CHƯƠNG V

VĂN HÓA TỔ CHỨC ĐỜI SỐNG CÁ NHÂN

1
I. Tín ngưỡng truyền thống Việt
Nam

2
a) Tín ngưỡng sùng bái tự nhiên

Cuộc sống hàng ngày của con người nói chung

và đặc biệt là việc sản xuất nông nghiệp nói riêng
phụ thuộc rất nhiều vào các điều kiện tự nhiên.
Do đó, sùng bái tự nhiên là điều tất yếu với người
Việt.

3
• Tục thờ thần mặt trời: thờ thần mặt trời, khắc hình
mặt trời vào trống đồng, thạp đồng.
Tục thờ thông thiên
• Gắn liền trực tiếp với công việc đồng áng là
đất và nước: cúng lễ thần nước cầu mong
thần ban nước để đồng ruộng cây cỏ tốt
tươi.
Thờ Ngũ hành nương nương
• Bà Trời – Mẫu Cửu Trùng, Thiên Mụ, Thiên Yana
• Bà Đất – Địa Mẫu
• Bà Nước - Bà Chúa Xứ, Bà Chúa Lạch
=> Tín ngưỡng Tam Phủ: Mẫu Thượng Thiên, Mẫu
Thượng Ngàn, Mẫu Thoải.
Tín ngưỡng Tam Phủ
• Thờ thần Sông – vị thần giữ vai trò chính
trong việc cung cấp nước cho đồng ruộng.
• Cúng Hà bá
Đền Kỳ Cùng (Lạng Sơn)
• Ngoài ra còn thờ các thần Mây, Mưa, Sấm,
Chớp, thần Gió…
• Mỗi khi có những hiện tượng thiên nhiên khác
thường như: mưa to gió lớn, lũ lụt…cư dân địa
phương thường tiến hành các nghi lễ cầu khấn,
dâng lễ vật và đọc thần chú.
• Cư dân còn thờ cả những vị thần có vai trò quyết
định đến cuộc sống
Đối với cư dân nông nghiệp, cây lúa là tất cả
cuộc sống của họ. Thần Lúa (gọi là Giàng) vì vậy
là vị thần thiêng liêng nhất, được thờ ở nhiều nơi
-> Vị thần quyết định sự ấm no của con người.

20
- Cư dân Việt còn sùng bái một số động vật gắn
liền với cuộc sống của họ: thờ hạc, rùa, rắn,
voi…
- Họ Hồng Bàng, giống Rồng Tiên

21
Tục thờ Chó đá
Và con rồng – biểu tượng của loài cá sấu đã
trở thành biểu tượng đặc sắc của văn hóa Việt
Nam.

26
b) Tín ngưỡng phồn thực
Tín ngưỡng phồn thực (phồn – nhiều, thực – nảy
nở) là biểu hiện của niềm mơ ước về sự sinh sôi nảy nở
của con người, gia súc và mùa màng. Phồn thực là yêu
cầu tối cần thiết để duy trì và phát triển xã hội loài
người.

28
Tín ngưỡng phồn thực
Tín ngưỡng này được thể hiện trên hai nguyên lý:
Thứ nhất, nguyên lý về sự tương đồng: con người mô
phỏng cái gì sẽ được cái đó. Ví dụ: sấm -> gõ trống, cây
lúa sinh sôi -> nam nữ giao hoan bên ruộng, tục đánh
trống thi cho đến thủng trống gãy dùi của người Thái,
Mường, múa khèn của người Dao, H’mông…

29
Tín ngưỡng phồn thực
Thứ hai, nguyên lý giao tiếp và cảm ứng:
con người, tự nhiên và thần linh giao tiếp với
nhau thông qua một hiện tượng nào đó.
Ví dụ: tục thờ và biểu diễn sinh thực khí,
các hành vi giao phối.

30
• Ngày nay, tục thờ sinh thực khí vẫn tồn tại
ở nhiều nơi.
• Trong các lễ hội Đồng Kỵ, lễ hội Tùng Dí…
• Một số nơi thờ kẽ nứt (nõ nường, Lỗ
Lường), cột đá…
• Người Tày, Nùng thờ búp măng, hoa chuối;
• Người Chăm: thờ Linga và Yoni.
• Một số hiện tượng sinh hoạt: gậy chọc lỗ,
chày cối, đâm đuống, bánh chưng bánh
tét…
c) Tín ngưỡng sùng bái người đã mất
- Cơ sở ra đời tín ngưỡng thờ cúng
người đã mất
- Trước hết và quan trọng nhất là thờ
cúng ông bà tổ tiên của gia đinh,
dòng họ.

40
- Việc thờ cúng tổ tiên vừa có ý nghĩa
nhớ về cội nguồn, biết ơn cội nguồn
vừa mong muốn sự phù hộ của tổ
tiên cho người còn sống.

43
• Tín ngưỡng sùng bái người đã mất còn có cả
việc thờ thần Thành Hoàng, các vị anh hùng
của dân tộc, những người sáng lập ra bộ tộc,
bộ lạc, ông tổ nghề...
Thờ Định Công
• Tục thờ Tứ bất tử: Tản Viên, Thánh
Gióng, Chử Đồng Tử, Liễu Hạnh.
II. Phong tục truyền thống Việt
Nam

49
 a) Phong tục hôn nhân

* Chọn đối tượng

• Xác lập mối quan hệ giữa 2 gia tộc -> lựa chọn dòng họ,
gia đình -> môn đăng hộ đối (nhà mặt phố, bố làm quan).
• Duy trì dòng dõi và phát triển nguồn nhân lực
-> đánh giá năng lực sinh sản (lưng chữ cụ, vú chữ tâm; đàn
bà thắt đáy lưng ong…)
• Chọn vợ chọn chồng cùng làng, khinh rẻ dân ngụ cư (nộp
cheo) -> tạo nên sự ổn định làng xã (Ruộng đầu chợ, vợ
giữa làng; Ta về ta tắm ao ta, Dù trong dù đục ao nhà vẫn
hơn).
• Amish
 Phong tục hôn nhân

• Nhu cầu riêng tư

+ Sự phù hợp của đôi trai gái: hỏi tuổi (lễ vấn danh –
chạm ngõ). Tục trao gói muối, nắm xôi -> bánh phu
thê
+ Khi làm lễ hợp cẩn: ăn chung dĩa xôi và uống chung
ly rượu
+ Quan hệ mẹ chồng nàng dâu: mẹ ôm bình vôi lánh
sang nhà khác
* Các bước trong hôn nhân
- Sự phù hợp giữa đôi trai gái (hỏi tuổi) – lễ vấn danh
or lễ dạm ngõ
- Lễ hỏi
- Lễ cưới:
+ Tục trao nhau nắm đất, gói muối (?). Sau này được
thay bằng bánh phu thê (su sê) – biểu tượng âm
dương và ngũ hành
+ Tục 2 vợ chồng ăn chung đĩa cơm nếp và uống
chung chén rượu
- Lại mặt
 b) Phong tục tang ma
• Hai quan niệm:
+ Khi chết, linh hồn sẽ về thế giới bên kia -> đưa tiễn.
Sống bằng tương lai nên bình tĩnh, yên tâm chờ đón
cái chết: sắm sẵn áo quan, tìm đất.
+ Chết là hết -> xót thương: khóc than, đồ xấu, đứng
không vững -> chống gậy, đeo băng trắng cho cây
cối trong vườn...
• Đặt tên hèm – tên cúng cơm
• Lễ mộc dục
• Lễ phạn hàm
• Lễ khâm liệm
- Tục rãi tiền khi đưa tang. Đến nơi, làm lễ tế Thổ
thần cho phép người chết nhập cư.
- Chôn cất xong trên mộ đặt bát cơm, quả trứng, đôi
đũa
- Sau khi mãn tang, để linh hồn yên ổn phù hộ con
cháu, nhiều nơi có tục cải táng.
 c) Phong tục lễ tết và lễ hội
* Lễ tết
- Tết nhất đã nhiều, hội hè cũng lắm
- Lễ tết được phân bố theo thời gian trong năm, xen
vào khoảng trống lịch thời vụ (tết = tiết).
- Tết = cúng tổ tiên + ăn uống.
 * Lễ hội
- Vào mùa xuân và mùa thu (Xuân thu nhị kỳ)
- Bao gồm: phần lễ và hội
+ Lễ: mang ý nghĩa tạ ơn và cầu xin thần linh bảo trợ
cho cuộc sống của mình.
VD: Quan hệ với MTTN (lễ hội cầu mưa, hội xuống
đồng, hội cơm mới, hội đua ghe...)
Quan hệ với MTXH (hội Đền Hùng, hội Tây Sơn,
hội Gióng...)
Liên quan đến đời sống cộng đồng (hội chùa
Hương, hội Đền Trần, hội núi Bà Đen...)
+ Hội: gồm các trò vui chơi giải trí phong phú
-> Lễ tết và lễ hội đều là sự tổng hợp của cái
linh thiêng (lễ) và cái trần thế (tết, hội).