MARATHI 2 ND SEMESTER

1. क वता - तफन
(१) क वतेचे कवी/कव य ी - व ल वाघ
(२) क वतेचा वषय- या क वतेत कवीने शेतकर , क टकर लोकजीवनाचे च ण करणार ’ तफन’ ह
एक ामीण क वता आहे .
(३) क वतेतून मळणारा संदेश- शेतकर खूप क टाने शेतात धा य पकवत असतो. आप या अनेक
सुखाचा, आनंदाचा तो याग करत असतो..खूप ास सोसून आप या ताटात भाजी-भाकर ची सोय
करणा या शेतक यांचा आपण आदर केला पा हजे. तो मातीत क ट करतो हणून आपण पोटभर जेऊ
शकतो, हे आपण कधीह वस नये. हा संदेश ‘ तफन’ या क वतेतून आपणास मळतो.
(४) क वता आवड याची व न आवड याची कारणे – “ तफन’ ह क वता मला खूप आवडल आहे.
याचे कारण हणजे हे एक लोकगीत आहे . छान चाल वर आपण ते गाऊ शकतो. शवाय ह क वता
वाचत असताना शेतक याचे आयु य आप या डो यांसमोर उभे राहते.
(५) तुत क वतेतील श दांचे अथ→
(i) ढग = मेघ (ii) पोट = उदर (iii) धरती = भूमी (iv) वास = सुगंध. (v) बैल = वष
ृ भ (vi) जीव = ाण
(vii) काटा = कंटक. (viii) भल
ू = भरु ळ (ix) पाणी = जल (x) ढग = मेघ, घन.
(xi) वीज = व युत, सौदा मनी. (xii) शेतं = वावर, शवार (xiii) राघू = पोपट, रावा.
अभंगाचा भावाथ
तावना- ‘ तफन’ ह क वता कवी ’ व ल वाघ’ यांनी ल हल आहे. पावसा या आगमनाने
शेतक यांना होणारा आनंद शवाय शेती या कामांची लगबग याचे संद
ु र च दश वणन या क वतेत
दसन
ू येत.े कवी हणतात,
वा चार व यांचे अथ
(१) हातीधुती होणे – न मती म होणे - (here) to become fertile.
(२) भल
ू पाडणे- भरु ळ पाडणे, मोहात पाडणे to entice someone.
याकरण
(1) श दसमह
ू ाब ल एक श द लहा :
(i) शेती करणारा - शेतकर (ii) मूत करणारा - मू तकार (iii) काम करणारा - कामकर
(iv) क वता ल हणारा - कवी.
(2) अनेकवचन लहा :
(i) शेत - शेते (ii) काटा - काटे (iii) व न - व ने (iv) बैल – बैल

2. ते जीवनदायी झाड
वा चार व ां चे अथ
(१) दलासा शोधणे - आधार शोधणे.
वा य- अनाथ शामू जेवण करणा या मा म ये दलासा शोधतो.
(२) वं चत राहणे - एखाद गो ट न मळणे.
वा य- जीवनाव यक व तूंपासन
ू आ दवासी समाज हा वं चत राहतो.
 ाकरण
(1) समानाथ श द लहा :
(i) व ांती = वसावा (ii) दा गना = आभष
ू ण (iii) मब
ु लक = पु कळ (iv) दं श = डंख.
(2) व ाथ श द लहा :
(i) ग च × वरळ (ii) ऊन × सावल (iii) सजीव × नज व (iv) कोरडी × ओल (v) कडू × गोड
(vi) बं द त × मोकळे
(3) वचन बदला :
(i) फांद - फां या (ii) सावल - साव या (iii) खड या- खडक (iv) शंख – शंख (v) चम या-
चमणी
(vi) भग
ुं ा – भग
ुं े (vii) साप- साप (viii) मधमाशी- मधमा या
(४) लंग बदला :
(i) ी – पु ष (ii) लांडोर – मोर (iii) उं ट - सांडणी (iv) कु ा - कु ी
कृती ३ : ( मत/अिभ ी)
1. ' हरवे आ चय' ह संक पना तुम या श दांत उलगडून दाखवा.
उ तर : i) लेखकां या घरा या मागे एक हरवेगार लंबाचे झाड होते. जमीन करपल होती.
ii) आजूबाजूची झाडे सुकलेल व काळपट झालेल होती. पाणथळ जमीनह आसपास न हती.
iii) या सुकले या जमीनेवर हे लंबाचे झाड मा तगून होते. या याखाल काळीभोर सावल होती.
iv) पाय याशी गोगलगाई हो या.पार याची एक जोडी झाडावर घरटे बांधत होती.
v) आजब
ू ाजू या सक
ु ले या जमीनीत हे लंबाचे झाड ' हरवे आ चय' वाटते असे हटले आहे.
2. झाड सजीवांसाठ जीवनदायी क कसे बनू शकते, हे वधान पटवन
ू दया.
उ तर : i) i) लेखकां या घरा या मागे एक हरवेगार लंबाचे झाड होते. जमीन करपल होती.
ii) आजूबाजूची झाडे सुकलेल व काळपट झालेल होती. पाणथळ जमीनह आसपास न हती.
iii) या सुकले या जमीनेवर हे लंबाचे झाड मा तगून होते. या याखाल काळीभोर सावल होती.
iv) पाय याशी गोगलगाई हो या.पार याची एक जोडी झाडावर घरटे बांधत होती.
v) कु ी वसा याला येत. मुं यांचीह व ती होती. झाडावर खार खेळाय या.
vi) पोपट, बल
ु बल
ु , चम या व इतर प यांनी झाड गजबजलेले होते.
vii) जे हा झाडा या फुलांचा बहर आला, ते हा फुलपाखरे, उडते क टक, भुंगे फुलांभोवती गोल
फ लागले. मधमा यांनी एक पोळे ह झाडावर बनवले.
viii) अशा कारे हे झाड सजीवांसाठ जीवनदायी क बनले, असे हटले आहे.
3. व ृ व मानवी जीवन यां यातील पर परसंबंधां वषयी तुमचे मत सोदाहरण प ट करा.
उ तर : i) व ृ व मानवी जीवन यांचा अतूट नाते आहे.
ii) घनदाट व ृ ांमळ
ु े पाऊस येतो. पावसा या पा यावर सव ा यांचे जीवन अवलंबून आहे .
iii) व ृ ाचा येक अवयव मानवासाठ उपयोगी आहे .
iv) झाडे पाने, फुले, फळे दे तात. घनदाट छाया दे तात
v) फळझाडे व फुलझाडे यांपासून प रसराला शोभा येते. काह व ृ औषधी असतात.
vi) व ृ हर कारे माणसाला मदत करणारे आहे त. यामळ
ु े वृ हा माणसाचा खरा म आहे.
 3. माझे श क व सं कार
(१) ' व या या या यि तम व वकासात श कांची भू मका मह वाची आहे ,' या वधानाबाबत
तुमचे मत सोदाहरण प ट करा.
उ तर : i) लहानपणी वदया याची मने कोमल व अ धक संवेदनशील असतात.
ii) अशा नमळ बालमनातील वचार नेहमी प रवतनशील असतात.
iii) घरातील माणसांपे ा यांचा श कांवर जा त व वास असतो.मुले श कांनी केलेला उपदे श सवात
जा त मानतात.
iv) हणून चांगले श क बालमनाला समजून घेतात.
v) येक व या या या मनाला समजून घेऊन ते सं कार करतात. जणू श क हा कंु भारासारखा
मल
ु ांना आकार दे त असतो.
vi) अशा कारे व या या या यि तम व वकासात श कांची भू मका अ तशय मह वाची आहे.

(२) श क व व याथ यां यातील नातेसंबध

ं ा वषयी तुम या संक पना प ट करा.
उ तर : i) भारतीय सं कृतीत गु - श य परं परा ाचीन काळापासन
ू आहे.
ii) पवू गु कुल प तीत श य गु गहृ राहून अ यास कर त असत. पढ
ु े श णप तीत बदल होत
गेल.े
iii) परं तु श क व व याथ यांचे नाते अजूनह अतूट आहे .
iv) येक व या या या मनाला समजून घेऊन ते सं कार करतात. जणू श क हा कंु भारासारखा
मुलांना आकार दे त असतो.
v) हणून केवळ अ यासात न हे ; तर येक पावलावर गु ं चे मागदशन व या याना लाभते.
vi) अशा कारे श क व व या या या नातेसंबध
ं ाची घ व ेममय आहे.
वा चार व यांचे अथ
(१) दरारा असणे- वचक असणे.
वा य : सरपंच गुं याभाऊंचा गावात दरारा होता.
(२) हरमुसले होणे- नाराज होणे.
वा य : वाढ दवसाला बाबांनी हवा ती व तू घेऊन दला नाह , हणन
ू राणी हरमस
ु ल होती.
(3) उ ृत करणे- बोलणे.
वा य : छायाने आप या भाषणात अनेक सं कृत सुवचने उ ृत केल .
(4) समप
ु दे शन करणे - यो य स ला दे णे.
वा य : आ द य या या वगातील मुलां या सम या ल ात घेऊन यांचे समप
ु दे शन करतो.
याकरण
(१) समानाथ श द लहा :
i) दे ऊळ = मं दर ii) ीफळ = नारळ. iii) मोसम = हंगाम iv) झंज
ु = लढा
(२) व ाथ श द लहा :
i) मागील × पढ
ु ल ii) प का × क चा iii) सोपे × कठ ण iv) गती × अधोगती
v) बरे × वाईट vi) यश × अपयश
(३) श दसमह
ू ाब ल एक श द लहा:-
(i) नर र माणूस- अ रश ू (ii) व याजन करणारा- व याथ
(iii) व या शकणे- अ ययन (iv) व या शकवणे- अ यापन
(४) वचन बदला :
(i) वाफे – वाफा (ii) बागा- बाग (iii) लाकूड- लाकडे (iv) काम – कामे
(५) लंग ओळखा :
(i) पाणी- नपस
ुं क लंग (ii) शाळा – ी लंग (iii) ओढा – पिु लंग (iv) कुदळ - ी लंग.
(6) पढ
ु ल वा ये लेखन नयमांनस
ु ार शु लहा :
(i) तु ह अ यास करता या वीदये या मं दरात तमाषा कसा?
उ तरे : तु ह अ यास करता या व ये या मं दरात तमाशा कसा ?
(ii) सरांनी केलेला उपदे स मी वस शकत नाह .
उ तरे : सरांनी केलेला उपदे श मी वस शकत नाह .
(7) पढ
ु ल वा ये यो य वराम च हे वाप न पु हा लहा :
(i) आ ह मुलं वयानं तसंच हाडा पंडाने मोठाड
उ तरे : आ ह मुलं वयानं तसंच हाडा- पंडाने मोठाड.
(ii) मा तर हणाले अरे आज धू लवंदन हे चालायचेच
उ तरे : मा तर हणाले, "अरे ! आज धू लवंदन !

4. श दांचा खेळ
कृती ३ : ( वमत/अ भ य ती)
(१) तुम या मते, द यांग मुलांना भाषा श णात येणारे संभा य अडथळे लहा.
उ तर : i) द यांग मुले पाहू शकत नाह त. पशाने ते व तूंचे आकार ओळखतात. पण ट चे सुख
द यांग मल
ु ांना मळत नाह .
ii) कणब धर अस यामळ
ु े यांना भाषा पारखी होते. वनींचे ान होत नाह .
iii) यामळ
ु े द यांग मुले बोलन
ू आप या भावना य त क शकत नाह त.
iv) हालचाल ंव न समोर यांशी संवाद ते साधतात.
v) अशा द यांग मल
ु ां या अडचणी समजावन
ू घेऊन व मानसशा ल ात घेऊन यांना उ तम
नाग रक कर याची जबाबदार धडधाकट माणसांची आहे.
(२) 'सवसामा य मुलांबरोबर द यांग मुलांना श णाची संधी याला हवी,' या वचाराचे सामािजक
मह व जाणा व ते श दब करा.
उ तर : i) येक मूल हे नरागस असते. मुलांची मने कोवळी व नाजूक असतात.
ii) द यांग मुले व इतर मुले यांत बलकूल फरक करता कामा नये.
iii) द यांग मुलांना आपण द यांग आहोत, याची जरासु ा जाणीव नसते.
iv) हणन
ू यांना श ण दे ताना भेदाभेद क न चालणार नाह .
v) द यांग मुलांना इतर मुलां माणे श ण घे याचा समान ह क आहे आ ण तो यांना मळवन
ू
दे णे, हे समाजाचे कत यच आहे .
vi) यांना वतं अि त व दे णे गरजेचे आहे.
 वा चार व यांचे अथ
(१) आतुर होणे- उ सुक होणे.
वा य : या एकां कका पधचा वजेता कोण, हे ऐकायला सवच आतुर झाले होते.
(२) हरमोड होणे- नाराज होणे.
वा य : वाढ दवसाला बाबांनी हवा ती व तू घेऊन दला नाह , हणून राणी हरमुसल होती.
(3) उक या फुटणे- खूप आनंद होणे.
वा य : ये या मे म ह यात युरोप सहल ला जायचे, या बातमीने मुलांना आनंदा या उक या फुटू
लाग या.
(4) पालवी फुटणे- नवीन उ साह नमाण होणे.
वा य : गर ब रमाकाकंू चा मुलगा जे हा शाला त पर त
े शाळे तून प हला आला, ते हा यांना पालवी
फुटल .
(5) मायेची पाखर घालणे- ेम करणे.
वा य : व ृ ा मातील सखब
ू ा ना रमेशने कायमचे घर आणून यां यावर मायेची पाखर घातल .

याकरण
(१) समानाथ श द लहा :
i) जग - व व ii) फूल = पु प iii) आनंद – हष iv) झाड = व ृ .
(२) व ाथ श द लहा :
i) आवडती x नावडती ii) बाहेर × आत iii) दग
ु ध x सुगध
ं iv) नफा x तोटा.
(३) वचन बदला :
(i) बाहुल - बाहु या (ii) तुकडे- तुकडा (iii) उडी- उ या (iv) चं या - चंधी.
(४) पढु ल गटांतील लेखन नयमांनस ु ार यो य श द लहा :
(i) शर ष, श रश, शर श, शीर ष- शर ष
(ii) पन
ु वसन, पन
ू वसन, पुनवसन, पन
ु रवसन- पुनवसन
(iii) पारं पा रक, पारं प रक, पारं पार क, पारं पर क- पारं प रक
(iv) डांगण, डांगण, ं डागण, डांगन- डांगण
(५) पढ
ु ल वा य यो य वराम च हे घालन
ू लहा :
i) काश काश हवाय मला असं मा या आ याचं नःश द आ ं दन चालायचं
उ तर : ' काश! काश हवाय मला!' असं मा या आ याचं नःश द आ ं दन चालायचं.
 5. व वकोश
(अ) व वकोशाचा उपयोग/ व वकोशाचा उपयोग तु हांला मराठ भाषेतील ान ा त कर यासाठ
कसा होऊ शकेल, ते लहा.
उ :- i) श णाचा सार खूप वेगाने झाला.
ii) औदयो गक करणामुळे समाजा या वै ा नक व तां क गरजा वाढ या.
iii) व वध कारचे श द अि त वात आले आ ण भाषा सम ृ झा या.
iv) आज या यं यग
ु ातील व व ानयग
ु ातील माणसाला आपले ान वाढ कर यासाठ व वकोशाची
गरज नमाण झाल .
v) यामळ
ु े मान य व या, व ान व तं ान यांतील सव वषयांची मा हती व ान व वकोशात
समा व ट असते.
vi) मु य वषय व या या संल न वषयांचे ान मळव यासाठ व वकोशाचा अ यंत उपयोग आहे.
(आ) व वकोशाची न मती या – i) आज या यं यग
ु ातील व व ानयुगातील माणसाला आपले
ान वाढ कर यासाठ व वकोशाची गरज नमाण झाल .
ii) यामळ
ु े मान य व या, व ान व तं ान यांतील सव वषयांची मा हती व ान व वकोशात
समा व ट असते.
iii) थम वषयवार त ां या स मतीची रचना कर यात आल
iv) येक वषया या न द ची शीषके नि चत कर यात आल .
v)न द चे तीन कार कर यात आले- मु य, म यम व लहान न द .
vi) यांतील मु यांची टाचणे कर यात आल .
vii) येक वषयातील न द ं या या या तयार कर यात आ या.
viii)अकार व यानस
ु ार या यादया मवार लाव यात आ या
ix)अशा कारे १९७६ साल मराठ व वकोशाचा प हला खंड का शत केला. आतापयत व वकोशाचे
अठरा खंड का शत झाले आहे त.
(३) व वकोश पाह याचे तुम या ल ात आलेले फायदे लहा.
उ तर : i) आप याला माह त नसले या वषयांची मा हती मळव यासाठ व वकोश आपला मदतीला
होतो.
ii) या वषया या जोडीने येणारे इतर वषय कळतात आ ण वषयाचे खोल ान ा त होते.
iii) आपले ाना वषयीचे कुतूहल शमव याचे व वकोश हे एक उ तम साधन आहे.
iv) आप या अ भ य तीला यो य चालना मळते.
v) मराठ व वकोश हाताळ यामळ
ु े सव कारचे ान मराठ भाषेतन
ू मळते आ ण आप या
ान वषयक गरजा भागतात.