pH

Το pH (πεχά) είναι ένας εύχρηστος τρόπος έκφρασης της συγκέντρωσης των ιόντων
υδρογόνου σε ένα υδατικό διάλυμα.

Με "pH" συμβολίζεται ο αρνητικός δεκαδικός λογάριθμος της συγκέντρωσης των ιόντων

υδρογόνου [H+] στο διάλυμα. Δηλαδή: pH=-log[H+]

Το pH αποτελεί μέτρο οξύτητας ή αλκαλικότητας μιας χημικής ουσίας, εξ ου και

αναφέρεται ως ενεργός οξύτητα. Η έννοια του pH εισήχθη το 1909 από το Δανό χημικό
Σέρενσεν (S.P.L. Sørensen).

Η χρήση του pH

Ουσία/Διάλυμα pH
Οξύ μπαταρίας -0,5
Διάλυμα υδροχλωρίου 0
Γαστρικό υγρό 1,5
Χυμός λεμονιού 2,4
Κόκα-κόλα 2,5
Ξύδι 2.9
Χυμός πορτοκαλιού 3
Μπύρα 4,5
καφές 5,0
Τσάι 5,5
Οξινη βροχή < 5,6
Καθαρό νερό στους 25°C 7,0
Σίελο υγιούς ατόμου 6,5-7,4
Αίμα 7,35 - 7,45
Θαλασσινό νερό 8,0
Σαπούνι 9,0 - 10,0
Αμμωνία εμπορίου 11,5
Χλωρίνη 12

Η κλίμακα pH που κυμαίνεται από 0 έως 14, χρησιμοποιείται ευρέως για τον
προσδιορισμό της οξύτητας ενός διαλύματος. Διαλύματα για τα οποία η τιμή του pH είναι
μικρότερη από 7 χαρακτηρίζονται ως όξινα, ενώ διαλύματα με pH μεγαλύτερο από 7
χαρακτηρίζονται ως αλκαλικά. Tέλος, τα διαλύματα με pH=7 ονομάζονται ουδέτερα.

Για τα περισσότερα διαλύματα η τιμή του pH βρίσκεται μεταξύ 0 και 14. Εν τούτοις,
ιδιαίτερα όξινα ή αλκαλικά διαλύματα είναι δυνατόν να έχουν pH μικρότερο από 0
(ιδιαίτερα όξινο διάλυμα) ή μεγαλύτερο από 14 (ιδιαίτερα αλκαλικό διάλυμα). Αυτό δεν
αντιβαίνει στον ορισμό του pH, το οποίο ως λογαριθμική συνάρτηση μπορεί θεωρητικά να
παίρνει οσοδήποτε μικρές και οσοδήποτε μεγάλες τιμές.

Για παράδειγμα, στο διάλυμα που υπάρχει μέσα σε μια μπαταρία η συγκέντρωση των
ιόντων υδρογόνου είναι περίπου ίση με 3 mol/L, ([H+] = 3M), οπότε το pH του είναι
αρνητικό (περίπου ίσο με -0,5).

1/6
pOH
Συχνά στη Χημεία χρησιμοποιείται και η έννοια του pOH (πε-ο-χά). Σε αντιστοιχία με το
pH, το pOH ορίζεται ως ο αρνητικός δεκαδικός λογάριθμος της συγκέντρωσης των ιόντων
υδροξυλίου [ΟH-] σε ένα υδατικό διάλυμα.

Δηλαδή: pOH=-log[OH-]

Σε ένα υδατικό διάλυμα, πραγματοποιείται αυτοϊοντισμός του νερού, δηλ. ορισμένα μόρια
νερού διασπώνται προς σχηματισμό ιόντων υδρογόνου και υδροξυλίου:

H2Ο ↔ H+ + OH-

Ο αριθμός των σχηματιζόμενων ιόντων είναι μικρός. Αποδεικνύεται όμως ότι σε

συγκεκριμένη θερμοκρασία το γινόμενο των συγκεντρώσεων [H+] και [OH-] είναι σταθερό.

Για παράδειγμα, στους 25οC το γινόμενο αυτό, το οποίο ονομάζεται σταθερά ιοντισμού
του νερού, είναι ίσο με 10-14. Ισχύει δηλαδή: [H+] [OH-] = 10-14

Με λογαρίθμιση της παραπάνω σχέσης προκύπτει ότι στα υδατικά διαλύματα ισχύει:

pH + pOH = 14

Μέτρηση του pH
Οι βασικοί τρόποι μέτρησης του pH ενός διαλύματος είναι οι εξής:

Πεχαμετρικό χαρτί, τοποθετημένο σε χρωματικό πίνακα

• Με τη χρήση δεικτών. Προσθέτοντας ένα δείκτη οξέος-βάσης στο διάλυμα. Οι δείκτες

οξέος-βάσης (ονομάζονται και 'ηλεκτρολυτικοί' ή 'πρωτολυτικοί' δείκτες) είναι ουσίες
των οποίων το χρώμα αλλάζει ανάλογα με το pH του διαλύματος στο οποίο
προστίθενται.

Για παράδειγμα, ο δείκτης φαινολοφθαλεΐνη είναι άχρωμος όταν βρίσκεται μέσα σε

διάλυμα με pH μικρότερο του 8,2 και κόκκινος όταν το διάλυμα έχει pH μεγαλύτερο του
8,2. Αντίθετα το βάμμα του ηλιοτροπίου είναι κόκκινο παρουσία οξέων και μπλε
παρουσία αλκαλίων.

2/6
 Η χρήση ενός μόνο δείκτη έχει περιορισμένες δυνατότητες, όσον αφορά την ακρίβεια
στη μέτρηση του pH. Πάντως η χρήση περισσοτέρων δεικτών (ή ενός δείκτη σε
συνδυασμό με άλλες μεθόδους) μπορεί να οδηγήσει σε ιδιαίτερα ακριβείς μετρήσεις.
Σε ορισμένες περιπτώσεις χρησιμοποιείται πεχαμετρικό χαρτί, δηλαδή ειδικό χαρτί
διαποτισμένο με μίγμα δεικτών. Το πεχαμετρικό χαρτί εισάγεται στο υπό μελέτη
διάλυμα, οπότε ανάλογα με το pH αποκτά συγκεκριμένο χρώμα. Η σύγκριση του
χρώματος αυτού με ειδικούς χρωματικούς πίνακες οδηγεί σε μια καλή προσέγγιση για
το pH του διαλύματος.

Δείκτες γενικής χρήσεως για τον προσδιορισμό του pH

απόχρωση με τιμές pH αλλαγής απόχρωση με

Δείκτης
χαμηλό pH απόχρωσης υψηλό pH
Μπλέ της θυμόλης
Thymol blue ερυθρό 1,2 - 2,8 πορτοκαλί
(πρώτη μετάπτωση)

Ερυθρό του μεθυλενίου

ερυθρό 4,4 - 6,2 κίρινο
Methyl red

Μπλέ της βρωμοθυμόλης

κίτρινο 6,0 - 7,6 μπλε
Bromothymol blue

Μπλέ της θυμόλης

Thymol blue κίτρινο 8,0 - 9,6 μπλε
(δεύτερη μετάπτωση)

Φαινολοφθαλεϊνη
άχρωμο 8,3 - 10,0 μωβ
Phenolphthalein

• Με τη χρήση πεχαμέτρου. Το πεχάμετρο είναι μία ειδική συσκευή που χρησιμοποιεί

την αρχή της ποτενσιομετρικής μέτρησης του pH (ηλεκτρομετρική μέθοδος). Το
πεχάμετρο χρησιμοποιείται όταν απαιτείται ιδιαίτερη ακρίβεια στη μέτρηση του pH.

Πεχάμετρο
Πεχάμετρο ονομάζεται η συσκευή που χρησιμοποιείται για τον προσδιορισμό του pH
ενός διαλύματος, το οποίο ορίζεται σύμφωνα με την σχέση:

pH = -log[H+]

όπου [H+] είναι η συγκέντρωση των ιόντων υδρογόνου.

3/6
 Ένα τυπικό πεχάμετρο

Η μέτρηση του pH γίνεται με ειδικά ηλεκτρόδια. Τα πεχάμετρα βασίζονται στην αρχή της
ποτενσιομετρικής μέτρησης του pH για τον προσδιορισμό την ενεργότητας των ιόντων
υδρογόνου σε ένα διάλυμα. Η μέτρηση γίνεται με την χρήση ενός ενδεικτικού ηλεκτρόδιου
και ενός ηλεκτροδίου αναφοράς. Το δυναμικό του ενδεικτικού ηλεκτροδίου εξαρτάται από
την ενεργότητα των ιόντων υδρογόνου στο διάλυμα. Η διαφορά δυναμικού ανάμεσα στα
δυο ηλεκτρόδια, με κατάλληληβαθμονόμηση, δίνει το pH. Τις περισσότερες φορές
χρησιμοποιούνται δύο είδη ενδεικτικών ηλεκτροδίων: τα ηλεκτρόδια υάλου και τα
ηλεκτρόδια τύπου ISFET.

Ηλεκτρόδια Υάλου

Τα ηλεκτρόδια υάλου αποτελούνται από μεμβράνη πάχους 0,2-0,5cm κατασκευασμένη

από γυαλί ειδικής ποιότητας. Η χημική σύσταση της μεμβράνης ποικίλει ανάλογα με τον
κατασκευαστή αλλά συνήθως αποτελείται κατά 70% από SiO2 και από μεταβλητά
ποσοστά Na2O, CaO, LiO και BaO.

Το διοξείδιο του πυριτίου (SiO2) που αποτελεί το βασικό συστατικό του γυαλιού
προσροφά στρώμα νερού και δημιουργεί στις επιφάνειες της γυάλινης μεμβράνης
εφυδατωμένο στρώμα διοξειδίου του πυριτίου, πάχους περίπου 10-4mm, μορφής ζελέ που
συμπεριφέρεται ως ιοανταλλάκτης.

Τα κατιόντα νατρίου (Na+) του εφυδατωμένου στρώματος ανταλλάσσονται με ιόντα

υδρογόνου του διαλύματος με αποτέλεσμα την ανάπτυξη ισορροπίας σύμφωνα με την
αντίδραση:

Η + επιφ + Νa + διαλ ⇔ Na + επιφ + Η + διαλ

Η ως άνω χημική ισορροπία είναι κατά κανόνα μετατοπισμένη προς τα δεξιά, με

αποτέλεσμα σχεδόν το σύνολο των ιόντων Na+, της επιφάνειας να αντικαθίστανται με
ιόντα H+. Εξαίρεση αποτελούν τα πολύ αλκαλικά διαλύματα (pH > 12), στα οποία η
μεγάλη συγκέντρωση των ιόντων Na+ μετατοπίζει την ισορροπία προς τα αριστερά.

4/6
Σημειώνεται ότι το εφυδατωμένο επιφανειακό στρώμα της μεμβράνης είναι ιδιαίτερα
σημαντικό για την σωστή λειτουργία του ηλεκτροδίου. Η ποσότητα του προσροφουμένου
νερού είναι περίπου 50 mg ανά cm3 γυαλιού. Για τον λόγο αυτό όλα τα ηλεκτρόδια υάλου
φυλάσσονται πάντα σε απιονισμένο νερό ή άλλο υδατικό διάλυμα σταθερού pH.

Λόγω της διαφοράς ενεργότητας των ιόντων υδρογόνου στο διάλυμα και εντός και εκτός
της επιφάνειας του γυαλιού, αναπτύσσονται δυναμικά Nerst. Εάν η σύσταση του
εσωτερικού διαλύματος παραμείνει σταθερή, το δυναμικό κατά μήκος της μεμβράνης
εξαρτάται μόνο από το pH του εξωτερικού διαλύματος.

Το δυναμικό μετράται με τη χρήση ηλεκτροδίων μέσα στα δυο διαλύματα. Στην πράξη
χρησιμοποιούνται ηλεκτρόδια τύπου αργύρου - χλωριούχου αργύρου (Ag/AgCl/Cl-) ή
καλομέλανος (Hg/Hg2Cl2Cl-). Η διαφορά δυναμικού ανάμεσα στα δυο ηλεκτρόδια
αναφοράς συν της μεμβράνης δίνουν το pH του διαλύματος. Επειδή η αγωγιμότητα της
γυάλινης μεμβράνης είναι μικρή, η μέτρηση του δυναμικού δεν γίνεται με συνηθισμένες
συσκευές μέτρησης δυναμικού.

Η θερμοκρασία επιδρά στην μέτρηση του pH, καθόσον επιρρεάζει την σταθερά
ισορροπίας των αντιδράσεων. Για να επιτευχθεί μέγιστη ακρίβεια, τα πρότυπα και τα προς
μέτρηση διαλύματα πρέπει να βρίσκονται στην ίδια θερμοκρασία, να έχει αποκατασταθεί
πλήρως η θερμική ισορροπία και να έχει γίνει συνόρθωση ως προς την θερμοκρασία.

Το ηλεκτρόδιο υάλου αποτελεί τον πιο αξιόπιστο μεταλλάκτη για την μέτρηση του pH,
χρησιμοποιείται χωρίς πρόβλημα σε διαλύματα που περιέχουν ισχυρά οξειδωτικές ή
αναγωγικές ενώσεις, αέρια και διάφορα βιολογικής προέλευσης μόρια. Εν τούτοις,
παρουσιάζουν κάποια σφάλματα, τα κυριότερα από τα οποία είναι:

1. Το αλκαλικό σφάλμα: Για pH>10 οι μετρούμενες τιμές είναι μικρότερες από τις
πραγματικές.
2. Το όξινο σφάλμα: Για pH<1 οι μετρούμενες τιμές είναι μεγαλύτερες από τις
πραγματικές.
3. Το σφάλμα από αφυδάτωση ή μηχανική καταπόνηση: Αν η γυάλινη μεμβράνη
αφυδατωθεί χάνει τις ιδιότητες αλλά τούτο είναι αναστρέψιμο. Σε περίπτωση που η
μεμβράνη καλυφθεί από λιπαρό ή αδιάλυτο στο νερό υλικό ή καταπονηθεί
μηχανικά τότε καταστρέφεται.
4. Σφάλματα από τον ηλεκτρολυτικό σύνδεσμο: Προκύπτουν όταν κλείνουν μερικώς
ή ολικώς οι πόροι του ηλεκτρολυτικού συνδέσμου του ηλεκτροδίου αναφοράς.

Για την μέτρηση του δυναμικού των ηλεκτροδίων υάλου χρησιμοποιούνται ηλεκτρονικά
βολτόμετρα. Τα αναλογικά βολτόμετρα συμπεριλαμβάνουν κύκλωμα μετατροπής
δυναμικού σε μονάδες pH, το οποίο λαμβάνει υπόψη του και την θερμοκρασία. Για να
βαθμονομηθούν χρησιμοποιούνται συνήθως δύο ρυθμιστικά διαλύματα, το ένα με pH=7
και το άλλο με pH=7,3. Τα ψηφιακά βολτόμετρα χρησιμοποιούν διαφορετικό τρόπο
βαθμονόμησης, οι οδηγίες για την βαθμονόμηση προβάλλονται στην οθόνη της συσκευής
και η βαθμονόμηση μπορεί να συμπεριλαμβάνει τρία ή περισσότερα ρυθμιστικά
διαλύματα.

Ηλεκτρόδια τύπου ISFET

Το ISFET είναι ένα FET μετάλλου οξειδίου ημιαγωγού (MOSFET) στο οποίο το μεταλλικό
ηλεκτρόδιο της πύλης έχει αντικατασταθεί από επιφάνεια η οποία παίζει το ρόλο
εκλεκτικού ηλεκτροδίου ιόντων όταν έλθει σε επαφή με διάλυμα ηλεκτρολύτη. Τα ISFET
λειτουργούν και χρησιμοποιούνται όπως τα MOSFET. Τα ISFET παρουσιάζουν τα
ακόλουθα πλεονεκτήματα σε σύγκριση με τα ηλεκτρόδια υάλου:

5/6
 1. Έχουν μικρό μέγεθος.
2. Είναι σταθερά και ανθεκτικά.
3. Έχουν μικρό χρόνο απόκρισης στις μεταβολές της ενεργότητας των ιόντων
υδρογόνου, λόγω της μικρής επιφάνειας της πύλης και του μικρού πάχους της
ευαίσθητης μεμβράνης.
4. Είναι δυνατό να ενσωματωθούν στο ίδιο ολοκληρωμένο κύκλωμα, αντισταθμιστής
θερμοκρασίας, σύστημα επεξεργασίας και ενίσχυσης σήματος, ηλεκτρόδια
αναφοράς, όπως και άλλα αισθητήρια ISFET με εκλεκτικότητα σε διάφορα ιόντα.

To pH στην φύση

Τα άνθη της ορτανσίας (Hydrangea macrophylla) είναι ρόζ ή γαλάζια, ανάλογα με την
αλκαλικότητα του αργιλίου που απορροφά το φυτό από το έδαφος.

Χρωστικές ουσίες ευαίσθητες στο pH, οι οποίες μπορούν να χρησιμοποιηθούν ως δείκτες

απαντώνται σε αρκετά φυτά, όπως ο ηβίσκος, ο ταγέτης (κατηφές) και το κόκκινο λάχανο
(ανθοκυανίνη).

6/6