoslavije” (Isto, str. 297). Prilikom ponovnog okupljanja Predsjedni{tva SFRJ kod generala 15. marta 1991, vojno rukovodstvo je prijetilo gra|anskim ratom i ja~anjem antisocijalisti~kih snaga i navodilo da Slovenija i Hrvatska razbijaju Jugoslaviju “i ugro`avaju prava drugih”. Pri tome je “zajapureni Jovi}” prijetio kako “ne}e biti kako vi `elite, gospodo”, jer }e se “Srbija postaviti da za{titi interese Srba u drugim republikama”, “na svim prostorima gde `ive”, “Srbija }e formirati svoju republi~ku vojsku.... da bi za{titila goloruki i ugro`eni srpski narod koji `ivi van podru~ja Republike Srbije”. Tom je prilikom Jovi}, okrenut Mesi}u, potpredsjedniku Predsjedni{tva SFRJ, sti{}u}i {ake, rekao: “Molim, sad }u ja tebi da ne{to ka`em. Vi u Hrvatskoj donosite zakone kojima se suspendira savezni Ustav i savezno zakonodavstvo. Dovodite Srbe u obespravljeni polo`aj, ilegalno se naoru`avate protiv Srba u Hrvatskoj i razbijate Jugoslaviju. Ka`i ti meni {to je to protivustavno delovanje. O tome se radi. Srbi imaju pravo da `ive u Jugoslaviji, a ako neko ho}e da se otcepi, onda Srbi imaju pravo da `ive u jednoj dr`avi bez obzira kako se ona zvala. To ima da shvatite vi u Hrvatskoj” (S. Mesi}, nav. dj., 25-26). 226 Isto, str. 297-304; V. Kadijevi}, nav. dj., str. 125. Stjepan Mesi} je odmah reagovao na Jovi}evo izlaganje, u kome je on poku{ao da “objasni” ~lanovima Predsjedni{tva {ta zna~i takav odnos prema JNA. Mesi} se zalagao za rje{avanje ekonomskih i politi~kih problema politi~kim dogovorima, a protiv stavljanja vojske u pripravnost. Pri tome je, izme|u ostalog, s pravom naglasio da ne vjeruje u podatak, koga je iznio Jovi}, o tome da su Srbi nenaoru`ani. Janez Drnov{ek se, pored ostalog, nije mogao slo`iti sa predlo`enim mjerama, jer je mislio i procjenjivao “da i one vode u gra|anski rat”. On je bio ubije|en “da
311

Milo{evi}em dogovorene konzekvence,227 odnosno paralizu Predsjedni{tva i dogovoreni vojni udar.
se jugoslovenski problemi ne mogu razre{iti silom, vojskom, sa bilo kakvim merama, nego samo politi~ki. Bilo ko da je to — ili neki narod ili neka republika u tom slu~aju, ako JNA po~ne sa primenom nekih vojnih mera u okviru Jugoslavije, sigurni smo da bi to bilo najgore re{enje i da bi to zavr{ilo na najgori mogu}i na~in”. Tupurkovski, Bogi}evi} i Sapund`ija, tako|e, nisu prihvatili prijedlog odluka koje je podnio [tab vrhovne komande (Isto). Bogi}evi}ev glas je bio odlu~uju}i u trenutku kada je srpsko-crnogorski dio Predsjedni{tva SFRJ nastojao uvesti vanredno stanje u zemlji. I general Kadijevi} je priznao da razoru`anjem “paravojnih” formacija i zavo|enjem varednog stanja u Jugoslaviji ne bi bio sprije~en raspad Jugoslavije i da bi to izazvalo “i gra|anski rat” u zemlji. Imaju}i to u vidu, on je, u “nastojanju” da pru`i odgovor na pitanje “{ta bi vojni pu~ zna~io za Jugoslaviju”, postavio pitanje: “{ta bi [tab Vrhovne komande `elio sa predlogom zavo|enja vanrednoga stanja u zemlji i razoru`avanja paravojnih formacija u Jugoslaviji sa kojima je i{ao pred Predsjedni{tvo SFRJ 12. marta 1991. godine i koga je Predsjedni{tvo odbilo, kada se time ne bi spre~io raspad Jugoslavije”. S tim u vezi, on je “precizirao” svoj odgovor na na~in {to bi se prihvatanjem tog prijedloga “i njegovom realizacijom”, omogu}ilo “da rasplet jugoslovenske krize bude znatno legalniji, a time i znatno mirniji...”, nego {to je bio. To bi, po njemu, “bilo vrlo mnogo za Jugoslaviju” (V. Kadijevi}, nav. dj., str. 149-150). Govore}i o tome, Kadijevi} je, ipak, “primijetio” “da bi prihvatanje predloga [taba Vrhovne komande i njegova realizacija, tako|e izazvala i gra|anski rat u Jugoslaviji, pogotovo {to bi na tome radio inostrani faktor”. Iako to nije mogao osporiti, Kadijevi}u je bio va`niji “legitimni nalog”, da JNA zavede vanredno stanje u zemlji, jer “u to vrijeme i sa oru`jem koje je tada bilo u Jugoslaviji, me|unacionalni i religiozni oru`ani sukobi lak{e bi se mogli staviti pod kontrolu ako bi JNA imala legitimni nalog da to uradi” (Isto). O~ito je cilj bio preuzimanje vlasti u Jugoslaviji. 227 B. Jovi}, nav. dj., str. 297-304. Prije nego je zaklju~io sjednicu, Jovi} je dao rije~ generalu Kadijevi}u, koji je ponovo nastojao da obrazlo`i prijedloge [taba vrhovne komande, koji su “u sudbinskom trenutku” Jugoslavije, a koji su, po njemu, “ugledali svetlo dana”. S tim u vezi, Kadijevi} je tada rekao sljede}e : “Po{to je odluka donijeta, prijedlog je dao [tab Vrhovne komande, dao ga je na bazi, kao {to sam rekao na po~etku izlaganja, ne momentalnog stanja, niti nekih momentalnih i parcijalnih procjena, nego vi{egodi{njih procjena, koje su se, na `alost, u na{im predvi|anjima ostvarivale upravo tako kako smo rekli, sa samo jednom korekcijom, i{li su ne{to br`e vremenski nego {to smo to rekli. Na{i
312

Veljko Kadijevi} je od pu~a, intimno, odustao jo{ u razgovoru sa Jazovom u Moskvi i to, Milo{evi}u i Jovi}u, saop{tio po povratku u Beograd.228 Da ga je Jazov ohrabrio, jalovih diskusija 14. i 15. marta ne bi ni bilo. Iznu|ivanje odluke zao{travanjem bio je njihov cilj. Vojni udar koji je stalno visio u vazduhu i bio u opciji, posebno marta 1991, nije mogao biti izveden iz vi{e razloga. Prije svega, na JNA se skoro u svim sredinama gledalo kao na srpsku vojsku, jer je vi{e od jedne decenije ve} izgubila legitimnost garanta Jugoslavije. Kadijevi} se nije odlu~io na taj korak i pored pritisaka Milo{evi}a i Jovi}a.229 “Klasi~ni vojni pu~ koji bi imao za cilj da primjenom vojne sile odr`i Jugoslaviju na okupu, u jugoslovenskim prilikama kakve su ostale poslije Titove smrti”, po Kadijevi}u “nikada nije imao izgleda na uspjeh, osobito ako se misli o trajnom uspjehu”. Takav se pu~, po njemu, “najlak{e mogao izvesti odmah nakon Titove smrti”, jer je “razloga za to bilo na pretek ako su u pitanju dezintegracioni procesi koji su ru{ili Jugoslaviju”, pri ~emu je vojska u to vrijeme “mogla relativno lako zauzeti vlast.....”.230 Vojno rukovodstvo je marta 1991. za uvo|enje vojnog udara imalo “pripremljenu kompletnu dokumentaciju, ljude i sve ostalo”. Me|utim, kod njih se, kada nisu dobili ustavno pokri}e, niti rusku

predlozi su u sudbinskom trenutku ove zemlje. Pored toga, oni su ve} ugledali svetlo dana, mada — {to se ti~e na{eg opredeljenja — ta ~injenica ne}e imati nikakav bitan uticaj, ali su ugledali svetlo dana, {to je samo jedan od dokaza gde smo, ~ak tu, u zatvorenom objektu Vrhovne komande. Mi kao vojska }emo iz toga izvu}i pouke. [tab Vrhovne komande — obave{tavam vas — uzima sebi pravo i obavezu da odmah, nakon ove odluke, procjeni situaciju i povu~e konsenkvence koje iz nje proizilaze” (Isto, str. 303-304). Sjednicu Predsjedni{tva SFRJ je, po Mesi}u, umjesto ili u ime Jovi}a, zaklju~io general Kadijevi} sljede}om konstatacijom : “Vi ste donijeli odluku kakvu ste donijeli i za nju }ete snositi posljedice. Mi kao [tab vrhovne komande detaljno }emo to razmotriti, prou~iti sve posljedice i kao Armija }emo iz toga izvu}i odre|ene zaklju~ke na temelju kojih }emo dejstvovati” (S. Mesi}, nav. dj., str. 26). 228 Isto, str. 295-296. 229 S. Biserko, nav. dj., str. 225-226. 230 V. Kadijevi}, nav. dj., str. 114-115.
313

podr{ku, javila ideja “da vojska sama preuzme vlast”, te su, “vagaju}i” razloge za i protiv, odustali.231 I admiral Mamula je smatrao da je u Jugoslaviji trebalo izvr{iti vojni udar, po kome je idealan datum bio vrijeme od mjesec dana kasnije, prilikom jednog u nizu sastanaka republi~kih vo|a. S tim u vezi, on navodi kako mu je ~ak i iz inostranstva sugerisano da 18. aprila 1991. “JNA treba uhapsiti {estoricu u Ohridu i preuzeti vlast u zemlji”, te tako navodno zaustaviti raspad Jugoslavije. To je odgovaralo njegovom konceptu kojega je “cijelo vrijeme i sam zastupao”. Me|utim, “skepticizam” generala Kadijevi}a prema takvim koracima JNA bio je, po Mamuli, “dobro poznat”.232 Hap{enje politi~kih republi~kih vo|a i njihov odlazak s vlasti, uklju~uju}i i Milo{evi}a, admiral Mamula je zastupao i u avgustu 1991. Naime, on se, kada su nakon sloma JNA u Sloveniji, vo|ene rasprave o smjeni Kadijevi}a, susreo “u ~etiri oka” sa Milo{evi}em i, rekav{i mu da nije problem Kadijevi}u na}i zamjenu, iznio stav da “pravi zadatak Armije jeste, da preuzme svu odgovornost za rje{enje krize od Slovenije do Makedonije, ali da svi oni — predsjednici republika, uklju~ivo i on sam — Milo{evi}, moraju oti}i s vlasti”. To je, po njemu, bilo “jedino rje{enje u poku{aju da se spasi Jugoslavija, premda je i za ovaj poku{aj mo`da ve} kasno”.233 Takav Mamulin plan je predvi|ao vojnu upravu u cijeloj Jugoslaviji, jer bi, nakon hap{enja i uklanjanja predsjednika svih republika, vojska

231 M. [pegelj, SJE]ANJA VOJNIKA, str. 188-189. 232 B. Mamula, nav. dj., str. 188-189; M. [pegelj, nav. dj., str. 189. Admiral Branko Mamula se zdu{no zalagao i podr`avao vojni udar, kao (posljednju) mogu}nost za o~uvanje Jugoslavije. Me|utim, rukovodstvo JNA je, po njemu, bilo nespremno da preuzme u svoje ruke odgovornost u ~itavoj zemlji, {to je, po Mamuli, bio “jasan pokazatelj da je bitka za Jugoslaviju nepovratno izgubljena” (B. Mamula, nav. dj., str. 194). S tim u vezi, on smatra da vojno rukovodstvo JNA “snosi odgovornost {to nije izvr{ilo dr`avni udar. Umjesto toga, ono je dozvolilo da nacionalisti~ke vo|e i separatisti~ko pona{anje dviju zapadnih republika gurnu JNA u ruke velikosrpskog nacionalizma, koji je Armiju beskrupulozno iskoristio u me|unacionalnom ratu, i na kraju odbacio” (B. Mamula, nav. dj., str. 9). 233 B. Mamula, nav. dj., str. 227; M. [pegelj, nav. dj., str. 190-191.
314

posjela sve dr`avne i politi~ke institucije u republikama i Federaciji. Takav je zahvat Mamula o~ekivao od Kadijevi}a i cijelog vojnog vrha. Me|utim, Kadijevi} nije `elio da tako postupi. On je dobro procijenio da mu je u slu~aju vojnih poraza u Sloveniji i Hrvatskoj posljednje uto~i{te Slobodan Milo{evi} i da JNA nikako ne smije ostati bez saveznika, pa makar to bila i samo jedna republika — Srbija.234 Borisav Jovi} se odmah poslije sjednice Vrhovne komande od 15. marta 1991. obratio preko Televizije Beograd javnosti (gra|anima i gra|ankama Jugoslavije), obavje{tavaju}i ih da Predsjedni{tvo SFRJ, u funkciji Vrhovnog komandanta oru`anih snaga, “nije prihvatilo ocene stanja u zemlji niti odluke koje je predlo`io Vrhovni {tab oru`anih snaga”. Pri tome nije propustio da naglasi da se Jugoslavija “nalazi u kriti~noj fazi raspada putem politike svr{enog ~ina”, koju, po njemu, “sistematski sprovode separatisti~ke snage, ne uva`avaju}i ni ustavni sistem zemlje ni nacionalna ni gra|anska prava drugih”. To je, po Jovi}u, prijetilo “da nas odvede u direktna me|unacionalna sukobljavanja i gra|anski rat”.235 Ocjenjuju}i kako dotada{nji politi~ki razgovori o budu}nosti Jugoslavije “nisu dali nikakve opipljive rezultate”, Jovi} je obmanuo javnost, prebacuju}i krivicu u vezi sa razbijanjem Jugoslavije, na druge, prije svega, na republi~ka rukovodstva Slovenije i Hrvatske. On je, pored ostalog, govorio i o ulozi vojske u politi~kom `ivotu Jugoslavije, pravdaju}i prijedloge [taba vrhovne komande oru`anih snaga, koje su, po njemu, bile argumentovane.236

234 M. [pegelj, nav. dj., str. 191. 235 B. Jovi}, nav. dj., str. 304. 236 Isto, str. 304-306. Jovi} je neprihvatanje “argumentovanih” prijedloga [taba vrhovne komande od strane ve}ine ~lanova Predsjedni{tva SFRJ na{ao u sljede}im “razlozima” : “Razlog za protivljenje tim odlukama, po mojoj oceni, jeste {to je kod ve}ine ~lanova Predsedni{tva SFRJ prevladalo stanovi{te da dalji tok doga|aja u zemlji treba prepustiti politici svr{enog ~ina, bez obzira {to je jasno da to vodi u gra|anski rat. Tako|e, smatram da su kao ~lanovi Vrhovne komande odbijaju}i predloge [taba Vrhovne komande na taj na~in izrazili o~ito nepoverenje u Oru`ane snage zemlje” (Isto, str. 306).
315

U cilju da ostavi “vojsci prostora za delovanje”, odnosno “preuzimanje vlasti i razoru`anje paravojnih jedinica”, Jovi} je obavijestio javnost da podnosi ostavku na funkciju predsjednika Predsjedni{tva SFRJ.237 Ostavkama Jovi}a, na du`nost predsjednika, te “satelita” Bu}ina i Kosti}a, na ~lanstvo u Predsjedni{tvu SFRJ (16. marta 1991.), kao i izjavama Slobodana Milo{evi}a (16. marta 1991.) da u tim okolnostima “vi{e ne priznaje odluke Predsedni{tva SFRJ i da ne}e u~estvovati u njegovom radu (u funkciji zamenjivanja ~lana Predsedni{tva iz Srbije)”,238 Predsjedni{tvo SFRJ je paralisano, ali otvoreni prostor za vojni udar, zbog “konfuzija i

237 Isto, str. 296-311. Me|utim, Borisav Jovi} je podno{enje ostavke, u obra}anju javnosti preko Televizije Beograd, 15. marta 1991, “obrazlo`io” na sljede}i na~in : “Suo~en sa ~injenicom da je u Predsedni{tvu SFRJ prevladao odnos snaga koji ne vodi ra~una o suverenitetu, nezavisnosti i teritorijalnoj celokupnosti zemlje, koji je orijentisan na podr{ku raspadu zemlje na neustavan i nedemokratski na~in koji nastoji vezati ruke Jugoslovenskoj narodnoj armiji kao poslednjoj jugoslovenskoj instituciji koja bi mogla da obezbedi uslove za miran i demokratski rasplet krize, a imaju}i u vidu zakletvu koju sam podneo prilikom preuzimanja du`nosti, obave{tavam javnost da nisam u stanju da budem sau~esnik u takvim odlukama koje doprinose raspadu zemlje sa mogu}im katastrofalnim posledicama za na{e gra|ane i narode. Odlu~io sam stoga da podnesem ostavku na du`nost, veruju}i da je to najpo{tenije, a u skladu je sa mojom save{}u” (Isto, str. 306). 238 Isto. Vjeruju}i da }e Armija izvr{iti zadatak, Milo{evi} je u toku 16. marta 1991. sazvao svih 200 predsjednika op{tina Srbije i na tom skupu izri~ito najavio rat i promjenu granica, tako da “svi Srbi `ive u jednoj dr`avi”, a dva dana kasnije, iako je ve} znao da dogovorenog samostalnog djelovanja [taba vrhovne komande ne}e biti, to je doslovno ponovio pred 200 studenata i profesora Beogradskog univerziteta. Za ostvarenje velikosrpskih ciljeva svakako su bile razra|ene i druge varijante. Izjava Slobodana Milo{evi}a o tome da “vi{e ne priznaje odluke Predsedni{tva SFRJ i da ne}e u~estvovati u njegovom radu” je, zaista, bila u “funkciji razbijanja Jugoslavije”, {to je Jovi}, negirao. Naime, on je tvrdio da to nije “bilo u funkciji razbijanja Jugoslavije, kao {to mu je odmah pripisano i od strane srpske opozicije, nego u funkciji za{tite vojske od eventualne odluke ostatka Predsedni{tva da se raspusti vojni vrh i onemogu}i u akciji” (Isto, str. 306).
316

kolebanja u vojnom vrhu”, nije iskori{ten.239 O tome je vojno rukovodstvo (Kadijevi}, Ad`i} i Brovet) 17. marta potpuno nelegalno referisalo Jovi}u i Milo{evi}u. To je samo dva dana nakon {to je Jovi} podnio ostavku i ~etiri dana otkako im je vojni vrh saop{tio “da su se odlu~ili na vojni udar”. Obrazlo`enje odustajanja od vojnog udara (17. marta 1991.) bazirano je na suprotnoj procjeni posljedica prijetnje samostalnim odlu~ivanjem [taba vrhovne komande. Vojno rukovodstvo je, izme|u ostalog, zaklju~ilo “da vojna akcija u Hrvatskoj i Sloveniji nije dobro rje{enje”.240 La`irani Jovi}ev, Bu}inov i Kosti}ev izlazak iz Predsjedni{tva SFRJ nije stavio JNA u funkciju “preuzimanja vlasti”, ~ime je, zbog

239 Isto, str. 306-311. Vojska nije preuzela vlast. Kadijevi} se nije usudio da izvr{i dogovoreni pu~. Iako je na trodnevnoj sjednici Predsjedni{tva SFRJ vojno rukovodstvo prijetilo samostalnim udarom ukoliko za to ne dobije ustavno pokri}e, bio je to, po generalu [pegelju, “proziran blef, jer su znali da bez izravne podr{ke i pomo}i SSSR-a i mo`da sli~nih akcija u susjednim dr`avama — Rumunjskoj, Ma|arskoj i Bugarskoj — nemaju nikakve {anse. A ve} su bili spoznali i to da vojska kojom bi taj udar trebali izvesti ni pribli`no ne odgovara zadatku, kao i to da su Hrvatska i Slovenija dovoljno naoru`ane za obranu. Sve {to je upravlja~ki vrh JNA tada i kasnije radio i govorio bila je igra da se pred Predsjedni{tvom sakrije vlastita nemo}, a da se u javnosti o~uva bar neki autoritet. A on se mogao odr`ati samo stalnim odga|anjem upotrebe vojske...” (M. [pegelj, nav. dj., str. 188). 240 Isto. Vojni vrh je, po Jovi}u, to morao znati ranije. Tako je vojska, pi{e Jovi}, preko no}i na~inila “salto mortale”. Vojni vrh je, po njemu, ispao krajnje ~udan. “Ako su sve analize imali u vidu, jo{ onda kad su nam rekli da su se odlu~ili na vojni udar, nejasno je kako su se na to odlu~ili. Ako nisu sve to imali u vidu, onda su neozbiljni....” (Isto, str. 310). Jovi} pi{e da se dugo “mu~io” da shvati “za{to je vojska preko no}i na~inila takav salto mortale”. U odgovoru na to pitanje on je zaklju~io kako je “mogu}e da nisu bili dovoljno izanalizirali razliku izme|u delovanja na osnovu legalne odluke Predsjedni{tva i zavo|enja vanrednog stanja i prisilnog oduzimanja oru`ja i vojnog udara koji ima isti cilj. U prvom slu~aju bile bi na minimum smanjene, a u drugom drasti~no uve}ane reperkusije doma}eg i spoljnog otpora, politi~ke i ekonomske izolacije, {to su, verovatno, sagledali tek kada su se suo~ili sa kriti~kim trenutkom” (Isto, str. 311).
317

“vrlo delikatne situacije”, po Jovi}u, izgubljena navodno “svaka mogu}nost odbrane Jugoslavije”, te je, po njemu, nastala opasnost da SFRJ “komanduju separatisti i razbija~i Jugoslavije”. Zbog toga je odlu~eno da se Jovi} vrati u Predsjedni{tvo.241 Potpuni debakl naveo je Milo{evi}a da Jovi}u naredi povla~enje ostavki i zamjenu, {to je ve} 20. marta sprovela Skup{tina Srbije, dan uo~i sastanka Predsjedni{tva sa predsjednicima republika. Na mjesto Sapund`ije i Bu}ina imenovani su penzionisani zastavnik i prodava~ lutrije Sejdo Bajramovi} i dr Branko Kosti}, te sve vra}eno na po~etak. Tako su 21. marta 1991. sanirane nespretnim potezima izazvane {tete.242 Jovi} je, u skladu sa svojom ocjenom o “izlasku” iz Jugoslavije, koju je iznio 16. maja 1990, prilikom preuzimanja du`nosti predsjednika Predsjedni{tva SFRJ,243 22. marta 1991. definitivno do{ao do “stava” da je “izgubljena svaka mogu}nost odbrane Jugoslavije”.244

241 Isto, str. 311. To, po Jovi}u, “nije bilo te{ko, jer smo imali apsolutnu ve}inu i ogromnu podr{ku u Skup{tini Srbije. Skup{tina je zauzela stav da treba da nastavim vr{enje poverene mi funkcije u Predsedni{tvu SFRJ, iako je usvojila sve moje ocene o stanju u zemlji i u Predsedni{tvu o kojima sam govorio u podnetom referatu. ^itav doga|aj u vezi sa mojom ostavkom sna`no je odjeknuo i delovao na otre`njenje republi~kog rukovodstva i cele Srbije i srpskog naroda o stvarnom stanju stvari u jugoslovenskom rukovodstvu i polo`aju srpskog naroda u Jugoslaviji” (Isto, str. 311). 242 Isto. Jovi} je 20. marta 1991. u Skup{tini Srbije podnio ekpoze, u kome je ponavljao i dalje zao{travao optu`be o navodnoj podr{ci ve}ine ~lanova Predsjedni{tva SFRJ “protivustavnim i protivzakonskim postupcima koji vode raspadu zemlje”. Na toj je sjednici srbijanske Skup{tine, u suprotnosti sa Ustavom SFRJ i Ustavom Srbije, razrije{en ~lan Predsjedni{tva iz SAP Kosova (Riza Sapund`iju), {to je zna~ilo ozbiljnu povredu Ustava SFRJ (K. Rotim, ODBRANA HERCEG-BOSNE, knj. 1, [iroki Brijeg 1997, str. 82-84). Vije}e za narodnu odbranu i za{titu ustavnog poretka Republike Hrvatske je 20. marta 1991, na ~etrnaestoj sjednici, kojom je predsjedavao Franjo Tu|man, razmotrilo navedeno izlaganje B. Jovi}a i ocijenilo ga neprivatljivim, kao i razrje{enje Rize Sapund`ije (Isto). 243 B. Jovi}, nav. dj., str. 145. 244 Isto, str. 311.
318

Nakon {to ve}inom glasova na Predsjedni{tvu SFRJ nisu prihva}eni prijedlozi [taba Vrhovne komande, to je tijelo nastavilo “dalji rad i vr{i procjene, prati stanje i doga|aje i utvr|uje mjere kako dalje i najpotpunije ostvariti ustavnu ulogu i {ta dalje predlagati Vrhovnoj komandi”. S tim u vezi, [tab Vrhovne komande je 19. marta izdao saop{tenje, koje je u suprotnosti sa stvarnim stanjem i aktivnostima vojnog rukovodstva, kao {to je, na primjer, konstatacija da se JNA, “kao ni do sada, ne}e mije{ati u politi~ke dogovore o budu}nosti zemlje”, zatim da “u rje{avanju me|unacionalnih, me|urepubli~kih i me|ustrana~kih sporova ne}e dozvoliti nasilje sa bilo koje strane”, te da “ni pod kojim uslovima ne}e dozvoliti me|unacionalne oru`ane sukobe i gra|anski rat u Jugoslaviji”.245 Anga`ovanje oklopnih jedinica iz 1. i 5. vojne oblasti u Plitvicama

245 AIIZ, inv. br. 2-2442, Socijalisti~ka Republika Bosna i Hercegovina, Republi~ki {tab Teritorijalne odbrane, Pov. br. 04/490-1, 21. mart 1991, Sarajevo — Okru`nom {tabu Teritorijalne odbrane Tuzla, Informacija o aktuelnim doga|ajima. To je saop{tenje glasilo : “1. JNA pouzdano }e obezbjediti granice SFRJ od svih oblika ugro`avanja i ne}e dozvoliti njihovu promjenu sve dok se ne postigne i stupi na snagu eventualni dogovor o tome u skladu sa Ustavom SFRJ; 2. JNA ni pod kojim uslovima ne}e dozvoliti me|unacionalne oru`ane sukobe i gra|anski rat u Jugoslaviji; 3. U rje{avanju me|unacionalnih, me|urepubli~kih i me|ustrana~kih sporova ne}e se dozvoliti nasilje sa bilo koje strane; 4. Moraju se obezbjediti normalni uslovi za `ivot i rad oru`anih snaga. To prvenstveno podrazumjeva: po{tovanje regrutne i drugih oblika vojne obaveze u skladu sa Ustavom SFRJ i saveznim propisima; vra}anje teritorijalne odbrane u sistem rukovo|enja i komandovanja ustvr|en Ustavom SFRJ i aktima Predsjedni{tva SFRJ, uredno finansiranje JNA u skladu sa ve} preuzetim dru{tvenim obavezama; 5. Budu}i da Predsjedni{tvo SFRJ nije prihvatilo prijedlog neophodnih mjera za potpuno sprovo|enje sopstvene Naredbe od 9. januara 1991. godine, JNA ne mo`e snositi odgovornost za dalje eventualno nelegalno naoru`avanje gra|ana i njihovo vojno organizovanje na bilo kojem dijelu jugoslovenske teritorije; 6. JNA se, kao ni do sada, ne}e mije{ati u politi~ke dogovore o budu}nosti zemlje” (Isto). Vije}e za narodnu odbranu i za{titu ustavnog poretka Republike Hrvatske je 20. marta 1991, na ~etrnaestoj sjednici, kojom je predsjedavao Franjo Tu|man, razmotrilo navedeno saop{tenje [taba Vrhovne komande Oru`anih snaga SFRJ i ocijenilo ga neprihvatljivim (K. Rotim, nav. dj., str. 82-84).
319

krajem marta, kada je paramilicijska grupa Srba, postavila barikadu u Plitvicama na komunikaciji Slunj - Titova Korenica, bila je u suprotnosti sa navedenim deklarativnim saop{tenjem [taba Vrhovne komande.246 Neuspjeh srpskog rukovodstva i nespremnost kolebljivog vojnog rukovodstva da, bez ruske podr{ke, na sebe preuzme odgovornost za dogovoreni vojni udar i nasilno obaranje vlada republikâ Hrvatske i Slovenije,247 naveo je Milo{evi}a da prihvati Mesi}evu sugestiju da u me|usobnom dogovoru sa Tu|amnom poku{a rije{iti nastali spor. U najve}oj tajnosti, u svega nekoliko dana organizovan je sastanak.248 Dogovor je ostvaren u velikoj tajnosti 26. marta 1991. u Kara|or|evu, ali bez Mesi}a i Jovi}a. Tu|man se uhvatio u zamku podjele Bosne i Hercegovine i podebljavanja pereca njegove dr`ave. Petnaestak predratnih bosansko-hercegova~kih srezova bilo je za to dovoljno, s tim da je u izgledu bila i podjela ostalog dijela Bosne i Hercegovine na bazi srpske ili hrvatske ve}ine.249
246 D. Marijan, JUGOSLOVENSKA NARODNA ARMIJA..., str. 298-299. Jedinice 5. vojne oblasti su na podru~ju Plitvica postavile “tampon zonu”, izme|u “sukobljenih strana”, ~me je cijela Kninska krajina ili podru~je Like s ve}inskim srpskim stanovništvom dobilo “~uvara”, koji je sprje~avao djelovanje jedinica MUP-a Republike Hrvatske i omogu}avao ustrojavanje ilegalne vlasti pobunjenih Srba (Isto, str. 299). 247 Isto, str. 265-281. Zbog tog neuspjeha Kadijevi} je, po [pegelju, po~eo razmi{ljati o pohodu na Sloveniju, pri ~emu je trebalo da osigura da Hrvatska ne interveni{e. Takvo je obe}anje dobio od Tu|mana, koji mu je rekao : “Ne}emo se mije{ati u va{ spor sa Slovenijom”. To je, po [pegelju bio “pokus, a bude li se akcija dobro razvijala, iza Kadijevi}a je u Sloveniju s 2000 specijalaca i skupinom Slovenaca koji }e preuzeti vlast trebalo da krene general Petar Gra~anin, tada{nji savezni ministar unutra{njih poslova”. On je, tvrdi [pegelj, “avionima ve} bio do{ao u jednu bazu JNA pokraj Ljubljane i ondje ~ekao rezultate Kadijevi}eva djelovanja, no kako je Kadijevi} u deset dana do`ivio katastrofalan poraz, veliki general Gra~anin ponovo je sjeo u avion i pobjegao u Beograd. Tako je plan propao” (M. [pegelj. nav. dj., str. 51). 248 Detaljnije o tome vidi : M. Mini}, DOGOVORI U KARA\OR\EVU O PODELI BOSNE I HERCEGOVINE, Sarajevo 1998, str. 21 - 104; H. [arini}, SVI MOJI TAJNI PREGOVORI SA SLOBODANOM MILO[EVI]EM, Zagreb 1999. O tome vidi: str. 942-944 ovog rada. Kadijevi} je, po Mamuli, znao za sadr`aj razgovora u Kara|or|evu (vo|eni su na vojnoj ekonomiji) — Slobodna Bosna, br. 186, 8. juni 2000, str. 25. 249 Isto. Svjedo~e}i u Hagu (septembra 2002.) u procesu protiv Milo{evi}a, Mesi} je sve to jo{ jednom jasno potvrdio.
320

U Kara|or|evu je, po Mesi}u, dogovoreno da Hrvatska dobije trinaest predratnih bosansko-hercegova~kih srezova, odnosno granice Banovine Hrvatske iz avgusta 1939, te bosansko Prekounje (Biha}, Cazin, Velika Kladu{a i Bu`im), po{to to, kao “turska Hrvatska”, odnosno Muslimanima u ogromnoj ve}ini naseljeno podru~je, Milo{evi}u navodno nije bilo potrebno.250 Obe}anih 33 op{tine (sa 1.166.577 stanovnika, od ~ega: 473.789 Bo{njaka, 460.462 Hrvata, 164.549 Srba i 67.777 Ostalih, i povr{inom od 13.974 km2)251 o~igledno nije zadovoljavalo Tu|manove aspiracije. Milo{evi}eva ponuda, s druge strane, bila je samo mamac i zamka da se otvori pitanje promjena granica, radi definitivnog opredjeljenja za ratnu opciju rje{enja srpskog nacionalnog pitanja. Oba su se, po svoj prilici, uzdala u kasnije globalno srpsko-hrvatsko razgrani~enje i razmjenu stanovni{tva, odnosno “humano preseljavanje” ili “humanitarno preseljenje”, tj. deportaciju stanovni{tva,252 radi definitivnog rje{enja srpskog i hrvatskog nacionalnog pitanja ratnom opcijom i “kona~nog rje{enja” muslimanskog pitanja, odnosno pitanja Bo{njaka, njihovom likvidacijom ili raseljavanjem iz Bosne i Hercegovine. Izgledalo im je da bi se tim kompromisom mogao izbje}i prakti~no zapo~eti srpskohrvatski rat, a u datim okolnostima ostvarile bi se obje “velike” dr`ave trenutno mogu}eg opsega. Raspad Jugoslavije bio je pri kraju. Pored Srbije, kao nezavisne dr`ave pona{ale su se ve} i Slovenija i Hrvatska. Samiti republi~kih {efova nisu davali rezultate. Jedino su jo{ Bosna i Hercegovina i Makedonija vjerovale u mogu}nost njenog opstanka. Razo~aran Kadijevi}evom neodlu~no{}u i pokoleban u vjernost vojnog rukovodstva, Milo{evi} je na trenutak bio spreman i na kompromis sa Tu|manom, uvla~e}i ga u destrukciju i me|usobnu podjelu susjedne Bosne i Hercegovine.

250 M. Mini}, nav. dj., str. 77-90. 251 GEOGRAFSKI ATLAS BOSNE I HERCEGOVINE, Geodetski zavod Bosne i Hercegovine, Sarajevo 1998, str. 39. 252 ME\UNARODNI KRIVI^NI SUD ZA BIV[U JUGOSLAVIJU, Predmet: Br. IT-02-54-T, TU@ILAC PROTIV SLOBODNA MILO[EVI]A, Hag 2000, paragraf 59; S. Mesi}, nav. dj., str. 174; @. Papi}, BOSNA I BALKAN, Sarajevo 2002, str. 134. O tome vidi: str. 327 - 328, nap. 5, ovog rada.
321

IV OME\AVANJE GRANICA VELIKE SRBIJE

1. Ratni plan “RAM”*

Nakon sjednica Predsjedni{tva SFRJ 12, 14. i 15. marta 1991, kada velikosrpske snage nisu legalno uspjele da preuzmu vlast u zemlji, vojno rukovodstvo je, procijenilo da postoje dvije opcije daljeg djelovanja :
* U praksi Velikosrpskog pokreta su, u cilju formiranja Velike Srbije, obnovljeni “homogena Srbija”, “etni~ko ~i{}enje”, odnosno genocid, zatim prisilna preseljavanja i drugi oblici zlo~ina. O tom scenariju, zlo~ina~kom planu, tajno i javno je govoreno kao o “planu RAM”. Rukovodstvo Velikosrpskog pokreta je sredinom 1990, novim rasporedom vojske i formiranjem posebnih motorizovanih sastava (po~etkom juna), te “idejom” o “izbacivanju” Slovenije i Hrvatske iz Jugoslavije (27. i 28. juna) prihvatilo plan RAM (B. Jovi}, nav. dj., str. 152 i 159-162. Vidi: str. 250-252 ovog rada). Postojanje Plana RAM je objelodanjeno na zatvorenoj sjednici SIV-a 18. septembra 1991, kada je predsjednik Ante Markovi} iznio podatak da postoji plan RAM. Slu`be SIV-a su raspolagale sa snimcima telefonskih razgovora izme|u Slobodana Milo{evi}a i Radovana Karad`i}a, iz kojih se vidjelo, kao {to je to utvrdilo Vreme (Beograd), da “RAM nije nikakva fikcija” nego “povla~enje zapadnih granica Srbije, stvaranje okvira /rama — prim. S. ^./ za neku novu Jugoslaviju, u kojoj bi svi Srbi, sa svojim teritorijama, `iveli u istoj dr`avi”. S tim u vezi, Ante Markovi} je na toj sjednici, pored ostalog, izjavio da “jasno proizilazi veza” “gdje Slobodan Milo{evi} daje naloge Radovanu Karad`i}u da Karad`i} stupi u kontakt sa Uzelcem /general, komandant 5. korpusa JNA — prim. S. ^./ i ka`e — po dogovoru na najvi{em vojnom vrhu da se preda oru`je i naoru`a Teritorijalna odbrana Bosanske krajine i da se u realizaciji programa RAM” to iskoristi, ”{to zna~i program RAM — tako ka`u, ja ne znam, to je realizacija programa RAM — to je upotrijebio ~ovjek koji je vodio taj razgovor, ka`u da je to program velike Srbije” (Vreme, 23. septembar 1991, str. 7 i 9, te 30. septembar 1991, str. 4 i 5; S. Mesi}, KAKO JE SRU[ENA JUGOSLAVIJA - politi~ki memoari, Zagreb 1994, str. 236; S. \uki}, ON, ONA I MI, Beograd 1997, str. 252-253; S. Biserko, OD JUGOSLOVENSKE NARODNE ARMIJE DO SRPSKE VOJSKE, u : RATOVI U JUGOSLAVIJI 1991.-1999, Zbornik saop{tenja i diskusije sa Okruglog stola, Beograd, 7.-9. novembar 2001, Beograd 2002, str. 224).
325

- prva, da [tab Vrhovne komande ili samo general Kadijevi}, kao na~elnik [taba, podnese ostavku1 i - druga, “da vojska osloncem na politi~ke snage u Federaciji i u republikama koje predstavljaju one narode koji ho}e da `ive u Jugoslaviji, uz miran razlaz sa onima koji ho}e da idu iz nje, nastavi da obezbe|uje takvu politiku”. To je, “prevedeno na prakti~an jezik tada aktuelne situacije zna~ilo, izme|u ostalog, za{titu i odbranu srpskoga naroda van Srbije i prikupljanje JNA u granice budu}e Jugoslavije, s tim {to je drugi dio zadatka — prikupljanje JNA - operativno i vremenski morao biti prilago|en izvr{enju prvog dijela zadataka”.2 Rukovodstvo Velikosrpskog pokreta je, “bez ijednog izuzetka”, prihvatilo drugu opciju.3 Opredjeljenjem rukovodstva Velikosrpskog pokreta “bez ijednog izuzetka” za koncept “za{tite” i “odbrane” srpskog naroda van Srbije i
Plan “RAM” je, prema kazivanju visokog vojnog analiti~ara (doktor nauka) u General{tabu Oru`anih snaga SFRJ, koje je Zoran Odi} 2. oktobra 1991. objavio u sarajevskom Oslobo|enju, ura|en februara 1991, sa kona~nim ciljem formiranja Velike Srbije i Zajednice Srpskih Dr`ava. Taj plan, po tom vojnom stru~njaku, predstavlja “{irenje i ~i{}enje” podru~ja Bosne i Hercegovine i Hrvatske “iznutra i povezivanje srpskih enklava u tom prostoru” (Oslobo|enje, 2. oktobar 1991, str. 2) General Ilija Radakovi} tvrdi da su pripreme i agresija na Republiku Bosnu i Hercegovinu vo|eni pod {ifrom “RAM” (I. Radakovi}, BESMISLENA YU RATOVANJA, Beograd 1997, str. 7). Slobodan Milo{evi} je plan RAM, po Stjepanu Mesi}u, uz upotrebu JNA, provodio instaliranjem “vlada” “poslu{nih {ovinista, seoskih politikanata, zubara i skladi{tara, a u Bosni, i opet s pogledom na dio Hrvatske, gdje je planirano ‘~i{}enje, odnosno preseljavanje’, preko Karad`i}eve nacionalisti~ke organizacije, oslonjene na trupe Banjalu~kog i Kninskog korpusa” (S. Mesi}, nav. dj., str. 236). 1 V. Kadijevi}, MOJE VI\ENJE RASPADA - VOJSKA BEZ DR@AVE, Beograd 1993, str. 113-114. Kadijevi} navodi kako bi “u normalnoj dr`avi to bila i jedina opcija”. Me|utim, po{to tada, po njemu, “ve} vi{e nismo imali prakti~ki nikakvu zajedni~ku jugoslovensku dr`avu, ve} konglomerat svega i sva~ega, zaklju~eno je da bi ta opcija vi{e bila u korist razbija~a Jugoslavije i to predstavljalo udar unutar vojske koja sada ima drugu zada}u. Zato je ta opcija odba~ena” (Isto). 2 Isto, str. 114. 3 Isto. Ta opcija je, po generalu Kadijevi}u, “uz u~e{}e odgovaraju}ih politi~kih li~nosti koje su stajale na takvom politi~kom kursu raspleta politi~ke krize”, “prihva}ena i to od svih bez ijednog izuzetka” (Isto).
326

prikupljanje JNA u granice budu}e Jugoslavije, JNA se stavila u funkciju realizacije velikodr`avnog srpskog projekta i ratne politike Srbije. Od tada po~inje komunikacija vojnog rukovodstva samo sa onim dijelom Predsjedni{tva koje je prihvatilo takav politi~ki kurs “raspleta politi~ke krize” u Jugoslaviji. Time se JNA udaljila od svoje Ustavom utvr|ene obaveze i pretvorila u oru`anu silu vladaju}eg re`ima u Srbiji i Crnoj Gori.4 Dogovor u Kara|or|evu, bez obzira koliko je bio nepotpun, bitno je promijenio situaciju. Milo{evi} vi{e nije bio sam. Tu|man je, u zamjenu za opstanak i obe}anu “tzv. banovinu”, pristao na ulogu kolaboranta. Bez obzira na iskrenost tog dogovora,5 odustalo se od neizvjesnog
4 S. Biserko, nav. dj., str. 222; V. Kadijevi}, nav. dj., str. 114; D. Domazet-Lo{o, KAKO JE PRIPREMANA AGRESIJA NA HRVATSKU ILI PREOBLIKOVANJE JNA U SRPSKU IMPERIJALNU SILU, Hrvatski vojnik, kolovoz 1997, str. 15; D. Marijan, JUGOSLOVENSKA NARODNA ARMIJA U AGRESIJI NA REPUBLIKU HRVATSKU 1990.-1992. GODINE (u daljem tekstu: JUGOSLOVENSKA NARODNA ARMIJA...), ^asopis za suvremenu povijest, br. 2, Hrvatski institut za povijest, Zagreb 2001, str. 298. Takav stav o ulozi JNA povukao je, tvrdi D. Marijan, njeno anga`ovanje na naoru`avanju, obu~avanju i opremanju Srba u Hrvatskoj. Tako je, primjera radi, pomo}nik za sigurnost komandanta 10. korpusa od kraja aprila do po~etka jula 1991. organizovao izvla~enje ve}ih koli~ina oru`ja, oru|a i municije iz vojnih skladi{ta u Lici za potrebe Srpske demokratske stanke (D. Marijan, nav. dj., str. 298). 5 U tu je iskrenost, zaista, te{ko povjerovati, s obzirom na maksimalisti~ke planove jedne i druge strane. Za jedne je maksimalni (teritorijalni) domet linija: Virovitica — Karlovac - Karlobag, a za druge Drina. Realne mogu}nosti i nagovje{taji “humanog preseljavanja” i u Drugom svjetskom ratu isprobane razmjene stanovni{tva po{to se postigne dogovor o podjeli teritorije. Projekat “Grossraumordnung” (ure|enje velikog — njema~kog — prostora) predvi|ao je premje{tanje miliona stanovnika u cilju stvaranja Velike Njema~ke (Grossdeutschland), koja bi obuhvatala velika prostranstva na istoku i jugoistoku Evrope. U Panoniji je, na primjer, trebalo formirati Njema~ku podunavsku dr`avu (Donauschwabenland), a izlaz na topla mora ostvariti od Rje~ine do Taljamenta (Adriatischesküstenland), Hrvate je trebalo preseliti na istok od Rumunije, 300.000 Slovenaca zapo~eto je preseljavanje u Srbiju, pa onda skrenuto u NDH, odakle je trebalo u Srbiju iseliti toliko Srba, itd. Slobodan Milo{evi} je putem rukovodstva petokolona{ke Srpske demokratske stranke Bosne i Hercegovine “ispitivao” mogu}nost postizanja preseljavanja stanovni{tva putem pregovora. U tom se cilju 8. januara 1991. Nikola Koljevi} sastao sa Franjom Tu|manom i vodio raspravu o “homogenizaciji odre|enih teritorija”. Sugerisao je Tu|manu da se formira neka agencija koja bi mogla da reguli{e potrebne demografske
327

pora`avanja Hrvatske. Spor je, uglavnom, sveden na podjelu i uni{tavanje Bosne. Samiti predsjednika republika nisu davali rezultate. Pod prijetnjom SSNO-a da }e podi}i borbenu gotovost i izvr{iti mobilizaciju, Velikosrpski pokret je ra~unao da }e i Tu|man pristati na ponu|eno. Rukovodstvo Velikosrpskog pokreta je - deklarativno se u javnosti zala`u}i za opstanak SFRJ i “stvarni” demokratski preobra`aj dru{tva6 - na sastanku “u~etvero” (Milo{evi}, Jovi}, Kadijevi} i Ad`i}) 5. aprila 1991. prihvatilo ratnu opciju. S tim u vezi, vrh Velikosrpskog pokreta je ocijenio da je pre|en “Rubikon” — postignut je dogovor da }e vojska, bez odluke i saglasnosti Predsjedni{tva SFRJ (“nikakvu odluku ni saglasnost ne}emo tra`iti”; “ni od koga vi{e ne tra`imo nikakve odluke”), stupiti u oru`ano dejstvo na za{titi i odbrani srpskog naroda u Krajini, odnosno na odbrani ve} osvojenog u Hrvatskoj (“srpskih” gradova koji su tada bili “pod srpskom vla{}u”).7

solucije koje bi tretirale taj proces na “civilizacijskom nivou” (ME\UNARODNI KRIVI^NI SUD ZA BIV[U JUGOSLAVIJU, Predmet: Br. IT-02-54-T, TU@ILAC PROTIV SLOBODANA MILO[EVI]A, Hag 2000 (u daljem tekstu: ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T, paragraf 59). Taj cilj je srpsko kolaboracionisti~ko rukovodstvo SDS-a Bosne i Hercegovine planiralo da postigne silom (Isto, paragraf 61). Dr Branko Kosti} je na sjednici Predsjedni{tva SFRJ 20. avgusta 1991. iznio stav o razmjeni stanovni{tva (S. Mesi}, nav. dj., str. 174). Septembra 1992, po{to je neuspjeh operacije RAM postao o~igledan i otpo~ela Ha{ka konferencija (7. septembra 1992.), odr`ani su razgovori izme|u Franje Tu|mana i Dobrice ]osi}a, {efova dr`ava Hrvatske i Savezne Republike Jugoslavije. Tu|man je ponudio razmjenu stanovni{tva zapadne Slavonije za stanovni{tvo Bosanske posavine. ]osi} je prihvatio, Karad`i} se slo`io, a Sajrus Vens odobrio da se to nazove “humanitarnim preseljenjem” (@. Papi}, BOSNA I BALKAN, Sarajevo 2002, str. 134). 6 Na sjednici Predsjedni{tva SFRJ, odr`anoj 3. aprila 1990, [tab Vrhovne komande “izlo`io je procjenu situacije i predlo`io mjere”, u kojima je, izme|u ostalog, smatrao da Predsjedni{tvo SFRJ, Skup{tina SFRJ i SIV “moraju preduzeti sve neophodne mjere kako bi otklonili neposrednu opasnost po opstanak SFRJ kao dr`ave i onemogu}iti stvarni demokratski preobra`aj dru{tva koji }e na ustavu i zakonima biti zasnovan...”. Procjena situacije i prijedlozi mjera koje je, u ime [taba Vrhovne komande, iznio general Kadijevi}, zala`u}i se za “dosledno” osiguranje ustavnog poretka, kako bi izbjegli “haos i gra|anski rat”, prihva}eni su, ve}inom glasova u Predsjedni{tvu (V. Kadijevi}, nav. dj., str. 107-108; B. Jovi}, nav. dj., str. 133-134). 7 B. Jovi}, POSLEDNJI DANI SFRJ, drugo dopunjeno izdanje, Kragujevac 1996, str. 317. O tom je sastanku Borisav Jovi} u svojim memoarima, iznose}i brojne
328

Po~etkom aprila 1991. vojno rukovodstvo je usvojilo Odluku o razmje{tanju dijela jedinica JNA prema zapadu. Dio elitne 63. padobranske brigade upu}en je iz Ni{a u Zagreb. Iz 51. motorizovane brigade iz Pan~eva 1. oklopni bataljon je premje{ten u Petrinju (u sastav 622. motorizovane brigade). Drugi motorizovani bataljon 36. motorizovane brigade iz Subotice i 1. mehanizovani bataljon 453. mehanizovane brigade iz Sremske Mitrovice premje{teni su u isto~nu Slavoniju, na podru~je Vukovara i Vinkovaca i podre|eni Komandi 17. korpusa. Oklopno-mehanizovani dijelovi 10. motorizovane brigade iz Mostara u maju su locirani na Kupre{koj visoravni.8
neta~nosti i Velikosrpske ocjene, zabilje`io sljede}e : “5. april 1991. Po dogovoru sa Slobodanom Milo{evi}em, pozvao sam njega, Kadijevi}a i Ad`i}a na razgovor u~etvero. Razgovaramo o situaciji u kojoj se na{lo Predsedni{tvo SFRJ koje vi{e nema potrebnu ve}inu i nije u stanju da donese odluku o upotrebi vojske kao oru`ane sile. Sve odluke o upotrebi vojske od sada mogu se doneti samo ako joj se ne daje nalog da dejstvuje. Jedino za to mo`emo pridobiti dovoljan broj ~lanova P SFRJ. Jasno je da bi po{tovanje stava da vojska ne sme koristiti oru`je bilo katastrofalno za srpski narod u Hrvatskoj, koji se nije naoru`ao jer je ra~unao na za{titu JNA, dok je Hrvatska naoru`ala svoje prousta{ke secesionisti~ke jedinice. Pitamo ih da li }e vojska dozvoliti da hrvatska policija zauzme Knin i druge srpske gradove, koji su sada pod srpskom vla{}u? Odgovor je vrlo jasan: ne}e. Postupa}e na slede}i na~in: u slu~aju da ih Hrvati napadnu stupi}e u oru`ano dejstvo i obavesti}e mene, a ja }u potom sazvati Predsedni{tvo i samo ih obavestiti o ~injenici. Nikakvu odluku ni saglasnost ne}emo tra`iti. Skrenuli smo im pa`nju da bi druga~ije postupanje bilo izdaja, a da izdaja u ovom slu~aju zna~i pad srpskog rukovodstva i propast JNA. Sla`u se i ~vrsto obe}avaju. Da vidimo i to. Valjda je i njima dogorelo do nokata. U svakom slu~aju, pre{li smo ‘Rubikon’. Ni od koga vi{e ne tra`imo nikakve odluke, dejstvujemo prema potrebi na za{titi srpskog naroda, obave{tavamo Predsedni{tvo o doga|ajima, pa kome se ne dopada neka ide ku}i. I glupo je da sede u rukovodstvu dr`ave sa kojom su zaratili. Vojska ne}e nikoga napadati, ali }e braniti i sebe i srpski narod u Krajini” (Isto). 8 D. Marijan, nav. dj., str. 299; A. Tus, RAT U SLOVENIJI I HRVATSKOJ DO SARAJEVSKOG PRIMIRJA, u : RAT U HRVATSKOJ I BOSNI I HERCEGOVINI 1991.-1995, uredili B. Maga{ i I. @ani} Zagreb-Sarajevo 1999, str. 68-69.
329

[estog maja generalu Kadijevi}u se izgleda povratilo samopouzdanje i `elja da samostalno djeluje. Polaze}i od ocjene da je, zbog zao{travanja stanja u zemlji (po~eci oru`ane pobune Srba na podru~ju Vukovarske op{tine, zatim oko Vinkovaca i Osijeka), “po~eo naveliko gra|anski rat u zemlji”, naredio je podizanje borbene gotovosti JNA i (naredi}e) mobilizaciju odgovaraju}ih jedinica i zaprijetio da }e, ako to ne u~ine odgovaraju}i organi Federacije, JNA “obezbijediti mir”.9 Sazvana sjednica Predsjedni{tva, u ~ijem su radu u~estvovali predsjednik Skup{tine SFRJ, predsjednik SIV-a, predsjednici republika Srbije i Makedonije, predsjednici predsjedni{tava Bosne i Hercegovine, Crne Gore i Slovenije i predsjednik Vlade Republike Hrvatske, a na kojoj je razmatrana aktuelna politi~ko-bezbjednosna situacija u zemlji, za 7. maj, zavr{ena

9 Isto, str. 299-300; B. Jovi}, nav. dj., str. 319. Bio je to izgovor za prvu od nekoliko mobilizacija rezervnog sastava koje su do kraja godine uslijedile. Sa tom su naredbom upoznate “samo posebno izabrane starje{ine” (D. Marijan, nav. dj., str. 300). General Kadijevi}, koji se nalazio na lije~enju u Kara|or|evu, 6. maja 1991. tra`io je od Jovi}a da saop{ti Predsedni{tvu “zvani~ne stavove [taba Vrhovne komande i Saveznog sekretarijata za narodnu odbranu : 1. Zato {to predlozi Saveznog sekretarijata za narodnu odbranu nisu uva`avani, po~eo je naveliko, gra|anski rat u zemlji. 2. Vojska, koja je na ovakav na~in poku{avala da zaustavi taj proces, nije uspela. Ako bi ovako nastavila, bila bi i sama razbijena. 3. Polaze}i od ustavne uloge Jugoslovenske narodne armije, [tab Vrhovne komande zahteva od Predsedni{tva i svih saveznih organa da obezbede mir u zemlji. 4. U me|uvremenu }e narediti da svako onaj ko vojsku napada, kao {to je do sada napadao, pri ~emu su pale i prve vojni~ke `rtve, bude do~ekan po pravilima o borbenoj upotrebi jedinica, a to zna~i i — upotrebom vatre. 5. [tab Vrhovne komande je ve} naredio podizanje borbene gotovosti Jugoslovenske narodne armije i naredi}e mobilizaciju odgovaraju}ih jedinica da bi, ako odgovaraju}i organi federacije ne obezbede mir, to u~inila Jugoslovenska narodna armija. 6. Molimo da se sa ovim upoznaju svi faktori koji uti~u na stanje u zemlji, u Federaciji i u republikama” (B. Jovi}, nav. dj., str. 319). Jovi} je o navedenim stavovima vojnog rukovodstva obavijestio sve ~lanove Predsjedni{tva, koji su zaklju~ili da on odmah sazove sjednicu tog najvi{eg organa zemlje, sa predsjednicima republika, SIV-a i Skup{tine za sljede}i dan, tj. 7. maj 1991. (Isto).
330

je tek 9. maja u jutarnjim satima,10 kada su, pod pritiskom “neminovne” vojne opcije (strah od mogu}eg vojnog udara) jednoglasno usvojene odluke, mjere i aktivnosti,11 ~ijim bi sprovo|enjem bio osiguran mir u
10 B. Jovi}, nav, dj., str. 320-321. Ta je sjednica, uz pritisak vojne opcije, trajala dva dana i dvije no}i, tj. 7. i 8. maja (zavr{ena je 8. maja “posle pono}i, u stvari 9. maja ujutro u 3 ~. /~asa — prim. S. ^./ i bila je, po Jovi}u, “izuzetno te{ka i dramati~na. Podela je bila potpuna, nesloga velika, ali i presija da je vojna opcija neminovna ako se ne postigne politi~ki sporazum” (Isto, str. 320). 11 Isto. Predsjedni{tvo SFRJ je, “polaze}i od svoje i ustavne odgovornosti saveznih i republi~kih organa za stanje u zemlji i od neophodne potrebe da se odmah obezbede mir i normalni uslovi za razre{enje jugoslovenske krize, donelo je konkretan program mera i aktivnosti za trajno re{enje me|unacionalnih i me|urepubli~kih sukoba, na principima punog po{tovanja teritorijalnog integriteta SFRJ i republika, odnosno legaliteta i legitimiteta vlasti u njima, gra|anskih, individulanih i nacionalnih prava, kao i pravne dr`ave. Za re{avanje me|unacionalnih sukoba u Republici Hrvatskoj treba stvoriti uslove da se : a) onemogu}e oru`ani sukobi; b) utvrde sporna pitanja usled kojih nastaju me|unacionalni problemi; c) osigura demokratski dijalog za njihovo re{avanje. Da bi se to ostvarilo, potrebno je da se uradi slede}e : 1. Javni red i sigurnost, kao i nacionalna i gra|anska prava svih gra|ana garantuju se i obezbe|uju u skladu sa ustavnopravnim sistemom Federacije i Republike Hrvatske. Sva sporna pitanja }e se re{vati i uz anga`ovanje odgovaraju}ih organa federacije. 2. Odmah osigurati da se prekine svako nasilje i obezbedi mir. U tom cilju odmah obustaviti kretanje oru`anih formacija i naoru`anih gra|ana u kriznim `ari{tima, izuzev legalnih lokalnih organa unutra{njih poslova, a izme|u podru~ja sa prete`no srpskim stanovni{tvom i ostalih delova Hrvatske, u oba pravca, svih oru`anih formacija i grupa, izuzev jedinica JNA i SSUP. Ova mera ograni~enja primjenjiva}e se u narednih mesec dana od dana dono{enja ove Odluke. Jugoslovenska narodna armija koja je, shodno svojoj ustavnoj ulozi i nare|enjima Predsedni{tava SFRJ, ve} anaga`ovana na kriznim `ari{tima, odgovorna je da obezbedi efikasno sprovo|enje ove Odluke Predsedni{tva SFRJ. 3. Odmah izvr{iti demobilizaciju rezervnog sastava policijskih, odnosno milicijskih snaga, organizovati povla~enje oru`ja od gra|ana i njegovo sme{tanje u odgovaraju}a skladi{ta koja su pod kontrolom nadle`nih organa, u skladu sa Zakonom.
331

zemlji, “a time i uslovi za vra}anje borbene gotovosti jedinica JNA na normalni nivo”.12 Tom su odlukom {iroka ovla{tenja data JNA “na kriznim `ari{tima” — na podru~ju Hrvatske “sa prete`no srpskim stanovni{tvom”, gdje su njene jedinice, kao i Saveznog sekretarijata za unutra{nje poslove, ve} bile anga`ovane. Time je rukovodstvo Velikosrpskog pokreta postiglo “ogroman napredak”, posebno “u pogledu ovla{}enja koja su data vojsci”, jer je ta odluka Predsjedni{tva SFRJ u su{tini predstavljala vojnu opciju.13 Ona je bila u skladu sa ratnom opcijom rukovodstva Velikosrpskog pokreta prihva}enom 5. aprila 1991.

Da se odmah provede temeljita istraga od strane odgovaraju}ih saveznih i republi~kih organa u vezi sa oru`anim sukobima, ljudskim `rtvama i materijalnim razaranjima i o tome detaljno obavesti javnost. 4. Odmah prekinuti sa napadima na Jugoslovensku narodnu armiju, njene pripadnike, objekte i sredstva JNA. Predsedni{tvo SFRJ ocenjuje da Jugoslovenska narodna armija izvr{ava svoje funkcije u skladu sa Ustavom SFRJ i saveznim zakonima, i da je sposobna uspe{no da za{titi granice zemlje i spre~i me|urepubli~ke i me|unacionalne sukobe kao zajedni~ka oru`ana sila svih na{ih naroda. 5. Odmah formirati paritetnu grupu sastavljenu od predstavnika Republike Hrvatske i legitimnih predstavnika srpskog naroda iz Hrvatske, radi otpo~injanja razgovora o svim spornim politi~kim pitanjima za koje se smatra da su uzro~nik krize, kao {to su: ustavna ravnopravnost hrvatskog i srpskog naroda, jezik, pismo, nacionalni i dr`avni simboli, pravo naroda na samoopredeljenje do otcepljenja, na~in izja{njavanja na referendumu i sli~no...”. (Isto, str. 320-321). 12 Isto. Velikosrpski orijentisani dio Predsjedni{tva SFRJ je, razmatraju}i program mjera i aktivnosti od 9. maja 1991, a u vezi sa prilikama u Hrvatskoj, po Mesi}u, poku{ao utvrditi politi~ke odluke za sna`niji vojni pritisak na Hrvatsku (S. Mesi}, nav. dj., str. 136). 13 Isto, str. 320-321 i 323. Ocjenu te sjednice Jovi} je dao na sljede}i na~in: “Imaju}i u vidu nevi|eno politi~ko nadmudrivanje i natezanje koje je trajalo dva dana i dve no}i, mora se imati u vidu da su ovi zaklju~ci mo`da i takti~ki kompromis Hrvatske, koja je bila do krajnjih granica ‘priterana uza zid’. U svakom slu~aju zaklju~ci predstavljaju ogroman napredak u pogledu ovla{}enja koja su data vojsci, ali i u pogledu priznanja Hrvatske {to su uzroci izbijanja me|unacionalnih sukoba, bez obzira {to ima malo nade da }e ona u praksi prihvatiti da se ti uzroci i uklone” (Isto, str. 321).
332

Devetog je maja 1991. kod generala Kadijevi}a, koji se vratio sa lije~enja u Kara|or|evu, odr`an sastanak, na kome su, pored njega, prisustvovali Slobodan Milo{evi} i Borisav Jovi}. Diskusija je vo|ena “o namjerama i polo`aju vojske” poslije odluke Predsjedni{tva SFRJ od 8. maja “o uspostavljanja mira i akcijama za dalje re{avanje krize”. Kadijevi} im je, iznena|en sporazumom “o tako radikalnim i dalekose`nim merama”, saop{tio procjene i namjere vojske, uz pretpostavku da navedena odluka Predsjedni{tva nije “bila doneta”. U vezi sa tim, iznio je elemente i ciljeve procjene, na~in ostvarenja, institucije vlasti za realizaciju opcije, vrijeme po~etka, trajanje i redosljed, pri ~emu je ponovo predlo`io uvo|enje vanrednog stanja.14 U kra}oj raspravi koja je vo|ena Milo{evi} je, u cilju da lak{e slomi Hrvatsku, smatrao “da bi bilo dobro suziti front otpora time {to bismo pustili Slovence da iza|u. Ako republike nemaju na to primedbi, treba omogu}iti Slovencima da se legalno odvoje”. Jovi}u se “~inilo da sve {to je Veljko rekao kao neka repriza onoga {to su nameravali posle sednice Vrhovne komande, od ~ega su sami odustali”. Stoga mu nije bilo jasno “{ta treba da zna~i taj koncept sada kada su ga sami nedavno potpuno diskreditovali i eliminisali”. U daljem izlaganju Jovi} je ukazao na aktuelnost ostvarivanja odluke Predsjedni{tva SFRJ od 7. i 8. maja 1991, “koje su legalna podloga za aktivnost JNA i svih drugih za re{avanje problema”. Smatrao je da je “neophodno uraditi novu verziju koja se zasniva na obavezi ostvarenja odluke Predsedni{tva”, koja bi sadr`avala i “varijante postupanja u slu~aju da neko pru`i otpor ostvarivanju odluka P SFRJ”, {to je, po njemu, bilo “dosta verovatno”. Takva opcija davala im je mogu}nost da skidaju “samo one koje treba skidati”, za {ta su, po njemu, imali legalnu podlogu. U slu~aju da se “odluka u celini dovodi u pitanje i to od ve}ine republika”, onda bi se, po Jovi}u, mogli i vratiti na verziju koju je general Kadijevi} predlo`io. Tim prije, jer je smatrao da je “u su{tini, odluka Predsedni{tva SFRJ vojna opcija (jer je dala ogromna ovla{}enja vojsci), iako se tako ne zove”.15 Jovi} je na kraju iznio stav da “Vojska treba da shvati i prihvati” da je nosiocima Velikosrpskog pokreta presudno da brane “teritorije naroda
14 Isto, str. 322-323. 15 Isto, str. 323.
333

koji `ele da ostanu u Jugoslaviji” i da im “daleko vi{e odgovara” da to ~ine “na osnovu o~uvanja legaliteta savezne vlasti, a znatno manje vojnim udarom”.16 Takav su stav prihvatili Milo{evi} i Kadijevi}.17 U danima “natezanja” oko izbora Mesi}a za predsjednika Predsjedni{tva SFRJ (od 10. maja 1991, te kasnije) odr`ano je vi{e sastanaka, na kojima su vo|eni razgovori i dogovori izme|u srpskog i crnogorskog politi~kog, te vojnog rukovodstva — Milo{evi}, Jovi}, Bulatovi}, Kosti}, Jokanovi} i generali Kadijevi} i Ad`i}. Na tim je sastancima, pored pitanja izbora Mesi}a za predsjednika, razgovarano i o Srbima u Hrvatskoj. Tako je u razgovoru izme|u Jovi}a, Milo{evi}a i Kadijevi}a, 10. maja dogovoreno da se nastavi sa odbranom srpskog naroda u Hrvatskoj.18 Na sastanku od 13. maja rukovodstvo Velikosrpskog pokreta (Milo{evi}, Jovi}, Bulatovi}, J. Kosti}, Jokanovi} i general Kadijevi}) se dogovaralo (tri puna sata) o stavu u vezi sa izborom Mesi}a za predsjednika Predsjedni{tva SFRJ. Vezano za to, po Jovi}u, su bile prisutne dvije osnovne teze.19 Vojno rukovodstvo je, za razliku od ostalih, smatralo da Mesi}a treba izabrati. Me|utim, taj stav nije prihva}en.20
16 Isto. Pri tome je Jovi} naglasio i sljede}e: “Oni su sami u vojsci, u svojoj analizi posle sednice Vrhovne komande 12. - 15. marta o. g. pokazali izuzetne opasnosti takvog puta re{avanja problema, jer bi doveo i do gubljenja legitimiteta i vlasti u Srbiji, ako ona podr`i vojnu opciju. Uostalom, i sama je vojska je tada odustala od sli~nog re{enja” (Isto, str. 323-324). 17 Isto. 18 Isto, str. 324. Taj se dogovor, po Jovi}u, temeljio na osnovu Odluke Predsedni{tva od 7. i 8. maja, jer im je, po njemu, ona davala “dovoljno mogu}nosti, bar za sada”. 19 Isto, str. 324-325. O tome Jovi} pi{e sljede}e : “ - Veljko Kadijevi} smatra da ga treba izabrati, jer bi suprotan postupak izazvao krizu sa te{kim politi~kim posledicama i zaustavio procese dogovaranja o budu}nosti zemlje. - Ostali misle da ga ne treba izabrati jer bi time kona~no dali krila razbija~ima Jugoslavije i obrukali se pred sopstvenim narodom” (Isto). 20 Isto. Kadijevi} je, ipak, “sa velikim natezanjem” izrazio razumijevanje za usvojeno stanovi{te, jer “nije stvar u tome da on podr`ava Mesi}a, nego je optere}en iluzijom da postoji na~in da se Hrvatska i Slovenija zadr`e u Jugoslaviji, a oni su se fakti~ki odlu~ili na izdvajanje” (Isto).
334

Poslije sjednice Predsjedni{tva SFRJ, 15. maja 1991, na kojoj Mesi} nije izabran za predsjednika, jer nije dobio potrebnu ve}inu glasova (preuzimanje du`nosti sprije~eno je od strane Milo{evi}eve grupe u Predsjedni{tvu SFRJ),21 ~ime je otvorena kriza u Predsjedni{tvu, kod Jovi}a su “svratili” Milo{evi} i generali Kadijevi} i Ad`i}. Generali
21 S. Mesi}, nav. dj., str. XI; ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T, paragraf 94. Milo{evi}eva grupa u Predsjedni{tvu SFRJ ustavnom predsjedniku Mesi}u tada nije dozvolila da preuzme predsjedni~ku du`nost. Time je, pored ostalog, JNA omogu}eno da, bez vrhovnog komandanta, poslije progla{avanja nezavisnosti i suverenosti Slovenije i Hrvatske, izvr{i agresiju na Sloveniju, Hrvatsku i Bosnu i Hercegovinu (S. Mesi}, nav. dj., str. XI). Prema Ustavu SFRJ za predsjednika Predsjedni{tva SFRJ trebalo je po automatizmu izabrati, odnosno proglasiti, Stipu Mesi}a kao {to su svi dotada{nji predsjednici birani. Me|utim, Borisav Jovi} se poslu`io trikom i stavio izbor Stipe Mesi}a na glasanje, za koga su glasali Republika Hrvatska, Slovenija, Makedonija i Bosna i Hercegovina, dok su Srbija, Vojvodina i Kosovo bili protiv, a Crna Gora suzdr`ana, pa je sjednica prekinuta i zakazana za sljede}i dan (K. Rotim, ODBRANA HERCEG-BOSNE, [iroki Brijeg 1997, str. 99-100). Srbiju je tada u Predsjedni{tvu predstavljao dr Borisav Jovi} (dotada{nji predsjednik), Sloveniju dr Janez Drnov{ek (raniji predsjednik), Bosnu i Hercegovinu Bogi} Bogi}evi}, Crnu Goru Nenad Bu}in, Makedoniju dr Vasil Tupurkovski, Vojvodinu Dragutin Zelenovi}, a Kosovo Riza Sapund`iu. Skup{tina Srbije je ukinula dr`avno-politi~ka tijela Kosova, raspustila Predsjedni{tvo Kosova, a u Predsjedni{tvu SFRJ delegirala Vuka{ina Jokanovi}a, potpredsjednika Skup{tine Srbije, i u martu neustavno smijenila Sapund`iju, delegiraju}i na njegovo mjesto potpredsjednika srbijanske Skup{tine. Oti{ao je i predstavnik Vojvodine (Dragutin Zelenovi}, mandatar za sastav srbijanske vlade), pa je imenovan predsjednik vojvo|anskog Predsjedni{tva Jugoslav Kosti} (S. Mesi}, nav. dj., str. X; K. Rotim, nav. dj., str. 95). “Jovi}evo lakrdijstvo” je 16. maja 1991. iz Predsjedni{tva SFRJ preneseno u Saveznu skup{tinu, koja je po drugi put (prvi put 10. maja) odlu~ivala o potvr|ivanju Branka Kosti}a, Sejde Bajramovi}a (zastavnika u rezervi i penzionera) i Jugoslava Kosti}a (vojvo|anskog Crnogorca i Srbina). Nekako su “progurani”, uz elementarne povrede Ustava SFRJ (S. Mesi}, nav. dj., str. 11). S tim u vezi, Mesi} pi{e da Srbija, s obzirom na to da nije priznavala Skup{tinu, ni Predsjedni{tvo Kosova, te svojim ustavom poni{tila autonomiju Kosova, onda nije mogla “u ime Kosova” nikoga sa Kosova ni slati u Predsjedni{tvo. Po{to je, kakva-takva Skup{tina Vojvodine opstala, a formalno i stvarno bila pot~injena Skup{tini Srbije, autonomno pravo Vojvodine izra`avao je predstavnik Srbije u Predsjedni{tvu (Isto). Na toj je sjednici za vrijeme izja{njavanja, zajedno sa Slovencima i Albancima, i hrvatska delegacija napustila Skup{tinu (Isto).
335

su bili “nezadovoljni, upla{eni i iznervirani”, a Milo{evi} i Jovi} “razo~arani stavom vojske”,22 ~ije je vojno rukovodstvo zastupalo stav da Mesi}a treba izabrati.23
Uzaludno je na zasjedanju Savezne skup{tine dokazivano da je odluka srbijanskog parlamenta o raspu{tanju najvi{ih organa Kosova i smjenjivanje R. Sapund`iu najgrublje kr{enje Ustava. Me|utim, bilo je kako se predsjednik Slobodan Gligorijevi} Ajga dogovorio sa Milo{evi}em. Kada su veliku dvoranu savezne skup{tine napustile delegacije Slovenije i Hrvatske, zajedno sa Albancima s Kosova i dijelom bosansko-hercegova~ke delagacije, Gligorijevi} je prisutne obavijestio da su oba Kosti}a i Sejdo Bajramovi} “u paketu potvr|eni”. Na to je protestvovao Irfan Ajanovi}, potpredsjednik Skup{tine SFRJ, ali je Gligorijevi} to pre{utio (Isto, str. 13). 22 B. Jovi}, nav. dj., str. 325. S tim u vezi Jovi}, pi{e: “Veljko ka`e da je to {to smo uradili /nisu podr`ali Mesi}ev izbor — prim. S. ^./ gre{ka. Blagoje ka`e da bi nas slatko uhapsio. Slobodan mu ka`e neka nas uhapsi ako ho}e. Srpska opozicija je listom za Mesi}a, protiv nas. Sloba i ja smo uvereni da radimo dobro, ali smo veoma razo~arani stavom vojske” (Isto). 23 Isto, str. 324-325. General Ad`i} je Mesi}ev neizbor komentarisao: “Ovo je lakrdija. Trebalo je po Ustavu…”. Neke zapadne agencije komentarisale su tu generalovu izjavu kao “srd`bu na Srbiju, tvrde}i da je neizborom Mesi}a još više oslabila autoritet saveznih organa i same Armije” (S. Mesi}, nav. dj., str. 8). Admiral Mamula je bio protiv izbora Mesi}a za predsjednika Predsjdni{tva SFRJ. To je smatrao “sumanutom idejom”, jer je Mesi}evo navodno “zalaganje za razbijanje Jugoslavije ~inilo njegov osnovni, politi~ki image”. Mamula se nije slagao s Kadijevi}em i Ad`i}em “da se donese takva odluka radi mira u ku}i i da bi se izbjegao pritisak me|unarodne zajednice...” (B. Mamula, SLU^AJ JUGOSLAVIJA, Podgorica 2000, str. 186). Opstrukcijom nepriznavanja ustavnog predsjednika Republika Srbija (srpski blok), po Mesi}u, “razbija Jugoslaviju” i pokazuju svijetu “tko minira Jugoslaviju i Ustav” (S. Mesi}, nav. dj., str. 10 i 17). Predsjednik Bu{ (Georg Bush) je u telefonskom razgovoru sa A. Markovi}em (20. maja 1991.) izjavio da podr`ava saveznu Vladu i posebno predsjednika, vjeruju}i da }e se zalo`iti za dalji demokratski preobra`aj zemlje. SAD je tada ocijenila da je izbor S. Mesi}a “izraz demokratskih promjena u Jugoslaviji”, te da je “spre~avanje toga izbora znak zaustavljanja demokratskog razvoja u Jugoslaviji” (Isto, str. 19). Zbog “pona{anja rukovodstva Republike Srbije”, koja “gazi ljudska prava” i “sada radi na destabilizaciji jugoslovenskog Predsjedni{tva” otkazana je pomo} Jugoslaviji od pola miliona dolara (tzv. Nikelsov — Don Nickels amandman). Bu{ i Bejker su “zamrzavanje Nikelsova amandmana” uvjetovali izborom Mesi}a (amandman je 25. maja obustavljen, iako je tada i kasnije “srpska ~etvorka” tvrdila kako ni po koju cijenu “ne}e na ~elu vrhovne komande jednog hrvatskog fa{istu” (Isto).
336

^etvorka Slobodana Milo{evi}a u Predsjedni{tvu SFRJ nije dopustila Mesi}u da obavlja ustavne funkcije. U `elji da pomognu izlazak iz pat pozicije, delegacija Evropske zajednice je 29. maja bila u Beogradu. U razgovoru s njima Mesi} je ukazao da je blokada Predsjedni{tva samo jedan od elemenata velikosrpskog scenarija, kao što je to bio i “prodor u platni sistem Jugoslavije, blokada slovenskog tr`išta, stvaranje kriznih `arišta u dijelovima Hrvatske i Bosne i Hercegovine”. Izme|u ostalog, Mesi} je naveo da je cilj izazivanje blokade cjelokupnog sistema i davanje Armiji “pravo arbitriranja”.24 Sljede}eg je dana delegacija Evropske zajednice razgovarala i sa predsjednicima republika, zala`u}i se za o~uvanje Jugoslavije u njenim tadašnjim okvirima, unutrašnjim i vanjskim granicama.25 Borisav Jovi} i oba Kosti}a su predlagali promjenu redosljeda na ~elu Predsjedni{tva SFRJ, blokiraju}i na taj na~in Predsjedni{tvo, kako bi presko~ili Hrvatsku u pravu da predsjedava Predsjedništvom, pri ~emu su predsjedni~ko mjesto nudili Bogi}evi}u, a potpredsjedni~ko Tupurkovskom. Smatrali su da je to “najbolji na~in prevazila`enja krize”.26 [est sedmica su Jovi} i dr Kosti} uvjeravali “izlu|ivani narod da oni ‘naprosto ne mogu prihvatiti Mesi}a’, pri ~emu je dr Jovi} dopuštao Hrvatskoj da izabere ‘nekog drugog’, a dr Kosti} isklju~ivao je svaku mogu}nost da Hrvatsku predstavlja ijedan ~lan HDZ-a”. Srbijanska opozicija je, i pored svog velikosrpstva, bila na Mesi}evoj strani, kao i ~itav politi~ki svijet.27 Na generalov zahtjev, Kadijevi} i Jovi} su 31. maja 1991. kod Milo{evi}a razgovarali “o namerama vojske u odnosu na Sloveniju koja odbija da {alje regrute i da preda vojsci dokumentaciju o regrutima”. Kadijevi} je, pored ostalog, tra`io njihovo mi{ljenje o tome “ako vojska sru{i slovena~ku vladu radi toga {to ne sprovodi

24 S. Mesi}, nav. dj., str. 29-30 i 38. 25 Isto, str. 31. 26 Isto. 27 Isto, str. 37.
337

vojne zakone, itd.” Me|utim, to su, po Jovi}u, bile vojne prazne pri~e, u koje vi{e nije vjerovao.28 Milo{evi} i Jovi} su, u razgovoru kod Kadijevi}a, 7. juna, tra`ili odgovor “na pitanje da li }e vojska intervenisati ako bude, ’stanipani’ na mitingu” 9. juna, koga je najavljivala opozicija. General je odgovorio potvrdno, s tim {to je insistirao da Milo{evi} i Jovi} (srpsko rukovodstvo) najprije sve u~ine {to mogu da ne prepuste sve vojsci.29 Uo~i sastanka u Splitu Tu|man — Milo{evi} — Izetbegovi}, ~iji je cilj “tra`enje na~ina za re{enje jugoslovenske krize”, gdje su, po Jovi}u, mnogi o~ekivali “da }e se razgovarati o podeli Bosne i Hercegovine i stvaranju muslimanske mini dr`ave”, 11. juna, sastali su se kod Milo{evi}a: Jovi}, Dobrica ]osi}, Radovan Karad`i} i Milo{evi}. Cilj tog sastanka je bio da dogovore taktiku “koju }e primeniti Milo{evi}”. Ocijenjeno je da se treba strogo dr`ati njihovih principijelnih, bolje re~eno — deklarativnih stavova: “mi `elimo o~uvanje Jugoslavije, u okviru toga i Bosne i Hercegovine, ne tra`imo ni~iju podelu, niti veliku Srbiju, ali ne}emo dozvoliti da se srpski narod silom izvodi iz Jugoslavije”.30 Polaze}i od takvih stavova, rukovodstvo Velikosrpskog pokreta i njihovi kolaboracionisti su, tako|e, ocijenili kako Hrvatska i Bosna i Hercegovina, navodno “rade}i na razbijanju i rasturanju Jugoslavije”, “rade na stvaranju Velike Srbije”, a {to je i{lo u njihov prilog, jer je, kako su smatrali, i vrijeme radilo za njih31 (tj. Velikosrpski pokret).

28 B. Jovi}, nav. dj., str. 337. Kadijevi} je tada, pi{e Jovi} postavljao “hiljadu pitanja. Sve, kao, {ta mislimo ako vojska sru{i slovena~ku vladu radi toga {to ne sprovodi vojne zakone, itd. Meni je, po{teno re~eno, sasvim dovoljno tih vojnih praznih pri~a. U njih vi{e uop{te ne verujem. Ni{ta oni ne}e ni preduzeti ni u~initi, to je jasno. A sto puta smo mu ve} rekli {ta mislimo” (Isto). 29 Isto, str. 338. 30 Isto. 31 Isto, str. 339. S tim u vezi, oni su ocijenili da “vreme radi za nas, a njihova, naro~ito Hrvatska, politika postaje nervozna. Svaki njen potez mo`e biti pogre{an i u na{u korist”.
338

Milo{evi}, Jovi}, Bulatovi}, Branko Kosti} i Jugoslav Kosti} su 20. juna, po{to nije odr`ana sjednica Predsjedni{tva SFRJ,32 procijenili situaciju i dogovarali se o daljim potezima. Procjenjuju}i da }e se Hrvatska i Slovenija u toku tog mjeseca osamostaliti, oni su zaklju~ili da je neophodno preduzeti odre|ene mjere za{tite od “separatizma”. U tom je cilju, pored prijedloga “finansijske i ekonomske samoodbrane”, dogovoreno da se 24. juna sastanu sa generalima Kadijevi}em i Ad`i}em i tra`e pru`anje preciznog odgovora “da li }e izvr{iti raspored vojske na novim (srpskim) granicama Jugoslavije”, kako bi se navodno “spre~ilo ve}e izginu}e srpskog naroda i odbranile teritorije”. Zaklju~ili su da }e, ako ne dobiju sigurne garancije, odbranu organizovati sami i di}i ruke od armije.33 Kod Milo{evi}a je, u skladu sa navedenim zaklju~cima i po dogovoru i utvr|enim ciljevima od prije ~etiri dana, 24. juna odr`an sastanak, na kome su u~estvovali: Veljko Kadijevi}, Blagoje Ad`i}, Borisav Jovi}, Momir Bulatovi}, Branko Kosti}, Jugoslav Kosti} i Slobodan Milo{evi}. Najprije je govorio Milo{evi},34 koji, po Jovi}u,
32 Isto. Jovi} pi{e da (pro{irena) sjednica Predsjedni{tva SFRJ nije odr`ana ni 20. juna 1991, jer “nisu hteli da do|u iz Hrvatske i Slovenije dok ne promenimo odluku o (ne) izboru Mesi}a za predsednika. Mi smo odlu~ili da o tome nema vi{e mogu}nosti da se razgovara”. 33 Isto. Na tom je sastanku dogovoreno da razrade i postupke da iz saveznih organa izguraju Hrvate i Slovence — “da ne odlu~uju o nama, ako su se ve} izdvojili”, i suprostave se “bilo kakvoj politici prisilnog zadr`avanja Hrvata i Slovenaca u Jugoslaviji, kao i prisilnog izvo|enja Srba iz nje” (Isto). 34 Isto, str. 340. Milo{evi} je, pi{e Jovi}, saop{tio “svoje ocene o me|unarodnom okru`enju: Nema~ka podr`ava razbijanje Jugoslavije, tj. izdvajanja Slovenije i Hrvatske. Na KEBS-u u Berlinu je u tom pogledu koordinirala s Austrijom i Ma|arskom. Poku{ava da u KEBS uvu~e i Japan i da ostvari osovinu Berlin — Tokio. SAD `ele da Jugoslavija ostane, ali da bude proameri~ka. Sloveniji i Hrvatskoj ne odgovara politika SAD, ali im odgovara politika Nema~ke. SAD nema drugog izbora nego Jugoslaviju sa Antom Markovi}em. Izbor Mesi}a je u funkciji tog interesa. To obja{njava Bejkerovom tvrdnjom da smo neizborom Mesi}a navukli kritiku na sebe i oslabili svoju poziciju” (Isto).
339

nije ni pomenuo razloge za{to su se sastali, zatim general Kadijevi},35 te Jovi}, koji je, izme|u ostaloga, nagla{avaju}i ciljeve nosilaca Velikosrpskog pokreta da omogu}e Sloveniji i Hrvatskoj “otcjepljenje” (“ali na legalan na~in, a ne politikom svr{enog ~ina”), ukazao da Srbija i Crna Gora treba odmah da razmotre mjere samoodbrane u ekonomskom i finansijskom smislu. Me|utim, problem je bio u tome {to rukovodstvo Velikosrpskog pokreta legalno nije moglo ostaviti Srbe u Jugoslaviji, te je vr{en posljednji pritisak na JNA da to ona preuzme na sebe. Stoga je “bezbednosna strana”, po Jovi}u, zavisila “od odgovora koji }emo dobiti danas od Armije: da li }e JNA braniti Srbe u Hrvatskoj posle odluke o otcepljenju i kako?”36 General Ad`i} je Jovi}ev stav o Mesi}u ocijenio “kao tvrdoglav, a stav u odbrani Srba u Hrvatskoj kao nerazuman, jer JNA treba da brani sve jugoslovenske narode”. Na to mu je Jovi} neargumentovano uzvratio “da su samo Srbi ugro`eni, da to ne zaboravlja”.37 Branko i Jugoslav Kosti}, te Momir Bulatovi} su bili kategori~ni kao i Jovi}. Me|utim, Milo{evi} je, po Jovi}u, lavirao, tra`e}i rje{enje da Mesi} bude izabran, “a da ih nadmudrimo”.38
35 Isto. On je razvio tezu “da nam Rusi ne mogu pomo}i, da je Amerika shvatila da u Jugoslaviji dominira politika secesije i da to nije u njihovom interesu, nego u interesu Nema~ke. Hteli bi da sa~uvaju Jugoslaviju i tra`e saveznike. U Jugoslaviji im je saveznik Ante Markovi} i mi bismo pomo}u njega mogli sa~uvati Jugoslaviju! Jedini razlog da je spoljni faktor okrenut protiv nas je neizbor Mesi}a, pa to treba odmah, sutra ispraviti i izabrati Mesi}a! To bi nam omogu}ilo da ve`emo za sebe Antu Markovi}a i stavimo SIV u funkciju borbe protiv secesionizma, a da u Predsedni{tvu SFRJ vratimo raspravu o budu}nosti zemlje” (Isto). 36 Isto. Tom je prilikom Jovi} izjavio da ne}e glasati za Mesi}a, “bez obzira na pritiske”. S tim u vezi, on u memoarima pi{e: “Hrvatska i Slovenija `ele da ostanu u organima federacije da odlu~uju o nama, a da mi o njima ne mo`emo odlu~ivati. Jo{ ho}e da nam predsedavaju. Ako je neko izgubio politi~ki rezon, ja nisam. Mogu da podnesem ostavku ako se to tra`i, mogu da budem smenjen, ali da ga glasam ne mogu” (Isto). 37 Isto. 38 Isto. Milo{evi} je na taj na~in, po Jovi}u, `elio da smiri Ad`i}a. Jovi} ga pitao:
340

Na tom su sastanku svi, osim Jovi}a, po kome je to bilo nevjerovatno, “odustali od razgovora s vojskom o odbrani Srba i Srbije, a razgovor pretvorili u pritisak na nas da izaberemo Mesi}a”.39 On je bio razo~aran tim sastankom i ujedno ljut na Milo{evi}a, jer “nije istupio prema dogovoru”.40 Vo`d Milo{evi} je odustao od razgovora o upotrebi JNA. O~igledno je to “razo~aran” u~inio, jer se upla{io, po{to im Rusi nisu mogli pomo}i, i pritisaka me|unarodne zajednice. Slobodan Milo{evi} je, nakon {to je 26. juna razgovarao sa ambasadorom Zimermanom, koji se interesovao kakav je uslov srpskog rukovodstva da izabere Mesi}a, i, s tim u vezi, od Jovi}a tra`io “odgovor” koga je saop{tio ambasadoru,41 te po{to ga Jovi} obavijestio o ocjenama
“ - ima{ li konkretan predlog? Nema. Ja mu iznesem konkretan predlog! Da se ja razbolim, da odem na le~enje, neka proglase da me on zamenjuje pa neka ga glasa. Slobodan dodaje : - A posle glasanja da do|em i da podnesem ostavku. Dakle — isto kao i ja. Ne mo`e ni on” (Isto, str. 341). 39 Isto, str. 341. Zbog toga je Jovi} odlu~io da razmisli da li ubudu}e da u~estvuje na takvim sastancima. Ocjenjuju}i “rezultate” sa tog sastanka, Jovi} pi{e kako se “do{lo do nekog glupog stava da poku{amo da uputimo pismo Saveznom ve}u Skup{tine SFRJ, neka ono protuma~i Ustav da ga proglasi bez izbora. Ako ho}e i ako na to imaju pravo” (Isto). 40 Isto. O tome Jovi} u svojim memoarima za 25. juni pi{e: “Ka`em Slobodanu Milo{evi}u da sam razo~aran ju~era{njim sastankom i da sam ljut na njega. On je tako|e razo~aran, ali ne shvata za{to sam ljut na njega. Obja{njavam mu da nije istupio prema dogovoru. On se pravda da je ‘rekao uop{teno da o~ekujemo da ~uje kako }e se JNA postaviti’. Rekao sam mu da na takvim sastancima vi{e ne}u u~estvovati ako se samo jednom ponovi situacija da radi mimo dogovora i da ne}u trpeti pritiske. Nemam nameru da u~estvujem ni u kakvom pisanju pisma Skup{tini Jugoslavije. Za mene je Mesi} zatvorena knjiga” (Isto). 41 Isto. O tome Jovi} pi{e: “Slobodan me zove ku}i. Zimerman pita kakav je na{ uslov da izaberemo Mesi}a. Ka`em mu: uslov je za Hrvatsku poni`avaju}i i
341

i stavovima NATO-a prema Jugoslaviji,42 kao i poslije dono{enja odluke Slovenije i Hrvatske o “otcepljenju”,43 zajedno sa Jovi}em,

verovatno neprihvatljiv: da javno odustane od politike svr{enog ~ina i poni{ti sve zakone koje je donela, a protiv su Ustava SFRJ, i da Mesi} javno saop{ti da opovrgava sam sebe, tj. da mu nije cilj da rasturi nego da sa~uva Jugoslaviju. Slobodan je to saop{tio Zimermanu” (Isto). 42 Isto, str. 342-343. Po Jovi}evoj interpretaciji NATO-vih stavova prema Jugoslaviji, “prvo, mi nismo problem Balkana, nego Evrope. Drugo, nema kolektivne bezbednosti Evrope, ako bude nesloge i sukoba u Jugoslaviji. Tre}e, NATO mora odlu~no delovati, jer ne}e dozvoliti razbuktavanje `ari{ta i gubitak kontrole nad doga|ajima. ^etvrto, procena je za sada da se na{a kriza mo`e ubla`iti politi~koekonomskim merama i to je za sada pravac dejstva. Peto, za NATO je neprihvatljivo eventualno u~e{}e Armije (JNA) na strani jedne od zava|enih opcija i na to bi (NATO) odlu~no i sna`no reagovao!” (Isto, str. 342). 43 Hrvatski sabor je 25. juna 1991. jednoglasno usvojio Ustavne odluke o suverenosti i samostalnosti Republike Hrvatske i Deklaraciju o proglašenju samostalne i suverene Republike Hrvatske (S. Mesi}, nav. dj., str. 44-47). Istoga je dana i Skupština Slovenije proglasila nezavisnost Republike Slovenije. Slovenija je donijela odluku da potpuno preuzme sve funkcije Federacije na dr`avnoj granici na teritoriji Slovenije i da uspostavi dr`avnu granicu prema ostalom dijelu Jugoslavije. Tu su odluku odgovaraju}i slovena~ki organi u oblasti unutra{njih poslova i carine realizovali. (Slovenija je uspostavila nadzor na svojom 671 km dugom granicom i nad svih 37 carinskih prijelaza iz Slovenije prema Ma|arskoj, Austriji i Italiji) — S. Mesi}, nav. dj., str. 47; V. Kadijevi}, nav. dj., str. 117. Skup{tina SFRJ je zaklju~ila da su te slovena~ke odluke o preuzimanju dr`avne granice Jugoslavije na teritoriji Slovenije neustavne i zatra`ila od odgovaraju}ih saveznih organa da uspostave prvobitno stanje na dr`avnoj granici. Savezno izvr{no vije}e je, u skladu sa tim, na sjednici od 25./26. juna 1991, donijelo odluku o neposrednom obezbje|ivanju izvr{avanja saveznih propisa o prela`enju dr`avne granice na teritoriji Slovenije : “1. Radi osiguravanja saveznih propisa o prela`enju dr`avne granice i kretanju u grani~nom pojasu na teritoriji Republike Slovenije, kao i radi osiguravanja izvršavanja me|unarodnih obaveza SFRJ i nesmetanog odvijanja me|unarodnog saobra}aja i slobodnog kretanja ljudi preko dr`avne granice, Savezni sekretarijat za unutrašnje poslove neposredno }e preuzeti, odnosno osigurati obavljanje poslova kontrole prela`enja dr`avne granice.
342

bio kod Kadijevi}a. Oni su upoznali generala sa tom informacijom NATO—a, koji, po Jovi}u, “odre|uje Jugoslaviju za svoj ‘test slu~aj’ na kome }e potvr|ivati svoju novu strategiju”.44 Navedenu informaciju, u kojoj se, po Jovi}u, iznose ocjene i stavovi Zapadne alijanse prema Jugoslaviji, su najvjerovatnije izmislili Milo{evi} i Jovi}, mo`da prije Jovi}, kako bi marginizirali

2. U neposrednom osiguravanju izvršavanja saveznih propisa o prela`enju dr`avne granice Savezni sekretarijat za unutrašnje poslove }e ostvarivati neposrednu suradnju sa Saveznim sekretarijatom za narodnu obranu, kako bi se anga`irale i grani~ne jedinice JNA za osiguravanje dr`avne granice i na grani~nim prijelazima i u naseljenim mjestima u pograni~nom pojasu. Na~in ostvarivanja suradnje iz stava 1. ove to~ke sporazumno }e utvrditi savezni sekretar za unutrašnje poslove i savezni sekretar za narodnu obranu. 3. Kad savezni organ uprave, odnosno savezna organizacija u obavljanju poslova kontrole prometa robe i putnika iz svoje nadle`nosti na grani~nom prijelazu nai|e na fizi~ki ili drugi otpor ili se takav otpor mo`e o~ekivati, radnici Saveznog sekretarijata du`ni su da tom saveznom organu uprave, odnosno saveznoj organizaciji, na njihov zahtjev, pru`e pomo}. 4. Bli`e uvjete i na~in izvršavanja ove odluke uredit }e savezni sekretar za unutrašnje poslove. 5. Savezni sekretarijat za inozemne poslove obavijestiti }e nadle`ne organe susjednih dr`ava o privremenom reguliranju prela`enja dr`avne granice na teritorij Republike Slovenije sukladno ovoj odluci…” (V. Kadijevi}, nav. dj., str. 117; S. Mesi}, nav. dj., 46-47; B. Mamula, SLU^AJ JUGOSLAVIJA, Podgorica 2000, str. 177-178). U cilju obezbje|ivanja izvr{avanja saveznih propisa o prela`enju dr`avne granice na teritoriji Slovenije anga`ovane su, u skladu sa navedenom odlukom SIVa, i odre|ene grani~ne jedinice JNA (oko 1.900 vojnika i starje{ina sa odgovaraju}om tehnikom), sa zadatkom da tu odluku realizuju. JNA je za 48 ~asova od 137 objekata na granici zauzela 133 i time prakti~no izvr{ila dobiveni zadatak (V. Kadijevi}, nav. sj., str. 117). Kasnije su Slovenci, posebno Ku~an, za ono što je uslijedilo klju~nu odgovornost svaljivali na Antu Markovi}a, jer je on, po njima, naredio JNA da “opameti tenkovima Sloveniju”. S tim u vezi, Mesi} navodi da Ante i svi ministri, pa i skupina Slovenaca u Vladi, nisu tra`ili akciju tenkova i ratne tehnike, “ve} se išlo samo na anga`iranje grani~nih jedinica, i to samo na granici”. SIV je zauzeo stav da se oru`ana sila ne smije koristiti osim u odbrani (S. Mesi}, nav. dj., str. 47; B. Mamula, nav. dj., str. 209). 44 B. Jovi}, nav. dj., str. 342-343.
343

Antu Markovi}a i ubijedili vojno rukovodstvo (Kadijevi}a i Ad`i}a) da JNA mora biti odlu~uju}i faktor u “rje{avanju” jugoslovenske krize. To potvr|uju Jovi}eva “naklapanja” o tome kako je navodno jasno da ekonomske i politi~ke mjere NATO `eli ostvariti preko Ante Markovi}a, gdje “za JNA u re{avanju na{e krize nema mesta”, po{to se “ona ne sme anga`ovati, jer }e uvek biti na ne~ijoj strani (recimo na strani onih koji su napadnuti)”.45 Takva je “sudbina JNA”, po Jovi}u, “odre|ena u NATO-u”. Iznose}i takvu tvrdnju, Jovi} u svojim razmi{ljanjima ide i dalje, pri ~emu smatra da je to “i uzdanje i oslanjanje JNA na Antu Markovi}a, od koga ona o~ekuje da spase Jugoslaviju”. To je, po njemu, “najbednija uloga koja jednoj vojsci mo`e da bude data: da ne sme braniti ugro`ene u svojoj zemlji”.46 Pri tome je Jovi} zaklju~io da “NATO ne}e braniti ugro`ene, nego pomagati one koji ugro`avaju, ako sami ne budu dovoljno jaki”.47 Po{to je general “pa`ljivo” pro~itao informaciju, pitao je kada je stigla i zamislio se, a Jovi} mu je, u skladu sa svojim navedenim ocjenama, “tuma~io” kako “po toj koncepciji ne}e Ante uz pomo} JNA sa~uvati Jugoslaviju”, kako je to, po Jovi}u, vjerovao Kadijevi}, “nego uz pomo} snaga NATO-a, a na{u }e vojsku staviti u kasarne”, jer je “na{a vojska komunisti~ka i protiv nje bi se energi~no delovalo”.48 Kadijevi} je poku{avao da objasni da je NATO uvijek govorio da je protiv upotrebe sile, a Jovi} mu je dobacio da su u NATO-u “sada samo protiv upotrebe na{e sile”, na {ta je general odgovorio kako “ne}emo mi to po{tovati”.49 Milo{evi} je “nekoliko puta” insistirao “da vojska mora da brani budu}e granice Jugoslavije: ‘[ta mi ima da branimo slovena~ke
45 Isto, str. 343. 46 Isto. S tim u vezi, Jovi} dalje nastavlja: “Ona ne sme, a NATO }e smeti !”. 47 Isto. 48 Isto. Jovi} je sve to govorio Kadijevi}u “da dobro razmisli ko mu mo`e, a ko ne mo`e biti saveznik”. 49 Isto.
344

granice’, to je privremeno. Treba da branimo ono {to }e biti trajno”, ~ime je, po Jovi}u, ispravio “ju~era{nju gre{ku”.50 Milo{evi} je tada “uporno” pominjao samo Sloveniju, {to je Jovi} prokomentarisao da je to “mo`da i iz takti~kih razloga prema vojsci koja je opijena jedinstvom Jugoslavije koga vi{e nema”, jer je, po Jovi}u, “za nas jasno da se to odnosi i na Hrvatsku bez srpskih teritorija u njoj”.51 Dvadeset sedmog juna 1991. Milo{evi} je “u{ao u otvorena neprijateljstva u Sloveniji” — JNA je pokrenuta da zauzme tu republiku, zaposjedne granicu sa Slovenijom i uspostavi prisustvo federalne policije i carine na granici.52 U toj je agresiji JNA svim raspolo`ivim

50 Isto. 51 Isto, str. 344. 52 I. Radakovi}, nav. dj., str. 67.; O. Backovi} - M. Vasi} — A. Vasovi}, KO TO RADO IDE U VOJNIKE (MOBILIZACIJSKA KRIZA — ANALITI^KI PREGLED MEDIJSKOG IZVJE[TAVANJA), u : RAT U HRVATSKOJ I BOSNI I HERCEGOVINI 1991.-1995, uredili B. Maga{ i I. @ani}, Zagreb - Sarajevo 1999; S. Mesi}, nav. dj., str. 48; D. Marijan, nav. dj., str. 300. Komandant Pete armijske oblasti, sa središtem u Zagrebu, general Konrad Kolšek, obavijestio je (u pisanoj formi) slovena~kog premijera Peterlea da 5. vojna oblast ima zadatak da preuzme sve grani~ne prijelaze i osigura dr`avnu granicu SFRJ i da }e zadatak biti izvršen bezuslovno. S tim u vezi, general Kolšek je pisao: “Postupit }emo po pravilima borbene upotrebe jedinica. Svaki otpor bit }e slomljen, a sve posljedice snosit }e naredbodavci za otpor i izvršioci” (S. Mesi}, nav. dj., str. 49). Za vrijeme napada na Sloveniju izvr{ene su velike personalne promjene u 5. vojnoj oblasti. Smijenjen je general Konrad Kol{ek, komandant 5. vojne oblasti, a na njegovo mjesto postavljen general @ivota Avramovi} (dotada{nji komandant 3. vojne oblasti). Komandu 5. korpusa RV i PVO preuzeo je pukovnik Ljubomir Baji} (dotadašnji na~elnik {taba). Tako su na rukovode}a mjesta u Sjeverozapadnom vojištu došli pripadnici srpskog naroda, koji su bili najbrojniji me|u oficirskim kadrom, i iskazano nepovjerenje u nesrpski kadar (D. Marijan, nav. dj., str. 302; S. Mesi}, nav. dj., str. 70-71). General Avramovi} je po~etkom jula pokrenuo sve raspolo`ive trupe protiv Republike Slovenije. Kopnene, oklopne snage, naro~ito su sna`no nadirale prema Ljubljani iz pravca jugozapada, vjerovatno jedinice Rije~kog korpusa generala ^ada, a probila se i jedna tenkovska kolona koja je 2. jula ujutro izašla iz Jastrebarskog (S. Mesi}, nav. dj., str. 70-71).
345

snagama gazila Sloveniju.53 Me|utim, Slovenci su, primjenjuju}i doktrinu o naoru`anom narodu, koju je JNA decenijama izu~avala, pru`ili odlu~an otpor i zaustavili tenkove JNA.54
53 S. Mesi}, nav. dj., str. 49. Iako su prve oru`ane borbe po~ele u Hrvatskoj (srpsko-hrvatskim sporom i “balvan revolucijom”) 1990. — direktnije vojno anga`ovanje JNA je pokrenula u Sloveniji juna 1991. i to neposredno poslije slovena~ke Deklaracije o nezavisnosti. U tom napadu na “jednoj strani su se na{le motomehanizovane jedinice JNA iz Hrvatske, jedinice JNA locirane u Sloveniji, avijacija JNA i snage SUP-a i carine iz federacije, a na drugoj strani, snage TO Slovenije, milicija Slovenije i unutra{nji otpor Slovenaca koji su bili u jedinicama JNA” (I. Radakovi}, nav. dj., str. 69). Prvi cilj JNA prema Sloveniji, po generalu Radakovi}u, je “bio — dosti}i liniju Maribor, Celje, Vrhnika, Se`ana, a drugi cilj je bio desant na Trojane, Ljubljansku dolinu i Postojnska vrata, koji }e omogu}iti uvo|enje drugog e{alona i desanta na granice”. Za realizaciju tih ciljeva, JNA je anga`ovala snage iz Hrvatske. Na pravcu Vara`din - Maribor — dijelove 32. vara`dinskog korpusa, na pravcu Zagreb - Novo Mesto i Karlovac - Metljika — dijelove 10. zagreba~kog korpusa, a na pravcu Gorski Kotar - Ko~evje i Rijeka i Ilirska Bistrica - Se`ana — dijelove 13. rije~kog korpusa. Bile su predvi|ene i snage Vojno-pomorskog sektora Pula ka Kopru, II e{alon i rezerva (dva bataljona vazdu{no-desantne pe{adije) i snage avijacije za podr{ku kopnenim jedinicama i za bombardovanje Nanosa, Krvavca, Bo~a, Kuma, ^ate`a i Dravograda (TV i radio sistemi) — Isto. O tim pokretima tenkovskih kolona i transportera Mesi} nije bio slu`beno obaviješten. Uzaludno je nare|ivao vojsci da se povu~e. O pokretima trupa kroz Sloveniju nije bio obaviješten ni Ante Markovi} (S. Mesi}, nav. dj., str. 49). JNA je, pi{e general Radakovi}, pre{la hrvatsko-slovena~ku granicu, u nastojanju da uspostavi kontrolu granice prema Austriji i Italiji, odsje~e Sloveniju, uzme aerodrome i uspostavi status kvo. TO Slovenije je planirala da zajedno sa milicijom ostane na granici, blokira puteve prema grani~nim prelazima i gradovima, sprije~i nadiru}e kolone, blokira jedinice JNA u garnizonima u unutra{njosti Slovenije, te povede pregovore da JNA napusti teritoriju Slovenije. (I. Radakovi}, nav. dj., str. 69). 54 Isto, str. 50 i 65; I. Radakovi}, nav. dj., str. 69. JNA je u Sloveniji strate{ki doslovno iznena|ena. Teritorijalna odbrana je branila svoju zemlju i nezavisnost. Kada JNA, po generalu Radakovi}u, “nije uspjelo da realizuje svoj cilj, onda su se nametnule dvije mogu}nosti — pregovori i spasavanje jedinica ili produ`etak sukoba, `rtvuju}i jedinice u garnizonima prije dolaska poja~anja. U stvari, do{lo je do strategijske paralize u armijskom vrhu kada General{tab JNA mijenja svoje inicijalne ciljeve i zadovoljava se s onim {to se da sa~uvati. Izgleda da je General{tab bio iznena|en otporom i na~inom otpora, a bio je ubije|en da }e zatvaranjem granice i demonstracijom vojne sile mo}i pokoriti Sloveniju” (I. Radakovi}, nav. dj., str. 69).
346

Za vrijeme napada na Sloveniju rukovodstvo Velikosrpskog pokreta je na granicama izme|u Srbije i Hrvatske stacioniralo, u skladu sa Uputstvom o upotrebi oklopnih i mehanizovanih jedinica u vanrednim prilikama,55 oklopno-mehanizovane jedinice 1. vojne oblasti.56

Tako “planirana i realizovana operacija je, sa stanovi{ta tehnologije izvo|enja, velika improvizacija, a neuspjeh se kasnije opravdavao uzdr`avanjem od upotrebe te{ke tehnike, pomanjkanjem logisti~ke podr{ke i drugim poku{ajima opravdavanja sopstvenih gre{aka”, tvrdi general Radakovi} (Isto). 55 D. Marijan, nav. dj., str. 301, nap. 58. Uprava oklopnih i mehanizovanih jedinica SSNO izdala je 28. juna 1991. Uputstvo o upotrebi oklopnih i mehanizovanih jedinica u vanrednim prilikama, kojim su utvr|eni zadaci tih jedinica u takvim prilikama: osiguranje granica; poja~ano osiguranje vojnih objekata; udio u osiguravanju privrednih, društvenih i drugih objekata od posebne va`nosti; patroliranje oko podru~ja; postavljanje barikada i zapreka na putevima i ulicama; patroliranje oko podru~ja; demonstraciju sile; razbijanje rušila~kih demonstracija; otkrivanje, razbijanje i uništavanje diverzantskih, odmetni~kih, teroristi~kih i drugih skupina; pretra`ivanje i pretres terena; blokiranje i uništavanje nasilni~kih skupina; ugušivaje oru`ane pobune i sprje~avanje gra|anskog rata (Isto). 56 Isto. str. 300. Operativni razvoj tih jedinica je, po D. Marijanu, bio “nedvojbena demonstracija sile kojom je hrvatskim oru`anim snagama naglašen nesrazmjer u koli~ini i vrsti naoru`anja. Naglašena dopuna prijetnje bilo je zauzimanje mostova preko Dunava, posljednje prirodne prepreke koja je odvajala Hrvatsku od Srbije. Zapovjednik 12. korpusa general major Mladen Brati} izjavio je po~etkom srpnja da su imali dosta najava nekih ekstremista da }e srušiti most i na taj na~in nas spre~iti u izvršavanju zadataka u spre~avanju me|unacionalnih sukoba. Zato dr`imo i jednu i drugu stranu svih mostova koji se nalaze izme|u Vojvodine i Hrvatske. Zauzimanjem mostova poslana je poruka da srpske tenkove od Hrvatske ne dijeli više rijeka Dunav kao velika prirodna prepreka. Armijsko glasilo Narodna armija otvoreno je objasnilo da je njihov cilj da spre~e bratoubila~ki rat i zaštite granice Jugoslavije, ali i da se uklju~e u borbu protiv paravojnih formacija koje su na tom podru~ju sve prisutnije. Na granicu oko Šida razmještene su dvije brigade, 1. proleterska gardijska mehanizirana iz Beograda i 453. mehanizirana iz Sremske Mitrovice. Baranju i most izme|u Bezdana i Batine zauzela je 36. mehanizirana brigada iz Subotice, a most i šire podru~je oko Bogojeva 51. mehanizirana brigada iz Pan~eva. Most na Dunavu, izme|u Iloka i Ba~ke Palanke zauzela je postrojba iz sastava 12. korpusa. U gradu Osijeku 12. proleterska mehanizirana brigada dijelom snaga se utvrdila u vojarni, a dijelom je zauzela prometnice koje izvode iz grada, pod izgovorom da je takva zamisao navodne ve`be” (Isto, 300-301).
347

Savezno izvr{no vije}e je 27. juna predlo`ilo tromjese~nu odgodu realizacije slovena~kih i hrvatskih odluka o razdru`ivanju. S obzirom na to da ni blokirano Predsjedni{tvo ni predsjednik Markovi} nisu imali kontrolu nad JNA, SIV je insistirao na “neodgodivom konstituiranju jugoslovenske zajednice i deblokadi Predsjedni{tva, da bi preuzelo funkcije vrhovne komande i sprije~ilo autonomno pona{anje Armije”.57 Sljede}eg je dana sa trojkom Evropske zajednice dogovoren prekid vatre i povla~enje armije u kasarne, tromjese~ni moratorij odluka Slovenije i Hrvatske o osamostaljivanju i izbor Stipe Mesi}a za predsjednika Predsjedni{tva SFRJ.58 Kada su pu~isti shvatili da je JNA u Sloveniji pora`ena tra`ili su nova rješenja. Jovi}eva grupa je pokazivala znake popuštanja. O tome je Markovi} 29. juna obavijestio Mesi}a, dobivši “uvjeravanja najodgovornijih u Srbiji da više ne}e stajati na putu inauguriranja ustavnog predsjednika”.59 Jovi}, dvojica Kosti}a i Bajramovi} su, poslije Miloševi}evih razgovora sa trojicom ministara Evropske zajednice, 29. juna napisali zajedni~ku izjavu, u kojoj su naveli kako “prestaju razlozi” usljed kojih su 15. maja odbili da glasaju za izbor Stjepana Mesi}a.60
57 S. Mesi}, nav. dj., str. 50. 58 K. Rotim, nav. dj., str. 103. Te su uslove prihvatili Slobodan Milo{evi}, Franjo Tu|man i Milan Ku~an. Slovenci su pregovarali sa SSNO-om i 28. juna 1991. (Ku~an i Brovet), prije dolaska Evropske pregovara~ke trojke u Zagreb, a Bav~ar i Jan{a razgovarali su sa Andrijom Ra{etom o tehni~koj realizaciji primirja (I. Radakovi}, nav. dj., str. 74). 59 S. Mesi}, nav. dj., str. 52-53. 60 Isto, str. 53. O~igledno da je Evropska trojka uticala na izmjenu tvrdog srbijanskog stava. Delegacija EZ je tada, pored razrješenja krize u Predsjedništvu, tra`ila da se vojska povu~e u kasarne i da Slovenija i Hrvatska prihvate prijedloge SIV-a o tromjese~nom odga|anju realiziranja odluka o razdru`ivanju (Isto). Obaviješten o promijenjenom stavu Beograda prema njegovom izboru, Mesi} je istoga dana ilegalnom [tabu Vrhovne komande, uputio odluku i saopštenje : “Budu}i da ratne aktivnosti u Sloveniji još uvijek traju i u svezi s odlukom Štaba vrhovne komande SFRJ o mobilizaciji rezervnog sastava JNA u nekim dijelovima zemlje, kao ustavni predsjednik Jugoslavije i ~lan Predsjedništva koje po Ustavu obnaša funkciju vrhovnog komandanta JNA odlu~ujem :
348

Me|utim, samo ~etrdesetak sati poslije tih dogovora i javnih izjava o prestanku razloga za Mesi}ev izbor, Jovi} ponovo nije pristao da glasa za Mesi}a. Uznemireni novim izjavama beogradskog vrha ministri Evropske zajednice su 30. juna od Miloševi}a tra`ili da bez odlaganja instruira Jovi}a da podr`i imenovanje Mesi}a.61 Jovi} je 30. juna na zatvorenoj sjednici Savjeta za za{titu ustavnog poretka, govore}i o situaciji u Jugoslaviji i, s tim u vezi, “vrlo velikoj opasnosti da Jugoslavija” navodno “bude Liban, i jo{ gore”, u Milo{evi}evo ime, “podvukao crtu” i “temeljno se preispitao”, odustao od “o~uvanja” integriteta SFRJ. Iznio je tvrdnju o postojanju pogre{ne procjene “da se integritet zemlje mo`e o~uvati”. Po njegovom mi{ljenju tada nisu postojali “vi{e nikakvi politi~ki uslovi da mo`emo o~uvati integritet zemlje”.62
1. da Štab vrhovne komande JNA odmah obustavi sve vojne operacije u Sloveniji u skladu s na~elnim sporazumom predsjednika Hrvatske, Slovenije, Srbije i predsjednika SIV-a s delegacijom Europske zajednice; 2. da se sve vojne jedinice odmah povuku u vojarne u cijeloj zemlji; 3. nare|ujem Štabu vrhovne komande JNA da hitno povu~e svoju naredbu o mobilizaciji; 4. obavještavam sve savezne i republi~ke organe vlasti, te doma}u i me|unarodnu javnost da sam na ovaj korak bio prisiljen zbog upornog sprje~avanja od strane ~lanova Predsjedništva SFRJ iz Srbije i Crne Gore da se to Predsjedništvo konstituira u skladu s Ustavom SFRJ” (Isto, str. 54). To uzaludno nare|enje vojsci da se povu~e Mesi} je dostavio i SIV-u, predsjednicima republika, republi~kim vladama, Vije}u EZ i KEBS-u (Isto). 61 Isto, str. 54-55. 62 B. Jovi}, nav. dj., str. 344. Tada je Jovi}, prikrivaju}i velikosrpske namjere, cini~no, pored ostalog, rekao: “Jednostavno, u dana{njim uslovima evropskog i svetskog razvoja nemogu}e je prisiliti narode koji to ne `ele, da `ive u nekoj zemlji. To je, jednostavno, nemogu}e. To je ~injenica, to je realnost. Oni koji nas u to guraju, guraju nas u rat, zbog svojih interesa, tvrde}i da i mi imamo te interese. Mi imamo, takav interes, ali nemaju svi, i oni koji nemaju, to ne}e da prihvate” (Isto). B. Jovi}u nije bila po volji nespremnost javnog mnjenja “za radikalne poteze ka raspletu krize raspadom Jugoslavije”, jer je ono bilo “vi{e raspolo`eno za radikalne mjere prisiljavanja za opstanak celine zemlje”. Me|utim, po njemu je, navodno “sve” govorilo “da je najbolja opcija mirni razlaz uz uva`avanje volje svakog naroda” (Isto).
349

Polaze}i od takvih stavova, Jovi} je na toj sjednici najavio - prvi na jednom organu Predsjedni{tva SFRJ - “da treba di}i ruke od Slovenije” — odmah donijeti odluku o njenom isklju~enju iz Jugoslavije,63 {to na samoj sjednici niko nije reagovao, jer su, po njemu, “bili iznena|eni”.64 Zala`u}i se za dono{enje odluke o hitnom isklju~enju Slovenije iz Jugoslavije (“... Sloveniju potpuno otcepiti od Jugoslavije u svakom pogledu....”), Jovi} je predlo`io i mjere kako da se to postigne. Jedna od njih je — povla~enje JNA na nove granice,65 tj. granice Velike Srbije, koja bi u toj varijanti uklju~ivala i Hrvatsku.
63 Isto. O tom svom stavu Jovi} u svojim memoarima pi{e: “Sloveniju }emo, po mom mi{ljenju, najbolje kazniti, ako odmah donesemo odluku o njenom isklju~enju iz Jugoslavije. Treba odmah sazvati Skup{tinu SFRJ; saop{titi odlukom Skup{tine da se po{tuje pravo slovena~kog naroda na samoopredeljenje i otcepljenje, da Skup{tina Jugoslavije prima na znanje odluku Slovenije da postane samostalna i suverena dr`ava, da utvrdi novu granicu i da zatra`i odmah hitne sednice svih republi~kih skup{tina — da potvrde tu odluku. Po mom mi{ljenju, treba odmah da se od Saveznog izvr{nog ve}a zatra`i nacrt zakona o razgrani~enju, koji bi usledio odmah iza ove odluke; da se zatra`i moratorijum za strane dugove do razgrani~enja sa Slovenijom, da nas svetska javnost podr`i da izdr`imo ovu situaciju; da se izvr{i povla~enje JNA na nove granice, jer mi nismo u stanju da druga~ije ispo{tujemo zahtev evropske i svetske javnosti da ne primenjujemo silu. Ta Evropa, na `alost, samo na{u primenu sile ne prihvata. Ni jednom re~ju Evropa nije rekla da je sila i to {to Slovenci rade, {to prakti~no zna~i da i Evropa podr`ava otcepljenje. Odmah treba izvr{iti monetarni, finansijski, devizni i svaki drugi raskid, koji }e Sloveniju potpuno otcepiti od Jugoslavije u svakom pogledu i uvesti konvertibilno pla}anje izme|u Slovenije i ostalog dela zemlje. Zatra`iti od inostranstva da ne prizna Sloveniju sve dotle dok se ne izvr{i potpuno razgrani~enje na osnovu zakona Jugoslavije. Po mom mi{ljenju, bez radikalnog pristupa re{avanju slovena~kog problema, mi ulazimo u rat kome nema kraja. Ulazimo u rat koji nema nikakvog smisla i koji u krajnjoj konsekvenci ne mo`emo da dobijemo. Nemamo potrebe ni interesa da taj rat vodimo” (Isto, str. 344-345). 64 Isto. Vojska se s tim, po Jovi}u, a {to je “to dobro”, znao, “ne sla`e. Ne sla`e se ni Hrvatska, jer ne `eli da ostane sama u sukobu sa Jugoslavijom. Bosna i Hercegovina i Makedonija su protiv, jer se pribojavaju majorizacije Srbije i Crne Gore u Predsedni{tvu, po{to bi u tom slu~aju od 7 ~lanova Predsedni{tva imale 4, tj. ve}inu” (Isto). 65 Isto, str. 344-345.
350

U `elji da parali{e odluke SIV-a i li~no predsjednika Markovi}a, te da Milo{evi}eva ~etvorka u Predsjedni{tvu legalno donosi odluke, Jovi} je potegnuo i pitanje i na~in upotrebe vojske. S tim u vezi, on je naveo “da bi svaka odluka o upotrebi vojske, svaka odluka o akciji bilo koje vrste trebalo da se donosi u Predsedni{tvu Jugoslavije, a ne u Saveznom izvr{nom ve}u”.66 Ministarska trojka Evropske zajednice je 30. juna i 1. jula 1991. nadzirala konstituisanje Predsjedništva SFRJ i usmjeravala njegov rad. Prihva}ene su, poslije dogovora, uvjeravanja i ubje|ivanja, tri odluke: primirje, tromjese~ni moratorij, realizacija deklaracija o nezavisnosti Slovenije i Hrvatske i (simboli~no) uspostavljanje ustavnog poretka, izborom predsjednika (Mesi}) i potpredsjednika (dr Branko Kosti}) Predsjedništva.67 Me|utim, rukovodstvo Velikosrpskog pokreta, posebno
66 Isto, str. 345. Takav stav je obrazlo`io time {to je naveo da SIV za to nije nadle`an, a “Predsedni{tvo postoji i postojalo je, bez obzira na to da li ima predsednika ili nema”. I admiral Branko Mamula tvrdi da Savezno izvr{no vije}e svojim ustavnim ovla{tenjima nije moglo razrije{iti problem dr`avne granice, a JNA je to mogla i morala. Me|utim, Kadijevi}, po Mamuli, nije bio spreman preuzeti odgovornost. Samostalna i odlu~na akcija u Sloveniji nalagala je da se na isti na~in rje{avaju i drugi otvoreni kapitalni problemi u cijeloj zemlji i jednako postupa prema svima. U junu 1991. on je, po Mamuli, bio daleko od toga. S druge strane “nije se skr{tenih ruku moglo gledati kako se razbija zemlja i mijenjaju granice”. Po njemu je postojala i preostala samo alternativa — zajedni~ka akcija SIV-a i JNA. Ta jedina mogu}nost “imala je sve uslove za uspjeh i bila bi prihvatljiva kao legalna”. S tim u vezi, Mamula pi{e kako je Kadijevi} prihvatio njegova uvjeravanja “da je najmanji rizik ako u Sloveniji nastupe zajedno”. On je u prisustvu Mamule telefonom nazvao Markovi}a i dogovorio sastanak. To je Mamula komentarisao na sljede}i na~in: “^inilo mi se da je Kadijevi}u na{ razgovor donio i li~no olak{anje — nije vi{e bio sam” (B. Mamula, nav. dj., str. 117). 67 S. Mesi}, nav. dj., str. 58-65; B. Jovi}, nav. dj., str. 347. Stjepan Mesi} je 30. juna, “poslije nevi|enih pritisaka inostranih faktora i doma}e opozicije”, izabran za predsjednika Predsjedni{tva SFRJ, kada je, po Jovi}u, zavr{ena “politi~ka tortura”, koju su, po njemu, do`ivljavali od 15. maja — 30. juna 1991. (Detaljnije o tome vidi : B. Jovi}, nav. dj., str. 346-347). Prije izbora predsjednika Mesi}a, Jovi} je 30. juna, razgovarao sa Slobodanom Milo{evi}em, poslije razgovora predstavnika Evropske zajednice s njim (tj. Milo{evi}em) u Palati Federacije, a prije susreta ~lanova Predsjedni{tva s ministarskom trojkom EZ, koja, je, po Jovi}u, do{la “da izvr{i pritisak da se Mesi} po svaku cenu izabere za predsednika”.
351

general Kadijevi} i njegovi najbli`i saradnici, nastavilo je ignorisati Mesi}eva nare|enja vojsci i onemogu}avalo njegov uticaj nad oru`anim snagama. Oni su opstruirali i Mesi}evu bilo kakvu participaciju u radu Predsjedni{tva, onemogu}avaju}i ga, pored ostalog, da bezbjedno putuje na sjednice tog najvi{eg dr`avnog organa.68 U kasnu ve~e 1. jula 1991, poslije neuspjeha JNA u Sloveniji, admiral Mamula je, nezakonito, ali na poziv generala Kadijevi}a, stigao u Ministarstvo odbrane. Kadijevi} je, ”vidno uznemiren, vrlo zamoren, slomljen pod teretom onoga {to se dogodilo u Sloveniji”, ”sasvim nepovezano” iznosio tok operacije “i njen `alostan kraj”.

Milo{evi} je, po Jovi}u, nakon tog razgovora bio “sav slomljen”, jer su delegati EZ “nastupili sa tolikom uporno{}u i neuva`avanjem nijednog argumenta, kao i sa optu`bama i pretnjama Srbiji, da se postavlja veliko pitanje da li vredi ulaziti u takve sukobe zbog Mesi}a, jer bi i neki drugi predstavnik Hrvatske verovatno bio isti kao on, mo`da i gori”. Zbog toga je Milo{evi} “morao da popusti i pristane”, a Jovi}u preporu~io da ih mu~i jo{ koliko mo`e, pa da prihvati (Isto). Ishod Milo{evi}evog razgovora s predstavnicima EZ Jovi} je odmah prenio ~lanovima Predsjedni{tva iz Srbije i Crne Gore (Jugoslavu Kosti}u, Sejdi Bajramovi}u i Branku Kosti}u). Na sastanku Predsjedni{tva SFRJ s ~lanovima EZ, gdje je, uz vanjske pritiske, razgovarano o izboru predsjednika, Mesi} je kona~no izabran (Isto). Tupurkovski je 1. jula, vode}i sjednicu Predsjedni{tva SFRJ 30. juna i 1. jula, proglasio Stipu Mesi}a za predsjednika, a dr Branka Kosti}a za potpredsjednika Predsjedni{tva SFRJ, ~ime je Predsjedni{tvo (s Mesi}em kao predsjednikom) simboli~no obnovljeno (S. Mesi}, nav. dj., str. 58-65; B. Mamula, UZROCI I POSLJEDICE RATOVA U JUGOSLAVIJI 1991. — 2001. (u daljem tekstu : UZROCI I POSLJEDICE RATOVA...), u : RATOVI U JUGOSLAVIJI 1991. - 1999, Zbornik saop{tenja i diskusija sa Okruglog stola, Beograd, 7. - 9. novembar 2001, Beograd 2002, str. 213. 68 ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T, paragraf 94. Mesi} nije mogao ostvariti nikakav li~ni uticaj kao predsjednik Predsjedni{tva. On je preko sredstava javnog informisanja vojsci izdavao naredbe, koje je vojno rukovodstvo ([tab Vrhovne komande) ignorisalo, “odnose}i se prema njima kao da i ne postoje”. Te naredbe vojsci koje je Mesi} izdavao, po Kadijevi}u, “zapravo nisu ni bile naredbe”. Savezni sekretar navodi kako Mesi} u Predsjedni{tvu “nije mogao donijeti nikakvu odluku koju je `elio, jer je u to vrijeme odnos snaga bio ~etiri prema ~etiri. Iz takvog odnosa snaga, Predsjedni{tvo, na`alost, nije moglo donijeti ni druge odluke koje je [tab Vrhovne komande predlagao”, a koje su, po Kadijevi}u, “bile u korist odbrane Jugoslavije” (V. Kadijevi}, nav. dj., str. 37-38).
352

Te{kim je rije~ima ponavljao krivicu generala Ad`i}a zbog slabe organizacije i rukovo|enja operacijom.69 Mamula mu je predlo`io da JNA izbije na dr`avne granice u Sloveniji i o~uva integritet SFRJ.70 S tim se Kadijevi} slo`io, organizovao sastanak, na kome je pozvao generala Ad`i}a i odgovaraju}e rukovodstvo General{taba i Ministarstva.71 Na sastanku, koji je po~eo ”negdje iza pola no}i”, a

69 B. Mamula, nav. dj., str. 210. Kadijevi} je optu`ivao Ad`i}a, ”da se neposredno mije{ao u pojedinosti, umjesto da je postavio jasan cilj operacije i dao zadatak generalu Kol{eku komandantu Zagreba~ke vojne oblasti, da je utjecao na veli~inu i izbor snaga, pratio tok i intervenirao kada je do{lo do problema. Kadijevi}a je ve} od ranije brinulo mogu}e pona{anje generala Kol{eka, Slovenca po nacionalnosti, ukoliko do|e do krize u Sloveniji. Sada su se dogodile krupne stvari zbog kojih se mora odgovarati, a Kadijevi}u nije bilo jasno {to je u tome krivica konfuznog Ad`i}evog nare|ivanja, kako je rekao, a {to pona{anje Kol{eka, i da li se radi o gre{kama ili zloj namjeri. Ve} je bio na~istu s odgovorno{}u komandanata ljubljanskog i mariborskog korpusa, generala Popovi}a i Deli}a, jer su u~inili ozbiljne povrede i gre{ke u okvirima njihove odgovornosti, bez obzira na slab rad komande Zagreba~ke oblasti i General{taba. General ^ad, tako|er Slovenac, komandant rije~kog korpusa uspje{no je izvr{io svoj dio zadatka na ju`nim odsjecima jugoslovensko-italijanske granice. Radio je odlu~no i nije ~ekao da mu Kol{ek ili Ad`i} narede da se brani kada je napadnut ili da izvi|a ispred sebe i uklanja prepreke koje mu se namje{taju. Potom je Kadijevi} po~eo o svojoj i Ad`i}evoj odgovornosti. Smatrao je da je minimum {to moraju uraditi — da podnesu ostavke, iako bi ~asno bilo ubiti se i spasavati dostojanstvo Armije, rekao je. Za Antu Markovi}a je meni spo~itavao. ‘Kurvanjski se pona{ao kao uvijek — pere ruke od svega, nije znao da }e Armija upotrijebiti silu u izvr{avanju zadataka (!), nije ga trebalo uklju~ivati’, ljutio se Kadijevi}” (Isto). 70 Isto. S tim u vezi, Mamula je navodio kako nije bilo sporno da se kadrovske smjene moraju u~initi, da se cjelovita analiza neuspjeha u Sloveniji mora izvr{iti, ali ipak ostaje glavni zadatak: izbijanje na granice i o~uvanje integriteta zemlje. Vrijeme je protjecalo i neuspjeh JNA brzo se pretvarao u svr{en ~in. Nestajala je Jugoslavija za {to je neposrednu odgovornost sada snosila Armija, a ne vi{e ni rukovodstvo Slovenije ni Federacije” (Isto). 71 Isto. ”^ekaju}i na njihov dolazak”, pi{e Mamula, “skicirali smo sadr`aj sastanka: ocjena proteklih doga|aja u Sloveniji i zaklju~ke za organiziranje sveobuhvatne operacije u Sloveniji — slamanje otpora TO, izbijanje na granice i onemogu}avanje slovenskog rukovodstva da izvr{i nasilnu secesiju. Dogovorili smo se, da generala Kol{eka zamijeni general @ivota Avramovi} komandant vojne oblasti u Skoplju. General Kol{ek nije vi{e mogao ostati na du`nosti komandanta i na}i se pred novim isku{enjima. Znali smo Avramovi}a kao sposobnog oficira
353

koga je otvorio i vodio general Kadijevi}, prisustvovali su admirali Mamula i Brovet i generali: Ad`i}, Negovanovi}, Vasiljevi} (na~elnik KOS-a), Vuleti} (na~elnik vojno-obavje{tajne slu`be) i pukovnik dr Vuk Obradovi} (na~elnik kabineta ministra). Rasprava je trajala ”do ranog jutra”. Nije bilo dileme da JNA mora razoru`ati TO Slovenije i zaposjesti granice.72 Me|utim, jedan broj prisutnih je zastupao stav da se, ipak, poslije toga (od 3 — 6 mjeseci) JNA mo`e povu}i iz Slovenije i prepustiti rje{avanje saveznim institucijama (Predsjedni{tvu, Skup{tini, Vladi). S tim se stavovima nije slo`io Mamula, jer nije pru`en odgovor na osnovno pitanje — sudbina Jugoslavije. Insistirao je na potrebi preduzimanja masovne vojne operacije, razbijanja i razoru`anja TO, izbijanje na granice, te izvo|enje rukovodstva Slovenije na odgovornost zbog oru`ane pobune i napada na JNA. Ujedno je ukazao i na zna~aj pokreta jedinica JNA, jer }e, po njemu, ”uspjeh JNA u Sloveniji”, u {ta nije sumnjao, preokrenuti ukupnu situaciju u zemlji i omogu}iti JNA da ostvari krajnji cilj: preuzme vlast i navodno zaustavi ru{enje Jugoslavije.73

koji je na du`nosti komandanta u Vara`dinu proveo nekoliko godina i bio uspje{an, a po~etkom osamdesetih, poslije ispita kojemu sam i osobno prisustvovao, proizveden u ~in generala. Poznavao je voji{ni prostor, bio po{tovan me|u vojnim starje{inama i dobro vi|en u hrvatskom dru{tvu. Od njega smo mnogo o~ekivali u kriti~nim trenucima kroz koje su prolazile vojne snage u Sloveniji i Hrvatskoj, pred o~ima doma}e i svjetske javnosti. Pokazat }e se, na `alost, da je on bio ispod zahtjeva te{ke situacije u ljeto i jesen ’91. na tom dijelu jugoslovenskog prostora” (Isto, str. 210-211). 72 Isto, str. 210-215. Admiral Mamula je, pored ostalog, iznio stav da treba obnoviti operaciju i izvr{iti zadatak — izbiti na granice SFRJ u Sloveniji. General Ad`i} je, izme|u ostalog, ukazao ”da nemamo na raspolaganju dovoljno snaga za novu, sveobuhvatnu operaciju” i nije vidio ”razloga za{to nam je ona potrebna”. Umjesto toga, on je predlo`io ”da treba oja~ati snage u Sloveniji, sna`no ih podr`avati avijacijom i nastaviti dejstva”. Vuk Obradovi} nije vidio razloga ”zbog ~ega bi se JNA borila u Sloveniji i prisiljavala je da ostane u Jugoslaviji” i, pored ostalog, insistirao ”da se JNA treba povu}i na srpske granice u Hrvatskoj i njih braniti” (Isto, str. 210-215). 73 Isto, str. 216 i 222. Pri tome je Mamula bio protiv upoznavanja Predsjedni{tva s pripremama operacije u Sloveniji ”dok glavni poslovi ne budu gotovi, a tada da ga se stavi pred svr{en ~in, i krene. Morali smo biti spremni da se pripreme otkriju, po|e protivu JNA i poku{a da je se zaustavi”. On je cijenio ”da razbijeno Predsjedni{tvo nema snage da nas zaustavi, a Milo{evi} se ne bi usudio istupiti javno putem Armije.
354

Kadijevi} se slo`io da se preduzme sveobuhvatna vojna operacija ponovnog posjedanja granica SFRJ, te je, u skladu s tim, dogovoreno da se po~ne s pripremama i odre|en rok od ~etiri dana za spremnost. U tom je cilju zamolio Mamulu da preuzme aktivnosti planiranja s generalom Ad`i}em.74 Plan operacije u Sloveniji, sa utvr|enim ciljevima i zamislima, snagama, na~inom njihovog vo|enja i anga`ovanja i svim faktorima, ra|en je u General{tabu bez znanja i konsultacija sa Milo{evi}em. Admiral Mamula je istovremeno poku{ao razraditi i ”op}u zamisao za operacije u Hrvatskoj, svjestan da }e se JNA odmah poslije zavr{etka operacije u Sloveniji (a mo`da i istovremeno) suo~iti s razrje{enjem vojno-politi~ke situacije u Hrvatskoj”.75 Me|utim,

‘Ako bi se to i dogodilo, morali smo biti spremni da ih kratkim postupkom uklonimo i onemogu}imo da nas ometaju ili nam se otvoreno suprotstave. Mass — mediji i sredstva informiranja u tom slu~aju bila bi stavljena pod kontrolu JNA. General{tab je imao pripremljen plan za takav slu~aj” (Isto, str. 216-217). 74 Isto, str. 217. Admiral Mamula i general Ad`i} odmah su krenuli u operativnu salu General{taba (u rano jutro 2. jula 1991.). Mamula je izlo`io cilj i njegovu zamisao operacije, ”a zatim smo razgovarali o snagama, na~inu njihovog vo|enja i anga`iranja, o vazduhoplovnoj podr{ci, obavje{tajno-bezbjedonosnim mjerama, zadacima specijalnih jedinica i drugim va`nim faktorima operacije. Nisam prelazio okvire operacije u Sloveniji. Sve ostalo ticalo se ministra odbrane, generala Kadijevi}a i njegove uloge u raspletu krize: kako, koliko i koga od suradnika i pot~injenih upoznati i kakve im zadatke postaviti” (Isto). 75 Isto, str. 220. S tim u vezi, do{ao je do sljede}eg zaklju~ka : ”1. jaka grupacija JNA poslije operacije u Sloveniji da izolira Hrvatsku sa zapada; 2. snagama dovedenim u rejone Korduna, Banije i Bosanske krajine, s linije Karlovac — Sisak — Novska — Nova Gradi{ka da se pri|e osloba|anju garnizona u sredi{njoj Hrvatskoj sa Zagrebom kao glavnim ciljem, a izbijanjem na rijeku Dravu i granicu sa Ma|arskom, da se sprije~i pristizanje naoru`anja i pomo}i ZNG i eventualno izvla~enje snaga preko granice; 3. za svako odvojeno podru~je Hrvatske postojale su dovoljno jake snage da postignu op}i cilj: Vojno-pomorska oblast Kninskim korpusom, snagama iz Mostara i po potrebi korpusom iz Titograda bila je u stanju svladati otpor ZNG i drugih paravojski HDZ-a u Dalmaciji i staviti pod kontrolu zapadnu Hercegovinu;
355

general Kadijevi} je, ”nespreman da se odlu~i na samostalan put Armije u razrje{enju jugoslovenske krize”, Operaciju u Sloveniji odlo`io.76 On se opet izmakao — mo`da zbog kukavi~luka i vjerovatnije zbog toga {to nije smio sa Mamulom protiv Milo{evi}a i Jovi}a. U Sloveniji su 2. jula 1991. (u 18 sati) na svim pravcima obustavljeni pokreti JNA. Armija je pod pritiskom TO Slovenije, te SIV-a i (poslije 1. jula) Predsjedni{tva SFRJ, prekinula pokrete trupa. JNA je u Sloveniji snagom ujedinjenog naroda zaustavljena i blokirana. Te je ve~eri general Ad`i} javno preko TV “narodima Jugoslavije” najavio pu~, prijete}i da }e vojska “stvari dovesti do kraja”.77 General Kadijevi} se te ve~eri nije priklju~io pu~isti~koj grupi velikosrpskih generala, na ~elu sa Ad`i}em, o preuzimanju vlasti. Prihvatio je zahtjev da se vojska, zajedno sa slovena~kim naoru`anim jedinicama,

u isto~noj Slavoniji i Baranji Tuzlanski i Novosadski korpus bili su sposobni razrije{iti svaki organizirani otpor na tom podru~ju; u Istri i podru~ju Rijeke situacija je bila uzavrela i lako se mogla staviti pod kontrolu snagama Rije~kog korpusa, mobiliziranim snagama u Lici i Gorskom Kotaru i vojno-pomorskim i vazduhoplovnim grupacijama iz Pule; 4. Snage u Bosni trebalo bi oja~ati i pregrupirati poslije izdvajanja vojnih sastava za operacije u Sloveniji i Hrvatskoj. Gardijski korpus u Beogradu (ili o o~ekuju}im rejonima u Sremu), Kragujeva~ki i U`i~ki korpus bili su dovoljna rezerva s kojom se moglo intervenirati po potrebi. Sastave u Makedoniji i na Kosovu ne bi se slabilo; 5. strategijsko grupiranje koje bi proiza{lo iz ovakve generalne zamisli zadovoljavalo bi i uslove odbrane od eventualne intervencije izvana. [tab Vrhovne komande trebao bi iza}i iz Beograda na jedno od komandnih mjesta u Bosni. U zgradama Ministarstva odbrane i General{taba u centru Beograda vi{e nije bilo uslova za siguran rad, nisu postojali ni minimalni bezbjedonosni uslovi” (Isto). 76 Isto. General Kadijevi} se, po Mamuli, ”doveo u najte`u mogu}u situaciju. Nespreman da se odlu~i na samostalan put Armije u razrje{avanju jugoslovenske krize kretao se, kako sve vrijeme tako i sada u odlu~nim trenucima, na dva kolosjeka: poku{avao da se pokriva jednim — legitimisti~kim, da bi u datoj situaciji, kada ocijeni da je to mogu}e i realno, pre{ao na onaj drugi — samostalan armijski, za {to je imao spreman plan. General Kadijevi} se ni ovaj put nije odlu~io” (Isto). 77 S. Mesi}, nav. dj., str. 72-73.
356

povu~e u kasarne. Dva dana kasnije (4. jula) on je govorio mirnodopskim rije~nikom, spreman da prihvati Predsjedni{tvo kao komandu.78 Pet dana poslije izbora Mesi}a za predsjednika Predsjedni{tva SFRJ (5. jula 1991.) Milo{evi} i Jovi} su sa generalom Kadijevi}em zakazali razgovor, koji su, zbog navodno “skoro tragi~nog” stanja u zemlji, posebno zbog toga {to je JNA u Sloveniji pora`ena i potu~ena,79 smatrali odlu~uju}im. Oni su vojsci postavili kategori~ne zahtjeve, tra`e}i od Kadijevi}a sljede}e : “1. Slovencima odgovoriti `estoko svim sredstvima, uklju~uju}i i avijaciju”,80 a “potom se povu}i iz Slovenije”;81 “2. Glavne snage JNA koncentrisati na liniji: KarlovacPlitvice na zapadu; Baranja - Osijek - Vinkovci - Sava na istoku i Neretva na jugu”. Na taj je na~in trebalo “pokriti sve teritorije gde `ive Srbi do potpunog raspleta, odnosno do kona~nog slobodnog opredeljenja naroda na referendumu”, i “3. Potpuno eliminisati Hrvate i Slovence iz vojske”.82

78 Isto, str. 73-80. 79 B. Jovi}, str. 349. Stanje u Jugoslaviji je tada, po Jovi}evoj ocjeni, bilo “skoro tragi~no. JNA u Sloveniji pora`ena i potu~ena. Moral vojske pao na niske grane. Srpski narod gubi poverenje u JNA. Opozicija tra`i formiranje srpske vojske. Svima je jasno da se rat ne mo`e izbe}i, a da se JNA skoro raspala. Srpski pokret obnove vr{i direktnu propagandu da se rezervisti ne odazivaju na pozive, da dezertiraju. Izdaja je na delu. Majke vojnika demonstriraju — tra`e da se ‘deca vrate iz vojske’. Srpski narod potpuno zbunjen uveliko se pridru`uje opoziciji. Tra`e se na{e ostavke” (Isto). 80 Isto. Na taj na~in Slovencima “apsolutno im vi{e ne dozvoliti da {ikaniraju JNA”. 81 Isto. O povla~enju iz Slovenije donije}e “blagovremenu odluku”. Odgovaraju}i Slovencima “`estoko svim sredstvima, uklju~uju}i i avijaciju”, trebalo je “podi}i moral vojsci, upla{iti Hrvatsku i umiriti srpski narod”. 82 Isto.
357

Milo{evi} i Jovi} su zahtijevali da se odmah krene sa akcijom u Sloveniji, jer u protivnom oni gube u Srbiji, “a onda se i vojska raspada”.83 Kadijevi} je “bez ikakve diskusije” prihvatio sve {to mu je Milo{evi} govorio, uklju~uju}i i “kategori~ne” zahtjeve vojsci, s tim {to je mislio da mu je za to potrebno 6-10 dana. Me|utim, Milo{evi} i Jovi} se s tim nisu slo`ili — oni su preduzimanje akcije tra`ili za 23 dana, jer }e, po njima, “posle toga do}i do priznanja Slovenije i Hrvatske od Austrije i Nema~ke, a tada bi bila mogu}a i njihova vojna intervencija”. To je Kadijevi} prihvatio.84 Na tom je sastanku, pored navedenog, dogovoreno da general Kadijevi} Predsjedni{tvu SFRJ postavi dvije opcije: “ili da Slovence prisili na sprovo|enje odluka Predsedni{tva od ju~e (tj. od 4. jula — prim. S.^.) o prepu{tanju granice JNA i po{tovanju saveznih zakona ili da Predsedni{tvo naredi JNA napu{tanje Slovenije”. Pri tom su procijenili da }e u oba slu~aja Slovenci izazvati konflikt, jer bez borbe ne}e dozvoliti “da izvu~emo tehniku”. A u konfliktu ih nije trebalo {tediti.85

83 Isto. 84 Isto. 85 Isto. General Kadijevi} je od Milo{evi}a i Jovi}a tada tra`io da ohrabre mobilisane “koji ne}e da se odazovu ili su se odazvali, ali su demobilisani”, mobili{u Teritorijalnu odbranu i pomognu organizovanje u Sarajevu mitinga “za Jugoslaviju”, da bi pomogli Francuskoj, koja se, po Kadijevi}u, “bori za opstanak na{e zemlje (!) i koja `eli da se suprostavi Nemcima koji `ele njen raspad”. Jovi} je tada rekao Kadijevi}u “da treba biti realan, da ne la`emo i sebe i Francuze. Jugoslavije u dosada{njim granicama nema. Ako im je stalo da se izbegne rat na Balkanu treba im objasniti srpsko pitanje, a ne pitanje o~uvanja ove Jugoslavije. Mi to treba da radimo. Ako shvate srpsko pitanje, i ako ga uva`avaju ravnopravno sa drugima u Evropi, izbe}i }e se rat. Taj bi miting u Sarajevu bio i lo{ i proma{aj. Ka`em mu da treba da ima u vidu da su danas Francuzima pre~i Nemci nego Srbi, da se ne zavaravamo. [to se ti~e politi~kog rada na mobilizaciji, akcija vojske u Sloveniji je odgovor na to, a ne neki na{i politi~ki istupi koji bi mogli i negativno delovati” (Isto).
358

Vojno rukovodstvo je bilo sklonije prijetnjama i prijete}im manevrima nego demokratskom dijalogu. General Ad`i} je u govoru novoimenovanim “provjerenim” komandantima, 5. jula 1991. podvukao: “Jedinice kojima }ete komandovati moraju do kraja izvr{iti dobiveni zadatak, a ako treba i do kraja izginuti”. Komandant 5. vazduhoplovnog korpusa, Ljubomir Baji}, “je — ne kleknu li Slovenci na koljena — prijetio aktiviranjem ve} pripremljene naredbe za ’napad na snage slovena~ke TO sve dok ne budu uni{tene’”.86 Ministarsko vije}e Evropske zajednice, na sjednici u Hagu 5. jula 1991, usvojilo je stav da ni u kom slu~aju ne}e priznati politiku sile, što je bila i ocjena Kriznog komiteta KESS-a.87 Ministarska trojka je odmah poslije haškog zasjedanja ponovo, formalno na poziv Savezne vlade, doputovala u Jugoslaviju, gdje je (pod pritiskom Evropske zajednice) na sastanku na Brionima 7. jula, poslije razgovora sa republi~kim i predstavnicima SIV-a, te plenarnog sastanka, kojim je predsjedavao predsjednik Mesi}, a na kome su, bili prisutni dr Kosti}, Bogi}evi}, Tupurkovski, Drnovšek (iz Predsjedništva SFRJ), Markovi}, Lon~ar, Brovet i Gra~anin (iz SIV-a), te Ku~an, Rupel, Bu~ar i Peterle, zatim Tu|man i drugi, postignut dogovor o mirnom razrješavanju jugoslovenske krize.88 Evropski parlament je 10. jula, “duboko zabrinut zbog nasilja u Sloveniji i drugim dijelovima Jugoslavije”, izme|u ostalog, osudio “upotrebu sile u Sloveniji od strane savezne

86 S. Mesi}, nav. dj., str. 100. O~igledno je da se vojska, tvrdi Mesi}, ”sve vidljivije svrstavala uz onu politiku, uz onu strate{ku opciju, koju je zastupalo srbijansko rukovodstvo” (Isto, str. 104). 87 Isto. str. 85-86. 88 Isto, str. 86-92; I. Radakovi}, nav. dj., str. 71. Na taj je na~in, po Mesi}u, jugoslovenska kriza institucionalizovana i internacionalizovana, ~ime je Evropska zajednica bila “najprisutniji ~imbenik u razrješenju jugoslovenske krize”. Na Brionima je 7. jula 1991. Predsjedni{tvo SFRJ u prisustvu evropske trojke usvojilo Brionsku deklaraciju, kojom je prihva}eno pravo SFRJ da uspostavi kontrolu svoje dr`avne granice, dogovoren je prekid vatre (da se “sve strane” suzdr`e “od jednostranih akcija, posebno od upotrebe nasilja”) i odlo`ena odluka Slovenije o izdvajanju iz SFRJ za tri mjeseca (B. Mamula, nav. dj., str. 179; V. Kadijevi}, nav. dj., str. 118; K. Rotim, nav. dj., str. 116-118; B. Jovi}, nav. dj., str. 350-359).
359

armije”, i “daljnje miješanje jugoslovenske savezne armije u politi~koj krizi”, i insistirao “da jugoslovenska savezna armija odmah mora vratiti svoje jedinice u kasarne”.89 General Kadijevi} je odmah poslije prijema “nare|enja” od rukovodstva Velikosrpskog pokreta (5. jula), kada su Milo{evi} i Jovi}, pored ostalog, odredili Neretvu kao srpsku granicu na jugu i Kadijevi}u postavili zadatak za odgovaraju}e grupisanje glavnih snaga JNA, radi pokrivanja svih teritorija “gde `ive Srbi”, {to je general “bez ikakve diskusije” prihvatio,90 poku{ao da osigura ili ras~isti ho}e li imati podr{ku SSSR-a, zapravo zavjereni~ke grupe. Stupio je u kontakt sa mar{alom Jazovom. O tom kontaktu Kadijevi}

89 S. Mesi}, nav. dj., str. 95-96. U rezoluciji Evropskog parlamenta je, pored ostalog, stajala ocjena da “konstitutivne i autonomne pokrajine Jugoslavije imaju pravo odlu~ivati o vlastitoj budu}nosti na miran i demokratski na~in, sa shva}anjem da svaka republika ima apsolutnu odgovornost da koristi isklju~ivo miroljubiva i demokratska sredstva u ostvarivanju promjena ustavnog poretka…” (Isto). 90 B. Jovi}, nav. dj., str. 349; B. Mamula, nav. dj., str. 232. Tog je dana JNA gomilala jedinice “na hrvatskim granicama”. Umjesto da se povla~i u kasarne, vojska se u Hrvatskoj “u kriznim zonama gomila: jedinice do sada stacionirane u drugim republikama, popunjene mobiliziranim rezervistima iz Srbije upu}uju se danomice u Hrvatsku, protiv Hrvatske”. Polaze}i od toga, Hrvatska Vlada je 5. jula Predsjedništvu SFRJ uputila zahtjev od pet ta~aka : “prvo, trenuta~no povla~enje u vojarne svih jedinica JA na tlu Republike Hrvatske; drugo, smanjivanje broja jedinica JA u Republici Hrvatskoj; tre}e, prijavljivanje civilnim vlastima svakog pokreta jedinica izvan vojarni, kojom prilikom }e se kretati uz pratnju; ~etvrto, povla~enje jedinica JA s isto~nih granica Republike Hrvatske; peto, prekid diskriminacije i šikaniranja nesrpskih ~asnika i vojnika, civilnih osoba na slu`bi u JA” (S. Mesi}, nav. dj., str. 83-84). O tome je predsjednik Mesi} u više navrata razgovarao i govorio generalu Kadijevi}u, koji je odgovarao “kako ‘na podru~ju Hrvatske me|unacionalne konfrontacije dramati~no narastaju’, pri ~emu nije uzimao u obzir da Beograd galopiraju}im tempom hu{ka Srbe u Hrvatskoj na gra|anski neposluh i teroristi~ki bunt, da se iz Srbije (i Bosne) u Hrvatsku ubacuju naoru`ane ~etni~ke skupine…” (Isto, str. 84).
360

je 9. jula obavijestio Jovi}a kako je od “pre par dana”, u telefonskom razgovoru, tra`io odgovor na dva pitanja: “da li nas SSSR mo`e za{tititi ako do|e do vojne intervencije Zapada i da li ho}e da nam prodaju odre|eno naoru`anje kojeg nemamo dovoljno (bombe i kerozin)”. Odgovor je bio negativan na oba pitanja.91 U toku dana je “vi{e puta” obavljena konsultacija s generalom Kadijevi}em “o stanju u Sloveniji i akciji koju treba preduzeti”.92 Ocjenjuju}i da je general “potpuno dezorjentisan”, Jovi} i Milo{evi} su zaklju~ili da oni (“mi”) moraju “diktirati orijentaciju i smer akcije”.93

91 Isto, str. 360. O tome Jovi} pi{e sljede}e: “...Preciznije, ne bi nas mogli za{tititi, a {to se oru`ja ti~e mo`e samo redovnim kanalom preko Vlade SFRJ (a mi tra`imo mimo vlade, jer nam Ante Markovi} ometa dono{enje odluke vlade). Veljko ga je upozorio da Nemci preko nas ugro`avaju i njih i zamolio da to prenese Gorba~ovu. Jazov se danas javio i rekao da je Gorba~ov prihvatio upozorenje za zajedni~ku opasnost, da je razgovarao sa Kolom, Bu{om, Andreotijem, Miteranom i Englezom, upozorio ih da ne}e skr{tenih ruku gledati na raspar~avanje Jugoslavije, posebno ako bi se neko spolja me{ao. Pomo}i }e nam diplomatski, ali ni{ta ne mogu garantovati niti mogu reagovati eventualnim uzvra}anjem. Oru`je ne}e dati nikakvim tajnim kanalima, bez obzira {to su se drugi naoru`ali na taj na~in (A preko na{e vlade to ne bi bilo mogu}e). Eto tako Rusi misle (ili tako mogu)” - (Isto). 92 Isto. 93 Isto. Iznose}i ocjenu da je general “potpuno dezorjentisan”, Jovi} navodi da Kadijevi} “u toku jednog dana on pravi stra{ne evolucije: od toga da se odlu~nom akcijom mora povratiti moral vojske, do toga da svi njegovi generali misle da je svaki miran put bolji, da nikako ne prihvataju rat i da ‘neka do|e ‘crni |avo’, a kamoli Evropska misija, samo neka smiri stanje’. Samo sat pre toga rekao mi je da Evropska (vojna) misija ne dolazi u obzir” (Isto). Tu Jovi}evu ocjenu o generalu Kadijevi}u i stavu njegovih generala admiral Mamula je komentarisao na sljede}i na~in : ”Ne znam {to je gospodinu Jovi}u mogao re}i general Kadijevi}, ali mi je sasvim poznato da je, osim rijetkih iznimaka, raspolo`enje njegovih generala bilo upravo obrnuto. Oni su o~ekivali i zahtijevali operaciju u Sloveniji. Bili su potpuno svjesni da druga~ija odluka zna~i kraj JNA i Jugoslavije.
361

Sljede}eg je dana general Kadijevi} obavijestio Jovi}a o razgovoru izme|u Stjepana Mesi}a i Vuka Dra{kovi}a, koji su, po njemu, utvrdili “zajedni~ke politi~ke ciljeve za koje }e se boriti: ru{enje JNA i rukovodstva Srbije” (“propaganda protiv JNA, njeno razbijanje i likvidiranje”).94 Ocjenjuju}i da je to “`rtvovanje interesa srpskog naroda u Hrvatskoj i uop{te van Srbije”, te da je to “cena sporazuma s Mesi}em; da se posledice ve} ose}aju, jer u samom Beogradu, u jedinicama I vojne oblasti vojnici masovno odbijaju komandu, govore}i da ne}e da slu{aju komandu onih koji su 9. marta spre~ili ru{enje srpske vlasti”, Kadijevi} je apelovao “da odmah politi~ki javno reagujemo”.95 Kadijevi} je, pred sjednicu Predsjedni{tva SFRJ, 11. jula 1991, u dogovoru sa Milo{evi}em, Jovi}em i Brankom Kosti}em, saop{tavaju}i “procenu situacije u vezi sukoba u Sloveniji i predloge stavova”,96
Odba~en od armijskih starje{ina, ismijan i omalova`en u Predsjedni{tvu i me|u republi~kim vo|ama, general Kadijevi} nije vi{e imao nikakvih uvjeta da komanduje Armijom, a ona se brzo kretala svom raspadu — formiranju nacionalnih vojski i gra|anskom ratu” (B. Mamula, nav. dj., str. 223). 94 Isto, str. 360-361. Na taj }e na~in “srpski `ivalj u Hrvatskoj ostati neza{ti}en. Hrvati }e ga pojedina~no ugro`avati i izazvati srpsku reakciju — intervenciju. Hrvatska }e tada proglasiti Srbiju za agresora i pozvati strane trupe, pomo}u kojih }e biti oborena legalna srpska vlast”. U tome Vuka Dra{kovi}a, prema tvrdnji generala Kadijevi}a “podr`ava i Dragoljub Mi}unovi} (Demokratska stranka)” — Isto, str. 361. 95 Isto, str. 361. 96 Isto, str. 364. Procjenjuju}i situaciju u vezi sa sukobom u Sloveniji i prijedloge stavova, Kadijevi} je naveo: “Me|unarodni faktor: SSSR nas mo`e pomo}i samo politi~ki kroz me|unarodne institucije. To je stav Gorba~ova; me|utim, ocena je na~elnika General{taba sovjetske armije da je plan o raspadu SFRJ napravila CIA uz pomo} SRN davno, sa namerom da se iskustvo u njenoj realizaciji potom prenese na ru{enje SSSR. Me|utim, zvani~na politika SSSR, iako to verovatno zna, ne mo`e vi{e od verbalne podr{ke. Francuska je shvatila Nema~ku igru o raspadu na{e zemlje, ali i kod nje preovla|uje interes da se sru{e komunisti, pa od JNA tra`i uzdr`avanje i strpljenje. Akcija EZ je kombinovani interes SRN i Francuske, stvarni im je cilj da se prelom na~ini br`e od 3 meseca. Spoljni faktor u celini radi protiv nas.
362

iznio nove prijedloge vojske — odbranu budu}e Jugoslavije. Predlo`io je dvije varijante : “I varijanta odbrane budu}e Jugoslavije: Srbija, Crna Gora, BiH, Srbi van Srbije i eventualno Makedonija. II varijanta: Srbija, Crna Gora, srpski narod u Jugoslaviji i eventualno jo{ pone{to”.97 Za realizaciju navedenih varijanti, odnosno formiranje i odbranu budu}e Velike Srbije, Kadijevi} je predlo`io i mjere: “Vojska se mora prestrojiti brzo”, na ~emu je ve} tada vojno rukovodstvo radilo, “ali uz velike te{ko}e”.98 Milo{evi}, Jovi} i Kosti} su se, s obzirom na to da je srbijansko-crnogorski blok u Predsjedni{tvu SFRJ bio svjestan da prijedlog koga je formulisalo rukovodstvo Velikosrpskog pokreta ne mo`e dobiti peti glas u Predsjedni{tvu, odlu~ili za novo rje{enje “da treba odmah povu}i vojsku iz Slovenije, rasporediti je na

Unutra{nja situacija: Slovenija je ve} van Jugoslavije. Hrvatska, prakti~no isto. U BiH preovla|uje koalicija protiv Srba, u Srbiji ja~a kolaboracija opozicije sa Hrvatskom i SR Nema~kom u cilju osvajanja vlasti; Makedonijom dominira antisrpsko raspolo`enje; u Crnoj Gori nestabilna politika prema JNA. JNA ne mo`e ostati jedinstvena. Mogu se na prste izbrojati Slovenci i Hrvati u vrhu armije koji su za Jugoslaviju. Ako za 10 dana ne povu~emo krupne poteze neminovan je raspad JNA. Zamisao: U odnosu na strani faktor oslonac na Francusko-sovjetsku liniju i paralisanje SRN” (Isto). 97 Isto. 98 Isto. Kadijevi} je tada naveo da }e sutra, tj. 12. jula na sjednici Predsjedni{tva predlo`iti “dve odluke (varijante) : Prvo, dosledno sporovo|enje Deklaracije (Zaklju~ene sa predstavnicima EZ o postupanju Slovenije i Hrvatske u vezi sporova nastalih oko njihovih zakona, odluka i postupaka — prim. B. Jovi}, nav. dj., str. 364) u `ivot (uz primenu sile protiv onoga ko sabotira) {to Predsedni{tvo verovatno ne}e prihvatiti. Drugo, da se vojska povu~e iz Slovenije po svim vojnim pravilima. Ako se ni{ta od toga ne usvoji, onda bi nastupio raspad Predsedni{tva SFRJ” (Isto, str. 364-365).
363

granice budu}e Jugoslavije i izvr{iti hitno smenu svih Slovenaca i Hrvata sa visokih vojnih polo`aja”.99 U koliko bi povla~enje vojske iz Slovenije bilo sprije~eno, trebalo je “postaviti `estoke ultimatume Sloveniji ili udariti po njoj”, te, “tako|e, odmah oja~ati isto~noslavonsku liniju fronta, tu}i po redarstvenicima i ne dati im da napadaju srpska naselja”.100 Sve navedene prijedloge Kadijevi} je, “veoma zabrinut”, prihvatio, s tim {to je bilo o~igledno da nije dr`ao “sve u svojim rukama”,101 jer se definitivno priklonio Milo{evi}u kao najja~em. Na sjednici Predsjedni{tva SFRJ 12. jula 1991. Jovi} i dr Kosti} su, kao i vojno rukovodstvo, tvrdili kako je, ne dobiju li zeleno svjetlo Kadijevi}evi prijedlozi, “neminovan rat u Hrvatskoj”.102

99 Isto, str. 365; S. Mesi}, nav. dj., str. 105. Hitnu smjenu “svih Slovenaca i Hrvata sa visokih vojnih polo`aja” oni su “obrazlo`ili” time {to oni “sada imaju svoje dr`ave i svoje vojske koje su u sukobu sa na{ima” (B. Jovi}, nav. dj., str. 365). Po tom je prijedlogu svu vojsku trebalo povu}i iz Slovenije (dislocirati jedinice), nagomilati je u Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini, pobuniti Srbe u tim republikama, {alju}i im uz vojsku i “srpske dobrovoljce”. Slovenija im nije bila interesantna — “neka ode” (S. Mesi}, nav. dj., str. 105). 100 Isto. Milo{evi}, Jovi} i Kosti} su smatrali da bi sve to “povratilo ugled armije”, a “ako se to ne uspe, male su {anse za spas vojske”. 101 Isto. 102 S. Mesi}, nav. dj., str. 105. Taj plan — “srpski scenarij” na toj sjednici Predsjedni{tva SFRJ prvo su obznanili dr Kosti} i dr Jovi}, kada su izjavili da ne}e rat sa Slovenijom, ali da ne}e ni Sloveniju u Jugoslaviji, tra`e}i da JNA odmah napusti taj “germanofilski, militarizmom zadojen i antijugoslovenstvom indoktrinirani narod”. Kosti} se zalagao za “izvla~enje JNA iz Slovenije i utvr|ivanje novih dr`avnih granica, uz prihvatanje otcepljenja Slovenije kao ve} provedenog ~ina”. Po Jovi}u bi bilo “pametno” da se jedinice JNA “razmeste van teritorije Slovenije...”, jer “{ta }e Armija u Sloveniji, kad je tamo ne `ele!” (Isto, str. 105-106). Kosti}ev prijedlog o dislokaciji jedinica iz Slovenije bio je sastavni dio cjelovite strategije, “dio strategije razmje{taja oru`anih snaga za jedan odre|eni period, da se obezbijedi puna sigurnost pripadnicima JNA na novim lokacijama i da se oslobodi slovena~kog naroda, koji `ivi u jednoj potpunoj informativnoj izolaciji i blokadi, da pru`i uvjerenje i njima i me|unarodnoj javnosti da se nema `elja sa
364

Mesi} je, shvativ{i da je rije~ o scenariju da se {to prije iz Jugoslavije otjera Slovenija, a podijeli Hrvatska, insistirao na tome da se vojska povu~e u kasarne (“Armija mora u kasarne”), obustavi mobilizacija i razoru`aju ilegalne paravojne organizacije.103 Jovi} je tvrdio kada bi se vojska povukla “u Hrvatskoj u kasarne” “bilo bi krvi do kolena”.104 Kadijevi} je na toj sjednici Predsjedni{tva SFRJ tra`io: razoru`anje paravojnih organizacija, slanje regruta u vojsku, dosljedno po{tovanje Brionske deklaracije (da Slovenci prepuste granicu JNA i da se sve dalje rje{ava sporazumno) i ovla{}enja vojsci da to ostvari.105 Me|utim, njegov posljednji zahtjev Predsjedni{tvo nije prihvatilo, nakon ~ega je on, poslije pauze, predlo`io preformulaciju tog zahtjeva, tako “da Predsedni{tvo garantuje izvr{enje ovih zaklju~aka!”,106 {to je usvojeno.107

jedinicama JNA rje{avati problem teritorijalnog integriteta, pa ni zadr`avanju Slovenije u sastavu Jugoslavije...” (Isto, str. 106). Na Mesi}ev prigovor Jovi}u — “ho}emo li vojsku smjestiti u Hrvatsku”, dr Kosti} je diplomatski odgovorio kako on to ne ka`e, te nastavio: “neka do|u u Crnu Goru, mi }emo biti sre}ni i zadovoljni”. Kosti} je ponovo insistirao da se izglasa njegov prijedlog o povla~enju JNA iz Slovenije (“Vojska se iz Slovenije mora povu}i”) — Isto, str. 108. Kadijevi} je njihove prijedloge (vojnog vrha i srpskih ~lanova Predsjedni{tva) — povla~enje iz Slovenije “uva`avao”, “ali kao iznu|enu mjeru...” On je, zajedno sa admiralom Brovetom i zastavnikom Bajramovi}em, bio donekle suzdr`an prema napu{tanju Slovenije ili su, po Mesi}u, “barem ostavljali takav dojam” (Isto, str. 108 i 122). 103 Isto, str. 109. 104 Isto, str. 109-117. Milo{evi}eva grupa i vojno rukovodstvo su, tvrdi Mesi}, tra`ili slobodu akcije za JNA (Isto). 105 B. Jovi}, nav. dj., str. 365. Kadijevi} je, po Jovi}u, tra`io “prakti~no I varijantu” odbrane budu}e Jugoslavije (“Srbija, Crna Gora, Bosna i Hercegovina, Srbi van Srbije i eventualno Makedoniju”) i predah od deset dana. 106 Isto. S tim u vezi, Jovi} navodi da Kadijevi} nije objasnio kako Predsjedni{tvo treba da garantuje izvr{enje tih zaklju~aka. To je, po Jovi}u, bila “~ista parola”. 107 Isto. Predsjedni{tvo je usvojilo Kadijevi}ev modifikovani zahtjev, ali su, po Jovi}u, “nade male. Gubljenje vremena”.
365

Tako su tada, zbog neodlu~nosti i dezorijentacije generala Kadijevi}a, poku{aji srpskog rukovodstva o povla~enju vojske iz Slovenije pali u vodu.108
Na sjednici Predsjedni{tva SFRJ 12. jula 1991. izglasan je, po Mesi}u, “donekle izmijenjen prijedlog Kadijevi}eve odluke”, koji je htio osigurati vojnu samovlast, za{ti}enu autoritetom svih ~lanova Predsjedni{tva (pravo da upravlja zemljom). Tom je odlukom, po Mesi}u, izme|u ostalog, trebalo “demobilisati sve oru`ane sastave na teritoriji SFRJ, osim JNA i redovnog mirnodopskog sastava milicije, odnosno policije” i obezbijediti popunu JNA regrutima, “u skladu sa saveznim Zakonom o vojnoj obavezi i drugim propisima i aktima donetim za njegovo sprovo|enje...” (S. Mesi}, nav. dj., str. 116). S tim u vezi, utvr|en je i rok te demobilizacije (“do 18. jula 1991. godine do 24,00 sati”). Neupu}ene regrute junske partije trebalo je “uputiti sa julskom uputom do 20. jula 1991. godine. Sa dinamikom ostvarivanja ta~ke 1. ove odluke i popune JNA regrutima SSNO uskladi}e otpu{tanje rezervnog sastava iz mobilisanih jedinica JNA” (Isto). Tekst ostalog dijela odluke je, po Mesi}u, glasio : “3. Odmah realizovati obaveze iz zajedni~ke deklaracije od 7. jula 1991. godine koje se odnose na: - uspostavljanje re`ima na granici SFRJ koji je va`io pre 25. juna 1991. godine, a najkasnije do 16. jula 1991. godine do 24,00 sati; stvaranje uslova za normalan `ivot i rad jedinica i ustanova pripadnika JNA i njihovih porodica (potpuna deblokada kasarni i drugih vojnih objekata, uklanjanje svih prepreka, nesmetano snadbevanje i sloboda komuniciranja kretanja, izvo|enje redovnog programa obuke i drugo) najkasnije do 13. jula 1991. do 24,00 sati; - pu{tanje na slobodu svih pripadnika JNA i vra}anje zaplenjenih sredstava, opreme i objekata JNA, kao i opreme i sredstava Saveznog sekretarijata unutra{njih poslova, a najkasnije do 15. jula 1991. godine do 24,00 sata. 4. Na prvoj narednoj sednici razmotriti izvr{avanje svojih zaklju~aka od 9. maja 1991. godine u vezi sa situacijom u Hrvatskoj uklju~uju}i i anga`ovanje JNA u skladu sa njenom ustavnom i zakonskom ulogom, kao kontekstu obaveza Predsedni{tva, koje proizilazi iz dogovora sa predstavnicima EZ, sadr`anim u brionskim dokumentima od 7. jula ove godine. 5. Kontrolu izvr{avanja to~ke 1. do 3. vr{i}e Komisija Predsedni{tva SFRJ koja }e po~eti sa radom odmah. 6. Predsedni{tvo SFRJ garantuje sprovo|enje ove odluke” (Isto, str. 116). 108 B. Jovi}, nav. dj., str. 365. Jovi} je zaklju~io kako “i sama Vojska vrda, nije u njoj jo{ sve sazrelo”. U pauzi Kadijevi} je Jovi}u obja{njavao da bez razoru`anja paravojnih organizacija i slanje regruta u vojsku “ni{ta nije u stanju, da mu je to bitno, itd.”, a sa realizacijom ta dva zahtjeva “povla~enje nije ni potrebno. Ali kako da ih ostvari?”. S tim u vezi, Jovi} navodi kako se general uzdao u Evropsku zajednicu, koja }e, po njemu, “spasavati Jugoslaviju”. Na to je Jovi} zapisao: “Da vidimo i to. Ali {ta }e kroz njegovih deset dana koje tra`i za predah. Dotle }e se raspasti Armija” (Isto).
366

Vojno rukovodstvo (ilegalni [tab Vrhovne komande) je, procjenjuju}i situaciju i suo~avaju}i se sa brojnim “krupnim” problemima, posebno sa mobilizacijom, zaklju~ilo da je “jedino rje{enje da JNA napusti Sloveniju”. U postizanju tog cilja trebalo je odgovoriti na pitanje “kako to uraditi u datoj jugoslovenskoj i me|unarodnoj situaciji”. S tim u vezi, “razmotrene” su tri varijante : - 1.”prethodno vojni~ki poraziti vojne formacije Slovenije, a potom napustiti Sloveniju”;109 - 2. nanijeti, “bez dovo|enja novih snaga kopnene vojske, upotrebom svih raspolo`ivih snaga ratnog vazduhoplovstva, vatrene i manevarske mo}i snaga kopnene vojske koje su se ve} nalazile u Sloveniji”, “neprihvatljive gubitke infrastrukturi Slovenije i tako je prisiliti na po{tivanje odluka saveznih institucija o dr`avnoj granici”110 i - 3. “Posti}i politi~ke ciljeve kombinovanom upotrebom politi~kih sredstava i prijetnjom upotrebe svih raspolo`ivih sredstava JNA, uz stvarnu upotrebu koju dozirati u skladu sa pona{anjem slovena~ke strane”.111
109 V. Kadijevi}, nav. dj., str. 119-120. Za realizaciju te varijante, “pored snaga sa kojima je JNA raspolagala u Sloveniji i koje su djelimi~no ve} bile anga`ovane u borbama oko granice i za odbranu od napada slovena~ke vojske, bilo je potrebno jo{ upotrebiti dvije pe{adijske i jednu padobransku brigadu, kao i znatno ja~e snage Ratnog vazduhoplovstva za prevo`enje trupa, desantiranje, i vatrenu podr{ku snagama kopnene vojske. Za po~etak te operacije bila su potrebna dva do tri dana, a njeno trajanje {est do osam dana” (Isto, str. 120). 110 Isto. Ta je varijanta, po Kadijevi}u, “nosila u sebi jaku dozu odmazde i terora nad civilnim stanovni{tvom”. Vezano za to, on pi{e: “Po{to slovena~ka vojska — sa formacijama i naoru`anjem koje je imala, partizanskom taktikom upotrebe prete`no u urbanim sredinama gdje su vojnici ~esto izmje{ani sa civilima, pomanjkanjem ma kakve ozbiljnije vojne infrastrukture — nije mogla predstavljati rentabilne ciljeve vatrenim udarima, naro~ito vazduhoplovstva, to bi ti udari morali biti usmjereni prete`no na civilne objekte, odnosno objekte koji posredno slu`e i u ratne svrhe, kao {to su komunikacijski objekti, sistemi za upravljanje i informisanje, fabrike ~iji proizvodi slu`e i za potrebe rata i sl. U udarima te vrste izvjesno je da bi stradalo znatno vi{e civilno stanovni{tvo, me|u kojima bi mogle biti i porodice pripadnika JNA, nego vojnici” (Isto, str. 120-121). 111 Isto, str. 121.
367

“Procjenjuju}i” “dobre i lo{e strane sve tri varijante dalje upotrebe JNA u Sloveniji”, “[tab Vrhovne komande” se “opredijelio” za prvu, pri ~emu je drugu varijantu isklju~io. Me|utim, ta tzv. prva varijanta nije pro{la na Predsjedni{tvu SFRJ, jer je, po Kadijevi}u, “neki” njegovi ~lanovi “nisu prihvatili”, “sa obrazlo`enjem da ne postoji raspolo`enje u narodu iz ~ije sredine bi trebalo da krenu nove jedinice u Sloveniju, da one idu tamo i ratuju da bi ratom natjerali Slovence da ostanu u Jugoslaviji kada to oni, o~igledno, ne `ele”. Na taj se na~in “ostalo pri tre}oj varijanti”. Stoga su se, u postizanju politi~kog cilja - napu{tanje Slovenije, “dalje politi~ke i vojne aktivnosti” rukovodstva Velikosrpskog pokreta “odvijale u su{tini u skladu sa takvom odlukom”.112 Jovi} i dr Kosti} su sve ~inili da Predsjedni{tvo SFRJ ne funkcioni{e, posebno kada su vo|ene rasprave o procesu razrje{avanja jugoslovenske krize. Zbog toga Milo{evi}eva grupa u Predsjedni{tvu nije htjela da ode na Brione, gdje je, prema dogovoru od 12. jula, Mesi} zakazao sjednicu Predsjedni{tva za 17. juli i gdje je sve bilo pripremljeno za njeno odr`avanje. Dr Kosti} je, u funkciji potpredsjednika, za isti dan zakazao sastanak sa ~lanovima Predsjedni{tva u Beogradu. Mesi}, Drnov{ek, Bogi}evi} i Tupurkovski, te Ante Markovi} i Irfan Ajanovi} (potpredsjednik Skup{tine SFRJ), prisustvovali su sjednici Predsjedni{tva na Brionima. Dok su oni zasjedali srpski kolaboracionisti iz Borova Sela napali su vojnim minobaca~ima to mjesto, telefonske veze sa opsjednutim Vukovarom su prekinute, miniran je zadarski delekovod, usljed ~ega je Zadar ostao bez struje, predsjednik Tu|man je u zadarskoj vazduhoplovnoj bazi Zemunik poku{avao uvjeriti generala Kadijevi}a da obustavi osvaja~ki pohod na Republiku Hrvatsku.113 Na Brionima, gdje je Evropska zajednica prihvatila pravo SFRJ da uspostavi kontrolu svoje dr`avne granice,114 dogovoreno je da se sljede}a sjednica Predsjedni{tva SFRJ odr`i 18. jula u Beogradu, jer se na Brionima, bez srbijansko-crnogorske “~etvorke”,

112 Isto. 113 S. Mesi}, nav. dj., str. 120-121. 114 Isto.
368

nije moglo ni{ta odlu~iti. Na dnevnom je redu te sjednice (18. jula), po{to nije prihva}en Mesi}ev prijedlog da se vodi rasprava o Hrvatskoj, kao i o novom ure|enju Jugoslavije, bila Slovenija. Tada je Predsjedni{tvo SFRJ u punom sastavu donijelo odluku o dislociranju komandi, jedinica i ustanova JNA sa teritorije Slovenije u Bosnu i Hercegovinu, Srbiju i Crnu Goru.115 Na

115 Isto, str. 121-123 i 269; V. Kadijevi}, nav. dj., str. 121; B. Jovi}, nav. dj., str. 366; B. Mamula, nav. dj., str. 223. Ta je odluka, po Jovi}u, formalno glasila “da se jedinice JNA iz Slovenije privremeno razmje{taju na nove polo`aje”, kako bi se, po njemu, zadovoljili oni koji su se jo{ nadali “o~uvanju Jugoslavije” (B. Jovi}, nav. dj., str. 366). S tim u vezi, Jovi} je u prvoj re~enici svoga dnevnika za 15. juli (vjerovatno je gre{ka tehni~ke prirode), odnosno 18. juli, zapisao: “Kona~no smo usvojili odluku o povla~enju JNA iz Slovenije” (Isto). Ta je odluka u cjelosti glasila : “1. Komande, jedinice i ustanove JNA presta}e da se stacioniraju na teritoriji Republike Slovenije do definitivnog dogovora o budu}nosti Jugoslavije. Li~ni sastav i svu pokretnu imovinu 31. korpusa predislocirati na prostor Republike Srbije, a 14. korpusa na prostor Republike Bosne i Hercegovine. Premje{tanje izvr{iti u roku od tri meseca od dono{enja ove odluke. 2. U roku od tri meseca pripadnici stalnog sastava JNA slovena~ke nacionalnosti odlu~i}e o svom ostanku u JNA. Postupak za prestanak slu`be u JNA pokre}u nadle`ne stare{ine po slu`benoj du`nosti, osim za one koji pismeno izjave da `ele da ostanu na slu`bi u JNA. Pod uslovom iz stava 1. ove ta~ke, presta}e slu`ba u JNA i pripadnicima drugih nacionalnosti i narodnosti koji imaju prebivali{te na teritoriji Republike Slovenije, ako to sami pismeno zatra`e. 3. Sprovo|enje ove odluke ne mo`e se uslovljavati razre{avanjem bilo kakvih imovinsko-pravnih odnosa Republike Slovenije i organa Federacije ili drugih republika. Ta pitanja re{ava}e se na osnovi i u skladu sa definitivnim dogovorom o budu}nosti Jugoslavije. 4. Nadle`ni organi Republike Slovenije obezbedi}e da svi oru`ani sastavi republike i naoru`ani gra|ani odstupe od objekata JNA i da ni~im ne ometaju radnje i postupke jedinica i ustanova JNA. Oni }e tako|e spre~iti sva okupljanja gra|ana i druge manifestacije u blizini vojnih objekata i komandi, jedinica i ustanova JNA u pokretu. 5. Do prebaziranja JNA sa teritorija Republike Slovenije pripadnicima, komandama, jedinicama i ustanovama JNA moraju se obezbediti normalni uslovi za `ivot i izvr{avanje redovnih zadataka, a svim licima na slu`bi u JNA i ~lanovima njihovih porodica slobodno kretanje na teritoriji Republike Slovenije.
369

osnovu te odluke [tab Vrhovne komande uradio je plan dislokacije.116
6. Porodicama aktivnih vojnih lica i gra|anskih lica na slu`bi u JNA koji `ele da se nastane u drugim republikama obezbe|uje se slobodno iseljenje sa celokupnom pokretnom imovinom, o tro{ku JNA. Njima se garantuje za{tita prava na nepokretnosti koje poseduju i drugih prava koja ne mogu ostvariti do dana iseljenja. 7. [tab vrhovne komande osigura}e bezbedne, uredne i efikasne pokrete jedinica i svih drugih radnji sadr`anih u ovoj odluci...” (S. Mesi}, nav. dj., str. 123-124). Za takvu odluku je glasalo {est ~lanova Predsjedni{tva SFRJ, protiv je bio jedan, a jedan ~lan je bio uzdr`an. Taj su prijedlog, pored “~etvorice iz Srbije i Crne Gore” (Jovi}, Branko i Jugoslav Kosti}, te Bajramovi}), podr`ali i Drnov{ek, pa Tupurkovski. Bogi}evi} je bio uzdr`an. Mesi} je bio “`estoko protiv”. On je jedini zastupao stav “da se vojska iz Slovenije ne mo`e povu}i, ako se ne povla~i i iz Hrvatske” (S. Mesi}, nav. dj., str. 121-123). S tim u vezi, Jovi} pi{e kako su prevladala ~etiri ~lana iz Srbije i Crne Gore, “plus Drnov{ek”. Tupurkovski im se “jedva pridru`io zahvaljuju}i ‘izjavi’ Predsedni{tva da je to u funkciji mira. Bogi}evi} se uzdr`ao, a Mesi} bio `estoko protiv. Insistirao je na ‘o~uvanju’ Jugoslavije (?), a u stvari se bojao da sve snage iz Slovenije ne prebacimo u Hrvatsku i upotrebimo za borbu protiv HDZ” (B. Jovi}, nav. dj., str. 366). Tako je sa pet glasova “za” odlu~eno da sjeverozapadne granice Jugoslavije “ostavimo otvorene, odnosno da Sloveniju ostavimo bez onoga {to se tamo nekad zvalo ljudska armada”. Govore}i o tome, Mesi} navodi da je to “jedna od rijetkih odluka koja }e se i realizirati” (S. Mesi}, nav. dj., str. 121-123). Na toj su sjednici dr Kosti} i Jovi} ponavljali: “Vojska iz Slovenije”. Kadijevi} i Brovet su se pona{ali kao da je to njihov izvorni prijedlog (Isto). Pored te, po Mesi}u, protivustavne odluke, Predsjedni{tvo SFRJ je 18. jula 1991. usvojilo i poruku javnosti i zaklju~ilo da se s predsjednicima republika sastanu 22. jula u Ohridu (Isto, str. 124). 116 V. Kadijevi}, nav. dj. str. 121. Ne mo`e se prihvatiti ocjena admirala Mamule da se rukovodstvo JNA “sasvim neo~ekivano” odlu~ilo za povla~enje iz Slovenije. Vjerovatno je za njega ta odluka bila neo~ekivana, jer je o njoj on li~no saznao preko radia, ~ime je bio iznena|en, jer je dvije ve~eri prije toga (tj. 16. jula) prisustvovao u General{tabu, kada je, u skladu sa pripremljenim protivudarom u Sloveniji, “izdato nare|enje komandantima zdru`enih sastava JNA za operaciju uspostavljanja kontrole dr`avnih granica SFRJ u Sloveniji. Operacija je trebala zapo~eti upravo onog jutra kada je objavljena odluka o povla~enju” (B. Mamula, nav. dj., str. 179). Od tog protivudara se, po Mamuli, odustalo “bez ikakvih me|unarodnopravnih, politi~kih i vojnih razloga”. Time je vojno rukovodstvo propustilo “zadnju priliku” “da preuzme sudbinu zemlje u svoje ruke”, tvrdi Mamula (B. Mamula, nav. dj., str. 179 i 224).
370

Velikosrpski pokret se “kona~no” izborio za povla~enje JNA iz Slovenije i njeno raspore|ivanje “na granice budu}e Jugoslavije”. Milo{evi} i Jovi} su, zajedno sa generalima Kadijevi}em i Ad`i}em, zauzeli stav da JNA ne treba da se anga`uje u Sloveniji,117 ve} da se koncentri{e na granice Velike Srbije. Rukovodstvo Velikosrpskog pokreta nije zanimala Slovenija, osim kao faktora koga je što prije trebalo isklju~iti iz dogovaranja istjerivanjem te republike iz Jugoslavije. Slovenija ni u jednoj historijskoj opciji nije ulazila u projektovanu Veliku Srbiju, niti je to bio strate{ki cilj Velikosrpskog pokreta. Rukovodstvo tog pokreta je ocijenilo (po Kadijevi}u — “politika ocijenila”) da se JNA u Sloveniji “nije imala za{to boriti”, za razliku od Hrvatske i Bosne i Hercegovine, gdje se navodno borila “za pravo srpskog naroda da sam odre|uje svoju budu}nost”,118 odnosno za srpsku dr`avu fa{isti~kog karaktera.

117 B. Mamula, nav. dj., str. 215. “U oru`anim sukobima u Sloveniji” JNA je, po generalu Kadijevi}u, “za dva dana izvr{ila postavljeni zadatak vezan za granicu, a nije prihvatila nametnuti rat sa Slovenijom, ve} se povukla” (V. Kadijevi}, nav. dj., str. 162-163). Milo{evi} je JNA povukao iz Slovenije na tzv. srpske granice u Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini (B. Mamula, UZROCI I POSLJEDICE RATOVA..., str. 213-214; I. Radakovi}, nav. dj., str. 70). Povla~enje JNA iz Slovenije, kao i odustajanje od operacije i odluka o napu{tanju Slovenije, bila je, po Mamuli, “tragi~na gre{ka”. Dalje, on tvrdi kako je JNA “propustila pod pritiscima i propustila jo{ jednu, mo`da i zadnju priliku da tok kaoti~nih doga|aja stavi pod svoju kontrolu. Nitko ne mo`e sa stopostotnom sigurno{}u tvrditi da bi jula ‘91-e Armija uspjela. Ali, bila je to zadnja prilika kada je JNA jo{ uvijek mogla sprije~iti razbijanje zemlje, a narode po{tediti tragi~nog me|usobnog rata i svih neposrednih i dugoro~nih posljedica po njih, region i Evropu. ^asno i razumno bi bilo da je JNA makar poku{ala, izgubiti se nije moglo vi{e od onoga {to je izgubljeno. Raspolo`enje najve}eg broja starje{ina u Armiji i{lo je u prilog odlu~nog nastupa. Za njih su, uz sve dr`avne i politi~ke razloge, postojali i njihovi neposredni, intimni — odbrana dostojanstva i najdubljih patriotskih osje}anja, izdaja zakletve, odgovornost za razbijanje zemlje” (B. Mamula, nav. dj., str. 179 i 228). 118 S. Mesi}, nav. dj., str. 127, 135 i 148-149; V. Kadijevi}, nav. dj., str. 162-163; I. Radakovi}, nav. dj., str. 70. “Desetodnevni rat” u Sloveniji je politi~ki, po generalu Radakovi}u, “nastavak tvrdog insistiranja da se Slovenija istjera iz Jugoslavije,
371

Povla~enje JNA iz Slovenije je zna~ilo promjenu spoljnih granica SFRJ. Bez Slovenije Jugoslavija vi{e nije postojala. Isklju~enje Slovenije iz Jugoslavije zna~ilo je suštinsku promjenu ure|enja Jugoslavije i lakše ostvarivanje velikosrpske nacisti~ke ideologije i velikodr`avnog programa. Rukovodstvo Velikosrpskog pokreta se orijentisalo na agresivni rat u Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini.

ra~unaju}i na to da }e Slovenci to iskoristiti za ‘razdru`ivanje’. Armijski vrh ili njegov dio `rtvuje dio jedinica JNA i dio jedinica koje idu iz Hrvatske za taj cilj, za kompromitovanje SIV-a, za obaranje Ku~ana i nove vlade, za stvaranje povoljnijih uslova za nastavak rata u Hrvatskoj i Bosni” (I. Radakovi}, nav. dj., str. 70). JNA je sa Slovenijom, bez znanja i saglasnosti sa vo|om Velikosrpskog pokreta, zaklju~ila sporazum “da tamo ostane tehnika, a da se vojnici vrate samo sa lakim naoru`anjem”. U skladu sa tim, JNA je iz Slovenije izvukla samo oko 70 tenkova, “a oko 200 je ostalo tamo”. Pored toga, u Sloveniji je “ostalo” i “2/3 ukupne opreme i naoru`anja” (B. Jovi}, nav. dj., str. 403-404).
372

2. Realizacija ratnog plana “RAM”

Rat protiv Slovenije, izveden istovremeno sa poja~anim otvorenim srpskim pobunama na Baniji i Kordunu, u Lici i isto~noj Slavoniji, te zauzimanjem Baranje, primorao je svijet da se neposredno umije{a u jugoslovenske odnose. U prvoj fazi internacionalizacije uklju~ena je Evropska zajednica. Rukovodstvo Velikosrpskog pokreta je, pod pritiskom Evropske zajednice, 1. jula “prihvatilo” da Mesi} preuzme du`nost predsjednika, ~ime je konstituisano Predsjedni{tvo SFRJ, s tim {to su Srbija i Crna Gora sve u~inile da ga onemogu}e kao Vrhovnog komandanta Oru`anih snaga SFRJ. Vojska nije po{tovala svoju Vrhovnu komandu. Vojni ministar nije mario za Vladu, u kojoj je bio nedodirljivi ~lan i potpuno autonoman. General Kadijevi} je Mesi}u u vi{e navrata davao do znanja da on ne slu{a Predsjedni{tvo. Odbio je podnijeti izvje{taj Predsjedni{tvu, jer nije `elio razgovarati navodno sa secesionistima. Bio je odlu~an da zada udarac Sloveniji i Hrvatskoj “od kojeg se ne}e nikada oporaviti”.119 Poslije tih dogovora, uslijedila je 7. jula 1991. Brionska zajedni~ka izjava, zatim 22. jula Ohridska izjava,120 te jo{ nekoliko sastanaka s

119 S. Mesi}, nav. dj., str. XIII-XIV, 76-78 i 249. Kadijevi} je u prvoj polovini jula 1991. izjavljivao da }e njegova vojska “i}i do kraja” sve dok ne uni{ti hrvatsko “nacisti~ko-usta{oidno” rukovodstvo. I general Ad`i} je stalno prijetio vojskom, kako bi prisilio Predsjedni{tvo SFRJ da provodi odluke vojnog rukovodstva, u protivnom }e “udariti silom u opsegu koji bude potreban, vi{e ne}emo ~ekati, odustajanja nema” (Isto, str. 104-105). 120 Isto. Na sjednici Predsjedni{tva SFRJ u Ohridu 22. jula 1991, na kojoj su, pored ~lanova Predsjedni{tva i predsjednika republika, odnosno predsjednika
373

predsjednicima republika, kao i nekoliko kratkih posjeta ministarskih trojki, itd.121 Rukovodstvo Velikosrpskog pokreta je, nakon odluke o povla~enju JNA iz Slovenije, pokrenulo otvorenu agresiju protiv Hrvatske. Krajem avgusta Evropska zajednica, zainteresirana za jedinstvenu Jugoslaviju, ustvrdila je da je Srbija agresor, zahvaljuju}i oru`anoj sili — JNA, koja je prihvatila velikosrpsku osvaja~ku politiku. Tada je predlo`eno da “jalova dogovaranja” iz Beograda prenesu u Hag na Me|unarodnu mirovnu konferenciju o Jugoslaviji, pod predsjedavanjem lorda Karingtona (David Carington).122 Vojno rukovodstvo se oslanjalo na “~etvorku” u Predsjedni{tvu i stalno se pozivalo na Ustav, a sve ratne akcije JNA su bile protivustavne. Milo{evi}eva grupa u Predsjedni{tvu SFRJ je, dok je Mesi} bio sprije~en da vr{i funkciju predsjednika, donijela odluku, u njegovom odsustvu,
predsjedni{tava republika, bili prisutni i najvi{i funkcioneri Federacije (kao {to su: Markovi}, Gligorijevi}, Kadijevi}, Brovet, Lon~ar, Gra~anin, Kambovski, Marendi}, Zekan i dr.), a koja je odr`ana u vrijeme sve izrazitije agresije Srbije na Hrvatsku, trebalo je posti}i dogovor “za iznala`enje rje{enja za budu}e odnose u jugoslovenskoj zajednici” i voditi raspravu o Vladinom programu za tromjese~ni moratorij. Pozivaju}i se na odluku o povla~enju vojske iz Slovenije, te, s tim u vezi, kako je to “dokaz da niko nikoga ne zadr`ava silom u Jugoslaviji”, dr Kosti} nije prihvatao pravo republika na razdru`ivanje. Jovi} je tra`io razoru`avanje republi~kih snaga Hrvatske, pa da se tek onda “JNA mo`e povu}i u kasarne”. Kadijevi} je, obavje{tavaju}i da je u Hrvatskoj “u me|unacionalnim sukobima poginulo oko 310 ljudi, a preko 5000 je ranjeno”, kategori~no bio protiv povla~enja JNA u kasarne (“kako da se vojska povu~e u kasarne, kad je stalno napadana...”). Tu|man je iznosio podatke o ratu u Hrvatskoj i o akcijama ratnog vazduhoplovstva. Milo{evi} je bio protiv povla~enja vojske u kasarne, jer “nema mirnodopskih uslova”. Bez vojske, po njemu, “eto krvi do kolena”. Tu|man je ukazao na ~injenicu da se JNA “u razli~itim krajevima razli~ito pona{a. Na Kosovu je pomogla Srbiji da uspostavi pravni poredak dr`ave Srbije, a u Hrvatskoj ratuje protiv ustavnog poretka dr`ave Hrvatske”. Mesi} nije prihvatio Ohridsku izjavu, kao ni Tu|man, jer povla~enje JNA u kasarne (“vojska u vojarne”), {to je, po Mesi}u bilo klju~no pitanje, nije u{lo u izjavu. Naime, oni su “tra`ili bezuslovno povla~enje Jugoslovenske narodne armije u garnizone, {to od strane ve}ine u~esnika sastanka nije prihva}eno i zato se nisu saglasili sa tekstom izjave” (S. Mesi}, nav. dj., str. 127-132). Tekst Ohridske izjave su objavili S. Mesi}, nav. dj., str. 131-132 i K. Rotim, nav. dj., str. 118-119. 121 Isto. 122 Isto, str. XI.
374

kao i odsustvu Drnov{eka, po kojoj je JNA dobila pravo pokretati trupe prema mjestima na kojima do|e do “sukoba”.123 Kada je preuzeo du`nost predsjednika Mesi} je u vi{e navrata tra`io da se JNA dovede “u ustavni red”, da je vrate u kasarne,124 ali uzalud.

123 Isto, str. 204. Vojno rukovodstvo se, po Mesi}u, uz stalno pozivanje na Ustav, pona{alo pu~isti~ki i velikosrpski, jer je provodilo osvaja~ku velikosrpsku politiku. Uspostavilo je, “preuzimaju}i funkcije Predsjedni{tva SFRJ, nekakav {tab vrhovne komande, a tu ima uticaja samo Milo{evi}ev klan. Republika Srbija u Predsjedni{tvu ima tri glasa, a ~etvrti joj je unaprijed bio poklonjen (‘drugo oko’). Za odluke su potrebna petorica”. Mesi}, u svojstvu predsjednika, za svoje stavove nikad nije mogao dobiti peti glas, a Srbija je povremeno dobijala i glas Tupurkovskog i glas Bogi}evi}a (S. Mesi}, nav. dj., str. 204). 124 S. Mesi}, nav. dj., str. 140. Tako je, na primjer, na sjednici Predsjedni{tva 26. jula u Beogradu Mesi} tra`io da se JNA dovede “u ustavni red”, da je vrate u kasarne. Pored toga, on je, pozivaju}i se na funkciju prvog ~ovjeka u Vrhovnoj komandi, vojno rukovodstvo upoznavao i sa brojnim ~injenicama o jakim napadima JNA na hrvatska sela i gradove i brojnim drugim zlo~inima, a posebno o masovnom pokolju Hrvata na Baniji 26. i 27. jula. O tome je Mesi}, na osnovu podataka dr Gregori}a, obavje{tavao Kadijevi}a i Broveta : “... prvo, `estoki napadi minobaca~ima i drugim te{kim naoru`anjem iz arsenala JA na hrvatska sela i gradove na podru~jima isto~ne Slavonije, Like i sjeverne Dalmacije; drugo, veliki broj `rtava me|u civilnim pu~anstvom u hrvatskim selima i gradovima, a osobito na Baniji, gdje je ve}ina mjesta raseljena, ~emu su pridonjeli opisani `estoki napadi, kao i teritoristi~ka aktivnost velikosrpskih terorista u tom podru~ju; tre}e, veliki broj poginulih pripadnika snaga unutarnjeg reda Republike Hrvatske kao rezultat {irenja velikosrpske pobune, uz vi{e ili manje otvorenu podr{ku kao i izravni anga`man pripadnika jedinica JA. Kulminacija teroristi~kog divljanja, uz otvorenu pomo} jedinica JA, nastupila je 26. i 27. srpnja, organiziranjem i provedbom masovnog pokolja Hrvata u selima Struga, Mu~ani, Kuljani i Kozibrod na Baniji. Sve se to odvijalo neovisno o dogovorenom prekidu vatre. Naprotiv, i poslije dogovora o prekidu vatre nastavljeni su jo{ `e{}i oru`ani napadi na pripadnike snaga unutarnjeg reda Republike Hrvatske, a isto tako i na civilno pu~anstvo, sa svim karakteristikama genocida nad hrvatskim narodom. Ti zlo~ini odvijaju se na o~igled Predsjedni{tva kao poglavara SFRJ i vrhovnog zapovjednika oru`anih snaga, doti~ne JA, te Saveznog izvr{nog vije}a,
375

JNA se, poslije poraza u Sloveniji, “kona~no” orijentisala u pravcu transformacije u srpsku vojsku, ~iji je cilj — formiranje Velike Srbije.125 General Kadijevi} je 30. jula, uo~i sjednice Predsjedni{tva sa predsjednicima republika o budu}nosti Jugoslavije, u Jovi}evoj kancelariji, Milo{evi}a i Jovi}a “jasno i definitivno” obavijestio “o svom stavu i kona~noj orijentaciji: JNA se transformi{e u vojsku onih koji `ele da ostanu u Jugoslaviji, a najmanje je: Srbija, srpski narod plus Crna Gora. Na ovim principima se povla~i na teritorije i menja rukovodstva”.126
~iji je ministar obrane u vi{e navrata izjavio da se Armija ne}e mije{ati u razrje{avanje dr`avno-politi~ke krize...” (Isto). U Hrvatskoj je JNA iza{la u neka podru~ja po odluci Presjedni{tva SFRJ i dat joj je jednomjese~ni rok, koji je istekao druge sedmice juna 1991. Me|utim, JNA je i dalje ostala tamo (Isto, str. 133 i 137). 125 B. Jovi}, nav. dj., str. 367. Admiral Mamula tvrdi da se JNA, poslije poraza u Sloveniji, “jednostavno i bez otpora name}e koncept velike Srbije i diktira doktrina koja }e ga ostvariti”. Tim prije, jer “procjena je da JNA vi{e nema izbora”. Stoga se, po njemu, “armijsko rukovodstvo 30. jula ’91. i kona~no predaje” (B. Mamula, nav. dj., str. 230). O~ito je da admiral Mamula “zaboravlja” da je JNA mnogo ranije — prije poraza u Sloveniji prihvatila koncept Velike Srbije (to je jo{ od ranije bio njen izbor) i vojno rukovodstvo se prije 30. jula 1991. “predalo” vo|i Velikosrpskog pokreta — Slobodanu Milo{evi}u, koji je JNA nametnuo doktrinu realizacije fa{isti~kog projekta Velike Srbije. 126 Isto. Taj Kadijevi}ev “jasni” i “definitivni” stav i orijentaciju Jovi} je prokomentarisao na sljede}i na~in: “Ne veruje ni u koju varijantu opstanka celine Jugoslavije. (Naravno, to smo mu i mi uporno govorili, ali je bio kolebljiv)” — B. Jovi}, nav. dj., str. 367. Na sjednici Predsjedni{tva SFRJ 30. jula vo|ena je, pored ostalog, rasprava o procesu i kontroli primirja. Formirana je ve}inom glasova Dr`avna komisija, na ~elu sa dr Kosti}em, na {to je Mesi} napustio sjednicu. Me|utim, ta komisija, koja je bila “uz Armiju, uz Srbiju”, a koju su napustili Bogi}evi}, Tupurkovski, Ajanovi} i Kambovski, nije zaustavila agresiju, jer je bilo neprihvatljivo da na njenom ~elu stoji potpredsjednik dr Kosti}, koji je javno pru`io podr{ku “teroristima u Slavoniji” (S. Mesi}, nav. dj., str. 142, 147 i 204). Na toj je sjednici Mesi} tra`io da se dr Kosti}, zbog toga {to je sredinom 1991. samovoljno obilazio “srpske autonomne oblasti” i odmetni~ke komande u Hrvatskoj (u Borovom Selu) i pred TV kamerama “hu{kao teroriste na eskalaciju antihrvatskih akcija”, pozove na odgovornost. Jovi} je “pomislio da bi u takvoj situaciji mogao biti duhovit: ‘Zar Branku treba pasoš za odlazak u Hrvatsku’” (S. Mesi}, nav. dj., str. 137 i 141).
376

Milo{evi} je upozorio Kadijevi}a “da to {to govori sporo radi. Treba br`e to da radi”, na {ta je general negodovao, “opravdava se, neprijatno mu je, a zna da je kriv”.127 Rukovodstvo Velikosrpskog pokreta nije bilo zadovoljno sa Kadijevi}evim postupcima. Stoga je po~etkom avgusta Milo{evi} poku{ao da smijeni Kadijevi}a (~ak i preko admirala Mamule, koji je stajao iza njega), jer je bio “nesposoban da u nastaloj krizi vodi Armiju”.128

127 Isto. Iznose}i navedene “epitete” i ocjene, posebno onu po kojoj je Kadijevi} kriv, Jovi} dalje navodi da je general “bio dugo neodlu~an”. Me|utim, “Veljko se vajka da niko ne}e da nas pomogne. Rusi gledaju sami sebe, a kad bi samo jednu re~ rekli Amerikancima: ‘NJET’, mi bismo bili za{ti}eni od strane intervencije. Ovako, ako vi{e pritisnemo, prizna}e samostalnost Hrvatske, ona }e pozvati strane trupe i nametnu}e nam sukob sa Evropom. Rusi su odbili i oru`je da nam prodaju, a duguju nam skoro tri milijarde dolara” (Isto). 128 B. Mamula, nav. dj., str. 225-228. Po~etkom avgusta 1991. na sastanku u zgradi CK na U{}u, kome su prisustvovali Dragan Atanasovski (predsjednik SK-PJ) i Mira Markovi}, iz naju`eg rukovodstva SK-PJ, general Ljubi~i} i admiral Mamula (do sastanka je do{lo na zahtjev Ljubi~i}a da ga primi Mamula). Ljubi~i} je predlo`io da treba smijeniti Kadijevi}a, “jer je nesposoban da u nastaloj krizi vodi Armiju” (Isto, str. 225). Inicijativa za smjenu generala Kadijevi}a je potekla od Milo{evi}a, u ~ijoj se ku}i izme|u njega i Ljubi~i}a vodila rasprava o Kadijevi}u. Polaze}i od toga, Mamula je oti{ao kod Milo{evi}a, koji ga je odmah primio. Tom je prilikom Milo{evi}, kratko iznose}i ocjenu o Kadijevi}u, zaklju~io da je izgubio ugled i podr{ku u Armiji i da ga treba smijeniti (Isto, str. 226). S obzirom na to da nije mogao dozvoliti “da se odgovornost za ru{enje Jugoslavije svede na Armiju i Kadijevi}a osobno”, Mamula je iznio na~in na koji se SFRJ mo`e spasiti od katastrofe u koju je upala. S tim u vezi, on je, navode}i “da nije nikakav problem smijeniti Kadijevi}a, da ima generala koji mogu Armiju odlu~no i uspje{no voditi”, izjavio da svi predsjednici republika, uklju~uju}i i Milo{evi}a, moraju oti}i s vlasti. To je po Mamuli, bilo “jedino rje{enje u poku{aju da se spasi Jugoslavija, premda je i za ovaj poku{aj mo`da ve} kasno”. Milo{evi} je, po Mamuli, bio iznena|en, ”ali je promptno reagirao: ‘Za{to ja, jedini sam koji podr`avam Armiju i branim Jugoslaviju?’ Ljutito se digao i krenuo prema vratima, {to je bio znak da smo razgovor zavr{ili i da napustim kabinet. Nije mi bilo svejedno, ali sam ve} u dolasku na razgovor bio spreman na najgore. Ni{ta se nije dogodilo, mirno sam napustio pala~u i oti{ao” (Isto, str. 226-227).
377

Vojno rukovodstvo se, “kako je sa razvojem doga|aja sve vi{e nestajala jugoslovenska dr`ava”, zalagalo za “brzo stvaranje nove Jugoslavije”. Glavni motiv za takav njihov stav, “nije bio samo u potrebi da JNA ima svoju dr`avu, ve}, prije svega, u uvjerenju da ima naroda u Jugoslaviji koji zaista `ele da `ive u zajedni~koj dr`avi”. Polaze}i od takvog “uvjerenja” vojno rukovodstvo se zalo`ilo za formiranje takve dr`ave (“nove Jugoslavije”), ~ime je na taj na~in otvoreno iznijelo svoje ciljeve.129 Milo{evi} i Jovi} si bili protiv anga`ovanja JNA za odbranu dr`avne granice SFRJ na sjeverozapadnom dijelu zemlje — u Sloveniji i Hrvatskoj. Oni su budu}e granice Jugoslavije ozna~ili na zapadnoj etni~koj granici Srba u Hrvatskoj (ratni plan “RAM”). Stoga su od JNA tra`ili “da se povu~e na te granice, uz ucjenu: ako se to ne u~ini, da }e Srbija formirati svoje oru`ane snage i organizovati svoju odbranu, a JNA prepustiti svojoj sudbini”.130

Milo{evi} je, vjerovatno zbog toga {to nisu bili zadovoljni njegovim postupcima, jer nije mogao udovoljavati svim njihovim zahtjevima, ustrajavao na obaranju Kadijevi}a. Tako je krajem septembra 1991. grupa od ~etrdesetak starje{ina gardijske brigade stigla no}u u SSNO i preuzela kontrolu nad zgradom Ministarstva i General{taba, tra`e}i ostavku generala Kadijevi}a, nude}i generalu Ad`i}u da preuzme njegovu du`nost i cjelokupnu kontrolu nad Armijom. Iako je tu grupu predvodio major [ljivan~anin (oficir KOS-a u brigadi), interesantnija je bila uloga pukovnika Vuka Obradovi}a, koji je bio klju~na li~nost u tom doga|aju. Kada je shvatio da je general Ad`i} odbio u~estvovati u obaranju Kadijevi}a, {to je zna~ilo da je pobuna propala, Obradovi} je odjednom nestao (Isto, str. 228). U jednom razgovoru izme|u generala Mamule i generala Vasiljevi}a (na~elnika KOS-a) u prolje}e 1991. Vasiljevi} ga “upozorio na karakteristike i ambicije pukovnika Vuka Obradovi}a i rekao da ovaj ozbiljno misli postati ministrom odbrane i nada se, da bi ga Srbija u tome podr`ala. Vasiljevi}u su bili poznati moji tada{nji odnosi sa Kadijevi}em i vjerovatno je `elio da Kadijevi}u skrenem pa`nju na Obradovi}a, jer mu je previ{e vjerovao i oslanjao se na njega i njegove prosudbe. Nisam daleko od zaklju~ka da je poku{aj obaranja Kadijevi}a krenuo preko Vuka Obradovi}a. Me|utim, on nije profil vojnog starje{ine koji bi pobunu doveo do kraja uz rizik krvoproli}a, {to se nije moglo isklju~iti, pogotovu kada se general Ad`i} isprije~io na putu” (Isto). 129 V. Kadijevi}, nav. dj., str. 90. S tim u vezi, Kadijevi} navodi: “...., pa zato takvu dr`avu treba i stvoriti”. 130 B. Jovi}, nav. dj., str. 343-367 i dr.; B. Mamula, nav. dj., str. 178. Mamula tvrdi da ta “prijetnja ucjenom nije bila samo prazna pu{ka”, jer su namjere Srbije da formira
378

Pitanje povla~enja JNA iz Hrvatske bilo je na dnevnom redu.131 U takvoj su se situaciji (redukovani) zadaci JNA (po Kadijevi}u — oru`ane snage) sastojali, izme|u ostalog, od : “1) odbrane srpskog naroda u Hrvatskoj i njegovog nacionalnog interesa; 2) izvla~enja garnizona JNA iz Hrvatske; 3) pune kontrole Bosne i Hercegovine (pove}anjem gustine njenog posjedanja - prim. S. ^.), sa krajnjim ciljem da se odbrani srpski narod i njegova nacionalna prava…”; “4) stvaranja i odbrane nove jugoslovenske dr`ave onih jugoslovenskih naroda koji to `ele, u ovoj fazi, srpskog i crnogorskog naroda.132 JNA se sa Srbima, u skladu sa tim zadacima, “prestrojila” na etni~kim srpskim granicama u Hrvatskoj i ratovala protiv Hrvatske i Hrvata.133 JNA je u tom ratu za etni~ki ~iste teritorije stigla do pred
svoju vojsku u zamjenu za JNA bile o~igledno ispoljene u Ustavu Republike Srbije, usvojenom 28. septembra 1990, dok je jo{ postojala SFRJ, njene oru`ane snage i sistem komandovanja njima. Tim je Ustavom, pored ostalog, bilo utvr|eno da predsjednik Republike “rukovodi oru`anim snagama u miru i ratu; nare|uje op{tu i djelimi~nu mobilizaciju…”. Da bi se ta ustavna odredba mogla ostvariti trebalo je, tvrdi Mamula, ukloniti realnu prepreku - “postojanje JNA i neizvjesnost njezinog postojanja”. Poslije neuspjeha JNA u Sloveniji ste~eni su, pi{e Mamula, uslovi da se ta prepreka ukloni. Stoga su Milo{evi} i Jovi} poja~avali pritisak na vojno rukovodstvo, posebno u ljeto 1991. (B. Mamula, nav. dj., str. 178-179 i 229). 131 Isto, str. 230. O tome Mamula pi{e sljede}e: “Bilo je samo pitanje vremena kada }e se JNA morati povu}i iz Hrvatske. Tu|man je zauzeo ispravan strategijski stav: na vanjskom planu insistirati i stvarati vojsku koja bi se mogla suprostaviti istovremeno i JNA i kraji{koj paravojsci, a kada Hrvatska bude priznata i JNA se bude morala povu}i, poraziti kraji{ku vojsku i natjerati Srbe na poslu{nost. Dok se stvore pretpostavljeni uvjeti zauzet je stav da se odugovla~i, pregovara, ne izaziva JNA na radikalan razra~un, kada se ocijeni da bi ona mogla u~initi tra`e}i prekid neprijateljstava, jednom rije~ju — kupovati vrijeme. Uspjelo mu je ostvariti sva tri cilja, s tim {to se poraz kraji{ke vojske mogao odgoditi dok se ne steknu sve neophodne me|unarodne okolnosti najneposrednije povezane s ratom u Bosni i porazom bosanske srpske vojske prolje}a i ljeta ’95. Za Tu|mana je od po~etka razbijanje Jugoslavije to bio jedinstven cilj — stvaranje velike Hrvatske. S Milo{evi}em je jo{ od marta ‘91-e, od Kara|or|eva, dogovarao podjelu Bosne i Hercegovine, nadigravali se tko }e u tome {to dobiti i kona~no uspio istjerati Srbe iz Krajine, osvojiti veliki dio zapadne Bosne i protjerati Srbe do pred Banja Luku” (Isto). 132 V. Kadijevi}, nav. dj., str. 93. 133 B. Mamula, nav. dj., str. 231. Ta je politika i praksa, po Mamuli, bila porazna za JNA.
379

Gospi}, Oto~ac, Karlovac, Sisak, Novu Gradi{ku, Zadar, [ibenik, Sinj i tu stala. Nije postigla politi~ke (odgoditi ”me|unarodno priznanje svr{enog ~ina”) ni vojne ciljeve (osloba|anje blokiranih garnizona na cijelom podru~ju Hrvatske), odnosno ”strategiju anga`ovanja JNA u Hrvatskoj ljeta i jeseni 1991. godine”, koju je, nakon odluke o napu{tanju Slovenije, osmislio i predlo`io admiral Mamula.134 JNA je raspolagala sa dovoljno snaga da postigne cilj prije nego je oktobra 1991. u Hagu po~ela rasprava o suverenosti i nezavisnosti republika i njihovom me|unarodnom priznavanju.135
134 Isto, str. 230-231. Razlike izme|u Mamulinih i procjena i stavova generala Ad`i}a i drugih visokih vojnih starje{ina nisu postojale. “Svako tko je razmi{ljao o Jugoslaviji, a ne o velikoj Srbiji i njezinim zami{ljenim granicama do{ao bi do istih zaklju~aka. Me|utim, malo je vrijedilo raspravljati o anga`iranju JNA s na~elnikom General{taba. Stvarno, Armijom nije komandovao on, nego Milo{evi}”. “Razdvajanje neprijateljskih i srpskih paravojski na liniji dodira mogao je”, po Mamuli, “biti privremeni cilj dok se ove ne razoru`aju, stave pod kontrolu JNA ili vojno poraze”. Po njemu “predugo {pekuliranje i zadr`avanje na razdvajanju vodilo je svrstavanju JNA na srpsku stranu”. Tu zamku “jednostranog pona{anja nisu izbjegle ni snage UN, ~ije su politi~ke, a posebno nacionalne, distance od zara}enih strana bile neuporedive s JNA”, tvrdi Mamula (Isto). 135 Isto, str. 231. Govore}i o tome, admiral Mamula navodi kako se “s mnogo argumenata mo`e tvrditi da se u oktobru ne bi krenulo na razbijanje Jugoslavije, ne bi bila priznata ni Slovenija, da je JNA deblokirala svoje garnizone, popunila se i s pristiglim snagama iz dubine pri{la odlu~nom razoru`avanju paravojski u Hrvatskoj. Ne bi bili razoru`ani garnizoni JNA, oduzeto ogromno naoru`anje, tehnika i ubojna sredstva, {to je omogu}ilo da se od ljeta do kraja jeseni sasvim izmijeni odnos snaga izme|u JNA i ZNG-a. Krajem septembra sâm je Tu|man ustvrdio da je sedamdeset objekata JNA, od kompletnih garnizona do naoru`avanja i skladi{ta oru`ja, palo u ruke ZNG. Oru`je, tehniku i opremu koja se vozovima povla~ila iz Slovenije velikim dijelom zarobili su ZNG-e. Samo u jednoj kompoziciji od 26 vagona ‘nestaloj na putu’ nalazila se oprema ekvivalenta 6 artiljerijskih divizona. Gardijski korpus je 19. septembra napustio Beograd i krenuo k [idu i hrvatskoj granici. S brigadama iz Sremske Mitrovice i \akova imao je dovoljno snaga da glavninom izbije na prostor: Virovitica, Bjelovar, Koprivnica, Vara`din, a drugim dijelom oja~a ve} pristigle snage na podru~je: Karlovac, Sisak, Oku~ani i s oklopnim i artiljerijskim snagama iz Karlovca, Jastrebarskog i Dugog Sela krenu prema Zagrebu, oslobode opsade kasarne u Zagrebu i Vara`dinu i primora hrvatsku vlast HDZ-a na pregovore. D`epovi, kakav je bio Vukovar ili Osijek nisu imali nikakav vojni zna~aj u zami{ljenoj opreaciji. Ostali bi duboko u pozadini i dijelili bi sudbinu onoga {to bi se desilo u Zagrebu i {irem podru~ju oko njega.
380

Vo|a Velikosrpskog pokreta i stvarni komandant Oru`anih snaga SFRJ, Slobodan Milo{evi}, odlu~io je da, u skladu sa formiranjem “samostalne” srpske dr`ave Krajine, {to je bila su{tina velikosrpske strategije u Hrvatskoj, JNA stane na etni~kim srpskim granicama i da ih brani ”zajedno s kraji{kom paravojskom”. Takvo je nare|enje generalu Pani}u, operativnom komandantu grupacije na isto~nim hrvatskim granicama, formalno izdao general Kadijevi}.136 Predsjedni{tvo SFRJ je 3. avgusta 1991. donijelo odluku o prekidu vatre “u Krajinama izme|u Srba i Hrvata i to uz saglasnost Hrvatske”.137

Operacijom JNA u sredi{njem dijelu Hrvatske trebao je, po mojem vi|enju, komandovati komandant Zagreba~ke vojne oblasti general Avramovi}. Njemu i njegovoj komandi je bilo mjesto na nekom od komandnih punktova na centralnom podru~ju, a nikako na periferiji na poligonu Slunj, gdje se zabarikadirao i ostao nepomi~an tri mjeseca” (Isto, str. 231-232). 136 Isto, str. 232 i 239. “Umjesto zami{ljene operacije na cijelom podru~ju Hrvatske do{lo je”, po Mamuli, “do besmislene i krvave borbe u Vukovaru i oko njega, borbi isklju~ivo za teritorije izme|u srpskih i hrvatskih nacionalista. Sudbinu tih teritorija, kako sada vidimo, nisu odre|ivale pobjede jednih i poraz drugih, nego mnoge druge okolnosti: od me|unarodnih do etni~kih i historijskih, {to zaslijepljeni nacionalnisti nisu mogli shvatiti” (Isto, str. 232). 137 B. Jovi}, nav. dj., str. 368. O “neodlo`nom, apsolutnom i bezuvjetnom prekidu vatre” raspravljano je, navodi Mesi}, 2. i 3. avgusta na sjednici Predsjedni{tva SFRJ. Zahtjev Hrvatske o uklju~ivanju evropskih posmatra~a u nadzor primirja vojno rukovodstvo i srpsko-crnogorski klan u Predsjedni{tvu su odbili. JNA je, imaju}i u vidu smje{taj i razmje{tanje, stalno gomilanje tehnike u zonama `ari{ta, ubrzano povla~enje korpusnih snaga u bosanskim podru~jima nasuprot Hrvatske i drugo, i{la i na cijepanje Hrvatske, radi zaposjedanja prostora Velike Srbije i ru{enje hrvatske demokratski izabrane vlasti (S. Mesi}, nav. dj., str. 146-148). Ministarska trojka je, prije svega, zbog “eskalacije rata u Hrvatskoj”, po peti put boravila u Jugoslaviji — 3. i 4. avgusta. Tada je Evropska zajednica, prilikom posjete Beogradu, predlo`ila i pro{irenje posmatra~ke misije na Hrvatsku, ~emu su se o{tro suprostavili Jovi} i dr Kosti}. Tako misija Evropske zajednice nije uspjela zbog blokade od strane srpskog bloka, za {to je Van den Bruk (Hans Van den Broek) optu`io Srbiju, koja se, nastoje}i da prikrije svoje osvaja~ke namjere, uporno suprostavljala internacionalizaciji problema i prisutnosti objektivnih posmatra~a (Isto, str. 152-154). Eskalacija rata protiv Hrvatske potakla je zahtjev za hitnim zasjedanjem Vije}a sigurnosti. Rukovodstvo Hrvatske se zalagalo za punu internacionalizaciju (Isto, str. 157).
381

^etiri dana kasnije (7. avgusta) “SAO Krajina”, “SAO Slavonija” i Republika Hrvatska “prihvatile su prekid vatre”.138 General Kadijevi} je 8. avgusta, na sastanku, na kome su, pored njega, u~estvovali Slobodan Milo{evi}, Borisav Jovi}, Branko Kosti} i general Blagoje Ad`i}, gdje su se dogovarali “o daljoj politi~koj orijentaciji u vezi sa odlukom o primirju u Hrvatskoj”, obavijestio prisutne o teritorijalnom prestrojavanju JNA. S tim u vezi, naveo je da se vojska iz Slovenije dislocira u Bosnu i Srbiju.139 Milo{evi} je insistirao “na pove}anju borbene gotovosti vojske, jer, po njegovoj proceni, obra~un tek predstoji”. Pored toga, on je pitao, skoro insistirao “kada }e i da li }e vojska ve} jednom da zapo~ne definitivni obra~un”, jer su se, po njemu, Hrvati iz dana u dan sve vi{e naoru`avali.140 General Ad`i} je, govore}i o stanju u vojsci, iznio da “nije bogzna kako dobro. Selekcije se vr{e, ali sporo”.141

138 Isto. Iznose}i taj podatak, Jovi} je napisao: “Vidje}emo dokle }e da traje. Hrvati, uglavnom, zloupotrebljavaju prekid da iznenade i pobiju vojnike JNA. Stalno upozoravamo vojno rukovodstvo da pove}a opreznost” (Isto). 139 Isto, str. 370. 140 Jovi} je iznio svoju procjenu “da su Hrvati u velikom {kripcu, da su pred dilemom: eskalacija rata za njih je vojni poraz, a prihvatanje mira im donosi poraz na unutra{njem politi~kom planu. Njima je jedina nada internacionalizacija problema i dovo|enje stranih trupa. To se mo`e desiti samo u varijanti me|unarodnog priznanja Hrvatske, koja bi mogla biti izazvana nekim na{im pogre{nim potezom. Jedan takav potez mogao bi biti napad vojske na Hrvatsku vlast. Svet bi se okrenuo protiv nas. Problem je kako ih razoru`ati a ne obarati vlast” (Isto, str. 370-371). Jovi} je taj sastanak napustio prije zavr{etka, zbog putovanja u Vojvodinu. General Kadijevi} mu je “odao priznanje” za “razlo`an” stav. S tim u vezi, Jovi} je u svojim memoarima zapisao: “^udan je Veljko, ~as je za op{ti napad i ru{enje hrvatske vlasti, ~as je protiv toga” (Isto, str. 371). 141 Isto, str. 371.
382

Na tom je sastanku postignut dogovor “da vojska ne smanjuje borbenu gotovost, bez obzira na primirje”.142 Jovi} je tada procijenio zna~aj intenzivnog izbacivanja iz vojske Slovenaca i Hrvata, povla~enja vojske na teritorije koje }e definitivno braniti i o~istiti ih od HDZ vojske. To je, po njemu, bilo jedino rje{enje, jer su sve drugo “lutanja i gubljenje vremena. Malo — pomalo, ali sporo”, to se, po Jovi}u i ostvarivalo.143 Na sastanku kod Kadijevi}a, 14. avgusta, gdje su, pored njega, u~estvovali: general Ad`i}, Milo{evi}, Jovi}, Momir Bulatovi} i dr Branko Kosti} (sastanak [estorice), general je saop{tio “procenu vojske” (“... Hrvati su se odlu~ili na zao{travanje s JNA”, nesloga kod Srba u Krajini i Slavoniji, posve}ivanje mnogo ve}e pa`nje Bosni i dr.)144 i predlo`io formiranje stalnog sistema koordinacije u pomenutom sastavu. To je obrazlo`io ~injenicom kako “drugi rade mnogo sistemati~nije od nas”. Priznao je da je za vojsku taj prilaz opasan, ali

142 Isto. 143 Isto. Tu svoju procjenu Jovi} je formulisao na sljede}i na~in: “Mi zaista nemamo drugo re{enje nego da intenzivno izbacujemo iz vojske Hrvate i Slovence, da povla~imo vojsku na teritoriju koje }emo definitivno braniti i da ih svom `estinom o~istimo od HDZ vojske” (Isto). 144 Isto. S tim u vezi, Kadijevi} je, izme|u ostalog, naveo: “Prema informacijama iz vi{e izvora, a gr~ki je sasvim pouzdan, Hrvati su se odlu~ili za zao{travanje s JNA, da bi na osnovu ve}e konfrontacije izazvali stranu vojnu intervenciju. Sada{nje im stanje ne odgovara. Imaju podr{ku Vatikana i SRN kao i blagonaklonost SAD. Rumuni predvi|aju sli~an udar u svojoj zemlji u oktobru, ali to vezuju sa zbivanjem u Jugoslaviji, strahuju}i od Ma|ara. Strane vojne sile ocenjuju da slede}i pravac akcije za ru{enje rukovodstva Srbije i JNA treba da im bude razdor u SPS, jer su ocenili da su opozicione snage slabe. Ozbiljan je problem nesloge kod Srba u Krajini i Slavoniji i u politi~kom i u vojnom pogledu. Hitno je potrebna koordinacija” (Isto). ... O BiH ka`e da Alija i njegovi ne}e lako promeniti stavove. Bosni se mora posvetiti mnogo ve}a pa`nja” (Isto).
383

je naglasio kako je nu`an. Stoga je iznio kako bi bilo dobro “da se napravi stru~ni {tab od 5-6 ljudi (Srbija, Crna Gora i JNA), koji bi imao zadatak da procenjuje i predla`e odluke”.145 Prihva}en je njegov prijedlog o sistematskom dogovaranju “[estorice”, koji su, posebno od 14. avgusta, donosili stvarne odluke. Me|utim, ideja o formiranju “stru~nog {taba” nije podr`ana, s obrazlo`enjem da “analize neka pravi vojska”.146 Srbija je, pod uticajem me|unarodne zajednice, po~etkom avgusta 1991. prihvatila odluke o prekidu vatre i uspostavljanju primirja, s tim {to ih redovno nije po{tovala, kao {to je to bilo i sa odlukom od 6. avgusta. JNA je preduzimala vojne akcije zdru`enih snaga, vr{e}i brojne zlo~ine.147 Vlada Republike Slovenije je 8. avgusta obavijestila svijet da je Hrvatska “izlo`ena agresiji jugoarmije”. Mesi} je uzaludno govorio da je samo internaliziranjem i dovo|enjem mirovnih snaga mogu}e sprije~iti “prerastanje krize u ratni sudar”. Stoga je, kao i rukovodstvo Republike Hrvatske, uporno insistirao na pro{irenju mandata misije posmatra~a i daljem anga`ovanju ministarske trojke

145 Isto. Jovi} je taj prijedlog prokomentarisao ovako: “Bojim se da bi nam, u protivnom, mogle izma}i glavne stvari”. Kadijevi} je, pi{e Jovi}, naveo primjer da je Branko Kosti} “sino} izjavio, bez prethodnog dogovora, da je bolje zvati rezerviste nego produ`eno zadr`avati regrute, {to nije stav i procena vojske” (Isto). 146 Isto, str. 372. 147 S. Mesi}, nav. dj., str. 159. Osvaja~ki napadi na Hrvatsku u prvoj polovini avgusta, po Mesi}u, “dobivaju na razornoj `estini. Meta vojnih topova su ovih dana Osijek, Vinkovci i Saborsko, a napadi po~inju i na ^eminac i Topusko na Baniji. Desantne jedinice JNA su blokirale otok [oltu. Zadar s okolnim naseljima je bez vode; teroristi su kod Obrovca zatvorili ventile vodovoda. Kod Kostajnice se redaju novi zlo~ini; smrtno je ranjen izvjestitelj HTV-a Goran Lederer. U isto~noj Slavoniji i zapadnom Srijemu, u Baranji, na Baniji i Kordunu, u Lici — ve} je vi{e od 30.000 prognanih Hrvata, ali oti{lo je i na desetke tisu}a Srba koje srbijanske vlasti jo{ zovu i zbrinjavaju u Srbiji {alju}i autobuse i kolone privatnih vozila po njih i u sela gdje nije bilo ba{ nikakve intervencije naoru`anih snaga Republike Hrvatske” (Isto, str. 159).
384

u Jugoslaviji. Srbija nije po{tovala primirje, a Milo{evi} je varao svijet, u nastojanju da osvoji {to vi{e hrvatske teritorije, radi ostvarenja sna o Velikoj Srbiji. JNA je primirje koristila da pove}a `ivu silu. Vojno rukovodstvo je, u nastojanju da podigne “borbenu gotovost” i ja~anje armije, odnosno vanredne mjere, od Predsjedni{tva tra`ilo da naredi “ustavno regrutovanje”, odnosno “izvr{avanje zakona”, uz `albu da je u julu 1991. u jedinice Armije upu}eno svega 51,6 odsto regruta.148 Primirje u Hrvatskoj je kr{eno i krajem druge i po~etkom tre}e sedmice avgusta, posebno u Baranji. JNA je artiljerijom tukla Osijek, Vinkovce, Vukovar i dr. mjesta. U zapadnu Slavoniju su 16. avgusta uba~ene trupe i tehnika Banjalu~kog korpusa JNA, pod komandom generala Uzelca.149 Agresorski napadi na Hrvatsku su poja~ani 16. i 17. avgusta. Mesi} je na sjednicama Predsjedni{tva ukazivao na te zlo~ine i uporno tra`io da se zaustave napadi. Dr Kosti} ga 16. avgusta, na sjednici Predsjedni{tva, “tje{io” kako }e to ispitati njegova komisija. Me|utim,

148 Isto, str. 159-163. Sabor Republike Hrvatske je donio Odluku o neprimjenjivanju Zakona o vojnoj obavezi, pa regruti iz Hrvatske vi{e nisu odlazili u JNA, kao ni iz Makedonije. U Bosni i Hercegovini je odgo|eno upu}ivanje regruta tokom jula, a u avgustu su regrutovani mladi}i mogli biti raspore|eni samo u jedinicama u Bosni i Hercegovini. Srbija je, polaze}i od ocjene da je “Srbija svuda gde `ive Srbi”, 8. jula usvojila stav “da se regruti iz Republike Srbije upu}uju na odslu`enje vojnog roka samo u jedinice JNA na teritorijama koje nastanjuju narodi koji su se opredelili da `ive u Jugoslaviji” (Isto, str. 161). Ostav{i bez regruta, SSNO je 12. avgusta, “saglasno saveznim zakonima”, Predsjedni{tvu izdiktirao sljede}u odluku : “1. Najkasnije do kraja avgusta ove godine, vojno-teritorijalni organi preuze}e poslove vojne obaveze na celoj teritoriji SFRJ, osim u Republici Sloveniji. 2. Preduze}e sve potrebne mere, uklju~uju}i i mere krivi~nog gonjenja protiv najodgovornijih lica koja sabotiraju i ne sprovode Zakon o vojnoj obavezi i Odluku Predsedni{tva SFRJ u pogledu vojne obaveze i upu}ivanja regruta u JNA. 3. Zadr`a}e borbenu gotovost JNA na potrebnom nivou” (Isto, str. 161). 149 Isto, str. 164-166.
385

JNA je sa napadima nastavljala sa nesmanjenom `estinom. Srpska demokratska stranka Bosne i Hercegovine je, nezavisno od upada 5. korpusa JNA u zapadnu Slavoniju, poslala (sredinom avgusta) hiljadu Srba u borbu protiv Republike Hrvatske.150 Neuspjeli dr`avni udar mar{ala Jazova i Krju~kova (Vladimir Aleksandrovi~ Krju~kov - predsjednik KGB) u Moskvi 19. avgusta 1991. uni{tio je posljednju nadu Milo{evi}u i vojnom rukovodstvu da }e dobiti spoljnu podr{ku za svoju vlastitu kontrarevoluciju u Jugoslaviji. Tako je donekle preuranjena radost Socijalisti~ke partije Srbije151 splasnula odmah i Milo{evi} je morao da se odrekne puste nade da }e uz pomo} “preporo|enog” SSSR-a zavladati cijelom Jugoslavijom. Milo{evi} je poku{ao da obori saveznu vladu152 i

150 Isto, str. 166-170. Oru`ani sastavi pobunjenih Srba u zapadnoj Slavoniji 16. avgusta 1991. napali su u Oku~anima jedinicu hrvatske policije i Zbora narodne garde. Zbog toga je Vlada Republike Hrvatske zatra`ila hitan sastanak Predsjedni{tva SFRJ. Iz Bjelovara je istoga dana upu}ena Borbena grupa 265. mehanizovane brigade, a s podru~ja Bosne i Hercegovine u Oku~ane je u{ao dio 329. oklopne brigade i napao hrvatsku policiju. Vojno rukovodstvo je optu`bu rukovodstva Republike Hrvatske za otvorenu agresiju odbacilo kao neosnovanu, smatraju}i da je “logi~no anga`ovanje snaga Prve vojne oblasti i jedinica Banjalu~kog korpusa na spre~avanju me|unacionalnih sukoba u svojoj zoni odgovornosti” (D. Marijan, nav. dj., str. 305). 151 O. Backovi} — M. Vasi} - A. Vasovi}, nav. dj., str. 358; M. Vasi} — F. [varm, ZADAH ZLO^INA — SRPSKE PARAVOJNE FORMACIJE 1990. - 2000, u : RATOVI U JUGOSLAVIJI 1991. - 1999, Zbornik saop{tenja i diskusije sa Okruglog stola, Beograd, 7.-9. novembar 2001, Beograd 2002, str. 243. U jugoslovenskim generalskim krugovima odlazak Mihaila Gorba~ova je pri`eljkivan. Osim u vojnim krugovima zadovoljstvo je bilo vidljivo i u Miloševi}evom krugu. Profesor Mihajlo Markovi}, jedan od Jovi}evih ~elnika u SPS (vladaju}oj partiji) javno je podr`ao pu~iste (S. Mesi}, nav. dj., str. 170-171). 152 Isto. Milo{evi} je na sjednici Predsjedni{tva SFRJ, s predsjednicima republika, 22. avgusta, iznio tvrdnju da je Markovi}eva ekonomska politika katastrofalna, na {to su ga “lepo upozoravali” pro{le godine (27. decembra), za {to je kriv (“Ti si kriv”). Time je Milo{evi} poku{avao da obori Saveznu vladu, {to je, prije njega inicirao Momir Bulatovi} tvrdnjom: “Ako nema Skup{tine, ako ona ne funkcioni{e, onda nema ni SIV-a”. Na takve neargumentovane optu`be strpljivo je odgovorio Markovi}: “Srbija je onemogu}ila dono{enje ekonomskog programa za 1991. godinu. Srbija je provalila u platni sistem, Srbija se nije pridr`avala ni jednog dogovora, pa kako se onda mo`e svaljivati odgovornost na drugoga”. Na to je, odmahuju}i rukom, Milo{evi} uzvratio: “To je bilo za pro{lu godinu”, na {ta mu je Markovi} ponovo
386

aktivirao rezervni plan: “antifa{isti~ka” propaganda i retorika JNA i re`ima po~inje da se pretvara u velikosrpsku retoriku (”usta{e” sve vi{e zna~e ”Hrvati” a sve manje ”re`im HDZ”). Jedinice JNA, razvijene jula 1991. na granici Vojvodine i Hrvatske, pre{le su u napad za teritorije, a ne u napad za svrgavanje HDZ vlasti u Hrvatskoj. Politi~ka platforma rata zamjenjuje se etni~kom. JNA ubrzano postaje srpska vojska.153 Teritorijalne pretenzije Srbije prema Hrvatskoj i nekim drugim republikama krajem avgusta 1991. postale su jo{ izra`enije. Agresija protiv Hrvatske je i dalje eskalirala. Odluka o neodlo`nom i apsolutnom prekidu vatre u Republici Hrvatskoj stalno je naru{avana. Ni Kosti}eva “Dr`avna komisija” nije mogla prikriti sve ve}e `rtve i ogromne materijalne {tete.154 Posmatra~ka misija Evropske zajednice je 27. avgusta utvrdila da JNA djeluje zajedno sa srpskim pobunjenicima protiv Hrvatske (priklonila se osvaja~koj opciji Srbije). U “Deklaraciji o Jugoslaviji” Evropska zajednica je saop{tila svoje opredjeljenje da “nikada ne prizna promjenu granica” i “ne prihvati politiku svr{enog ~ina”, te iznijela namjeru da sazove mirovnu konferenciju i utvrdi proceduru za arbitra`u. U tom su dokumentu prisutna tri na~ela: odre|enje agresora (Srbija - JNA), me|unarodni nadzor i konferencija o Jugoslaviji.
odgovorio: “Ekonomsku politiku ste pro{le godine minirali, prekinuli ste trgova~ke i ekonomske odnose, izvr{ili ste proboje u pla}ama i javnoj potro{nji, izvr{ili ste upad u platni i monetarni sistem... Eto, Slobodane, na osnovu toga bismo mogli govoriti o odgovornosti... Proizvodnja pada, a pla}e rastu. Posljednje pla}e su ispla}ene na razini 41,5 milijardi dinara ...” (S. Mesi}, nav. dj., str. 181). 153 Isto. 154 S. Mesi}, nav. dj., str. 187-188. General Špiro Nikovi}, kninski komandant je avgusta 1991. izjavio kako Armija za pet dana mo`e izvesti veoma uspješnu operaciju, i to Armija mora uraditi, a ne samo da izigrava pomiritelja u tzv. tampon zoni. General Uzelac, komandant Banjalu~kog korpusa, uputio je pot~injene komandante da s tenkovima i transporterima prelaze Savu i prodiru na sjever “da bi utvrdili prave, pravi~ne granice”. Za Srbijansku vladu “to nije bio osvaja~ki pohod, to nije rat Srbije protiv Hrvatske, to je samo spašavanje ugro`enih Srba i ispravljanje administrativnih, nepravednih granica”. Me|utim, radilo se o srbijanskom scenariju mijenjanja granica, odnosno osvaja~kom ratu za Veliku Srbiju (Isto, str. 186, 191 i 194). Kroz Bosnu i Hercegovinu su 27. avgusta 1991. krenule ogromne snage JNA prema Hrvatskoj (Isto, str. 185).
387

Na taj su na~in “{irom otvorena vrata internacionalizaciji kompleksa jugoslovenske krize”, odnosno kona~no je internacionalizovana, posebno agresija na Hrvatsku, ~emu se Srbija protivila, naro~ito prisustvu posmatra~a Evropske zajednice u Hrvatskoj.155 Pet dana je trajalo uvjeravanje. Predsjedni{tvo SFRJ je tek u nastavku sjednice, sa predstavnicima Evropske zajednice i predsjednicima republika, 1. septembra prihvatilo dokumente Evropske zajednice : Deklaraciju o Jugoslaviji, Memorandum o saglasnosti za pro{irenje posmatra~ke misije u Jugoslaviji i Sporazum o prekidu vatre.156

155 Isto, str. 198-200. Tako je, tvrdi Mesi}, Evropa imenovala agresora (Srbija) i nije dopustila nasilno mijenjanje granica. S tim u vezi, on pi{e: “Propada velikosrpski scenarij. Internacionalizacijom, ulazimo u proces sprje~avanja ovog prljavog rata nametnutog Hrvatskoj” — Isto, str. 198-200 i 203-204. 156 S. Mesi}, nav. dj., str. 206-212; B. Jovi}, nav. dj., str. 380-382. Ta su dokumenta 29. avgusta “izu~avali” Slobodan Milo{evi} i Borisav Jovi}. U svom dnevniku za 29. avgust Jovi} je zabilje`io : “Ka`em Slobodanu svoje mi{ljenje o su{tini i toku ju~era{nje sednice Predsedni{tva. On se potpuno sla`e sa mnom. Ka`e da na njega vr{e nevi|eni pritisak predstavnici EZ. Pritisak je zasnovan na neistinama i pretvara je u optu`be. Razmi{ljao je kako da se postavimo. Smatra da je Deklaracija ne{to {to su oni usvojili i {to mi ne mo`emo da promenimo, iako je neprincipijelna i nepo{tena. O tome ne vredi raspravljati. Treba da se koncentri{emo na dokumenta za koja se o~ekuje da mi potpi{emo, a to je Sporazum o prekidu vatre i Memorandum o saglasnosti. Da u~inimo sve da popravimo u tim dokumentima {to nije prihvatljivo, pa da se dalje borimo. Smatra da bi bilo za nas mo`da i gore da nas odmah izoluju nego da u|emo u dalji tok svi zajedno pa da se borimo. Ako nas sada navedu da ostanemo po strani, mogu ve~ito da nam pripisuju da smo sami odabrali takav put. Upozoravam ga da Deklaracija ne samo da ima neprihvatljive ocene nego zahteva da prihvatimo Mirovnu konferenciju, arbitra`u, monitoring i primirje koji se zasnivaju na tim neprihvatljivim polaznim ocenama, pa, prema tome, nije mogu}e ‘primiti je k znanju’ i }utati. Tako|e, upozoravam ga da se u ‘Sporazumu o obustavljanju sukoba’ zahteva da se razoru`aju sve paravojne jedinice izuzev hrvatske policije, a Hrvati su upravo najve}i broj nelegalno naoru`anih proglasili policijom, koja je narasla na 120.000 ljudi. Tako|e se predvi|a izuze}e od razoru`anja za ‘redovni sastav garde’, {to je neprihvatljivo jer je cela hrvatska garda nelegalna. Ispada da se zahteva samo razoru`anje srpskih jedinca u Krajini, ako ih uop{te ima. Dalje, zahteva se da se JNA povu~e u kasarne, {to bi bio ku}ni pritvor za vojsku. Valjda se radi o povla~enju u garnizone, a ne u
388

Milo{evi}eva grupa u Predsjedni{tvu SFRJ je glasala “za”, “uz izjave da se radi o ultimatumu sra~unatom na me|unarodnu izolaciju Srbije i Crne Gore”, koji, po Jovi}u, “ne}e ni{ta dobro doneti ni Jugoslaviji ni onima koji su se odlu~ili na takvo politi~ko nasilje”.157

kasarne. Sve su to neprihvatljivi stavovi, koji `ele da nam nametnu ultimativno, da potpi{emo, ina~e }e nas ekskomunicirati, nastaviti razgovore sa onima koji to prihvataju i nas optu`iti za rasturanje Jugoslavije. Slobodan ka`e da je bolje da u|emo u dalji krug razgovora nego da nas optu`uju da smo se sami isklju~ili. Podse}a me da i vojska misli sli~no. Jo{ }e razmotriti celu situaciju, ali o~ekuje veliki pritisak EZ na nas. Nada se da }emo u daljoj fazi ipak imati prostora i vremena da razja{njavamo na{u poziciju i da uspostavimo ravnopravniji tretman. Zaklju~ili smo da na sednici Predsedni{tva poku{avam da ostvarim neke ispravke dokumenata ako bude bilo mogu}e” (B. Jovi}, nav. dj., str. 380-381). 157 B. Jovi}, nav. dj., str. 381-382. Prilikom glasanja o Memorandumu o misiji posmatra~a Jovi} je rekao: “D`aba ti je govoriti, nema mogu}nosti za razgovor. I ja moram prihvatiti nametnutu sudbinu” (S. Mesi}, nav. dj., str. 212). O toj posljednoj sjednici Predsjedni{tva u punom sastavu Jovi} je zapisao : “1. septembar 1991. Sednica Predsedni{tva. Nastavak razmatranja dokumenata (ultimatuma) EZ. Mesi} je odmah tra`io da se izjasnimo glasanjem, jer evropska ‘trojka’ ~eka na{ stav (Do{la iako je nismo zvali). Ja iznosim primedbe na Sporazum o prekidu vatre i tra`im da Predsedni{tvo zauzme stav da treba demobilisati i razoru`ati i hrvatsku policiju iznad normalnog sastava od 20.000 ljudi i Hrvatsku gardu u celini, a da JNA treba da se povu~e u garnizone, a ne u kasarne. Mesi} i Drnov{ek insistiraju da se ni{ta ne menja. Lon~ar ih podr`ava. Ka`u, ko ho}e da potpi{e, ide dalje u razgovore, ko ne}e, mo`e da se isklju~i. Samo je preostalo da glasamo i tu nema vi{e {ta da se pregovara i razgovora. Na moje veliko insistiranje, slo`ili su se da ja sam pozovem Van den Bruka i da mu uka`em na primedbe, koje, ako bi se uklonile, daju mogu}nost da se dokumenti usvoje. Prekinuli smo sednicu da bih obavio taj razgovor. Van den Bruk je bio brutalno odbojan. Rekao mi je: ‘Ja nisam ovde do{ao da pregovaram s vama’. Nije hteo ni da ~uje ni za kakve promene. Bilo je jasno da pri`eljkuje isklju~enje Srbije i njenu izolaciju, kao i da postoji jasan dogovor s Mesi}em i Drnov{ekom.
389

Na sastanku Neformalne grupe - “[estorice”, 5. septembra, Kadijevi} je, poslije potpisivanja Sporazuma o prekidu vatre 1. septembra i Memoranduma o evropskim posmatra~ima, dao “ocenu situacije”,158 iznio vi{e “razmi{ljanja i stavova o vojsci”,159 a posebno slu~ajeve u kojima vojska mora biti spremna za rat,160 i dao vi{e prijedloga. Rat je, po Kadijevi}u, morao biti ofanzivan i visokog inteziteta, “jer bi druga~ije i{li u poraz”. Za nametanje ofanzivnog rata, po njemu, je bila potrebna mobilizacija u Srbiji i

Vratio sam se na sednicu Predsedni{tva i obavestio ih o rezultatu. Separatisti su likovali. O~ekivali su trijumf — da }u i ja i ostali iz Srbije i Crne Gore glasati protiv. Glasali smo za, uz izjave da se radi o ultimatumu sra~unatom na me|unarodnu izolaciju Srbije i Crne Gore, koji ne}e ni{ta dobro doneti ni Jugoslaviji ni onima koji su se odlu~ili na takvo politi~ko nasilje” (B. Jovi}, nav. dj., str. 381-382). 158 Isto, str. 382. S tim u vezi, Kadijevi} je naveo: “Sporazum o prekidu vatre je znak propasti hrvatsko-nema~ke linije i propast klopke koju su bili postavili Srbiji. Posle Sporazuma poku{avali su da vrate liniju sukobljavanja sa ciljem priznanja Slovenije i Hrvatske uz eventualno plave {lemove ili evropske vojske. Srbiji i Vojsci odgovara ubrzani po~etak Evropske konferencije o Jugoslaviji 7. i 8. o. m. Vojsci zato {to je njena izdr`ljivost vrlo ograni~ena. Cilj Hrvatske i Nema~ke je da se na brzinu ili nametne diktat ili iznudi priznanje Slovenije i Hrvatske, a to je izbegnuto. Francuzi i Englezi vide liniju prodora Nema~ke ka Balkanu i suprostavljaju se raspadu Jugoslavije i priznanju Hrvatske” (Isto). Milo{evi} je, tako|e, naveo da mu je Gr~ki ministar vanjskih poslova iznio sli~ne ocjene (Isto). 159 Isto. Kadijevi} je, po Jovi}u, iznio “slede}a razmi{ljanja i stavove o vojsci : — Vojska ne mo`e biti jedina savezna institucija za sklapanje i sprovo|enje primirja, nego deo celog sistema Federacije. - Transformacija vojske mora da se vr{i onako kako se vr{i transformacija Jugoslavije” (Isto). 160 Isto. Vojska je, po Kadijevi}u, morala biti spremna za rat u sljede}im slu~ajevima : “1. Ako se od strane Hrvatske nastavi sa provokacijama i blokadama do nepodno{ljivih razmera i ako se vidi da bi to dovelo do raspada JNA. 2. Ako bi se u kona~nim re{enjima i{lo na nametanje neprihvatljivih re{enja za srpski narod” (Isto).
390

Crnoj Gori, zatim Srba u Hrvatskoj, Bosni i Hercegovini “i ne{to Makedonaca i Muslimana”.161 Polaze}i od ocjene da je za takve odluke potrebna “uskla|enost politike i propagande, osobito u odnosu na ljude koji idu u rat”, Kadijevi} je, na tom zajedni~kom sastanku tra`io da se donese takva odluka.162 “[estorica” su primili k znanju Kadijevi}evu procjenu i prijedloge, s tim da se uskoro ponovo na|u i nastave “dalje razmatranje stanja i usmeravanje tokova doga|aja”.163 Agresija na Republiku Hrvatsku je po~etkom septembra 1991, i pored Sporazuma o prekidu vatre, nastavljena i poja~ana (Sporazum “nije osigurao mir. Rat je eskalirao”).164 Predsjedni{tvo je 3. septembra uzaludno zasjedalo u Beogradu. Evropska zajednica u Hagu usvojila je jo{ jednu deklaraciju o Jugoslaviji i donijela odluku da 7. septembra

161 Isto, str. 383. 162 Isto. Kadijevi} je tada govorio i o materijalnim resursima, finansiranju, nacionalnom sastavu JNA i dr., {to je Jovi} u svojim memoarima zabilje`io : “Materijalni resursi su delimi~no ograni~eni. U Ratnom vazduhoplovstvu su ograni~ena ubojna sredstva i gorivo. Finansiranje bi moralo biti ratno. Sada imaju u Narodnoj banci Jugoslavije 60 mld. din. ratne rezerve /8,6 milijardi DM — prim. S. ^./. Nacionalni sastav JNA bi se u tom slu~aju morao dalje bitno menjati. I bez toga se de{avaju svakog dana lomovi u porodicama i kod oficira. - Sloveniju i Hrvatsku treba u EZ izlo`iti sukobu sa Evropom. Podvla|ivati Evropi sve {to bude predlagala (o~uvanje Jugoslavije, novo ustavno re{enje i sl.). Evolucijom razgovora do}i }e do onoga {to nama odgovara, jer }e Hrvati i Slovenci ostati tvrdoglavi na otcepljenju i iznervirati Evropu. Na{ je koncept: Jugoslavija, ravnopravna zajednica, efikasna dr`ava, bez eksperimenata, samopredeljenje naroda. Ne treba da ulazimo u ‘crevca’ sa sitnim pitanjima nego da se dr`imo principa” (Isto). 163 Isto. 164 S. Mesi}, nav. dj., str. 213-215.
391

sazovu Konferenciju o Jugoslaviji, kojom }e predsjedavati lord Karington. General Kadijevi} izjavljuje da je “re`im u Hrvatskoj fa{isti~ki”, u toj republici djeluje “’neonacizam’, najve}a prijetnja srpskom narodu”. “Vjerovao” je “da nema armije u svijetu koja se bilo kada u istoriji na{la u nezavidnijem polo`aju od na{e, ostali smo bez dr`ave...”. Mirovna konferencija o Jugoslaviji otpo~ela je s radom 7. septembra u Hagu i odr`ana u nastavcima, pod predsjedni{tvom lorda Dejvida Karingtona.165

165 Isto, str. 215-232. Evropa je, po Mesi}u, shvatila da se u Hrvatskoj ne vodi rat hrvatskih Srba za njihova prava, nego da je rije~ o okupaciji hrvatskih teritorija, u cilju formiranja Velike Srbije (Isto, str. 213). Na Ha{koj mirovnoj konferenciji o Jugoslaviji, koju su sazvale zemlje ~lanice EZ, u~estvovali su ~lanovi Predsjedni{tva SFRJ, predsjednik SIV-a, {est republi~kih predsjednika, savezni sekretar za spoljne poslove, ministri spoljnih poslova EZ-a, predstavnici Evropske komisije, Evropske politi~ke kooperacije, KESS-a i predsjedavaju}i lord Karington. U~esnici su u zajedni~kom saop{tenju izjavili : “Mi, predstavnici Europske zajednice i zemalja ~lanica, kao i Jugoslavije i njezinih republika, sudjelovatelji otvaranja Konferencije o Jugoslaviji, okupili smo se u Pala~i mira u Haagu 7. rujna 1991. Zajedni~ki nam je cilj da donesemo mir svima u Jugoslaviji i prona|emo trajna rje{enja, pravedna kad je rije~ o svim njihovim legitimnim strahovanjima i te`njama. Da bismo to postigli, odlu~ili smo u sklopu Konferencije uspostaviti Arbitra`nu komisiju. Otvorenje dana{nje konferencije ozna~ava po~etak pregovaranja o budu}nosti Jugoslavije i njenih naroda, a rezultat tog pregovaranja mora po{tivati interese svih koji tu `ive. Obe}avamo da }emo tra`iti mirno rje{enje zasnovano na na~elima i obvezama dogovorenim u okviru procesa KESS. Odlu~ni smo da nikada ne primamo promjene bilo kojih granica koje ne bi bile izvedene mirnim putom i sporazumno. Ponavljamo na{u vjernost Pari{koj povelji za gradnju nove Europe, u~vr{}enju i ja~anju demokracije kao jedinog sustava, koji treba upravljati svima nama. Sve~ano objavljujemo svoju volju da u~inimo sve {to je u na{oj mo}i da konferencija o Jugoslaviji protekne u miru, uz nadzor prekida vatre i svih elemenata koji su za to potrebni i da se time pridonese mirnom rje{enju”. Usvojenu zajedni~ku izjavu potpisali su svi u~esnici. Dogovoreno je da 12. septembra po~ne sa radom Arbitra`na komisija (K. Rotim, nav. dj., knj. 1, str. 144).
392

Krajem prve i po~etkom druge sedmice septembra agresija na Republiku Hrvatsku je poja~ana.166 I Evropa je, ne samo Hrvatska, bila u {oku, a Amerika je “duboko razo~arana degeneracijom politi~ke svijesti u Jugoslaviji i o`ivljavanjem najni`ih strasti u nacionalisti~kim politi~kim krugovima Srbije, ali i Hrvatske i Slovenije”, te im ni “ha{ka konferencija ne daje nade u uspjeh”.167 U nemogu}nosti da u neposrednom razgovoru i na sjednici Predsjedni{tva kontaktira Kadijevi}a, Mesi} je 11. septembra iz Zagreba, generalu uputio pismo, u kome je, pored ostalog, ukazao na izvaninstitucionalno djelovanje JNA.168 Za takvo djelovanje JNA

166 Isto, str. 233. Nakon povratka iz Haga Mesi} je zatekao radni sto “prekriven izvje{}ima o ja~anju agresije: izvedeni su u~estali napadi na industrijsku zonu Siska, minobaca~i razaraju Novsku, Gradi{ku, Gospi} i Oto~ac, svje`e trupe, s prisilno mobiliziranim ljudima u sastavu Banjalu~kog korpusa, gomilaju se na boji{tu kod Oku~ana... Ni spomena o realiziranju Sporazuma o primirju i povla~enju vojske u vojarne. Uzaludne su i molitve Svetog Oca Pape za mir u Hrvatskoj i Jugoslaviji (Ivan Pavao II pozvao je osam stotina milijuna katolika da ustraju u mirotvornoj molitvi). Stravi~no odjekuju vapaji iz Kru{eva i Oto~ca, iz prognani~kih zbjegova Lovin~ana, Svetoro~ana i Ri~i~ana, iz Vrlike, iz Vukovara i Sarva{a, iz Baranje... Gore hrvatska sela u zapadnom Srijemu, eksplozije potresaju Vukovar i Osijek, a od 10. rujna po~inju i napadi jugovojske na Karlovac” (Isto). 167 Isto. Lorens Iglberger (Lawrence Eagleburger) je izjavio kako “rukovodstvo Srbije ide na stvaranje velike Srbije... Milo{evi} je spreman pustiti Sloveniju i dio Hrvatske da se osamostale, ali pod uvjetom da u veliku Srbiju u|e Bosna i Hercegovina, dijelovi Hrvatske i, vjerovatno Makedonija” (Isto, str. 233-234). I rukovodstvo Amerike je, po Mesi}u, pouzdano znalo da rukovodstvo Srbije “tijesno sara|uje s JNA u osvajanju dijelova Hrvatske” (Isto, str. 234). 168 Isto, str. 237. Za “izvaninstitucionalno djelovanje” JNA Mesi} je naveo nekoliko primjera : “ - sve odmetni~ke skupine naoru`ala je JNA i pru`a im za{titu; - mobilizaciju Srba u TO izvr{ila je Armija ili je tolerirala tu mobilizaciju, pa onda TO jedinice djeluju pod jedinstvenom komandom JNA ili uz njihovo znanje, ~ine}i i nad civilnim stanovni{tvom zlo~ine kakvi nisu zapam}eni niti za vrijeme II svjetskog rata; - jedinice pod komadnom generala Nikole Uzelca iz I. vojne oblasti te{kim naoru`anjem sa teritorija BiH napadaju hrvatske gradove i naoru`anjem sa
393

glavnu je odgovornost, po Mesi}u, snosio SSNO i General{tab OS SFRJ, odnosno generali Kadijevi} i Ad`i}, koji su se “oteli” kontroli Vrhovne komande i djelovali po politi~kim upustvima rukovodstva Srbije. S obzirom da je vojno rukovodstvo uporno vr{ilo opstrukciju provo|enja odluka Vrhovne komande, Mesi} je istoga dana izdao Naredbu o povla~enju vojske u kasarne u roku od 48 sati.169
teritorija BiH napadaju hrvatske gradove i sela, a isti general izjavljuje predsjedniku Vlade BiH da }e tako biti dok se policijske snage Republike Hrvatske ne predaju (Kostajnica); - ratni zlo~ini tzv. TO u Baranji i Srijemu izvr{eni su uz aktivnu podr{ku i pomo} JNA (JNA je zauzela Baranju i predala je ekstremnim skupinama koje sada {alju ultimatume Republici Hrvatskoj, a uz ~etnike potpisuje se i aktivni major JNA Borivoje Dobrokesa); - u BiH uhi}enog je Milana Marti}a, za kojim je zbog utvr|enih zlo~ina raspisana tjeralica, general-major Aleksandar Vasiljevi} vojnim helikopterom prevezao u Knin kao narodnog heroja; - JNA s teritorija BiH i Srbije te{kim artiljerijskim oru`jima i tenkovima razara hrvatske gradove i sela (Kostajnica, Vukovar i dr.); - general Aksentijevi} iz V. vojne oblasti sa cini~nim smije{kom iznosi na HTV-u da je povla~enje JNA u kasarne osobno mi{ljenje predsjednika Predsjedni{tva SFRJ, ~ime se grubo ogrije{io o zakone na koje se on i drugi starje{ine JNA vole pozivati; - JNA zauzela oda{ilja~e HTV-a za potrebe TV Beograda (Slavonija, Dalmacija, Lika)” — Isto, str. 237-238. 169 Isto, str. 238-239; K. Rotim, nav. dj., str. 147. To je nare|enje u cjelosti glasilo: “da se sve jedinice povuku u svoje vojarne u roku od 48 sati, a jedinice koje su uz pomo} odmetni~kih skupina zauzele podru~je op}ine Beli Manastir da se s tog podru~ja povuku u roku od 72 sata, od trenutka objave ove naredbe u sredstvima priop}avanja. Svi vojni zapovjednici koji se oglu{e i ne izvr{e odluke Predsjedni{tva SFRJ o povla~enju Armije u vojarne sami se stavljaju izvan zakona. Povla~enjem jedinica JNA u vojarne i raspu{tanjem tzv. TO - koja je nezakonito mobilizirana, jer za takovu mobilizaciju nema odluke Predsjedni{tva SFRJ — ostvarit }e se uvjeti za razrje{enje krize mirno i uz demokratski dijela svih relevantnih ~imbenika. Jedino povla~enjem Armije u vojarne mogu}e je osigurati djelovanje pravne dr`ave i svih njenih insitucija... Vojni zapovjednici koji se oglu{e i ne izvr{e odluke Predsjedni{tva SFRJ o povla~enju Armije u vojarne sami se stavljaju izvan zakona...” (S. Mesi}, nav. dj., str. 238) Jovi} pi{e da je Mesi} “bez sednice Predsjedni{tva sam doneo ‘Naredbu’ da se vojska povu~e u kasarne”. Tu Mesi}evu naredbu rukovodstvo Velikosrpskog pokreta
394

Vojno rukovodstvo je odbilo izvr{iti Nare|enje predsjednika Predsjedni{tva SFRJ o povla~enju jedinica JNA u kasarne. Sljede}eg dana general Kadijevi} je odgovorio Mesi}u (telefaksom, sa oznakom “uru~iti odmah”, istina na adresu Predsjedni{tva). U pismu je general u vi{e ta~aka, izme|u ostalog, tvrdio kako “JNA ne snosi odgovornost za ljudske `rtve i za razaranje..... Pripadnici i jedinice JNA otvarali su vatru samo radi vlastite za{tite...”, te da se vojska “ne}e povu}i u kasarne”.170 Time je JNA djelovala izvaninstitucionalno i prakti~no je izvr{ila vojni udar.171 Dvanestog septembra odr`an je sastanak “[estorice” (“Nastavak sastanka u istom sastavu”, kao od 5. septembra). Polaze}i od re~enog na pro{lom sastanku, “[estorica” su odlu~ili da je za njih Mirovna konferencija “po`eljan i pravi put, a neminovan rat ako se steknu uslovi”, o kojima su pro{li put razgovarali. Ocijenjeno je da }e Hrvati “pre isforsirati rat nego {to }e Konferencija uspeti”.172

je, tvrdi Jovi}, ocijenilo “kao stvaranje razloga za napad na vojsku u Hrvatskoj. Ako vojska ne ‘poslu{a’ proglasi}e je odmetnutom od vlasti i okupatorskom u Hrvatskoj. Smisao je da se lak{e objasni i opravda agresija Hrvatske na Vojsku. Ustvari, priprema objavu rata vojsci. Me|utim, vojska nema pravo da po{tuje inokosne odluke takve vrste”, pi{e Jovi} (B. Jovi}, nav. dj., str. 385). Jovi} je tra`io i insistirao da Mesi}, predsjednik Predsjedni{tva SFRJ, “hitno sazove sjednicu Predsjedni{tva SFRJ radi razmatranja postupka predsednika Predsedni{tva SFRJ — izdavanje naredbe da se jedinice JNA povuku u kasarne, bez prethodne odluke Predsedni{tva SFRJ” (S. Mesi}, nav. dj., str. 241). 170 Isto, str. 239-241. Taj Kadijevi}ev odgovor je objavljen u: K. Rotim, nav. dj., str. 144-147. Sabor Republike Hrvatske je 3. avgusta usvojio Zaklju~ke, u kojima je iznio zahtjev da se JNA bez odlaganja povu~e s teritorije Republike Hrvatske. Po{to se JNA oglu{ila na te zaklju~ke i nastavila sa agresijom, hrvatske snage su po~etkom septembra otpo~ele sa pritiskom na kasarne. Naredbu predsjednika Predsjedni{tva SFRJ Stipe Mesi}a od 11. septembra za povla~enje jedinica JNA u kasarne u roku od 48 sati, vojno rukovodstvo je odbacilo kao nezakonitu (D. Marijan, JUGOSLOVENSKA NARODNA ARMIJA..., str. 306). 171 K. Rotim, nav. dj., str. 147; B. Mamula, nav. dj., str. 186-187. 172 B. Jovi}, nav. dj., str. 383.
395

Istoga su dana general Kadijevi} i admiral Brovet razgovarali sa Ficrojem Meklejnom (Fitzroy Meclean - izaslanik Velike Britanije pri Vrhovnom {tabu NOV i POJ u Drugom svjetskom ratu), koga je u Jugoslaviju poslao lord Karington, predsjednik Evropske konferencije o Jugoslaviji, i ambasadorom Velike Britanije. Kadijevi} je, govore}i o mogu}em rje{enju jugoslovenskog pitanja, deklarativno naveo da je najbolje — cjelovita Jugoslavija, s tim {to nije ispustio da naglasi da, ukoliko navodno to ne bi moglo, onda mo`e — “su`ena” Jugoslavija: “Srbija i Crna Gora i jo{ ko `eli”.173 Pri tome je namjerno “zaboravio” da pojasni {ta je i na koji je narod mislio pod formulacijom “i jo{ ko `eli”. Navode}i ~injenicu da se “o budu}nosti Jugoslavije” mora “brzo odlu~ivati”, vojno rukovodstvo je, pored poruke da se “prekid vatre u Jugoslaviji ne}e lako posti}i...”, ukazalo na postojanje opasnosti “od pro{irenja sukoba na BiH”, poslije ~ega bi navodno “bilo mnogo te`e iza}i iz haosa”.174 To je bio javni nagovje{taj za njihov planirani osvaja~ki pohod na Bosnu, koji je ubrzo uslijedio. Milo{evi} je 12. septembra, na poziv Miterana (Francois Mitterand), boravio u Parizu,175 gdje ga predsjednik Francuske ubijedio da prihvati

173 Isto, str. 384. 174 Isto. Glavne poruke generala Kadijevi}a i admirala Broveta su, po Jovi}u bile : “Ukazano im je da se prekid vatre u Jugoslaviji ne}e lako posti}i ako oni ne zaustave Nemce, koji uti~u na Hrvate, podsti~u ih i poma`u. To je klju~ njihove mo}i, ako je imaju. O budu}nosti Jugoslavije moralo bi se brzo odlu~iti, jer postoji opasnost od pro{irenja sukoba u BiH, posle ~aga bi bilo mnogo te`e iza}i iz haosa” (Isto). Kadijevi} i Brovet su bili zadovoljni {to su obmanuli Meklejna i britanskog ambasadora (Isto). 175 Isto. Milo{evi} je, po Jovi}u, “boravio u Parizu na poziv Miterana. Evolucija Miterana od jasne podr{ke Srbiji, do priklanjanja drugim opcijama, obja{njeno je Milo{evi}u, jeste u funkciji unutra{njih politi~kih potreba. Verovatno, ali za{to da svoje unutra{nje politi~ke potrebe podmiruju na na{u {tetu? Miteran je ubedio Milo{evi}a da treba da prihvati formiranje evropske arbitra`e koja }e ‘po{teno’ proceniti {ta se stvarno u Jugoslaviji de{ava i {ta treba da se radi” (Isto, str. 384-385).
396

formiranje evropske arbitra`e, a Ante Markovi} je poku{ao da izvr{i rekonstrukciju Vlade.176 Za rukovodstvo Velikosrpskog pokreta (“i za politi~ko rukovodstvo Srbije i za JNA”) su “status, izdr`ljivost vojske i definitivno politi~ko rje{enje pitanja Srba u Hrvatskoj sudbinska pitanja”.177 Za njihovu realizaciju je, po ocjeni vojnog rukovodstva, trebalo raspolagati sa dovoljnim brojem `ive sile. Me|utim, general Kadijevi} je tada tvrdio da sa raspolo`ivim snagama nisu spremni za rat sa Hrvatskom. Stoga je, po njemu, bila neophodna mobilizacija, jer, ukoliko rat “po~ne, vrlo verovatno }e se razviti u op{ti sukob”. Insistirao je na dva paralelna procesa — pregovori o miru i spremanje za rat. Istovremeno je ocijenio da je “i za jedno i za drugo klju~na ta~ka mobilizacija”, koja je, po njemu, “otpo~ela sa oko 5.000 ljudi”, pri ~emu je odziv bio pora`avaju}i — 25%.178 Mobilizacijom novih jedinica trebalo je, prema planu RAM, “izrezati” Hrvatsku i prisiliti je na kapitulaciju : “1. Prese}i Slavoniju pravcem Oku~ani — Pakrac — Daruvar. 2. Izbiti na liniju Vinkovci — Osijek i spojiti se dolinom Drave sa vojskom od Daruvara. 3. Probiti se linijom Petrovac — Karlovac i spojiti se sa jedinicama iz tog rejona, kojima bi se priklju~ile one iz Slovenije. Prese}i Zagreb s juga. 4. Probiti se prema Jadranu na liniji Zadar — [ibenik — Split. 5. Prese}i Hercegovinu i Hrvatsku na liniji Mostar — Plo~e”.179

176 Isto, str. 385. Poku{aj Ante Markovi}a da izvr{i rekonstrukciju Vlade “[estorica” su ocijenili “kao manevar za sopstvenu rehabilitaciju i u~vr{}ivanje polo`aja, ali i kao `elju da smeni one koji mu se ne dopadaju, pre svega Veljka Kadijevi}a. Ne}emo to podr`ati” (Isto). 177 Isto. Ukazuju}i na ta “sudbinska pitanja”, Jovi} navodi kako im u Evropskoj zajednici “uporno preporu~uju uzdr`ljivost, ali i tome ima granice”. 178 Isto. To je, po Kadijevi}u, bilo “veoma zabrinjavaju}e”, te nije bio siguran “da bi bilo druga~ije i ako rat po~ne”. 179 Isto, str. 386. Ta mobilizacija nije uspjela.
397

Sredinom septembra 1991. komande, jedinice i ustanove JNA u Hrvatskoj, zbog neuspjeha mobilizacije, na{le su se u izuzetno te{koj situaciji. Zauzeti su svi manji i jedan broj ve}ih garnizona i skladi{ta; u Gospi}u je predata kasarna, a Teritorijalna odbrana je napustila podru~je koji je dr`ala; ugro`ena je i Korenica; pao je i garnizon Virovitica (sa 200 ljudi); garnizon \akovo se predao bez borbe; zauzeto je i oko 60 manjih objekata sa po 10-20 ljudi; na izmaku su bile snage u Vara`dinu i Bjelovaru, a okru`eni su Zagreb, Jastrebarsko i dr.; od Rijeke do Splita svi su garnizoni bili ugro`eni; Dalmacija je u cjelini bila odsje~ena (vojno); garnizon Plo~e je zauzet; u okru`enju su bili Vinkovci i Na{ice; garnizon u Vukovaru je bio deblokiran, “ali grad nije zauzet”; garnizon u Slavonskom Brodu je zauzet. JNA je dr`ala rejon Oku~ana, a 9. korpus je postigao “dobre rezultate”. U cjelini, situacija je za JNA bila povoljna za ofanzivna dejstva preko Oku~ana i Pakraca, gde je Slavoniju trebalo presje}i na dva dijela, ali nije bilo “morala kod vojske”. U isto~noj Slavoniji vojvo|anske brigade su se razbje`ale. Sredinom i u drugoj polovini septembra (ta~nije 20. septembra) najkriti~nije je bilo u Gra~acu i Krajini, preko koga su Hrvati mogli izvr{iti prodor prema Kninu. Stoga je trebalo oja~ati front vojskom, koje tada zbog toga {to mobilizacija nije uspjela, nije bilo.180 Jovi} je u razgovorima sa rukovodstvom Velikosrpskog pokreta ponovo postavljao, po njemu, “klju~no pitanje, po ko zna koji put”, pitanje koje ga stalno okupiralo: da li je njima cilj da vojskom brane “nove granice naroda koji `ele da ostanu u Jugoslaviji” ili da sru{e hrvatsku vlast? On se, pored toga, pitao “za{to nam treba op{ti sukob po dubini hrvatske teritorije?”181 U odgovoru na to i sli~na pitanja Jovi} tvrdi da nije imalo “mnogo razumevanja”, jer je vojska “jo{ uvek opijena Jugoslavijom, iako smo sto puta razgovarali da je to vi{e nerealno”. On je smatrao da “imamo sasvim dovoljno vojske ako iz Slovenije i Hrvatske sve snage povu~emo na budu}e granice”182 - granice Velike Srbije. Pri

180 Isto. 181 Isto, str. 385. 182 Isto.
398

tome se on bojao “da }e zbog toga biti jo{ mnogo nesporazuma i te{ko}a”. “Rasplinuti vojsku po Hrvatskoj”, za njega je bila “glupost, a jo{ manje je razumno da im mi obaramo vlast”, jer su je sami birali ” — neka im je”.183 U Igalu je 17. septembra 1991. Karington prisilio Milo{evi}a i Kadijevi}a, s jedne, i Tu|mana, s druge strane, da potpi{u primirje o potpunom prekidu vatre. Sljede}eg je dana Ante Markovi} zatra`io smjenu Veljka Kadijevi}a i Staneta Broveta zbog toga {to je Kadijevi} tajno i{ao u Moskvu na sastanak sa ministrom odbrane Jazovom i naru~io veliki broj helikoptera, aviona i raketnih sastava. Istoga je dana Markovi} na sjednici SIV-a obavijestio o razgovoru Milo{evi}a i Karad`i}a, u kojoj je lideru SDS-a Bosne i Hercegovine (telefonom) naredio da stupi u vezu s generalom Uzelcem u Banjoj Luci, radi realizacije ratnog plana pod {ifrom “RAM”.184 Velikosrpski pokret je istrajavao na realizaciji planirane operacije “RAM” visokog intenziteta, sa ciljem da porazi Hrvatsku i izbije na granice zaplanirane Velike Srbije. Anga`ovanjem Ratne mornarice i glavnine Ratnog vazduhoplovstva trebalo je blokirati Hrvatsku iz vazduha i sa mora, a upotrebom novih motorizovanih oklopnih, mehanizovanih i motorizovanih brigada kopnene vojske na vi{e pravaca ispresjecati Tu|manov “perec” i prisiliti ga na kapitulaciju. Ratna mornarica OS SFRJ je 17. septembra 1991. uvela pomorsku blokadu jadranskih luka i pru`ala vatrenu podršku djelovanju jedinica vojnopomorskih sektora i kopnene vojske s te`ištem u podru~ju gradova Dubrovnika, Splita, Zadra, Šibenika i Plo~a.185 Pored Ratne mornarice, na jugu Hrvatske su djelovale i dvije operativne grupe JNA. Na pravcu Mostar - Split djelovao je 37. (U`i~ki) korpus iz Srbije, koji je, u sadejstvu sa 2. (Podgori~kim) korpusom, od druge polovine septembra 1991. okupirao isto~nu i srednju Hercegovinu, {to je predstavljalo po~etak agresije na Republiku Bosnu i Hercegovinu.

183 Isto. Jovi} je na kraju zaklju~io kako ih neodlu~nost vojske mo`e skupo ko{tati. 184 S. Mesi}, nav. dj., str. 236-247; K. Rotim, nav. dj., str. 142. Vidi : str. 494-495 i 578-581. 185 D. Marijan, nav. dj., str. 313.
399

Me|utim, zbog slabog odziva rezervista zadatak 37. korpusa je sveden na osiguranje aerodroma u Mostaru i zastrašivanje nesrpskog stanovništva. Isto~no od 37. korpusa djelovale su snage 2. (Podgori~kog) korpusa i 9. vojnopomorskog sektora Boka. Njihova djelovanja prema Dubrovniku koordinirala je Operativna grupa za ju`nu Hercegovinu i Dalmaciju, odnosno 2. operativna grupa.186 “[estorica” su 20. septembra nastavili razgovor u istom sastavu. General Ad`i} je obavijestio o “zauzimanju svih manjih i nekih ve}ih garnizona i skladi{ta na teritoriji Hrvatske”, odnosno o porazima JNA u Hrvatskoj, prije svega, zbog neuspjeha mobilizacije, usljed ~ega je trebalo praviti “redukovani plan”.187 Jovi} je “lepu” informaciju o tome kako je u Bosni i Hercegovini “nastao otpor muslimana protiv vojske koja je krenula iz Srbije prema Krajini i Oku~anima, kao i iz Crne Gore prema Mostaru”, obrazlo`io rezultatom “oklevanja da se vojska povu~e na budu}e granice”. Imaju}i to u vidu, on je ocijenio kako }e “nam sada biti mnogo te`e da vodimo dalje akcije zbog ovako glupih poraza”, koji su, po njemu, bili “apsolutno nepotrebni”.188 Na sastanku “[estorice” u okrnjenom sastavu (Kadijevi} nije doveo Ad`i}a, a Kosti} Bulatovi}a), 24. septembra, Kadijevi} je, upla{en izglednim porazom, i djeluju}i “veoma zbunjeno, skoro izgubljeno”, govorio o porazu vojske, dezerterstvu, nedostatku motivacije, opasnosti od izdaje “jo{ uvek velikog broja Hrvata u vojsci, o velikom nepoverenju Srba i prema lojalnim nesrpskim oficirima, o drami ljudi i porodica”. Da bi “izbegao najgore”, naveo je “da bi momentalno morao da smeni 2.000 oficira”, {to je bilo “veoma te{ko”. Milo{evi} mu je dobacio da ih smijeni, te “da je trebalo i ranje”, {to je general jedva to podnose}i, odgovorio kako je “lako pri~ati”.189

186 Isto. 187 B. Jovi}, nav. dj., str. 386. 188 Isto, str. 386-387. S tim u vezi, on je postavio pitanje: “[ta }e nama {partanje po Hrvatskoj? Za{to nam je potrebna njena kapitulacija”. Po njemu se “stvar svodi na to da izbavimo zarobljene vojnike po kasarnama” (Isto). 189 Isto, str. 387.
400

Kadijevi} je zatim zaklju~io kako }e vojska “izgubiti rat protiv Hrvatske ako se ne osigura motivacija i uspjeh mobilizacije”. Me|utim, to se, po njemu, nije moglo ostvariti “sa polulegalitetom Jugoslavije”. Stoga je insistirao da Srbija i Crna Gora treba da proglase vojsku svojom i preuzmu komandu, finansiranje, rat i sve drugo. Naveo je da svi generali u General{tabu, koji su Srbi, osim jednog, “to tra`e i tako misle”.190 Dugo je trajala rasprava Milo{evi}a, Jovi}a i Kadijevi}a. Nisu se slo`ili sa generalovom ocjenom da je vojska pred porazom ni da je mobilizacija toliko podbacila, jer je Kadijevi} dobio 50.000 ljudi. Milo{evi} i Jovi} nisu mogli prihvatiti zahtjev da se vojska li{i jugoslovenskog naziva i naslje|a zajedni~ke dr`ave, jer bi time Srbija i Crna Gora “potpuno izgubile sve prednosti, i politi~ke i vojne, u postoje}em sukobu i sporenju”. Oni su pri tome postavili pitanje “kako oni (tj. vojno rukovodstvo — prim. S. ^.) to misle da srpsko — crnogorska vojska vodi rat sa Hrvatskom i da je porazi?!”191 Na kraju su se razi{li, “sa ponovnim zahtevom da se po{tuje dogovor da vojska napu{ta teritorije gde nema Srba i da brani one gde se gra|ani izja{njavaju da `ele da ostanu u Jugoslaviji”. Me|utim, Kadijevi} je ostao pri svom stavu, “ne spore}i da }e nastaviti borbu”.192
190 Isto. 191 Isto. 192 Poslije odlaska Kadijevi}a i Branka Kosti}a, Milo{evi} i Jovi} su ocijenili “da je Veljko izgubljen i da bi se vrlo rado izvukao na kukavi~ki na~in”, te da je njegov “moral na nuli”. U vojnom rukovodstvu su se septembra 1991. “lomila koplja” i u vezi sa formulisanjem ciljeva budu}eg anga`ovanja JNA. Pojedinci su se zalagali za progla{avanje op{te mobilizacije i pokretanje vojne ofanzive kojom bi bio slomljen otpor hrvatskog re`ima na cijeloj teritoriji Republike Hrvatske. Me|utim, najve}i broj generala bio je protiv toga, pri ~emu su se otvoreno zalagali za povla~enje JNA na etni~ke granice srpskog naroda. Te granice je trebalo da budu sjeverozapadne granice nove Jugoslavije (Profil, br. 16, str. 108). Jedan broj generala se, iznose}i stavove i opredjeljenja novog ustrojstva JNA, zalagao da se JNA mora “~vrsto i jasno” osloniti na narode koji je prihvataju kao svoju. To su, po njima, srpski i crnogorski narod “a delom i muslimanski i makedonski”. Etni~ke granice tih naroda, u fazi raspleta jugoslovenske krize (septembar 1991.), trebalo je da postanu i granice koje JNA mo`e i mora braniti. Jugoslavija u tim granicama je, po njima, “stvarna domovina pripadnika JNA”, te su tvrdili da ne mogu i ne smiju ostati bez otad`bine. Za

401

^etiri dana kasnije (28. septembra, nedjelja) “[estorica” su se u punom sastavu, na zahtjev Kadijevi}a, ponovo sastali.193 General je iznio “ocenu situacije”. Govorio je o stanju na rati{tu, gdje su “svi srpski krajevi u Hrvatskoj oslobo|eni”,194 referisao o stanju u vojsci195 i procijenio kako su razgovori o mirnom rje{enju krize “bez izgleda na uspeh ukoliko ne uspe vojna opcija”.196 Pri tome je Kadijevi},

zastupnike takvih shvatanja septembra 1991. SFRJ vi{e nije postojala, ~ime je JNA “ostala bez sopstvene dr`ave i na{la se u bezvazdu{nom prostoru” (Isto, str. 108-109). U velikom dijelu armijskog kadra septembra 1991. nisu bili jasni ciljevi za koje su se tada borili, iz ~ega su proisticale ogromne posljedice. Zbog toga je jedan broj tog kadra, uklju~uju}i i jedan broj generala, me|u kojima i Vuka Obradovi}a, smatrao da bi ciljevi za koje se JNA tada borila “morali da se kre}u u granicama za{tite etni~kih granica naroda” kome su pripadali i spa{avanje pripadnika JNA “izvan tih etni~kih granica kombinacijom politi~kih, me|unarodnih, vojnih i svih drugih mogu}ih aktivnosti”. Po njima se JNA morala ~vrsto “vezati za narod Krajine, za narod Baranje, Slavonije i Zapadnog Srema...” (Isto, str. 109). 193 Isto. Jovi} je do{ao iz svog Nik{i}a, gdje je provodio vikend. 194 Isto, str. 387-388. S tim u vezi, Kadijevi} je naveo : “- Svi srpski krajevi u Hrvatskoj su oslobo|eni. Ostalo je ne{to me{ovitih naselja, koje }e uskoro osloboditi. - Deo garnizona iza fronta je u vrlo te{koj situaciji. Izvla~e se jedan po jedan. Zamisao je da se upotrebom snaga iz dubine, mobilisanih i aktivnih, u~vrsti zauzeta teritorija i obezbedi normalna komunikacija sa garnizonima, ili da se izvuku sa sada{njih lokacija. Da je mobilizacija uspela nijedan garnizon ne bi pao” (Isto, str. 388). Jovi} je pitanje izvla~enja garnizona sa tada{njih lokacija, o kojima je govorio Kadijevi}, u svojim memoarima zabilje`io: “Ne obja{njava /general Kadijevi} — prim. S. ^./ za{to ih nije povukao, kad smo mi govorili, na nove granice, a to je mogao”. 195 Isto. Referi{u}i o stanju u vojsci, Kadijevi} je iznio sljede}e : “Postoji organizovan rad na razbijanju vojske. Sada je najaktivniji udar od strane srpskih opozicionih snaga. U poslednja tri dana su poku{ana tri pu~a: u ratnom vazduhoplovstvu, u VMA i u Gardijskoj brigadi. Svuda su iste parole i isti zahtevi. Tra`e da se Predsedni{tvo SFRJ, Vrhovna komanda i vojska o~iste od izdajnika i da ostanu samo Srbi i Crnogorci. Nema se poverenja u Kadijevi}a i Broveta. Tra`e se ljudi koji }e sve ‘o~istiti, sru{iti, pobiti...’. Nikakvi se argumenti ne uzimaju u obzir” (Isto). 196 Isto. Po njemu je taktika SAD, Njema~ke i Hrvatske “da se vo|enjem pregovora ide na razoru`anje JNA po svim osnovama”.
402

ocjenjuju}i dotada{nje anga`ovanje JNA na jugoslovenskim prostorima, zaklju~io da se njeno borbeno anga`ovanje “prakti~no svodi na za{titu srpskog naroda i onih koji `ele s njim da ostanu u istoj dr`avi”.197 Kadijevi} je na tom sastanku opet pokrenuo pitanje dr`ave. Ponovo je insistirao na ponudi koju je iznio i na pro{lom sastanku, da se JNA preda Srbiji i Crnoj Gori. Po{to, po njemu, Srbija i Crna Gora ”nemaju svoju vojsku”, on je predlo`io iznala`enje formule “da se JNA preda u ruke onim narodima koji `ele da ostanu u Jugoslaviji”.198 Do{lo se do procjene da je sa me|unarodnog stanovi{ta to lo{e. Me|utim, “sa stanovi{ta volje srpskog naroda da se anga`uju u svojoj armiji”, to je, po Kadijevi}evom mi{ljenju, mo`da bilo bolje.199 Rukovodstvu Velikosrpskog pokreta politi~ki razlozi, bolje re~eno razlozi “operativnog maskiranja” vo|enja operacija u ovom neobi~nom ratu, nisu dozvoljavali da “izlaze” iz Jugoslavije, jer bi to “za budu}i rasplet jugoslovenske krize Srbiju i Crnu Goru vodilo u nepovoljnosti, a tu srpsko-crnogorsku vojsku u poziciju ‘agresora’ na srpskim prostorima van Srbije”.200

197 Isto. O razgovorima koje je Kadijevi} vodio u okviru JNA, pi{e Jovi}, “brzo razuveri ljude koji druga~ije misle, ali se isto tako brzo {iri nepoverenje prema njemu i Brovetu. Misle da su sve to mogli br`e srediti. Ne vodi se ra~una o okolnostima. To je tipi~an primer specijalnog rata. Slu`ba vojne bezbednosti nije mogla da pohvata konce otkuda sve to dolazi. Verovatno iz jednog centra. Mihalj Kertes /republi~ki funkcioner, narodni poslanik u Skup{tini Srbije — prim. B. J./ je ~esto u kontaktima sa odre|enim ljudima iz JNA preko kojih se taj val intenzivira. Fakti~ki, sumnja u Kertesa. Spremnost Srba iz Srbije da se anga`uju u borbama u Hrvatskoj je nezadovoljavaju}a. Tra`e akciju, a ne}e u njoj da u~estvuju, pa kritikuju {to akcije nema! Navodi brojne brigade koje odbijaju da idu u borbu” (Isto). 198 Isto. 199 Isto, str. 388-389. 200 Isto, str. 389. Jovi} se “~udio” kako to Kadijevi} nije uva`avao. Kadijevi}eva konstatacija da su se dogovorili da ostvaruju stalnu koordinaciju, koja je, po njemu, “i bila, ali je svako radio svoj posao, pa je koordinacija bila neadekvatna potrebama”, Jovi} je prokomentarisao kako se vidi “da je deprimiran. Ka`e, ranije je imao obi~aj da predla`e {ta treba ~initi, ali sada mo`e i presko~iti”.
403

U cilju ja~anja JNA, Kadijevi} je iznio vi{e prijedloga,201 te pitao Milo{evi}a za{to “nikada nije javno istupio u korist vojske i mobilizacije”, govorio “o brojnim psiholo{kim traumama i problemima oficira i generala iz me{ovitih porodica i brakova”, izrazio i li~nu spremnost “na svaki potez u op{tem cilju”202 i dao ocjenu situacije na rati{tu.203 Razmatraju}i, na zahtjev Jovi}a i Milo{evi}a, kadrovske promjene u JNA, o kojima su se dogovorili, vo|en je o{tar razgovor, posebno u vezi

201 Isto. S tim u vezi, on je rekao : “ - Mora se sve u~initi da se vojska stabilizuje i oja~a, da bi se kasnije uspelo u pregovorima; - Treba na}i na~ina da deo Predsedni{tva SFRJ /vjeran Milo{evi}u — prim. S. ^./ i formalno i fakti~ki preuzme rukovo|enje i komandovanje oru`anim snagama zemlje; - Da taj deo Predsedni{tva SFRJ obelodani svoj odnos prema JNA i da donese potrebne odluke; - Mora se obezbediti da vojni obveznici budu vojska, a ne politi~ki problem vojske; - Mora se obezbediti novac za vojsku; - Treba dalje vr{iti kadrovske promjene u vojsci” (Isto). 202 Isto. To je, po Jovi}u, zna~ilo da je Kadijevi} bio spreman i na ostavku “ako mu budemo zatra`ili”. 203 Isto. Kadijevi} je tada ocijenio da je situacija na rati{tu povoljna, izri~ito tvrde}i “da je ova vojska sa jo{ mo`da dve brigade sasvim dovoljna da se potpuno izvr{i zadatak”. Tu njegovu ocjenu Jovi} je prokomentarisao tako {to je naveo da je general do tada govorio “da mu treba op{ta mobilizacija. Valjda se u glavi vratio na srpske granice” (Isto). Situaciju na rati{tu Kadijevi} je prikazao na sljede}i na~in : “Kninski korpus je oja~an i tamo je stanje dobro. Prodor prema Pakracu je Hrvatskoj kost u grlu. I tamo je stanje stabilno. Na Baniju i Kordun poslate su jo{ 2 brigade, jedna prema Petrinji, druga prema Karlovcu. Ako bismo imali jo{ dve brigade (jednu za Knin, drugu za Oku~ane) sve bi bilo u redu. Na sektoru Dubrovnik stanje je solidno. I sa tog sektora (granica Crne Gore i Hercegovine) Valjevci su pobegli. Tamo se snage HDZ mogu lako likvidirati. Slavonija se sre|uje. Nemamo dovoljno pe{adije, a bez nje se ne mo`e. Kragujev~ani su pobegli, kao i Vojvo|ani. Sada se u Novom Sadu sprema jedna brigada. Izbi}e na liniju Osijek - Vinkovci i zauzeti Vukovar, ali je pe{adija neophodna” (Isto, str. 389-390).
404

sa pitanjem poraza u Sloveniji.204 General Ad`i} je govorio o stanju na frontu, ukazuju}i i na zlo~ine,205 i u zaklju~ku iznio vi{e prijedloga, koji

204 Isto, str. 390. O tome je Jovi} u svojim memoarima zabilje`io: “Tra`im od Veljka da nas obavesti da li se u Armiji vr{e kadrovske promene o kojima smo se dogovorili. Odgovara mi ljutito: ‘To tra`e i pu~isti’. Izgubio je `ivce. Uzvra}am mu: ‘Pro{li put si mi rekao da treba da se smeni 2000 ljudi. Ne treba tako da razgovara{, nego da referi{e{ {ta je ura|eno’. Izvinjava se. Ka`e da je mnogo ra|eno, ali su bili spre~eni ‘buka~ima’. Slobodan upada: ‘Kadrovske promene su prvo pitanje’. Veljko ga prekida: ‘Za{to smo u Sloveniji izgubili? Nisu Srbi hteli da idu u Sloveniju’. Ka`em mu da to ne mo`e biti ta~no. Njemu je, navodno, trebalo za Sloveniju 5000 ljudi. Zar da od 150.000 ljudi stalnog sastava JNA nije mogao da poja~a sastav u Sloveniju koliko mu treba. To mi li~i ne samo na pravdanje, nego i na bezrazlo`no prevaljivanje krivice na Srbiju” (Isto). U poku{aju Milo{evi}a da izbjegne konfrontaciju razgovarano je “o konsolidaciji u redovima JNA, kadrovskim promenama”. Me|utim, po Jovi}u je bilo jasno “da vojska poku{ava da na nâs prenese odgovornost za sopstvene gre{ke i poraze” (Isto). 205 Isto. General Ad`i} je obavijestio “o ‘raspu{tenosti’ krajinske vojske. Veliki broj ih je na kazanu JNA, ali ih nema na boji{tu. Potrebno je hitno formirati {tab koji }e sve staviti pod kontrolu. Ima pojava plja~ke van srpskih sela, {to se mora odmah spre~iti. U Lici je stanje lo{e. Slabo se bore. Niko ne zna koliko ima ustanika i na koga mogu ra~unati. Na Baniji je stanje i najbolje na frontu, ali ima velikog kolebanja me|u rezervistima. Iz Lozni~ke brigade pobeglo je 400 ljudi. Tvrdi da postoji organizovana delatnost za razbijanje srpskih jedinica. Sli~no osipanje srpskih rezervnih jedinica odvija se svuda. Jedna elitna jedinica Gardijske divizije do`ivela je rasulo — ostala je bez vojske odlaskom regruta posle odslu`enja vojnog roka, a popuna rezervistima nije uspela. Jedino je uspe{no mobilisana III brigada iz Po`arevca. Ona je izvukla iz blokade vinkova~ku jedinicu. II mehanizovana brigada (Valjevci) kompletno je pobegla. To su ortodoksni srpski nacionalisti. Sada u [idu stoji kompletna tehnika II motorizovane brigade bez vojske. Za Slavoniju je trebalo mnogo vojske, oni pe{adiju nemaju. Pita se gde su Srbi Slavonci, zar misle da }e drugi da im brani zemlju” (Isto).
405

su imali za cilj da utvrde i kontroli{u zauzete polo`aje u Hrvatskoj.206 Velikosrpsko rukovodstvo je krajem septembra i po~etkom oktobra 1991. otpo~elo s planom udara na Hrvatsku, sa ciljem da, u skladu sa glavnim idejama iz osnovne zamisli na kojima su razra|eni planovi upotrebe JNA na cijelom jugoslovenskom prostoru, porazi “hrvatsku vojsku potpuno ako situacija dozvoli, ...”, ostvari “puno sadejstvo sa srpskim ustanicima u Srpskoj krajini”; omogu}i “dovr{enje izvla~enja preostalih djelova JNA iz Slovenije”, posebno vode}i ra~una “da }e uloga srpskog naroda u Bosni i Hercegovini biti klju~na za budu}nost srpskog naroda u cjelini”.207 Stoga se Velikosrpski
206 Isto, str. 391. General Ad`i} je zahtijevao : “1) Mora se obezbediti u~vr{}ivanje dostignute linije; 2) Treba izvr{iti popunu jedinica dobrovoljcima; 3) Moraju se srediti jedinice srpskih ustanika i utvrditi polo`aji za odbranu dostignutih linija; 4) Slavonija mora imati pe{adiju, koja }e kontrolisati oslobo|enu teritoriju” (Isto, str. 390-391). 207 V. Kadijevi}, nav. dj., str. 134; D. Marijan, nav. dj., str. 307-313 i 318-319. Navedene je zadatke, po Kadijevi}u, trebalo izvr{avati u dvije etape: “u prvoj, prete`no sa kontraudarima takti~kog zna~aja dok se potpuno ne ispolji agresija Hrvatske, uz intenzivno organizovanje i pripremanje srpskih ustanika u Hrvatskoj; i drugoj, jedinstvenom operativno-strategijskom napadnom operacijom poraziti hrvatsku vojsku i izvr{iti postavljene zadatke”. Za tu operaciju je, pored ve} anga`ovanih snaga JNA, bilo potrebno jo{ 15-18 brigada kopnene vojske — oklopnih, mehanizovanih i pje{adijskih (V. Kadijevi}, nav. dj., str. 134-135). Ideja manevara sadr`avala je sljede}e osnovne elemente : “ - potpuno blokirati Hrvatsku iz vazduha i sa mora; - pravce napada glavnih snaga JNA {to neposrednije vezivati za osloba|anje srpskih krajeva u Hrvatskoj i garnizona JNA u dubini hrvatske teritorije. U tom cilju ispresecati Hrvatsku na pravcima Gradi{ka - Virovitica; Biha} - Karlovac Zagreb; Knin - Zadar; Mostar - Split. Najja~om grupacijom oklopno-mehanizovanih snaga osloboditi isto~nu Slavoniju, a zatim brzo nastaviti dejstvo na zapad, spojiti se sa snagama u zapadnoj Slavoniji i produ`iti ka Zagrebu i Vara`dinu, odnosno ka granici Slovenije. Istovremeno jakim snagama iz rejona Herceg Novi Trebinje, blokirati Dubrovnik sa kopna i izbiti u dolinu Neretve i na taj na~in sadejstvovati snagama koje nastupaju na pravcu Mostar - Split; - nakon dostizanja odre|enih objekata, obezbjediti i dr`ati granicu Srpske krajine u Hrvatskoj, izvu}i preostale dijelove JNA iz Slovenije i nakon toga povu}i JNA iz Hrvatske;
406

pokret posebno orijentisao na aktiviranje (srpske) pete kolone (“na konkretnu saradnju sa predstavnicima srpskog naroda)” u Bosni i Hercegovini i na saradnju “sa srpskim narodom u cjelini”.208 Na taj su na~in obezbijedili da, za vrijeme izvo|enja agresije na Republiku Hrvatsku, vr{e “manevar i pokrete snagama JNA preko Bosne i Hercegovine, {to je za JNA bilo od vitalnog zna~aja”.209 Poslije poraza u Sloveniji i u vrijeme prve faze oru`ane agresije na Republiku Hrvatsku Velikosrpski pokret je su`avao svoje ciljeve - na za{titu srpskog naroda i formiranje granica budu}e Jugoslavije. Tako je cilj JNA “u prvoj fazi oru`anih sukoba” u Hrvatskoj navodno bio “za{tititi srpski narod u Hrvatskoj od napada hrvatskih oru`anih formacija i omogu}iti mu da konsoliduje vojni~ko samoorganizovanje za odbranu”, te “istovremeno pripremiti JNA za rat sa Hrvatskom kada ga Hrvatska otpo~ne protiv JNA”.210 Taj zadatak “odbrane”
- za mobilizaciju, pripremu mobilisanih ili demobilisanih jedinica kao i njihovo dovo|enje na planirane pravce upotrebe potrebno je 10-15 dana, zavisno od stepena borbene gotovosti jedinica i njene udaljenosti od pravca upotrebe” (Isto, 135-136). Napadna djelovanja na Dubrovnik po~ela su 1. oktobra 1991. Do 5. oktobra “o~i{}ena” je Prevlaka, a zatim je uslijedio pritisak na Dubrovnik, koji je okru`en i potpuno odsje~en od Hrvatske (D. Marijan, nav. dj., str. 313-314). U prvim danima operacije general Kadijevi} je izjavio (5. oktobra 1991.) da: “Armija u ovom trenutku ne `eli ništa više osim da uspostavi kontrolu nad kriznim podru~jima, zaštititi srpsko stanovništvo od progona i uništenja i oslobodi pripadnike JNA i ~lanove njihovih porodica”, a da “uslov za to jeste da se poraze ustaške snage” (Isto, str. 307). 208 V. Kadijevi}, nav. dj., str. 147. Rukovodstvo tog pokreta je to “moralo” u~initi po{to navodno, po Kadijevi}u, “napori JNA da i muslimanski dio rukovodstva Bosne i Hercegovine usmjeri ka novoj jugoslovenskoj dr`avi onih jugoslovenskih naroda koji to zaista ho}e nisu urodili plodom” (Isto). I pored toga, oni su, po Kadijevi}u, bili veoma “velikodu{ni”, jer nikada nisu zatvarali “vrata za saradnju i sa ostalima, makar pojedincima koji su za novu Jugoslaviju” (Isto). 209 Isto. Ti su manevri i pokreti, po Kadijevi}u, “vr{eni sa pote{ko}ama, ponegdje su ometani, ali nigdje nisu zaustavljeni”. To je, izme|u ostalog, omogu}ilo da mobilizacija “u srpskim dijelovima” Bosne i Hercegovine “bude vrlo uspje{na” (Isto). 210 Isto, str. 127. U cilju realizacije tog postavljenog zadatka oja~ane su jedinice JNA “u Hrvatskoj i oko Hrvatske. Imati dvije vrste formacija. Ve}i broj oklopnomehanizovanih sastava ja~ine od ~ete do bataljona smjestiti {to bli`e
407

srpskog naroda u Hrvatskoj JNA je u po~etku izvr{avala pod formom “spre~avanja me|unacionalnih sukoba”,211 {to je za Velikosrpski pokret bilo od izuzetnog zna~aja. “Odbranu” srpskog naroda u Hrvatskoj JNA, imaju}i u vidu njen cilj, generalnu zamisao i plan upotrebe, nije mogla vi{e izvr{avati na taj na~in. Me|utim, prije nego je pokrenula otvorena borbena dejstva protiv Republike Hrvatske, JNA je “morala prvo sa~ekati otvoreni napad, tako da on bude vidljiv za sve, da se nedvosmisleno vidi ko je napada~, a ko branilac, ko name}e rat, a tek onda uzvratiti udarac”.212 To je, po njihovoj ocjeni “bilo ne samo politi~ki, ve} i vojno-strategijski vrlo bitno”.213 Zadatak upotrebe JNA u narednoj fazi rata u Hrvatskoj je, polaze}i od “izmijenjenog generalnog politi~kog cilja — stvaranja nove Jugoslavije od naroda koji to `ele”, te navodno “pravedan i miran razlaz sa onim narodima koji ne `ele da ostanu u Jugoslaviji” “bio: za{tititi srpski narod u Hrvatskoj na na~in {to }e se svi krajevi sa ve}inskim srpskim stanovni{tvom osloboditi u svakom pogledu od prisustva hrvatske vojske i hrvatske vlasti; JNA povu}i iz Hrvatske, ali tako da se prethodno obezbjedi izvr{enje prvoga zadatka; na cijelom jugoslovenskom prostoru vr{iti dalju transformaciju JNA u vojsku budu}e Jugoslavije, kako po unutra{njoj nacionalnoj i organizacionoj strukturi, tako i po teritorijalnoj lokaciji”.214

mogu}im mjestima sukoba, tako da mogu brzo intervenisati. Odgovaraju}i broj oklopnomehanizovanih jedinica brigadnoga sastava i ja~ih, postaviti na odgovaraju}im punktovima u Hrvatskoj i oko Hrvatske, tako da se mogu anga`ovati za ve}e intervencije” (Isto). 211 Isto, str. 127 i 133. 212 Isto, str. 133. 213 Isto, str. 134. 214 Isto. Navedene je zadatke trebalo izvr{avati u dvije etape: “Prvoj, prete`no sa kontraudarima takti~koga zna~aja dok se potpuno ne ispolji agresija Hrvatske, uz intenzivno organizovanje i pripremanje srpskih ustanika u Hrvatskoj; i drugoj, jedinstvenom operativno-strategijskom napadnom operacijom /operacija “RAM” — prim. S. ^./) poraziti hrvatsku vojsku i izvr{iti postavljene zadatke” (Isto).
408

Operativno-strategijsku operaciju (modificirani RAM) protiv Hrvatske, u kojoj je bilo predvi|eno da se porazi Hrvatska vojska, JNA je izvela, “ali dosta modifikovanu u odnosu na po~etni plan”. Razlog (“jedini i isklju~ivi”) modifikacije po~etnog plana te operacije je le`ao “u poluuspje{noj mobilizaciji i organizovanom dezerterstvu rezervnoga sastava JNA”. Pored slabog odziva, tako smanjene jedinice nisu se “dale pokretati prema pravcima i mjestima upotrebe, odnosno, neke koje su se i pokrenule, po dolasku na front napu{tale su front”.215 Zbog nedostatka planiranih snaga “nije bilo mogu}e izvesti operaciju u jednom zamahu i tako brzo poraziti glavninu hrvatske vojske koja je i ina~e broj~ano bila znatno ja~a od anga`ovanih jedinica JNA, ve} se to moralo izvoditi po~esno i u du`em vremenu”.216 Nezakonito sazvav{i sjednicu, dr Kosti} je 1. oktobra u Palati federacije okupio ve}i dio Predsjedni{tva (prisustvovali su i Tupurkovski
Za jedinstvenu operativno-strategijsku napadnu operaciju i poraz hrvatske vojske bilo je, pored anga`ovanih snaga JNA u prvoj fazi, po generalu Kadijevi}u, potrebno “jo{ petnaest do osamnaest brigada kopnene vojske — oklopnih, mehanizovanih i pje{adijskih” (Isto, str. 135). Grupisanje snaga JNA i njihovu upotrebu u prvoj etapi predvi|eno je “izvoditi tako da one budu u skladu sa planom napadne operativno-strategijske operacije predvi|ene za drugu etapu” (Isto). 215 Isto, str. 136. O neuspjehu mobilizacije i dezerterstva Kadijevi} pi{e: “Svi problemi strategijske i operativne naravi prilikom izvo|enja operacije, pogotovo problemi vezani za vrijeme pristizanja potrebnih ili svje`ih snaga na pojedine pravce, isklju~ivo su uslovljeni neuspjehom mobilizacije i dezerterstvom, naro~ito u pojedinim dijelovima zemlje. Rje{enje toga problema uvjek je bilo i uvjek }e biti u rukama dr`ave koje tada, na`alost, nije bilo u mjeri koju ratno stanje zahtjeva. To su neprijatelji svih boja, spoljnji i unutra{nji dobro znali. [ta vi{e oni su znali da je to zapravo jedini na~in da se onemogu}i JNA u izvr{enju njenih zadataka i zato su koncentrisali sve svoje napore i zajedni~ki ih koordinirali. Zato su istovremeno tekle razne akcije ‘roditelja, majki, sestara, mirotvoraca, pacifista itd.’ {irom Jugoslavije protiv JNA, dok takvih akcija nije bilo u Hrvatskoj protiv hrvatske vojske, iako je ona izvr{ila op{tu mobilizaciju. No uprkos tome krupnom hendikepu, nedostatku snaga sa kojima se ra~unalo i koje objektivno nisu bile velike, kako u pore|enju sa ukupnim mobilizacijskim mogu}nostima zemlje, tako i u pore|enju sa veli~inom hrvatske vojske, operacija /RAM — prim. S. ^./ je izvedena sa smanjenim zahtjevima i sa neuporedivo vi{e te{ko}a i gubitaka nego {to bi ih ina~e bilo” (Isto, 136-137). 216 Isto, str. 137.
409

i Bogi}evi}), kako bi legalizovao protivustavno djelovanje vojnog rukovodstva, odnosno legalizovao vojni pu~.217 Toj nelegalno sazvanoj sjednici prethodilo je javno izja{njavanje SSNO-a da je JNA u ratu protiv Hrvatske. Naime, u no}i 30. septembra — 1. oktobra 1991. ilegalni [tab Vrhovne komande OS SFRJ je, boje}i se da }e Hrvatska blokadom kasarni do}i do te{kog oru`ja i moderne opreme, hrvatskom politi~kom i vojnom rukovodstvu uputilo ultimatum (“poslednje upozorenje”) da ”za svaki napadnuti i osvojeni objekat Jugoslovenske narodne armije — bi}e odmah uni{ten po jedan objekat od vitalnog zna~aja za Republiku Hrvatsku” i da za ”svaki napadnuti objekat i zauzeti garnizon — bi}e uni{teni vitalni objekti grada u kome se nalazi garnizon”.218
217 S. Mesi}, nav. dj., str. 262. Mesi} je Tupurkovskog i Bogi}evi}a optu`io {to su prisustvovali toj sjednici Predsjedni{tva. U pismu Gligorovu on je protestvovao, nagla{avaju}i, izme|u ostalog, da Tupurkovski “svojom prisutno{}u nezakonito sazvanoj sjednici Predsjedni{tva legalizira vojni pu~ i omogu}uje Srbiji i JNA agresiju i razaranje, sa svim do sada u~injenim zlo~inima na teritoriji Republike Hrvatske. Zna li to prijateljski makedonski narod?” (Isto). Govore}i o razlozima prisustva Tupurkovskog i Bogi}evi}a toj sjednici, Mesi} pretpostavlja, pored ostalog, da je, na to, “presudno utjecalo armijsko okupiranje Bosne i Hercegovine.....”. U pismu Izetbegovi}u Mesi} je, pored ostalog, naveo da Bogi}evi} svojom prisutno{}u na sjednici Predsjedni{tva 1. oktobra “omogu}uje legalizaciju vojnog pu~a” (Isto). Prisustvo Tupurkovskog i Bogi}evi}a toj sjednici, i pored toga {to se Tupurkovski “vi{e nijednom nije dao namamiti na ta kosti}evska nelegalna sastan~enja”, a Bogi}evi} se jo{ jednom pojavio “u poku{aju da izlo`i cjelinu bosanskohercegova~kih problema izazvanih vojnim pristiskom na njegovu republiku, a potom — i on zauvijek odlazi iz Beograda”, imalo je, po Mesi}u, pora`avaju}e posljedice. “Bi}e im, naime, ne po njihovim stavovima, nego zbog pukog prisustva prvolistopadskoj sjednici, pripisano usagla{avanje s potonjom odlukom skupine Kosti}i — Jovi} — Bajramovi} o uvo|enju ratnog stanja u Jugoslaviji” (Isto, str. 262-263). 218 Isto, str. 263; K. Rotim, nav. dj., str. 162-163; D. Marijan, nav. dj., str. 306. Prvooktobarska sjednica je zavr{ena u kasnim poslijepodnevnim satima, nakon ~ega je Mesi} dobio “saop{tenje”, zajedno sa pozivom za sutra{nju sjednicu, sa “zlosutnom i neuobi~ajenom najavom: ‘U radu sednice u~estvova}e i predstavnici [taba Vrhovne komande’, a ni rije~i o uobi~ajeno pozivanim predstavnicima Savezne skup{tine i SIV-a”. Na to je Mesi} odmah reagovao tako {to je preko generalnog sekretara svim ~lanovima Predsjedni{tva poslao protest sljede}e sadr`ine: “.... Sjednicu je, nezakonito, sazvao potpredsjednik... Naime, potpredsjednik Predsjedni{tva s nekim ~lanovima srpskog bloka sudjeluje u vojnom pu~u i namjerno poku{ava
410

Predsjedni{tvo SFRJ (bez Mesi}a i Drnov{eka) na toj je sjednici ocijenilo “da je apsolutno neprihvatljivo povla~enje JNA sa teritorija na kojima `ive Srbi u Hrvatskoj, jer bi ih to izlo`ilo fizi~koj likvidaciji”. Stoga je smatralo “da sve vojne snage, dok se ne postigne politi~ko re{enje jugoslovenske krize, treba da ostanu na teritorijama na kojima se sada nalaze, uz po{tovanje primirja, a potom }e se postupiti prema politi~kim odlukama i sporazumu koji bude postignut”.219 Rukovodstvo Crne Gore, na ~elu sa Momirom Bulatovi}em, je 1. oktobra 1991. donijelo odluku o upotrebi svih “republi~kih resursa” u “osloba|anju” Dubrovnika. U tom je cilju, pored osiguranja ljudstva (oru`ane sile — jedinice Teritorijalne odbrane i rezervisti JNA) i logisti~ke podr{ke, istoga dana Bulatovi} izdao nare|enje i o mobilizaciji specijalnih jedinica, sa zadatkom da se, u sadejstvu sa snagama JNA i Teritorijalne odbrane, uklju~e u osvaja~ke borbene operacije na Dubrovanik i isto~nu Hercegovinu.220 U Kosti}evom kabinetu su 2. oktobra bili samo Srbi i generali (bez predsjednika Mesi}a, te Bogi}evi}a, Tupurkovskog i Drnov{eka). To je jutro emitirana izjava dr Kosti}a (II program Radio Beograda, data 1. oktobra britanskoj TV mre`i “Sky News”): “Ukoliko rukovodstvo Hrvatske ne prihvati ultimatum Vrhovne komande Oru`anih snaga Jugoslavije, Predsjedni{tvo SFRJ bi}e prisiljeno da danas naredi op{ti napad na Hrvatsku....”.221
nezakonitim manipuliranjem ishoditi odluke Predsjedni{tva, kako bi legalizirao nezakonite i neustavne odluke Armije. Stavovi srpskog bloka u Predsjedni{tvu me ne ~ude, ali me iznena|uje pristupanje vojnom pu~u gospodina Bogi}a Bogi}evi}a i Vasila Tupurkovskog. Moram jo{ jednom naglasiti da ista JNA, koja tra`i da se njeno financiranje stavi na dnevni red, tenkovima na autocesti i blokadom zra~nog prometa onemogu}uje dolazak na sjednicu legalnom i legitimnom predsjedniku Predsjedni{tva SFRJ. Za nezakonito djelovanje svatko }e ponijeti svoj dio odgovornosti” (S. Mesi}, nav. dj., str. 263). 219 S. Mesi}, nav. dj., str. 283. 220 ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T, paragrafi 82-83 i 959. Na tom je sastanku sa premijerom \ukanovi}em i nekoliko vi{ih oficira JNA Bulatovi} tvrdio da je trideset hiljada “usta{a” napalo Crnu Goru, {to je bila la`. Na sljede}em su sastanku Bulatovi} i drugi visoki crnogorski politi~ari raspravljali o kreiranju “Dubrova~ke Republike” i njenom prisajedinjenju pro{irenoj srpskoj dr`avi (Isto). 221 Isto, str. 264. U svom intervjuu dr Kosti} je izjavio :
411

Nekoliko sedmica kasnije Kosti} je, sa ostalom trojicom iz krnjeg Predsjedni{tva, na jednom njihovom sastanku, a u prisustvu Mesi}evog
“.... NOVINAR: Nije li time [tab vrhovne komande preuzeo ingerencije Predsjedni{tva? KOSTI]: Nije, jer je ranijim odlukama Predsjedni{tva [tab imao takva ovla{tenja, i da spasi vojsku ugro`enu u kasarnama, i da anga`uje potrebne efektive u kriznim podru~jima, gdje treba da poslu`e razdvajanju me|unacionalno sukobljenih strana. [tab je donio odluku kakvu mo`e donijeti. NOVINAR: Danas, dok ste zasjedali, pronijele su se vijesti da je Mesi} podnio ostavku, {to je on demantirao, i da je Kadijevi} uhap{en. KOSTI]: Te vijesti nisu doprle do mene.... NOVINAR: Sude}i po pona{anju ~elnika BiH, trojica su o~ekivana, ali nisu do{li, jer Mesi} ne predsjedava, postoji otpor prema va{em na~inu rada. I niste rekli, je li Kadijevi} uhap{en. KOSTI]: Nije uhap{en, kako uhap{en? NOVINAR: Po{tovani potpredsjedni~e Jugoslavije, razoreni su najbogatiji dijelovi Hrvatske, uni{teni. Sada se vatra pribli`ava Dubrovniku, danas su na njega ba~ene tri kasetne bombe. Je li se o tome govorilo danas na Predsjedni{tvu, ta nije valjda Predsjedni{tvo dopustilo da Dubrovnik bude razoren? KOSTI]: O tome nije bilo govora. A za kasetne bombe nisam ni ~uo, nego samo da je Dubrovnik bombardovan. NOVINAR: Po{tovani potpredsjedni~e, prema ovom ultimatumu, ili — kako vi ka`ete — posljednjoj opomeni [taba vrhovne komande Republici Hrvatskoj, proizilazi — nastavi li se blokada kasarni — da }e JNA razru{iti najva`nije objekte Hrvatske. Dubrovnik je takav objekt. Zar je mogu}e da }e se netko drznuti i tu}i po Dubrovniku? KOSTI]: Pretpostavljam da nikome iz hrvatskih formacija ne}e pasti na pamet da na dubrova~koj tvr|avi ili bilo gdje drugdje postavlja artiljerijska, minobaca~ka ili druga oru|a, sa kojih bi ugro`avala ili vodila bitku s drugom stranom u sukobu. Ali, ukoliko hrvatske oru`ane formacije budu koristile objekte Dubrovnika da bi sa njih, misle}i da bi tu bile za{ti}ene, ga|ale drugu stranu, onda to realno predstavlja opasnost za Dubrovnik. NOVINAR: Slava je prolazna, ~ovjek je smrtan, a Dubrovnik bi trebao biti besmrtan, barem smo u to vjerovali. Mislim, po{tovani potpredsjdni~e, da vas osmorica u Predsjedni{tvu niste va`ni koliko Dubrovnik sla`ete li se? KOSTI]: Ne obra}ajte se samo na nas osmoricu. NOVINAR: Pitao sam o Predsjedni{tvu, jer ste rekli da od saveznih ustanova funkcionira samo Predsjedni{tvo, da je Skup{tina blokirana, SIV desetkovan.... KOSTI]: Nikome ne bi moglo pasti na pamet da ga|a u toranj jedne crkve, ali ako neko tamo postavi mitraljesko gnijezdo, onda se to mitraljesko gnijezdo, je li, mora neutralisati. E, pa sad vi recite ko je kriv. To se odnosi i na Dubrovnik” (S. Mesi}, nav. dj., str. 264).
412

savjetnika, izjavio da }e Predsjedni{tvo narediti “op{ti napad na Hrvatsku”. Od vojnog rukovodstva (generala Kadijevi}a i Broveta) je tra`io da JNA “mora udariti frontalno, svim snagama, u munjevitom naletu prodreti i u Zagreb!”.222 Nepotpuno Predsjedni{tvo SFRJ (~etiri ~lana, samo iz dvije republike - iz Srbije i Crne Gore) je, u sadejstvu sa vojnim rukovodstvom (Kadijevi}, Ad`i} i Brovet), na nelegalno sazvanoj sjednici 3. oktobra, odlu~ilo da od tada, tj. 3. oktobra, “Predsedništvo odlu~uje ve}inom glasova prisutnih” i, pozivaju}i se na Ustav, otvoreno ga krše}i, proglasili neposrednu ratnu opasnost,223 odnosno izvr{ili pu~, preuzev{i —

222 Isto, str. 265. S tim u vezi, beogradski komentator je izjavio da je “op{ti napad na Hrvatsku” trebalo narediti jo{ sredinom marta 1991, kada je “zahtev Armije za punim podizanjem bojeve gotovosti pravilno razumeo i podr`ao jedino Borisav Jovi}, dok su Mesi} i Drnov{ek ponavljali svoje poznate stavove, Riza Sapund`iu bio izgubljen, Bogi} Bogi}evi} stalno ponavljao da to ne}e obezbediti pla}e za 23.000 zeni~kih radnika, a Vasil Tupurkovski je uobi~ajeno izvodio larpurlartisti~ke egzibicije” (Isto, str. 265). Takvu taktiku osvajanja i razaranja Hrvatske Kadijevi} nije prihvatio na tom sastanku, “ali ne iz razbora uvjetovanog humano{}u, nego iz nevolje: - Branko, nemamo za to snage, nema ljudi!” (Isto). 223 B. Jovi}, nav. dj., str. 392-393; O. Backovi} — M. Vasi} — A. Vasovi}, nav. dj., str. 360; S. Mesi}, nav. dj., str. 268; B. Mamula, nav. dj., str. 240-242; D. Marijan, nav. dj., str. 306. U Kosti}evom saopštenju za javnost navedeno je da je to “jednoglasno ocenilo Predsedništvo SFRJ”. Pozivao se na odluku sa sjednice od 1. oktobra, kada su bili prisutni Tupurkovski i Bogi}evi}, kada je Predsjedništvo s ve}inom prisutnih “jednoglasno ocenilo da smo suo~eni sa opasnoš}u opštegra|anskog rata i da se zemlja nalazi u stanju neposredne ratne opasnosti, o ~emu je doma}a i me|unarodna javnost ve} obaveštena putem slu`benog saopštenja sa te sednice” (S. Mesi}, nav. dj., str. 268-269). Na sjednici Predsjedništva od 1. oktobra stanje neposredne ratne opasnosti uopšte nije spominjano, nego je, kako stoji u “saopštenju”, “Predsedništvo SFRJ od nadle`nih saveznih organa informisano da je politi~ko-bezbednosna situacija u zemlji krajnje teška i dramati~na i da preti sveopšti gra|anski rat”. Ta formulacija nije uvrštena u “saopštenju”, niti u zapisniku sa te sjednice, te niti u pozivu za sjednicu 3. oktobra. Samo je bila dogovorena jedna ta~ka dnevnog reda: “Neka aktuelna pitanja iz oblasti opštenarodne odbrane”. Tek je na sastanku “~etvorke” odlu~eno da prva ta~ka dnevnog reda bude “dogovor o obezbe|enju kontinuiteta rada Predsedništva SFRJ na osnovu ocene Predsedništva sa 143. sednice Predsedni{tva SFRJ od 1.
413

formalno i fakti~ki rukovo|enje i komandovanje Oru`anim snagama SFRJ. To je u~inio potpredsjednik Predsjedni{tva dr Branko Kosti}. Iz prava rukovo|enja i komandovanja OS SFRJ “jednoglasno” su isklju~ili dr Drnovšeka, predstavnika Slovenije224 i pru`ili podr{ku osvaja~kim
oktobra 1991. godine o postojanju neposredne ratne opasnosti i prelazak na rad Predsedništva SFRJ u uslovima postojanja neposredne ratne opasnosti” (Isto). Pozivanje na sjednicu Predsjedni{tva SFRJ od 1. oktobra 1991. je, po Mesi}u, “puki falsifikat”. Da bi sjednica od 3. oktobra mogla imati navedeni dnevni red, “morale su”, po njemu, biti “prije toga donesene dvije odluke: (1) postoji neposredna ratna opasnost i (2) Predsjedništvo SFRJ prelazi na rad u uvjetima postojanja neposredne ratne opasnosti. Ako nije bilo takvih odluka, kako se onda mogao najavljivati takav dnevni red!” (Isto). Odluku Predsjedni{tva o prelasku na rad u uslovima neposredne ratne opasnosti Jovi} je obrazlo`io na sljede}i na~in: “Pre dva dana smo doneli odluku da Predsedni{tvo SFRJ iza|e iz paralize koja mu je nametnuta bojkotom rada nekih ~lanova Predsedni{tva. Drnov{ek ve} dugo ne dolazi na sednice, a u poslednje vreme ni Stipe Mesi}. Tupurkovski i Bogi}evi} ne prihvataju odr`avanje sednice bez Mesi}a kao predsednika i svaki na{ poku{aj da bilo {ta ozbiljnije odlu~imo dovode u pitanje. Mesi} se nalazi u Zagrebu. Na na{e insistiranje da do|e u Beograd da bismo mogli da obavljamo svoju funkciju, on zakazuje sednicu na Brionima, {to smo odbacili. Poslovnik predvi|a da Predsedni{tvo radi u Beogradu. Promena bi mogla biti samo na osnovu odluke Predsedni{tva, ali ne i na osnovu odluke samog predsednika. Mesi} ka`e da zbog saobra}ajnih zapreka na autoputu ne mo`e da doputuje! To nam je bio dobar povod da iskoristimo ustavnu mogu}nost da pre|emo na rad sa onolikim brojem ~lanova Predsedni{tva koji mo`e da do|e na sednicu. Predsedni{tvo je donelo odluku da prelazi na rad u uslovima neposredne ratne opasnosti, a tada radi u svakom sastavu koji je mogu}. U dono{enju te odluke u~estvovalo je {est ~lanova Predsedni{tva, uklju~uju}i i Bogi}evi}a i Tupurkovskog. Oni su pristali da donesemo odluku o radu i uslovima neposredne ratne opasnosti, a kad smo po~eli da je primenjujemo, povukli su se i odbili da u~estvuju u daljem radu Predsedni{tva. Verovatno je na njih izvr{en i uticaj sa strane” (B. Jovi}, nav. dj., sr. 392-393). Jovi} otvoreno la`e, a posebno kada tvrdi da je u dono{enju odluke o prelasku Predsjedni{tva SFRJ u uslovima neposredne ratne opasnosti u~estvovalo “{est ~lanova Predsedni{tva, uklju~uju}i i Bogi}evi}a i Tupurkovskog”, koji su, po njemu, pristali na dono{enje pomenute odluke (Isto, str. 393). 224 S. Mesi}, nav. dj., str. 269. To je pravo krnje Predsjedništvo oduzelo dr Drnovšeku, “jer je Predsedništvo SFRJ, uz saglasnost Republike Slovenije, 18. jula 1991, godine donelo odluku o dislociranju svih komandi, jedinica i ustanova JNA
414

mjerama i aktivnostima JNA, odobravaju}i, izme|u ostalog, “rad štaba Vrhovne komande oru`anih snaga u realizaciji odluka Predsedništva SFRJ u vezi sa mobilizacijom”, ~ime su ozakonili provedenu mobilizaciju, za koju nije donesena legitimna odluka.225 Na taj je na~in rukovodstvo Velikosrpskog pokreta (vojska zajedno sa srbijanskim rukovodstvom i srpsko-crnogorska ~etvorka - krnje Predsjedništvo s vojnim vrhom), na ~elu sa Milo{evi}em, preuzelo vlast u zemlji i time legalizovalo agresiju protiv Hrvatske. Uz licemjerno zadr`avanje njenog naziva i naziva ve} srbizirane JNA,226 to je predstavljalo dr`avni udar i definitivni nestanak SFRJ. Predsjedništvo je “prešlo na uslove rada za vreme neposredne ratne opasnosti” i time preuzelo na sebe odre|ene nadle`nosti Skup{tine SFRJ koja se, u takvoj situaciji, nije mogla sastati. Istovremeno to je zna~ilo da mo`e raditi “u svakom sastavu koji je mogu}”. 227 Predsjedni{tvo SFRJ je odlukom o prelasku “na rad u uslovima neposredne ratne opasnosti” odlu~ivalo ve}inom glasova prisutnih ~lanova. Dr Branko Kosti}, potpredsjednik Predsjedni{tva, koji je uzurpirao mjesto predsjednika, nakon te odluke je deklarativno izjavio
sa teritorije Republike Slovenije”. Citiraju}i tu odluku, Mesi} je konstatovao: “Sasvim su druga~ije govorili 12. i 18. srpnja, kad su Kosti} i Jovi} izišli sa zahtjevom o povla~enju armije iz Slovenije” (Isto). 225 Isto, str. 272, 274, 275 i 277. O tome Predsjedništvo SFRJ nijednom nije odlu~ilo. Krnje Predsjedništvo se tada “saglasilo da savezni sekretar za narodnu odbranu general armije Veljko Kadijevi} u~estvuje 4. oktobra na sastanku u Hagu… i utvrdilo stavove za njegov nastup na tom sastanku” (Isto). 226 Milo{evi} je insistirao na imenu Jugoslavije (i dr`ave i vojske), kako bi odr`ao svoju “tezu” i time obmanjivao javnost da su Jugoslaviju razbili “secesionisti” (Slovenija i Hrvatska), uz veliku podr{ku Njema~ke, Austrije i Vatikana. To je za Milo{evi}a bilo od izuzetnog zna~aja, jer je ra~unao da }e budu}a Jugoslavija (od 17 miliona) ostvariti kontinuitet sa SFRJ. Milo{evi} je, na insistiranje generala Tomislava Simovi}a (ministra odbrane Republike Srbije), odbijao sprove|enje op{te mobilizacije, jer se za to navodno “jo{ nisu stekli uslovi”, po{to “Srbija nije u ratu”. Umjesto op{te, Milo{evi} se zalagao za djelimi~nu mobilizaciju i ka`njavanje dezertera, pri ~emu je tra`io spiskove “nesposobnih generala i pukovnika za hitno penzionisanje” (S. Biserko, nav. dj., str. 227). 227 Isto, str. 272-274 i 277; B. Jovi}, nav. dj., str. 392-393; O. Backovi} — M. Vasi} — A. Vasovi}, nav. dj., str. 360; B. Mamula, nav. dj., str. 187-188 i 240-241; D. Marijan, nav. dj., str. 306.
415

da “Predsjedni{tvo SFRJ ne}e koristiti vojnu silu da bi nametalo svoju volju bilo kom narodu u Jugoslaviji”.228 Ministri spoljnih poslova Evropske zajednice odluku Predsjedni{tva da radi u krnjem sastavu okarakterisali su neprihvatljivom. Naime, nisu `eljeli da priznaju, kako su oni govorili “krnje ili ‘srpsko Predsjedni{tvo’”,229 jer njegove odluke nisu bile ustavne, te je rad tog organa u krnjem sastavu bio neprihvatljiv. Tu je ocjenu Jovi} prokomentarisao na na~in da to “zna~i da }e oni na{e odluke ignorisati i smatrati nas nepostoje}im”.230 Na konferenciji u Hagu, gdje je, u okviru Organizacije ujedinjenih nacija, vo|ena rasprava o Jugoslaviji, 4. oktobra, zaklju~eno je da su odluke Predsjedni{tva da pre|e na rad u uslovima neposredne ratne opasnosti neustavne.231 Krnje Predsjedni{tvo SFRJ od ~etiri ~lana (predstavnik Srbije — Jovi}, kao Milo{evi}ev eksponent, te predstavnici Crne Gore — dr Branko Kosti}, Vojvodine - Jugoslav Kosti} i Kosova - Sejdo Bajramovi}), kao posve bezna~ajne politi~ke li~nosti i od po~etka Milo{evi}eve

228 D. Marijan, nav. dj., str. 306. Me|utim, situacija je bila sasvim suprotna, jer je “upravo tada ve}ina vojnog potencijala JNA bila u funkciji nametanja volje politi~kog i vojnog vrhovni{tva najbrojnijeg naroda u SFRJ (Srba), drugom po brojnosti narodu (Hrvatima)”, s pravom pi{e D. Marijan (Isto). 229 S. Mesi}, nav. dj., str. 313; V. Kadijevi}, nav. dj., str. 38; B. Jovi}, nav. dj., str. 393. Zbog toga je Kadijevi} “zaklju~io” kako je “tako nastupilo vrijeme kada je Zapad gurao JNA na samostalno djelovanje” (V. Kadijevi}, nav. dj., str. 38). 230 B. Jovi}, nav. dj., str. 393. Jedan broj ~lanova Predsjedni{tva SFRJ od kraja avgusta i po~etka septembra 1991. (posljednja sjednica Predsjedni{tva SFRJ u punom sastavu je, po Jovi}u, odr`ana 1. septembra 1991.) nije dolazio na sjednice, kao {to su to Janez Drnov{ek, te Stipe Mesi}. Tupurkovski i Bogi}evi} nisu prihvatili odr`avanje sjednica bez Mesi}a kao predsjednika (B. Jovi}, nav. dj., str. 381-382 i 392). Umjesto toga, stalno su i u kontinuitetu, kao i ranije, odr`avani ilegalni sastanci “[estorice”. 231 B. Jovi}, nav. dj., str. 393-394. Na toj je Konferenciji u ime SFRJ u~estvovao i Budimir Lon~ar, savezni sekretar za inostrane poslove, koji se solidarisao sa takvim zaklju~kom, {to je za Jovi}a bilo dovoljno da zaklju~i da ga “moramo smeniti. Nema drugih mogu}nosti” (Isto, str. 393). Branko Kosti} je 26. oktobra 1991, po dogovoru, obavio razgovor sa Lon~arom i sugerisao mu da sam podnese ostavku, {to je on odbio. Po{to je on srpskom rukovodstvu smetao, Jovi} je zatra`io “od slu`be analizu {ta bismo mogli u~initi” (Isto, str. 404).
416

marionete je, u saradnji sa vojnim rukovodstvom, pokušavalo zadr`ati legitimitet šefa dr`ave koja tada više nije postojala. Milo{evi} je, imaju}i kontrolu i odlu~uju}i uticaj nad Krnjim Predsjedni{tvom i [tabom Vrhovne komande, manipulisao tim uzurpiranim tijelom kako bi, prije svega, prema inostranstvu, davao legalitet potezima JNA i odr`avao privid me|unarodnopravnog subjektiviteta SFRJ.232 Van Srbije i Crne Gore niko u Jugoslaviji nije “slu{ao” nekakvo srpsko-crnogorsko Predsjedni{tvo. Srbiju i Crnu Goru su predstavljali Milo{evi} i Bulatovi}, s tim {to je Milo{evi} bio vo|a, “a Predsjedni{tvo je bilo njegov kabinet za rukovo|enje i komandovanje Armijom koja ih je i dalje slijepo slu{ala”.233 Ostalim ~lanovima Predsjedni{tva (4), uklju~uju}i i predsjednika, onemogu}eno je da obavljaju funkcije. I sva ostala savezna tijela bila su, tako|e, blokirana ponašanjem Srbije i Crne Gore, zahvaljuju}i, prije svega, svojoj lociranosti i popunjenosti ve}inskim srpskim kadrovima, a sve u funkciji ostvarivanja velike Srbije.234 Velikosrpski agresor je napadao i Dubrovnik. JNA (JRM) je 3. oktobra uvela i opštu blokadu svih jadranskih luka. Time je Hrvatska i na moru bila blokirana. “Aerodromi su zatvoreni, ceste su presje~ene, brodarima je isplovljavanje zabranjeno”. Ni ribari nisu mogli na more”.235 “^etvero~lana banda”, kako su novinari prozvali pu~isti~ki beogradski klan, je 4. oktobra, nakon prelaska na uslove rada za vrijeme neposredne ratne opasnosti i preuzimanje odre|enih ingerencija Skup{tine SFRJ donijela “Naredbu o delimi~noj mobilizaciji do nivoa popunjenosti komandi, {tabova, jedinica i ustanova oru`anih snaga koje obezbe|uju njihovu borbenu gotovost”. Istoga je dana dr Kosti} potpisao Naredbu “o gubitku ~ina aktivnih vojnih lica zbog dezertiranja ili prelaska

232 O. Backovi} - M. Vasi} - A. Vasovi}, nav. dj., str. 360-361, nap. 3; B. Mamula, nav. dj., str. 241; S. Mesi}, nav. dj., str. 47-48 i 313; ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T, paragrafi 99 i 956. Milo{evi} je, pored kontrole nad krnjim Predsjedni{tvom, ostvarivao direktnu ili indirektnu kontrolu nad policijskim i vojnim snagama u Republici Srbiji i SFRJ (ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T, paragraf 99). 233 B. Mamula, nav. dj., str. 246. 234 S. Mesi}, nav. dj., str. 313; B. Jovi}, nav. dj., str. 393. 235 S. Mesi}, nav. dj., str. 268.
417

iz JNA u paravojne jedinice”.236 Tog je dana general Kadijevi}, polaze}i od svojih shvatanja da je JNA ostala bez dr`ave, izjavio da }e sve u~initi da Hrvatsku baci na koljena i poraziti “usta{ke snage”.237 U Hagu je 4. oktobra 1991. potpisano još jedno primirje (Tu|man, Miloševi} i Kadijevi}). Miloševi} i Kadijevi} su deklarativno dali saglasnost za “labavu zajednicu ili savez suverenih republika”, za nemijenjanje granica i premještanje i pregrupisanje JNA, uz kontrolu me|unarodnih posmatra~a.238 Me|utim, oni su porekli ha{ki dogovor o prekidu vatre. Iako su dozvoljavali mogu}nost da je u Hagu bilo govora o povla~enju vojske iz Hrvatske, i Milo{evi} i Kadijevi} su insistirali na ostajanju JNA u dijelovima Hrvatske, iako o tome, po Mesi}u, “nema ni rije~i u ha{kom dogovoru”, tvrde}i da “nije bilo govora o napu{tanju podru~ja u kojima `ive Srbi”. S tim u vezi, oni su izjavljivali da }e JNA “ostati tamo gdje Armiju `ele, a `ele je u sve srpske oblasti u Hrvatskoj”.239 I “dva oka u glavi” su razroko gledala na opstanak Jugoslavije. Momir Bulatovi} (predsjednik Crne Gore) je u Hagu predlagao da se ravnopravno raspravlja o opstanku Jugoslavije i njenom me|unarodnopravnom ukidanju. Milo{evi} je u svojstvu predsjednika Srbije, odbio stavove Deklaracije o Jugoslaviji.240 Petog oktobra je, nakon razgovora, koga je hitno tra`io Jovi}, izme|u njega, Kadijevi}a i Milo{evi}a od 2. oktobra,241 odr`an sastanak
236 Isto, str. 277. 237 Isto, str. 273-274. 238 Isto, str. 272-273. 239 Isto, str. 283. Na takvo tuma~enje dogovora javno je u ime Ministarskog vije}a Evropske zajednice, reagovalo holandsko Ministarstvo spoljnih poslova, s tvrdnjom da, “zaista, ni{ta nije potpisano, ali se i usmeni dogovor smatra obavezuju}im, pa je neprihvatljiva izjava generala Kadijevi}a i priop}enje SSNO... Nikakav dokument nije potpisan, ali sve strane su se saglasile da }e se savezne snage povu}i iz Hrvatske u roku od mjesec dana” (Isto). 240 B. Mamula, nav. dj., str. 240. 241 B. Jovi}, nav. dj., str. 391. Razlog za taj “hitan razgovor” bila je informacija koju je Jovi} “hitno” dobio od Vlade Kova~evi}a, ~lana Glavnog odbora SPS, da je na
418

“[estorice” (bez Bulatovi}a koji je bio odsutan), na kome je Kadijevi} opet tra`io op{tu mobilizaciju “kao uslov za pobedu!” Vo|ena je duga rasprava, na kojoj su se “skoro posva|ali”.242 Jovi} je energi~no bio protiv tog prijedloga. Umjesto toga, on je, nakon {to je JNA “oslobodila” “srpske” teritorije u Hrvatskoj, odnosno zauzela jednu tre}inu Republike Hrvatske, predlo`io novu taktiku — prelazak na politi~ko rje{nje. Pri tome je tra`io da razrade “koncept mirovne inicijative kombinovan sa konceptom sile radi odvra}anja od rata i prelaska na politi~ko rje{enje”. I Milo{evi} se slo`io s tim. Me|utim, generali Kadijevi} i Ad`i} bili su o~ajni, optu`iv{i Jovi}a i

sastanku boraca I proleterske brigade penzionisani general Eugen Lebari} pitao generala Marka Negovanovi}a (~lana [taba Vrhovne komande za idejni rad) “otkud takvo dezerterstvo u vojsci i otpor mobilizaciji?” Na to je general odgovorio : “ - Bolje da Vi to pitate predsednika Republike Srbije i dr`avno i politi~ko rukovodstvo Srbije. - Za defetizam je kriva SPS i rukovodstvo Srbije koji su dozvolili da se tako ne{to de{ava. - Oni si inicirali borbu srpskog naroda u Hrvatskoj a sada je ostavljaju na cedilu. - Osnovni je krivac srpska dr`ava i SPS jer se ne bore protiv neprijatelja JNA i dezerterstva u njoj” (Isto). Nakon toga Jovi} je pozvao Kadijevi}a i Milo{evi}a, tra`e}i hitan sastanak. Milo{evi} je tra`io od Kadijevi}a da odmah smijeni generala Negovanovi}a, a Jovi} je rekao: “da Negovanovi} to nije izmislio, da je samo izneo stav vojnog vrha i tra`im da se raspravimo: kako se tako ne{to mo`e iznositi u javnost. Vojska bez nas ne mo`e. Mi bismo bez nje mo`da i mogli — formirali bismo svoju vojsku — a kako bi oni izmislili svoju dr`avu — nije jasno. Veljko obe}a da }e proveriti. * * * Proverio je i ka`e da Lebari} nije govorio istinu. Mo`da la`u Kadijevi}a. Mo`da svi oni la`u nas i o nama stvarno tako misle. Pre{li smo preko toga. Pojeo vuk magarca” (Isto). 242 Isto. S tim u vezi, Jovi} se ~udio, jer je vojno rukovodstvo “pre par dana” govorilo “da je dovoljno 6 brigada (30.000 ljudi) za kona~an uspeh”, a “sada tra`e op{tu mobilizaciju. Srbija i Crna Gora imaju 1.500.000 vojnih obveznika! Sve da mobili{emo!? A Hrvatska ima 200.000 vojnika. [ta }e nam tolika vojska?”, s pravom se pitao Jovi} (Isto, str. 391-392).
419

Milo{evi}a da srpski narod ostavljaju “na cedilu”. Branko Kosti} se solidarisao s generalima, “onako pau{alno, ne vode}i ra~una o stvarnoj situaciji u Evropi i u Srbiji”.243 Milo{evi} i Jovi} su negirali optu`be vojnog rukovodstva o ostavljanju srpskog naroda “na cedilu”, tvrde}i da su “sve srpske teritorije oslobo|ene?”244 Razgovor je prekinut, da bi bio nastavljen ”drugom prilikom u punom sastavu”.245 Sljede}eg dana (6. oktobra) Jovi} je tra`io hitan razgovor sa Milo{evi}em, kako bi se sami (“u ~etiri oka”) dogovorili. Tim prije, jer oni nisu “samoposluga” da udovoljavaju potrebama generala, jer politika mora polaziti od njih, a ne od generala, sa ~ime se i Milo{evi} slo`io. Polaze}i od ocjene da Evropa jedva ~eka da ih ekonomski uni{ti i blokira, zaklju~ili su da moraju “pre}i u mirovnu ofanzivu, a pripremati se za ratnu akciju ako drugog izlaza nema”. Nisu mogli prihvatiti ratnu opciju “u meri koja nije potrebna” i da ginu za ono {to mogu pregovorima posti}i. Odlu~ili su da, “bez obzira {ta vojska misli”, prihvate zahtjev ministara Evropske zajednice o prekidu vatre, sa ciljem da kasarne u Hrvatskoj oslobode i deblokiraju bez `rtava, a da vojsku orijenti{u “na odbranu ve} oslobo|ene teritorije”.246
243 Isto, str. 392. 244 Isto. S tim u vezi, Jovi} pi{e: “Valjda se mora nekad pre}i na politi~ko re{enje”. 245 Isto. “~etvero~lana banda” je 5. oktobra dijelila generalske epolete. Naime, u Predsjedni{tvu SFRJ bio je pripremljen popis s više hiljada imena — prijedlozi za odlikovanja “aktivnim vojnim licima i vojnicima za ispoljenu hrabrost i savesno izvršavanje zadataka”. Taj je popis od avgusta ~ekao potpis predsjednika Predsjedni{tva SFRJ. Kosti} je “jednoglasnom odlukom” svoje ~etvorke, koja je odlu~ivala “ve}inom prisutnih na sednici”, ovlašten da 7. oktobra potpiše ukaz o odlikovanjima “za izuzetno po`rtvovanje i izvršavanje borbenih zadataka, ali i za unapre|enja u više ~inove”. Tako su “za izuzetan doprinos u izvršavanju borbenih zadataka” vanredno dobili generalske ambleme dotadašnji pukovnici, osvjedo~eni u zlo~inima — Ljubomir Baji} i Ratko Mladi} (S. Mesi}, nav. dj., str. 275-276). Krnje Predsjedni{tvo SFRJ je 5. oktobra, “na predlog SSNO-a, bez odr`avanja sednice, u konsultacijama ~lanova Predsedni{tva”, donijelo “Naredbu o odre|ivanju teritorija na kojima postupaju vojni sudovi I stepena” (Isto, str. 277). 246 Isto.
420

Krnje (~etvero~alno) Predsjedni{tvo SFRJ je istoga dana, u popodnevnim satima, donijelo takvu odluku i ovlastilo vojsku da vodi pregovore o njenoj realizaciji.247 U Zagrebu je, u skladu sa takvom odlukom, 8. oktobra 1991. izme|u SSNO i Republike Hrvatske potpisan op{ti prekid vatre na teritoriji Republike Hrvatske (osmo primirje). Istoga je dana Sabor Hrvatske jednoglasno potvrdio odluke donesene prije 3 mjeseca — Hrvatska je raskinula sve veze sa Jugoslavijom i postala slobodna, nezavisna i suverena republika.248 Devetog oktobra odr`an je sastanak “[estorice” (u punom sastavu: Milo{evi}, Jovi}, dr Branko Kosti}, Bulatovi} i generali Kadijevi} i Ad`i}). Kadijevi} je iznio “procenu situacije i nove prijedloge za dalju akciju”. Ukazao je na njihove ciljeve (“na{e ciljeve”) - “za{tita ugro`enog srpskog naroda u Hrvatskoj i izvla~enje vojske iz blokiranih kasarni”,249 stanje u Hrvatskoj vojsci,250 stanje u JNA,251
247 Isto. 248 S. Mesi}, nav. dj., str. 280; K. Rotim, nav. dj., str. 169-170. Sporazum su, pod pokroviteljstvom Evropske zajednice, koju je predstavljao ambasador D. J. van Houten, potpisali: general Andrija Ra{eta (predstavnik SSNO-a), Stjepan Adami~ (zamjenik ministra odbrane Vlade Republike Hrvatske), pukovnik Imre Agoti} (~lan Glavnog sto`era Hrvatskih oru`anih snaga) i ambasador Dirk-Jan van Houten (Isto). 249 B. Jovi}, nav. dj., str. 394. Kadijevi} je “ru{enje hrvatskog rukovodstva, {to je dugo zahtevao”, tada zamijenio ”izvla~enjem vojske”. 250 Isto. O stanju u Hrvatskoj vojsci Kadijevi} je naveo: “Oni imaju 200.000 ljudi pod oru`jem. Pristi`u im nove snage. Dobijaju oru`je iz inostranstva. Ozbiljno su uzdrmani na{om ofanzivom. Imaju jaku me|unarodnu podr{ku. Ako procene da bi na politi~kim razgovorima izgubili, a na vojnom polju dobili, opredeli}e se na vojnu akciju, bez obzira na sada{nje stanje. Nema sumnje da }e ostati i pri vojnoj opciji” (Isto). 251 Isto. O “stanju u JNA” Kadijevi} je naglasio : “Glavne slabosti su opkoljeni garnizoni i nedostatak rezervne vojske. Deo rezervi na frontu mogao bi biti pokoleban u slu~aju du`eg zadr`avanja. JNA nema dovoljno snage da potpuno porazi Hrvatsku vojsku, mada bi oni, mo`da, pali za 10 dana da ne postoji problem opkoljenih garnizona (Pitam se za{to to nisu u~inili dok garnizoni nisu bili opkoljeni i za{to mu se jo{ uvek vrzma u glavi ideja o tome da potpuno porazi Hrvatsku vojsku, ako je prihvatio nove ciljeve).
421

te politi~ku i psiholo{ku procjenu.252 Me|u novim prijedlozima general je, pored spremnosti za vojnu opciju “za ostvarivanje cilja i politi~kog raspleta”, ponovo insistirao na op{toj mobilizaciji.253 Navedene generalove procjene i prijedlozi nisu posebno komentarisani, s tim {to “u globalu nije bilo osporavanja, izuzev uvek sporne op{te mobilizacije”.254

Za ostvarivanje ciljeva, koji se mogu posti}i i da se ne porazi Hrvatska vojska, nego samo da im se preti silom, sa mirovnom akcijom, vojsci su potrebne ve}e snage od raspolo`ivih” (Isto). 252 Isto. O tome je Kadijevi} rekao sljede}e : “Ki~mu aktivnosti sastava JNA ~ine Srbi i oni su svuda izvrsni, kako oficiri tako i vojnici. Me|utim, srpski i vojvo|anski rezervisti su pru`ili veliki otpor dolasku u vojsku. Tamo gde su rezervisti bili u manjini u odnosu na aktivni sastav dobro su se borili. Glavni je problem gde su bili prete`no ili potpuno rezervisti. Nastavlja se be`anje sa fronta. Crnogorci i Hercegovci su odli~ni. Bosanci i Kraji{nici osrednji” (Isto). 253 Isto. S tim u vezi, general Kadijevi} je zaklju~io : “1) Moramo biti spremni za vojnu opciju za ostvarivanje cilja i politi~kog raspleta. Ako ne budemo vojno spremni da branimo svoje ciljeve do`ive}emo poraz. 2) Izvesno je da vojna varijanta odbrane na dugu stazu na dostignutoj liniji borbe samo sa snagama sa kojima raspola`emo ne mo`e da se ostvari, ne}e se izdr`ati. Izlaz treba tra`iti u brzom politi~kom raspletu ili vojnoj akciji. Na dugu stazu }emo izgubiti. Zato treba i}i na intenziviranje vojnih i politi~kih mera, kombinovano. a) Intenzivirati politi~ke razgovore i preko EZ i neposredno. b) Poku{ati da se kroz mirovnu akciju EZ u {to kra}em roku na|e re{enje mirnim putem i da se tako ostvare na{i ciljevi. Treba im staviti do znanja, ako bude podvala u ovoj mirovnoj akciji, da }e Srbija i Crna Gora predlo`iti op{tu mobilizaciju i da }e Armija biti u stanju da osujeti svako za nas neprihvatljivo re{enje. To treba, vrlo jasno re}i. c) Ve} sada pripremiti sve za op{tu mobilizaciju do koje mo`da ho}e, a mo`da i ne}e do}i. U me|uvremenu nastaviti sa maksimalnim kori{}enjem delimi~ne mobilizacije. d) Vojska }e nastaviti sa izvla~enjem jedinica iz okru`enih garnizona na osnovu sporazuma ili silom, kao i sa transformacijom unutar JNA” (Isto, str. 394-395). 254 Isto, str. 395.
422

JNA se u Hrvatskoj, posebno od oktobra 1991, na{la u izuzetno te{kom polo`aju, stoje}i “pred dilemom i bez odluke: odlu~na op{ta vojna operacija ili povla~enje iz Hrvatske”.255 Da bi “potpuno” porazila Hrvatsku vojsku JNA tada nije imala “dovoljno snage”, jer joj je nedostajalo rezervne vojske. Naime, JNA su bili potrebne “ve}e snage od raspolo`ivih“.256 Druga “glavna” slabost JNA, pored nedostatka rezervne vojske, bili su njeni opkoljeni garnizoni. Zbog blokiranih garnizona JNA se nije mogla povu}i iz Hrvatske, gdje je, pored ostalog, gubila i ogromne koli~ine naoru`anja i municije.257 U takvoj je situaciji JNA nastojala da, “na osnovu sporazuma ili silom”, izvu~e jedinice iz okru`enih garnizona, “kao i sa transformacijom unutar JNA”.258 U Hagu je Van den Bruk 10. oktobra 1991. ponovo okupio predsjednike Tu|mana i Miloševi}a s generalom Kadijevi}em, gdje je zaklju~en novi (deseti) prekid vatre. Miloševi} i Kadijevi} su prihvatili odluku da se JNA u roku od trideset dana mora povu}i iz Hrvatske. Me|utim, Miloševi} i Kadijevi} su to porekli. Tvrdili su da nisu ništa potpisali i da, iako je bilo govora o povla~enju vojske iz Hrvatske, “nije bilo govora o napuštanju podru~ja u kojima `ive Srbi”, te da }e JNA”ostati tamo gdje Armiju `ele, a `ele je u dve srpske oblasti u Hrvatskoj”.259 Van den Bruk je, imaju}i u vidu takve stavove velikosrpskog politi~kog i vojnog rukovodstva, uputio Kadijevi}u prijedloge o “uravnote`enoj šemi povla~enja federalne armije iz Hrvatske tokom prelaznog razdoblja”. Na to je vojno rukovodstvo pristalo da se JNA u tri naredna mjeseca povu~e iz Istre. Me|utim, na drugim podru~jima Hrvatske (u zonama rata) JNA je gomilala nove trupe dovedene iz

255 B. Mamula, nav. dj., str. 187. 256 B. Jovi}, nav. dj., str. 394. 257 Isto; B. Mamula, nav. dj., str. 228. Jugoslovenskoj narodnoj armiji su, prema Jovi}evim zabilje{kama od 27. oktobra 1991, u kojima govori o sastanku Krnjeg predsjedni{tva SFRJ u [tabu Vrhovne komande, u Hrvatskoj “zarobili tri voza, oko 100 vagona naoru`anja i municije (topova, haubica, itd.)” — B. Jovi}, nav. dj., str. 404. 258 B. Jovi}, nav. dj., str. 394. 259 S. Mesi}, nav. dj., str. 281 i 283.
423

Makedonije popunjavane srbijansko-crnogorskim rezervistima, napadaju}i Hrvatsku, pri ~emu su izvršeni brojni zlo~ini.260 Krnje Predsjedništvo kontinuirano je zasjedalo (ili za okruglim stolom ili “u telefonskim konsultacijama”), potpuno lišeno interesa za odsustvo predstavnika iz drugih republika i istovremeno ignorisano od Evropske zajednice i u funkciji Vrhovne komande (odluke u toj funkciji je pretresala i donosila “[estorka”, kao i do tada). Svi potezi Evropske zajednice su, po njima, bili destruktivni. Uo~i Druge plenarne sjednice Konferencije o Jugoslaviji u Hagu “~etvorka” je u dva dana (16. i 17. oktobra) više puta zasjedala, utvrdivši da “EZ drsko” odustaje od uva`avanja njihovih odluka, te su pisali pisma Van den Bruku i lordu Karingtonu, te drugima, navode}i da su oni “vrhovna komanda” i da su njihovi stavovi jedino mjerodavni, itd.261

260 Isto, str. 284. 261 Isto, str. 284-285; B. Jovi}, nav. dj., str. 400. Krnje Predsjedni{tvo je na sjednici od 17. oktobra odlu~ilo da ide u Hag, ali su, pi{e Jovi} “samo odlu~ivanje o stavu” predvidjeli “za uve~e u 21 ~. kada bude preveden tekst Karingtonovog plana. Ina~e, ve} iz neprevedenog teksta bilo je jasno da je predlog neprihvatljiv, da ga treba odbiti: rastura Jugoslaviju, razbija srpski narod u vi{e dr`ava, ostavlja Srbe u Hrvatskoj itd.” (B. Jovi}, nav. dj., str. 400). Tada je dr Kosti} izjavio da }e Crna Gora podr`ati prijedlog lorda Karingtona, {to je izazvalo pravi {ok kod Jovi}a i Milo{evi}a. O tome Jovi} pi{e sljede}e: “U kancelariji kod Branka Kosti}a, pred njegov odlazak u Titograd na sednicu Skup{tine Crne Gore, po istom pitanju, odjednom ni pet-ni {est, Branko meni, pred Jugoslavom Kosti}em i Sejdom Bajramovi}em, ka`e : “Crna Gora }e podr`ati predlog lorda Karingtona!!” Pogledam ga, sa nevericom, kao da se zafrkava. Ka`em mu da ne pri~a takve {ale. On mi veoma ozbiljno ponovo isto potvr|uje. Rekao sam mu da bi to bilo najpodmukliji no` u le|a Srbiji i njenom rukovodstvu. Da dobro promisle {ta rade. Iznerviran, napustio sam njegovu kancelariju, prosto ne veruju}i. Za koji minut dolazi kod mene Jugoslav Kosti}, ka`e da je Branko opet isto ponovio i jo{ rekao da }e on verovatno podneti ostavku na funkciju ~lana Predsedni{tva SFRJ, jer Jugoslavija vi{e ne postoji!! Lepo boga mi. Odlazim kod Slobodana Milo{evi}a da pripremimo stavove za Hag. Odmah sam mu ispri~ao ove gluposti. On ne veruje. Misli da su neozbiljni.
424

U prisustvu svih ~lanova Predsjedni{tva SFRJ i predsjednika republika, odnosno predsjedni{tava, u Hagu je 18. oktobra, odr`ana
U nekoliko poku{aja da dobije na telefon Momira Bulatovi}a Slobodan ne uspeva. “Nema kraj sebe telefon, u sali je!” Zamislite! (a ne}e da se javi). Dobijamo telefaks stavova Crne Gore. Crni stavovi. Tek tada se javlja Momir Bulatovi}. Uporan, ne mo`e se ni{ta promeniti. [okirani smo. Oko 20 ~. primam Sajrusa Vensa, izaslanika generalnog sekretara OUN. Trudim se da s ~ovekom normalno razgovaram, mada je i on bio dosta “drven”. U 21,30 sednica Predsedni{tva SFRJ o dokumentu Karingtona. Uzimam re~ i po~injem Branku: “Iako ste se vi u Crnoj Gori izjasnili pozitivno, ovde }emo vas preglasati…” Me|utim, Branko je imao isto mi{ljenje kao i ja. Zna~i, sukob je unutar crnogorskog rukovodstva. *** Poku{avam da saznam od Branka u ~emu je stvar, kako je do{lo do zaokreta. On sve vezuje za sastanak koji je nekoliko dana ranije odr`an izme|u srpskog i crnogorskog rukovodstva. A {ta je bilo na tom sastanku? Bio sam u~esnik. Razgovaralo se uglavnom o pravcima izlaska iz krize i realnim te{ko}ama u kojima se nalazimo. Crnogorci su bili izuzetno ratoborni. Predlagali su op{tu mobilizaciju. Kritikovali su {to se u Srbiji osipaju jedinice, smatrali su da to mo`e da se elimini{e jednim istupanjem Slobodana Milo{evi}a, da smo isuvi{e dozvolili opoziciji, da ne dr`imo pod kontrolom {tampu, radio i televiziju, da ne veruju u politi~ko re{enje ako ne sru{imo Tu|manovu vojsku i vlast. Mi se s tim nismo mogli saglasiti. Izlo`ili smo objektivnu situaciju u Srbiji, koja se ne mo`e lako preokrenuti jednim govorom. Narod nije tako raspolo`en za rat, kao {to oni misle, niti ga mi mo`emo preko no}i pokrenuti. Tu ~injenicu moraju imati u vidu. Dalje, orijentac