You are on page 1of 208

NIET

UITLENEN

GELDERLAND EN UTRECHT IN BEELD .

.

G R O E S B E E K 6 P A U L NIJHOFF) . A.DOOR MR. LOOSJES MET 304 AFBEELDINGEN AMSTERDAM SCHELTEMA & HOLKEMA'S BOEKHANDEL (K.

.

Hattem. V. 42 40—43 167 163 Rochuskapel bij „de Armen Poth". . helling van den. Harderwijk. Gevangenisgebouw. . Langesttiat (gevel) . Gevel bij de Binnenkamppoort Kerken: Anfriduskerk. . Lochem. Montfoort. . 42 37. . WERELDLIJKE OPENBARE G E B O U W E N te Amersfoort. 123 1 De titel is in kleuren gedrukt met de wapens van de provincies Gelderland en Utrecht in de heraldieke kleuren. .Zutfen— 126 afbeeldingen met tekst II.VOORWERK: Titel. Wijk bij Duurstede. Rhenen. Havik (gevels). Culemborg. S T A D S G E Z I C H T E N E N W O O N H U I Z E N te Amersfoort. Wijk bij Duurstede. Utrecht. Elburg. K E R K E N E N GODSHUIZEN te Amersfoort. Utrecht. Berg. . Arnhem. . Krankeleden. Harderwijk.straat (gevels) . . Zalt-Bommel. in goud en zilver en de overige heraldieke kleuren gestempeld. Rhenen. L . Tiel. . . . . Zutfen. Zutfen. . m. zijn de wapens der steden Arnhem. o. IJselstein. Zutfen — u i afbeeldingen met tekst . Z. Lochem. . St. Utrecht.. Buren. Arnhem.. . Hattem. . Toren der v. 168 162 95. Tviuurhöizien"% 169 38—40 Paternosterstraat 169 Bladz.Vrouwekerk. Inhoudsopgave en Register der Afbeeldingen blz. A L P H A B E T I S C H REGISTER D E R A F B E E L D I N G E N • • AMERSFOORT. Bladz. Tiel. 's-Heerenberg. .162.96. Nijmegen. Elburg. I—VIII I. . Utrecht. 160 165 163. . Nijmegen. 164. Gasthuizen: Bloklandsgasthuis (regentenbord) Pietersgasthuis. welke in zwart en rood is uitgevoerd. Nijmegen. Culemborg. O. Woudrichem. Rhenen. — 64 afbeeldingen met tekst . 166. Harderwijk. St.Groote of St.-. Culemborg. Arnhem. 168 167 . .. . Montfoort. m. STADSPOORTEN. . Elburg. 73 III. Buren. MUURTORENS... Zalt-Bommel. De afdeelingstitels zijn versierd met 3 min of meer toepasselijke afbeeldingen. Doesburg. IJselstein» Zalt-Bommel. Lochem. Joriskerk. St. . Op het voorplat van den band.

158 Kerken: Catharinaklooster.. 143 Kommanderij van St.(gemeenteKoepoortstraat (gevels).m.-. of Lindenberg 129 St. St. Ingang Waalkade • . Tnasium) 156 Nieuwe of Koepelkerk . LOCHEM. Donkerstraat (gevels) . Culemborgsche-. m. . 166.ALPHABETISCH REGISTER DER AFBEELDINGEN Bladz. O.(poort) 13 Poort. . . 157.of Gevangentoren 166—167 Valkestraat 164 Zuidsingel 161 Zuidsingel (huis) 165 Bladz. . . Kerk van het DOESBURG.. Dijk90—91 Rijnstraat (gevel) 135 Stadhuis 115 Schipbrug 135 Stadsmuur (overblijfselen) . 170 of St. m. . .. . Herv. 82 Toegang van den Tielschen kant 141 MONTFOORT. . Visch92—93 Kerken: Stadhuis (katheder v. 141 Kerk. . Herv. V. Bij het.. 1 Hortus Botanicus. of St.129 ELBURG. Poort. Lanksmeer.. of St. V. Vrouwe. Jans. . Klooster. 9—11 Weeshuis. 131 Kerk. Gezicht v.27. . V. 157 Gezicht op de stad (oudtijds) 92.(midWaag 109 denstuk) 117 Waal.. Plompe.. 37. 132 aan den152 Weeshuis. . Ned. . Sabel86 Adelaarshoek 150 Rijnkade 134 Poort. . Stadhuis 116 Kerken: Stadsmuur 85 Groote of St. 132 Latijnsche School. Kerk van het v.. Eusebiuskerk 22—26. Barbara21 Waterpoortje 170 Markt (gevel) 143 Poort. Waag 110 Stadhuis 115 BUREN. Herv. m. 26 Poort. .h. L. Kasteel (gesloopt) 143 V. . 22 HATTEM. . GymGroote of St. . m. . Graftombe in de Groote Molen op oude ommuring . Stadhuis 117—118 Stadsmuur met rondeeltoren . 155 Zusterstraat hoek Breestraat . .44 Kerk. Jan. 152 HARDERWIJK. St. Stevenskerk. . v. . m. . 134 's HEERENBERG. m. . Poorten: Binnenkamppoort 100—201 Koppelpoorten 97—99 Monnikendam. Linnaeustorentje 156 Gasthuis. 133.36 Groote Kerk 155 Klooster 155 ARNHEM. . 169 Stadsmuur 159 Toren. Protestantsche KinPanorama I5 der. Agnieten-. M. . .20 Singelgracht 144-—145 Molen op de wallen 142 Stadhuis (ingang) 114 Poort.44 Huis bij de Binnenpoort . . . 96 Sluisje. 12 (poort) 21 Kerkboog 131 Mariënburg. Kerk. Weeshuis 18—19 Haven 171 CULEMBORG.84—85 NIJMEGEN. Kronenburgerpark 130 Feithenhof 35 Kronenburgertoren 81 Haven 153 Lange Burchtstraat (gevel) . 32 Kerk. Ned. V. L. Bij het164. 150 museum) 12 Klooster Mariënburg. . 94.. Valkhof Lijnbaan 154 op de130 Nunspeetschen kant. ElisabethsKarolingische kapel . Gezicht op het stadje . . Waterpoort. Ned. Herv. O. . 90 Stadhuizen 110—111 Trompetsteeg . . Visch94 1 . Gudula. Peters. Toren der Ned. 160 Toren. .\. . 152 Vrouwetrappen. .of Binnen. . Nicolaas35 Stadhuis 103—108 Klooster. of Lambertus.

m.of Predikheerenkerk 33 Groote of St. . 32 Drogenapstoren 89. 67—68 Gasthuizen: Barthelomeïgasthuis (regenttenkamer) 69 Leeuwenberch. . . Herv. . m. V. . 72 Domkloostergang 51. . . Bolwerk van. 119 Jaarbeursgebouw 184 Janskerkhof (huis) 188—190 Janskerkhof (uitgebroken zaal) 185 Kerken: Buurkerk 62 Catharinakerk.m. . St. Boschstraat (geveldetail) .(poort) . . of St. V. Toren der16—17 Maarten van Rossum. Grutterstraat Kerk. 180. of St. Ned. 137 Gasthuisstraat (gevels) . Groote of St.(Waalsche kerk) . Water.ALPHABETISCH REGISTER DER AFBEELDINGEN RHENEN. . Burger.. Ni colaas45 Poort. V. 61 Nicolaaskerk. . Ned. St.14—15 Poort. . 186 Weeshuis. . 51—52.102 173 173 102. . 191—192 Kerk. 71 Kromme Nieuwe Gracht . . Huis187 WOUDRICHEM *).(V. .. . m. . 138 Kerken: Gasthuiskerk.. 70. . 182 Nieuwe Gracht 175—176. 172 ZALT-BOMMEL. m. 64—66 Zoudenbalch. St. . 102 Postkantoor 176. 53—55 Mariakloostergang 65 Nicolaasklooster. 180 Oudemannen. . 179 Oude Gracht 176—177. . Toren derv. gasthuis70 Hoofdwacht (gevelsteen) . Huis van139—140 Oenselschestraat (gevels) .. 183 Fundatie van Pallaes (poortje) 66 Fundatie van Renswoude . . 181. 50 Molen „van Ruysdael". . . 173 46—49. .. . . m. Catharijnesingel Drift (huis) 178 71 63 122 64 182 178.of Gevangen.16 Groote of St. . Pieter (Huis „de Krakeling") Armhuis» Stads. .m.. m. .83 UTRECHT. CuneraMarkt Stadhuis Stadsmuur met rondeel. Kerk.58 Jacobskerk. St. Water84 Waterstraat (geveldetail). V.. V. St. Bladz. Bij de v.118 Voorstraat (gevel) 181 Vredenburg. . 149 Poorten: Berkelwaterpoort 88 Nieuwstadspoort (overblijfselen voorpoort) 87 Stadhuis (ingang) 111 Wijnhuis 112—113 IJselkade 146 Zaadmarkt (gevel) 148 *) Hoewel tot Noord-Brabant behoorende. IJsel. . 148 Gezicht op de stad 146 Houtmarkt (gevel) 149 Kerken: Broeren.of Joh. . Berkel . Maartens. Poort. Weerd.58 Pieterskerk. 186 Spoorwegen. . m. . 136. Bisschopshof. Maartenskerk. .60—61 Domkerk en -toren . . V. V.(poorten) 121—122 Vleeschhuis. . . Bruntenhof (poortje) ... St. Stadhuis 119—120 Statenkamer. . 147 Bornhof (poort) '. . 59 Kloosters: Catharinaklooster.. 138 Poort. Toren der Ned.(gesloopt) . .57 Mariakerk (gesloopt) . Predikheeren(poortje) • • • • 148 Lange Hofstraat (gevel) . Nicolaasklooster Beyerskameren (poortje) . 137 ZUTFEN. 85 WIJK BIJ DUURSTEDE. Herv.. 174 TIEL. de Dooper kerk 34 Klooster. . . m. m. 184 Bladz.en Vrouwenhuis (poort Oudaen) 63 Paushuize 180 Poort. of St. . Achter St. . 174 IJSELSTEIN. . Administratiegebouw der Nederlandsche. Walburgskerk 27—33 Nieuwstads. V. daar in „Noord Brabant en Limburg in Beeld" de plaats hiervoor ontbrak Voor andere afbeeldingen van dit stadje worde naar genoemi werk verwezen. . Haventje 171 Kasteel (overblijfsel) 172 Kerk. Kasteelruïne . Kleibergsche of Water. 54—56 Geertenkerk. werd de Water poort van dit stadje in dit deel opgenomen. . Johannes de Dooper. .. Herv.

.

KERKEN EN GODSHUIZEN .

.

. zijn heiden en zandverstuivingen. die uit denzelfden tijd dagteekent. lenige vlucht der spits hooge gewelven. die in het laatst der 16de eeuw op den ouden torenromp werd aangebracht. is het moeilijk een indruk van het gebouw in zijn geheel te krijgen. al staan zij ten achter bij een praalgebouw als de Bossche St. althans die van Gelderland. als het vooruitspringende portaal voor den zuiderkruisbeuk en de sierlijke doorluchtige spits met klokkenspel. welks talrijke bezoekers zich ICrM^T^Mal terecht meer aangetrokken gevoelen tot zijn heuvelen en bosschen. maar is door haar gedrongenheid minder schoon. wat Nijmegen overbleef uit zijn lang-vervlogen luistertijd toen het zich „Keizerstad" mocht noemen? Ten onrechte wordt dit gebouwtje. doch die eerst in de 15de eeuw haar tegenwoordige gedaante kreeg. is de St. dicht door huizen omringd wordt. dat Nijmegen niet van merkwaardige en mooie kerkelijke gebouwen uit ouden tijd ontbloot is. zij mogen er niet overtalrijk zijn. dat tot de oudste kerkelijke monumenten van ons land behoort. voor den Christelijken godsdienst tegen het einde der 8ste eeuw gesticht. nemen de provinciën Gelderland en Utrecht in ons land een voorname plaats in. daar de middenbeuk niet boven de zijbeuken werd opgetrokken. die niet alleen het oog van den oudheidkundige boeien. waaraan wat wel eens Nederland's schoonste provincie genoemd wordt. Vermoedelijk vormde zij een onderdeel van het Paleis van Karei den Groote. enkele harer bezitten bedehuizen die. — A l dadelijk blijkt. vaak „heidensche kapel" genoemd: in werkelijkheid is het een Karolingische kapel. met wier bouw in de 13de eeuw een aanvang werd gemaakt. zoo rijk is. hoezeer gehavend. en wordt het oog voornamelijk getroffen door eenige fraaie gedeelten. Klaarblijkelijk is de kapel op het Valkhof in de 12de eeuw gewijzigd. men vindt ze er toch in grooter getale dan in de zuidelijke gewesten. de opzet van het verbouwingsplan was grootsch. Is daar in de tegen de vijf heuvelen gebouwde stad aan de Waal niet allereerst de achthoekige kapel op het Valkhof. j ^ w r ^ ^ w j A T landschapsschoon betreft. zij vertoont overeenkomst met de Paleis-kapel te Aken. duizel/ het hart verbaasd over de sierlijke. Ze vertoont overeenkomst met de beroemde spits van Amsterdam's Oude Kerk. dat men van de zijde der Groote Markt slechts door den sierlijken „kerkboog" kan bereiken. kortom tot al die bekoorlijke en mooie landelijke plekken. En de godshuizen.. toch nog détails vertoonen. doch werd niet geheel ten uitvoer gebracht. Janskerk. maar toch ongetwijfeld een eerwaardig gedenkteeken. die behoort tot het weinige.Binnen . Bij lange na niet zoo oud als deze kapel. Toch zijn de steden in beide provinciën althans op het gebied van kerkelijke monumenten verre van arm te noemen. Stevenskerk. Daar het bedehuis.. FELIX TIMMERMANS. tot de schoonste van ons vaderland kunnen worden gerekend of. zijn beekjes en rivieren. Veel minder schoonheid bieden HwiïfflN^ hunne steden.

die nimmer meer werd aangebracht. dochter van Willem den Zwijger. statig en sierlijk tegelijk is de groote. De oude hoofdkerk van het miniatuur-stadje Buren staat. een stichting van gravin Maria van Buren. de hoofdkerk der Hervormden. maar weiluidenden beiaard. benevens met wapens voorzien. dat de aanbidding van den H . in schoonheid en bezienswaardigheid verre ten achter bij het Weeshuis in dit plaatsje. met beeltenissen van de Hertogin en van apostelen. Van Nijmegen's andere historische kerkgebouwen noemen wij de kapel van het voormalig klooster Mariënburg. welks meeste klokken door de gebroeders Hemony zijn gegoten. Van de godshuizen worde het Protestantsche Weeshuis vermeld. in welker fronton het wapen der stichteres prijkt. in de spits hangen de klokken van den kleinen. willen we even vertoeven in de vier stadjes van het land tusschen de groote rivieren. sinds zij in 1654 door brand werd vernield en niet zeer treffelijk herbouwd) een grafmonument is opgericht. 't Is een gebouw in levendigen Hollandschen renaissancestijl opgetrokken. met drie beelden gesierde voorpoort.4 G E L D E R L A N D E N U T R E C H T IN B E E L D Dat de middenbeuk der kerk niet tot de volle hoogte werd opgetrokken — het voltooide gedeelte werd door een gestucadoord gewelf gedekt — schaadt eenigszins de schoonheid van het inwendige. Geest voorstelt. sierlijk bespitste toren van het in 1528 verbrande Gasthuis. prijkend met een reliëf. dat echter fraai-gesneden 17de eeuwsche meubelen en mooie geelkoperen kronen te bewonderen geeft. voor wie in de Groote Kerk (welke niet schoon meer is. Maartenskerk. werd in het koor een ijzeren constructie aangebracht. die door een opschrift wordt bekroond. Alvorens ons naar Gelderland's hoofdstad te begeven. een hoog en stoer gevaarte. namelijk Elisabeth van Culemborg. de Groote of St. onder een overhuiving aan dezen toren bewegen zich bij het slaan der uren eenige ruitertjes. In de kerk ziet men overblijfselen van 15de eeuwsche koorbanken. dat in 1538 door brand zijn slanke spits verloor. die in de 15de eeuw is gebouwd. Uit het dak rijst een sierlijk torentje op. In het koor ziet men het in 1512 vervaardigde grafteeken van Catharina van Bourbon. dat wel in de 19de eeuw werd vernieuwd. al moge de bekroning yan haar toren door niemand minder dan Pieter Post zijn ontworpen. maar nog een fraaie poort bezit. sober maar fraai is de omlijsting van de ingangspoort. die echter vooral een eervolle vermelding verdient met het oog op haar prachtigen toren. Ook Culemborg bezit een Weeshuis. dat met kunstig gegraveerde geelkoperen platen prijkt. die het oorspronkelijk mooie gebouw niet weinig ontsiert. gemalin van Hertog Adolf van Gelder. is nog slechts een fragment van het oude omvangrijke bedehuis. dat hier eens verrees. Schilderachtig zijn de huisjes met hun traptoppen aan den zijkant. — Een geheel ander schoon vertoont in hetzelfde stadje de slanke. de oudste van ons land. . Maarten gewijde kerk van Zalt-Bommel. herinnerend aan den zijgevel van het Haarlemsche Raadhuis aan de Zijlstraat. Ons bezoek aan Tiel kan kort zijn. een der fraaiste scheppingen in dezen trant. als monument van bouwkunst verdient dit Weeshuis echter geen bijzondere vermelding. zij bezit een merkwaardige verzameling grafzerken. door een vrouw van vorstelijken bloede gesticht. Om het daartoe in te richten. Schooner is de eveneens aan St. maar thans als Museum dient. alsmede een schot met zeer mooi snijwerk uit den overgangstijd van de gothiek op de renaissance.

1.m. de zoogenaamde Raadskapel. ten deele nog slechts. het hoofd rust op een geornamenteerd kussen. Omstreeks 1500 werd een nieuwe kruisbeuk gebouwd. het grafmonument voor Joost Sasbout. en ontving in 1633 de nog bestaande bekroning. Petersgasthuis te noemen. is deze kerk rijk. waarschijnlijk minder zou misstaan dan thans het geval is. doch later. Verreweg de belangwekkendste en fraaiste kerk in de steden van oostelijk Gelderland is de St. Rijk versierd is vooral het portaal aan den noorderzijbeuk. kanselier van Gelderland. zoo het dichttimmeren der openingen achterwege ware gebleven. waarin de Raad de mis bijwoonde. een kerk uit de 13de eeuw. voornamelijk in de 15de eeuw. Eusebiuskerk. verbouwd en vergroot. n. het is tot de belangwekkendste scheppingen der vroegrenaissance te rekenen. De spits van den toren der St.K E R K E N E N GODSHUIZEN 5 Men zou de St. van de hen bedekkende kalklaag werden bevrijd. een min of meer getrouwe copie van de oorspronkelijke 14de eeuwsche is. alvorens ter raadszitting te gaan. die. — Vaja wat overbleef van oude godshuizen in deze stad hebben wij slechts het niet zeer gelukkig gerestaureerde bovenstuk van den voorgevel van het v. Eusebiuskerk is in 1633 verbrand. Nog een fraai grafmonument. vóór haar belangrijke verbouwing aan St. uit wit marmer vervaardigd. Op den voorgrond dringt zich dan ook terstond de indrukwekkende St. Walburgskerk te Zutfen. die overeenkomst vertoont met de fraaie vont. en werd daarna door een tamelijk plompe achtkanten lantaarn vervangen. Op de hooge zwartmarmeren tombe ligt het beeld van den Hertog in zijn wapenrusting. benevens een door den Mechelaar Gillis van den Eynde in 1527 gegoten koperen doopvont. koor en toren behooren tot het oudste gedeelte. deze bevat een uitgebreid klokkenspel. Gelre's laatsten hertog. Het praalgraf is statig en in overeenstemming met de zeer bijzondere beteekenis van dezen bef aamden Geldersman. waarop de vergankelijkheid van het menschelijk wezen op realistische wijze wordt weergegeven. die in de 15de eeuw ter hoogte van den middenbeuk werden opgetrokken. De oude dwarsbeuk vormt thans één geheel met de zijbeuken. waaraan een groote kapel is gebouwd. indien zij niet in 1853 belangrijk ware verbouwd en bij die gelegenheid voor een deel vernield. St. De toren der kerk verloor in 1600 door brand zijn spits. waarin reliëfs met beeltenissen van apostelen en heiligen. die slecht bij het benedendeel past. Aan de zuidzijde van het koor werd in de 16de . op welker bezit de Lieve Vrouwekerk te Breda zich kan beroemen. In het koor bevindt zich de graftombe van Karei van Egmond. die tijdens de belangrijke restauratie der kerk. Verder ziet men er verscheidene overblijfselen van muur. De zijkanten der tombe zijn voorzien van witmarmeren nissen. als bekleeding van een houten beeld). Maarten gewijd. Middenbeuk. daaromheen zijn schildhoudende leeuwen geplaatst. Het koor werd in de 14de eeuw van een trans voorzien. zoodat de tegenwoordige kerk. Walburgskerk het oudste bedehuis van Arnhem kunnen noemen. terwijl de handen in biddende houding zijn omhoog geheven. In de kerk kan men een fraaie gesmeedijzeren kroonluchter uit de 15de eeuw bewonderen. fraai voortbrengsel van de renaissance als dat van den vechtlustigen Karei (wiens wapenrusting aan den noordelijken muur is te zien.en gewelfschilderingen. eenige tientallen jaren geleden. inwendig door sierlijke pijlers en steenen stergewelven. dwarsbeuk. en zich uitwendig onderscheidende door rijke laatgothische versieringen. den hardnekkigen tegenstander van de éénwording der Nederlandsche gewesten.

werd het kerkgebouw. Maartenskerk is. al kan hier de archeoloog zijn hart ophalen aan den grootendeels van tufsteen opgetrokken 13de eeuwschen toren van Hattem. door een ontploffing vernield. spoeden we ons naar Amersfoort. nadat de oorspronkelijke in het midden der 17de eeuw door brand was vernield. inwendig met haar oude lichtkronen en koorafsluiting nog wel stemmingsvol. op het vierkant benedendeel gebouwde lantaarn.en westzijde vergroot. reeds in de 13de eeuw gesticht als basiliek. waar de oude boeken nog aan kettingen op de lessenaars liggen. Fraai is vooral de achtkanten doorluchtige en rijzige. omdat zij een benedenen bovenkerk bevat. Gudulakerk te Lochem (wier torens beide een klokkenspel bezitten) eerwaarde bedehuizen. doch door betimmeringen ten behoeve van den Protestantschen eeredienst niet meer indrukwekkend. de bouwmeester van . K . Een klein maar sierlijk grafteeken. Nieuwstadskerk. De toren der St. nog slechts een mismaakt fragment. — De oude hoofdkerk der stad. het Feithenhof. welks kerk met karakteristiek 18de eeuwsche torenspits in dit klein bestek geen bespreking behoeft. hoe eenvoudig van vorm en versiering zij moge zijn. dat reeds van verre zichtbaar is door zijn hoogen Lieve Vrouwetoren. maar door het aanbrengen van een orgel er op. Harderzvijk's oude St. een 13de eeuwsche kerk van drie even hooge beuken met een slanken toren. Nicolaaskerk te Elburg. dat tot een der rijkste voortbrengselen der Gothiek in ons land behoort. maar in de 15de eeuw naar oost. een wonderdoend beeld van de H . waaraan ons land in de middeleeuwen zoo rijk was.m. — Van de andere kerken in deze IJselstad noemen wij de Broeren. werd door een brand in 1693 van zijn spits beroofd. een prachtig oxaal. heeft een heel wat onaanzienlijker toren. met bezienswaardige gewelven. Joriskerk. De aardige spits is er op aangebracht. die. zooals de St. wat later. een overwelf vertrek. en de R. dat in 1611 tot Oudemannen-en Vrouwenhuis werd ingericht.6 GELDERLAND E N UTRECHT IN BEELD eeuw een boekvertrek of „librye" gebouwd. bestaande uit kruisbeuk en koor. die de carillonklokken bevat. de St. Catharinaklooster bewaard. In den vloer dezer nog in de oude gedaante bewaard gebleven boekerij ziet men afdruksels van hondenpooten.of Predikheerenkerk. een der fraaiste torens van ons land. vermelding verdient. in genoemd jaar als arsenaal gebruikt. Maartenskerk te Doesburg en de St. die volgens de legende voetsporen van den duivel zijn. maar vóór dien vermaard als Lieve-Vrouwe-Kapel. De kerk kreeg toen ook een sierlijk portaal en. De meeste oude kerken in de landstadjes van oostelijk-Gelderland zijn. aan Johannes den Dooper gewijd. dat betrekkelijk klein en sober was in vergelijking met den prachtigen toren. welks hoofdgebouw een deftig 18de eeuwsch huis is. Over Nijkerk. in deze stad bleef echter ook nog de kapel van het v. herinnert er aan. sinds in 1797 haar hoogen toren ineen stortte en een deel van het gebouw vernielde. Aardig is hier verder nog de poort van het Bornhof. die echter als bouwkundige scheppingen geen bijzondere plaats innemen. Iets dergelijks geldt voor de Geldefsche stadjes aan of nabij de Zuiderzee. waardoor de toren midden in de kerk kwam te staan en de zijbeuken even hoog werden als het middenschip. Elburg bezit nog een hofje. de kloosterbibliotheek. gebeeldhouwd door Rombout Verhulst. dat in deze kerk Jacob van Campen. Tot 1787 was hij met een kerk verbonden. sinds de Hervorming de Kleine Kerk genaamd. zeer is geschonden. maar is toch een bezienswaardig en eerwaardig bouwwerk. een van die eenvoudige vroegere kloosterkerken. Maagd bevattend.

met kapel en kruisgang. Meerendeels echter slechts brokstukken. voor het vernielde iets waardigs in de plaats te brengen. dat hier de Bisschoppen zetelden. te IJselstein is het de in 1911 door brand geteisterde kerk. behalve natuurlijk aan den geheel veranderden loop der dingen. na tijden van verwaarloozing. de torens der St. al moge het reeds bijna vier eeuwen geleden zijn.. Pieterskerk en St. een der weinige specimina in ons land van streng-Italiaansche renaissance. volgens de overlevering. en een fraai oxaal bezittend. Cunera. ten oosten van Rhenen is begraven. welke het oude middeleeuwsche karakter ongeschonden hebben bewaard. vervaardigd . — Nog meer dan één overblijfsel van oude kloosters en gasthuizen bleef er bewaard. het geheel een niet volkomen geslaagde. zorgvuldig herstelde gedeelten daar of. Janskerk en talrijke torenspitsen waaronder die van de Buur-. geheel in steen overwelfd. tot welks bouw Bisschop David van Bourgondië den stoot gaf. beuk en koor. dat ook de kerk een groot en mooi gebouw is. en het eenvoudige . Deze vernielde o. Janstoren van Wijk-bij-Duurstede niet vergelijken. waarop de aandacht gevestigd dient te worden.en Bloklandsgasthuis. nog een kapel en ziekenzaal heeft. Toren en kerk danken hunne schoonheid aan de talrijke bedevaartgangers. Daar staat thans het grafmonument voor Admiraal van Gent. Rochuskapel. ligt begraven. — Op den Schoonen St.de Armen Poth". niet steeds gelukkig hersteld. is deze geweldige torenromp. In de eerste plaats de Domkerk. maar mooi toch. noemen wij hiervan het St.KERKEN EN GODSHUIZEN 7 . wier lijk. bovendien. en haar beroemd 14de eeuwsch praalgraf voor de Heeren en Vrouwen van IJsselstein benevens de fraaie renaissance-tombe voor Aleid van Culemborg. sinds de hierboven vermelde vernieling nog slechts bestaande uit kruis. dat talrijke kerken en kloosters deze stad als een uitverkoren woonplaats der geestelijkheid deden kennen. Dat is. waardoor Utrecht in 1674 zoo deerlijk geteisterd werd. met haar merkwaardigen toren. met zijn St. Het lijnenspel van pijlers en bogen komt weer tot zijn recht. ter aanbidding van de H. Tot op dezen dag hebben de kracht en de lust ontbroken. door tegenwerking en geldgebrek bemoeilijkte langdurige poging tot het scheppen van een grootsche kathedraal. waar het geheel behouden bleef. het betrekkelijk smalle koor maakt weer indruk door zijn hoogte. hoewel grootendeels vernieuwd. hij wekt reeds van verre bewondering. Jan.'s wereld achtste wonder". voor een gedeelte te wijten aan den cycloon. deze prachtige 15de eeuwsche schepping.m. Te Montfoort zijn het vooral de overblijfselen der Kommanderij van St. — Met Rhenen's St. gehavende fragmenten hier. den tands des tijds en dien der Hervorming. nog bleef er veel over. is in de laatste jaren weder zoo ooglijk gemaakt als maar mogelijk was. Jacobskerk.. met een krans van sobere kapellen. die in de middeleeuwen naar het stedeke optrokken. die over de Noordelijke Nederlanden geestelijk en over eenige dier gewesten ook wereldlijk gezag uitoefenden. mismaakte monumenten. want laatstgenoemde bleef onvoltooid. vroeger op afzichtelijke wijze voor den Protestantschen eeredienst ingericht. dat. het schip der Domkerk.en St. het laatste het oudste gedeelte. Minder algemeen weet men. Nicolaas. De stad Utrecht neemt in deze reeks een zéér belangrijke plaats in. Pieters. Cuneratoren te Rhenen behoeft men de aandacht niet te véstigen. Het inwendige. Bezien wij eerst de overgebleven kapittelkerken. dat van deze vervlogen tijden spreekt. St. en in hooge mate indrukwekkend. de rest rijker. Cuneratoren kan men den St.

was bedoeld als met reliëfs in de hoogvelden. om zijn dettig i n s p e l van toch vooral om zijn vorstelijke regentenzaal. .m. waara c o b s k e r " . en eerst m i o navolging is van den ouden. ^ ^ ^ 2 ^ ^ ^ i d y o o r a l h e t i n w e n d i g e t r e f t e n d e k e k i n a a n 5 5 versiering. (v. Maartem met reueis in uc u u u » v . Schilderachtig isjaez T ken. c CPatharinaklooster. gesierd met het bevallig j t f ^ ^' i r p e r w e e s h u i s (v t z i j n I7 ijne een luchtig rococo. ^ ^ T ^ T £ poortjes. t S %^^§^^^^= van een klokkenspel werd gewijzigd. het Stadsarmhuis. reeds in i . ^ door de Careehter hopeloos verknoeid. St. . Eenige hofjes en andere « ^ ™ ^ ^ * £ £ Z zijn Usterrijke Een bijzondere vermelding verdienen het B ^ bed e eeuwsehe regentenkamer. oostelijk daarvan. Nicolaas thann OOS r met kloostergang van het St. vertoont beeld- W van het (later verwoeste) schip daarmee door bogen verbonden. die betrekking hebben op het leven van St. ^ J ^ ^ ^ ^ gevel! maar kleed. gezegd kan worden van de uitwendig vrij onbelangrijke Buu . . m . Het zoogenaamde H . 8 7 afgebroken.GELDERLAND E N UTRECHT IN BEELD 8 door Rombout Verhulst.enj^ ^° L A n t e r i e u r s met hunne ^ g e van de Buurkerk is reeds m ^ ^ ^ ^ is een eenvoudige middeleeuwsche k e r k . ter). n .. . Regulierenkloosklooster) met schilderaehtigen binnenhof. en de Fundatie van Renswoude. Graf. Veel ^ ^ ^ ^ a/westzijde vermelieten begonnen.

KÈRKÊN ÊN G O D S H U I Z E N (NIJMEGEN) 9 .

STEVENSKERK (1644) .IO SPROKKELINGEN IN NEDERLAND (NIJMEGEN) HEERENGESTOELTE INWE GROOTE OF ST.

STEVENSKERK (± 1550) II ZUIDELIJKE INGANG VAN HET KOOR IN DE GROOTE OF ST.KERKEN EN GODSHUIZEN (NIJMEGEN) OPEN PORTAAL VOOR DEN ZUID ARM VAN DEN KRUISBEUK DER GROOTE OF ST. INHETBOOGVELD VOORSTELLING VAN HET LAATSTE OORDEEL (1505) . STEVENSKERK.

M.12 SPROKKELINGEN IN NEDERLAND (NIJMEGEN) DE KAROLINGISCHE KAPEL (8 aTE EEUW) DE KERK VAN HET V. KLOOSTER SINDS 1912 GEMEENTEMUSEUM MARIËNBURG. (± 1430) .

FRONTON J ± 1785) .3 KERKEN EN GODSHUIZEN (NIJMEGEN) POORT VAN HET PROTESTANTSCHE KINDERWEESHUIS (1618.

RINA. MAAGD MET HET KINDEKE (± I550) OOSTEN MET KATHAJEZUS . TOREN 1440—1451) WANDBETIMMERING IN DE GROOTE OF ST.SPROKKELINGEN IN NEDERLAND (TIEL) DE GROOTE OF ST. VOORSTELLINGEN VAN EPISODEN UIT HET LEVEN DER H. MAARTENSKERK. GEZIEN UIT HET (SCHIP ± 1425—1440. MAARTENSKERK. IN HET MIDDEN DE H.

OP DEN ACHTERGROND DE DOOPKAPEL GRAFBORD VAN MR. JACOB NICO LAASVAN DEN STEEN IN DE GROOTE MAARTENSKERK (± i ) 0 F S T 7 7 7 15 . MAARTENSKERK (± I IO) 7 ZUIDELIJKE BEUK DER GROOTE OF ST.KERKEN ÉN GODSHUIZEN (TIEL) GRAFMONUMENT VOOR STEVEN VAN WELDEREN IN DE GROOTE OF ST. MAARTENSKERK.

GEZIEN VAN HET ZUIDOOSTEN .M.i6 SPROKKELINGEN IN NËDËfeLAND (ZALT-BOMMEL) DE TOREN DER V. SPITS ± 1570) DE TOREN DER GROOTE OF ST. G ASTHUISKERK MET DEN TRAPTOREN DE TOREN DER VOORMALIGE GASTHUISKERK (± 1470. MAARTENSKERK.

SPITS 17 VERBRAND 1538) . MAARTENSKERK (15°* EEUW.DE TOREN DER K E R K E N E N GODSHUIZEN (ZALT-BOMMEL) GROOTE OF ST.

18 S P R O K K E L I N G E N I N N E D E R L A N D (BUREN) PORTRET VAN DE STICHTERES ORANJE IN HET MARIA VAN WEESHUIS NASSAU- .

KERKEN EN GODSHUIZEN (BUREN) 19 ZIJGEVEL VAN HET WEESHUIS DEUR VAN HET WEESHUIS (1613) .

SPROKKELINGEN IN NEDERLAND (BUREN) 20 DE NED. OF ST. LAMBERTUSKERK ACHTKANT (VIERKANT ± 1660) BENEDENDEEL I3 DB EEUW. HERV. .

ELISABETHS-WEESHUIS (1555) 21 .K E R K E N E N GODSHUIZEN (CULEMBORG) POORT MET WAPENSTEEN IN DEN WESTELIJKEN GEVEL VAN HET ST.

22 SPROKKELINGEN IN NEDERLAND (ARNHEM) DÉTAIL VAN EEN DER ZIJMUREN OF ST. SCHIP VOL1529) . EUSEBIUSKERK (BEGONNEN TOOID 1470. KRUISBEUK VAN DE GROOTE 1452.

EUSEBIUSKERK (ARNHEM) (PREEKSTOEL ± 1660.ma KERKEN EN GODSHUIZEN INTERIEUR VAN DE GROOTE OF ST. ORGEL 1770) .

24 SPRÖKKÈLtNGÈN ÏN NEDERLAND (ARNHEM) BEELD VAN KAREL VAN ST. EUSEBIUSKERK OF GRAFTEEKEN VOOR JOOST SASBOUT IN DE GROOTE OF ST. OVERHUIVING ± 1660) DEUR IN DE GROOTE ST. EUSEBIUSKERK (BEELD GELRE IN DE GROOTE OF ± 1540. EUSEBIUSKERK (1546) .

KERKEN EN GODSHUIZEN (ARNHEM) PRAALGRAF VAN KAREL VAN GELRE IN DE GROOTE OF ST. EUSEBIUSKERK (± 1540) 25 .

HET ZUIDOOSTEN GEZIEN UIT . EUSEBIUSKERK. ST.M. PETERSGASTHUIS (1401. GEWIJZIGD 1850 EN ± 1900) DE GROOTE OF ST.26 SPROKKELINGEN IN NEDERLAND (ARNHEM) BOVENGEDEELTE VAN HET V.

15™ EEUW GEWIJZIGD EN VERGROOT. WALBURGSKERK TE ZUTFEN. SPITS 1903) DE GROOTE OF ST.KERKEN EN GODSHUIZEN (LOCHEM—ZUTFEN) DE TOREN DER NED. HERV. OF ST. GUDULAKERK TE LOCHEM (1478. BOVENGEDEELTE VAN DEN TOREN 1633) DE 27 . GEZIEN VAN HET ZUIDWESTEN (i3 EEUW.

WALBURGSKERK.28 SPROKKELINGEN IN NEDERLAND (ZUTFEN) GEZICHT OP DE GROOTE OF ST. UIT HET OP DEN VOORGROND OVERBLIJFSELEN VAN DEN OUDEN ZUIDOOSTEN STADSMUUR .

KERKEN EN GODSHUIZEN HET NOORDERPORTAAL VAN DE GROOTE OF ST. (ZUTFEN) WALBURGSKERK 3Q (± i o) 49 .

WALBURGSKERK (15^2) .I 3° SPROKKELINGEN IN NEDERLAND (ZUTFEN) DE LIBRYE IN DE GROOTE OF ST.

(PREEKSTOEL 3 ± 1680J OP HET KOOR EN DE KAPELLENKRANS VAN DE GROOTE OF ST. GEHEEL RECHTS DE RAADSKAPEL (1393—1420) WALBURGSKERK 1 .KERKEN EN GODSHUIZEN (ZUTFEN) IN DE GROOTE GEZICHT OF ST. WALBURGSKERK.

32 32 SPROKKELINGEN IN N E D E R L A N D ((LOCHEM—ZUTFEN) POORT VAN HET BORNHOF TE ZUTFEN (1723) .

KERKEN EN GODSHUIZEN (ZUTFEN) HET SCHIP DER BROEREN-OF PREDIKHEERENKERK 33 WESTGEVEL DER BROEREN.OF PREDIKHEERENKERK (BEGIN if' EEUW) .

KOOR TWEEDE DE IN DE JOHANNES DE DOOPER- OF OF HELFT NIEUWSTADSKERK DER 15°* EEUW) NIEUWSTADSKERK .S P R O K K E L I N G E N IN N E D E R L A N D (ZUTFEN) 34 ZUIDBEUK (ZUIDBEUK EN KOOR DER JOHANNES DE DOOPERTWEEDE HELFT DER i6 .

KERKEN EN GODSHUIZEN (ELBURG) DE TOREN DER NED. OF ST. NICOLAASKERK (± 1410. HERV. SPITS 1693 VERBRAND) RECHTS POORTJE VAN HET WEDUWEN HOF (1650) HET FEITHENHOF (1740) 35 .

M.— ' i i 1 tm\ IIIMÉ rifraHTifTinV n l y y i i w i M M i t t M i r B ^ DE KERK VAN HET V. ST.M.36 SPROKKELINGEN IN NEDERLAND (HARDERWIJK) DE KERK VAN HET V. CATHARINAKLOOSTER (1502) • . CATHARINAKLOOSTER SicöKfcWH (BENEDENKERK) . ST.

SPITS 1654) 37 . GEZIEN UIT DE ZWANENHALSSTRAAT (15™ EEUW.KERKEN EN GODSHUIZEN (AMERSFOORT) DE 0. L. VROUWETOREN.

38 SPROKKELINGEN IN NEDERLAND (AMERSFOORT) .

KERKEN EN GODSHUIZEN (AMERSFOORT) DE „KLOCKMAN" HET OKSAAL IN DE ST. JORISKERK (BEGIN i6 * EEUW) D IN DE ST. JORISKERK . JORISKERK KIJKJE 39 (1724) UIT DE NIEUWSTRAAT OP DEN TOREN DER ST.

PIETERSGASTHUIS (± 1400) .4 o SPROKKELINGEN IN NEDERLAND (AMERSFOORT) DE GROOTE ZAAL (MANNENDEEL) VAN HET ST.

PIETERSGASTHUIS 4i .KERKEN EN GODSHUIZEN (AMERSFOORT) HOEK VAN DE GROOTE ZAAL IN HET ST.

ROCHUSKAPEL BIJ HET GODSHUIS „DE ARMEN POTH' (i °° EEUW) 5 .42 SPROKKELINGEN IN NEDERLAND (AMERSFOORT) REGENTENBORD VAN HET BLOKLANDSGASTHUIS (1666) DE ST.

PIETERSGASTHUIS (i4 DE EEUW) 43 .KERKEN EN GODSHUIZEN (AMERSFOORT) DE KAPEL VAN HET ST.

JAN DE NED. TORENSPITS 1 DER (TWEEDE ± 1630) . OF ST. JAN KOMMANDERIJ OVERBLIJFSEL VAN KOMMANDERIJ DE V. JAN DE KRUISGANG VAN ST. KAPEL DER KOMMANDERIJ (± 1530) VAN ST. VAN ST.S P R O K K E L I N G E N IN N E D E R L A N D (MONTFOORT) 44 GESNEDEN BALK IN DE V.M.M. HERV. JANSKERK HELFT DER 15 " EEUW.

OP DEN ACHTERGROND RECHTS GRAFTOMBE VAN ALEID VAN CULENBORCH (± 1510J . NA DEN BRAND VAN ign (2 HELFT DE NICOLAASKERK. DER i6 EEUW) DI GRAFTOMBE VAN GIJSBRECHT VAN IJSELSTEIN EN ZIJN ZOON ARNOLD MET HUN VROUWEN (± 1390). OF ST. HERV.45 DE TOREN DER NED.

OF ST. NA BRAND IN 1897 HERSTELD). HERV. CUNERAKERK (1492—1531.4° SPROKKELINGEN IN NEDERLAND (RHENEN) DE TOREN DER NED. .

CUNERAKERK GEZICHT i n OP DE NED. HERV. OF ST. OF ST.KERKEN EN GODSHUIZEN (RHENEN) 47 DEUR VAN DE SACRISTIJ (± 1510) EN GEDEELTE DER KOORBANKEN (1570) IN DE NED. HERV. CUNERAKERK (14°*—15»* EEUW) .

U 1 LJ LL l\rU l\ 1 AAL. 1470) HOOFDINGANG DER NED.1 Z. CUNERA .C. MET BEELD VAN DE H.CR. HERV. OF ST. OF ST.JX L\CU.SPROKKELINGEN IN NEDERLAND (RHENEN) 48 n. (± O. CUNERAKERK UC. CUNERAKERK.V .

K E R K E N E N G O D S H U I Z E N (RHENEN) 49 .

HERV. OF ST.5° SPROKKELINGEN IN NEDERLAND (WIJK BIJ DUURSTEDE) GEZICHT OP DEN TOREN DER NED. JOHANNES TE WIJK BIJ DUURSTEDE (2™ HELFT DER 15™ DE DOOPER-KERK EEUW) .

IN 1674 DOOR EEN CYCLOON VERWOEST GEDEELTE VAN DEN KLOOSTERGANG VAN DEN DOM (zf* EEUW) .KERKEN EN GODSHUIZEN HET (UTRECHT) 5i HET OVERBLIJFSEL DER DOMKERK (± 1254—1479) SCHIP 1481—1517.

52 SPRÓKKËLiNGËN ÏN NÉDERLAND (UTRËCHT) GEZICHT OP DOMTOREN (1321—1382) EN DOMKERK. LINKS (i4 EEUW) DE OP DEN ACHTERGROND DE BUURKERK .

KERKEN EN GODSHUIZEN (UTRECHT) VAN DE DOM-KLOOSTERGANG VENSTER VAN DE DOM-KLOOSTERGANG 53 VENSTER .

54 SPROKKELINGEN IN NEDERLAND (UTRECHT) VLEUGEL VAN DE DOM-KLOOSTERGANG HOEKJE BIJ DE DOMKERK. MET KLOOSTERGANG TOEGANG TOT DE .

KERKEN EN GODSHUIZEN (UTRECHT)

HET KOOR DER

DOMKERK

IN DE KLOOSTERGANG

VAN

DEN

DOM

55

56
SPROKKELINGEN IN NEDERLAND (UTRECHT)

DEUR

VAN DE SACRISTIJ

IN DE DOMKERK

(±1480)

GRAFMONUMENT

VOOR ADMIRAAL
W. J. VAN
IN DE DOMKERK
(1676)

GENT

KERKEN EN GODSHUIZEN (UTRECHT)

HET SCHIP DER ST.

JACOBSKERK

GEZICHT OP DE DRIE BEUKEN EN DEN TOREN DER
ST. JACOBSKERK
(i5
EEUW, TORENSPITS
VERNIELD 1674)
DM

57

58

SPROKKELINGEN IN NEDERLAND (UTRECHT)

DE ST. GEERTENKERK

1260, VERBOUWD

15 " EN ig *
1

D

EEUW

(n EEUW.KERKEN EN GODSHUIZEN (UTRECHT) DE WAALSCHE OF ST. TORENS DE GEZIEN VAN HET 1674 VERWOEST) 59 ZUIDOOSTEN . PIETERSKERK.

VERBOUWD 19°* EEUW. GEVEL 1900. CATHARIJNEKERK. GEZIEN VAN HET ZUIDWESTEN .60 SPROKKELINGEN IN NEDERLAND (UTRECHT) DE ST. NAVOLGING VAN DEN OUDEN) DE ST. CATHARIJNEKERK (1469—1550.

CATHARIJNEKER. 61 .KERKEN EN GODSHUIZEN (UTRECHT) HET INWENDIGE DER IN 1813 GESLOOPTE MARIAKERK (n *EEUW) D HET INWENDIGE DER ST.

62 SPROKKELINGEN IN NEDERLAND (UTRECHT) .

KERKEN EN GODSHUIZEN (UTRECHT) POORTJE DER BEYERSKAMEREN (1597) POORT VAN HET DIACONIE OUDE MANNENVROUWENHUIS 63 EN .

64 SPROKKELINGEN IN NEDERLAND (UTRECHT) DESSUS DE PORTE WEESHUIS IN HET BURGER(± 1650) SCHOORSTEENSTUK IN HET BURGERWEESHUIS POORTJE VAN HET (1621) BRUNTENB .

IN EEN ST. MARIAKERK DER KAMERS VAN (± ngo) HET BURGERWEESHUIS 65 DÉTAIL DER KERKEN EN GODSHUIZEN (UTRECHT) DE KLOOSTERGANG .DER FRIES VAN DE SCHOUW V.M.

M.66 SPROKKELINGEN IN NEDERLAND (UTRECHT) POORTJE VAN DE FUNDATIE (&5i) VAN PALLAES POORT VAN HET BURGERWEESHUIS. REGULIERENKLOOSTER'}'POORT i5 EEUW. RELIËF 1640) DE . V.

KERKEN EN GODSHUIZEN (UTRECHT) DER MIDDENGEDEELTE VAN DEN VOORGEVEL DER FUNDATIE VAN RENSWOUDE (i ) 757 67 SCHOORSTEEN IN DE REGENTENKAMER FUNDATIE VAN RENSWOUDE ' .

68 SPROKKELINGEN IN NEDERLAND (UTRECHT) DE REGENTENKAMER IN \DE FUNDATIE VAN RENSWOUDE (2 HELFT E DER rS*»' EEUW) .

± 1644) WANDTAPIJTEN VAN M.KERKEN EN GODSHUIZEN (UTRECHT) DE REGENTENKAMER IN HET BARTHELOMEÏGASTHUIS (17»* EEUW. VAN DER 69 . GUCHT.

CATHARIN A-KLOOSTER .70 SPROKKELINGEN IN NEDERLAND (UTRECHT) BIJ HET VOORMALIG ST.

NICOLAASKLOOSTER (GESTICH T1392.M.M. HOEK DER BINNENPLAATS VAN HET V.KERKEN EN GODSHUIZEN (UTRECHT) BINNENPLAATS VAN HET V.M. ST. NICOLAASKLOOSTER. ST. ST.17* EEUW GEWIJZIGD) THANS 7* STADSARMHUIS POORT VAN HET V. KLOOSTER (BEGIN i7 DB NICOLAASEEUW) .

CATHARINAKLOOSTER V M.SPROKKELINGEN IN NEDERLAND (UTRECHT) 72 KAPEL AAN BINNENPLAATS DE BINNENPLAATS MET KRUISGANG VAN HET VAN HET (± 1540) V. ST CATHARINAKLOOSTER .M. ST.

STADSPOORTEN. MUURTORENS EN WERELDLIJKE OPENBARE GEBOUWEN .

.

G . hier als elders. zoo weinig bewaard bleef. had bovendien niet het aanzijn gegeven aan zulke machtige monumenten als b. v a n h e t Dat van de oude verdedigingswerken der Geldersche en Utrechtsche steden. Van de vestingmuren . H . Sierpoorten als in de bloeiende Hollandsche steden zijn er in die van Gelderland en Utrecht betrekkelijk weinig geweest.v. als vele. Dat geldt vooral voor de niet-kerkelijke openbare gebouwen. van latere.en 8 aan de rivierzijde heeft gehad. En herinneringen daaraan — wij zagen het reeds — bleven nog in grooten getale bewaard. Nijmegen. die steeds zoo weinig beteekenden dat men er geen belangrijke openbare gebouwen verwachten kan — bloeiden meer vóór dan na onzen onafhankelijkheidskrijg. is. zoo heel veel oude schoonheid vernield. Bijna alle steden van Gelderland en Utrecht — gezwegen dan van de landstadjes. inderdaad! Maar wie.. verklaart dit voldoende. of eeuwen van nog grootere welvaart daarop volgden. die in den loop der eeuwen in meer of mindere mate waren verbouwd. waarvan ook in de stad Utrecht weinig meer te bemerken valt. dat 5 poorten aan de land. Maar Utrecht dankte zijn vroegere beteekenis ook en bovenal aan de geestelijkheid. en hoe weinig rest daar thans nog van! Hoe veel op dit gebied vernield.. en het behoeft niet te verwonderen. blijkt wel zeer duidelijk uit het onderstaande. 17de eeuwsche welvaart. in de Zuidelijke Nederlanden. oudtijds vaak nauwelijks versterkte marktplaatsen. aan zijn kerkelijk verleden.en IJselsteden van hun ouden handelsbloei. mèt den 19de eeuwschen slooper. wat hierboven over vroegeren bloei werd gezegd. die de toegangen tot de steden beschermden.De Openbare Gebouwen eener Stad. met zijn gedenksteen en opschriften. Hun bloeitijd ligt in een te ver verleden. ook een beter lot had verdiend. rondeelen en poorten. PETERS. betreurenswaardig is vooral de slooping der in 1648 zeer verfraaide Molenpoort. En achteruitgang. alleen met hen voor oogen. vooral Hollandsche steden. heeft ze in en na 1876 alle gesloopt. voornamelijk te wijten aan de verdwaasde „verlichting" en het gemis aan piëteit der 19de eeuw. Maar hoeveel was hier een eeuw geleden nog overgebleven van de stoere steenen gevaarten. èn kracht tot het scheppen van nieuwe monumenten hebben. Zoo getuigen nog slechts weinig bewaard gebleven gebouwen in de Geldersche Zuiderzee. zijn de overgebleven vertegenwoordigers van het Stede-verleden. dat verleden tracht op te bouwen. terwijl de Hezelpoort. hoe betrekkelijk weinig behouden bleef. dat het nageslacht ze piëteit vol zou bewaren. dat zij niet zoo sterk door hunne openbare gebouwen van hun bloeitijd spreken.. Vooral waar de middelli/fffl£rVkJ eeuwen hèt bloeitijdperk waren. t^lfeW 1 E R T E G E N W Q Q R D I G E R S Stede-verleden. ziet zich toch wel voor een heel moeilijke taak gesteld. van hun stadsmuren. die er zetelde. Het waren meest 15de eeuwsche poorten.

met een weergang en twee hoektorens. het eerst werd gesloopt. die van Parma in 1585 den naam van Belvédère ontving. Terborg is altijd een open landstadje geweest. de Lanksmeerpoort. drie van de vier van Doesburg eerst in de tweede helft der 19de eeuw. bleef er bovendien behouden.1.en een buitenpoort bestonden (vooral de Binnen-Laarpoort was fraai) resten nog slechts de overblijfselen van de voorpoort der 14de eeuwsche Oude Nieuwstadspoort. de andere in de tweede helft der 19de eeuw afgebroken. Te 's-Heerenberg bleef slechts een gedeelte van den ouden 16de eeuwschen vestingwal gespaard. Arnhem had. een der binnenpoorten. heeft men gespaard. de Stijgerpoort. in de ommuring om de oude stadskern waarvan nog fragmenten over zijn. wier doorgang evenwel is dichtgemetseld. een indrukwekkend bouwwerk. Ten slotte zijn er nog de schilderachtige overblijfselen van een 14de eeuwsche driebogige waterpoort over de Berkel. behalve de in 1646 tot uitkijktoren verbouwde Hoendertoren. stoere gebouwen. waarvan de fraaiste. en van de verdere oude versterkingen. in welk tijdperk Doetichem al zijn vier poorten en zijn ouden stadsmuur sloopte. in 1831 de Velperof Spijkerpoort. Van Zalt-Bommel's vijf poorten bleef slechts een vrij schamele rest van de Waterpoort over. 1827 volgde de Rijnpoort. en resten van andere torens. werd reeds eerder afgebroken. Te Zutphen bleef betrekkelijk veel van de oude stadsmuren behouden. zij het aan de buitenzijde sterk ingebouwd. die in den aanvang der 16de eeuw gebouwd was. Culemborg sloopte na 1841 zijn vier buitenpoorten. En dan is er de Drogenapstoren. ook zijn er nog drie waltorens. in 1825. en sinds 1889 als watertoren dienst doet.7 6 GELDERLAND E N UTRECHT IN BEELD bleven aan west. vroeger een sterke vesting. Van de middeleeuwsche verdedigingswerken zijn nog geringe overblijfselen te zien. zijn zij reeds ongeveer een eeuw geleden afgebroken. de St. verder is er nog de Hugtpoort van 1664. n. Het kleine Bredevoort.of Kleibergsche poort bleef gelukkig behouden. Groenlo. reeds in 1465 is gedicht.en der Marschpoort werden in de eerste. sloopte zijn beide poorten na 1840. brak in 1832 zijn m . de reeds in het begin der i8de eeuw toegemetselde Nieuwe Waterpoort niet meegerekend. de binnenpoorten der Hospitaals. Een gedeelte van den muur om de nieuwe stad met overblijfselen van een ronden toren. overblijfselen ervan vindt men rondom de geheele oude stad. De andere. en die als woonhuis wordt gebruikt. in zijn Gruitpoort waren eenige kogels gemetseld. en las men aan de binnenzijde het opschrift: „versint eer ghy begint. Janspoort. De 15de eeuwsche Sabelspoort bleef behouden. Tiel ving in 1838 aan met het sloopen van drie van zijn vier poorten. door de Spanjaarden in 1598 daartegen afgeschoten. vier poorten. die in 1444 als poort gebouwd. van de door Maurits en van Coehoorn aangelegde is elk spoor verdwenen. 1652". De poorten van Huisen en Zevenaar zijn reeds lang geleden afgebroken.en oostzijde eenige fragmenten bewaard. de fraaie Water. welks eertijds zoo sterke vestingwerken reeds in de 18de eeuw grootendeels zijn gesloopt. Buren sloopte na 1840 twee van zijn drie poorten. en behield slechts de eenvoudige Culemborgsche poort. gelukkig ook de hooge monumentale Kronenburgertoren. waaronder de Borgoensche of Martinetstoren van 1467. die alle uit een binnen. na 1817 heeft men ze geslecht. aan de marktzijde was zij in 1642 naar den smaak dier dagen gewijzigd. Van de vijf poorten. behalve de andere poort aan de rivierzijde.

de mooie omlijsting van de deur. de Weerdpoort i n 1839. Borculo is reeds langen tijd een open landstadje. aanbevolen werd. Rhenen bewaarde gedeelten van den stadsmuur aan de noord. een groot deel der oude verdedigingswerken is evenwel i n 1910 opgeruimd. zijn tegen het einde der 14de eeuw gebouwde BinnenDijkpoort. Amersfoort behield overblijfselen van zijn oudste ommuring i n de schilderachtige Muurhuizen. Op deze poort las men vroeger het opschrift: „ W e g h Utrecht met U w tuten en blasen. Deze gevel moge bij oppervlakkige beschouwing nog iets middeleeuwsch hebben. van de IJselpoort bleven echter nog twee torentjes behouden. herinnering aan een minder-dappere houding der Utrechtenaren in het jaar Montfoort behield. en gezwegen van de voorpoorten. i n de tweede helft der 19de eeuw. Nijkerk's drie poorten zijn reeds lang geleden afgebroken. Wijk bij Duurstede volgde wat later dit voorbeeld ten opzichte van zijn vier poorten. de vensterfrontons met vooruitstekende koppen. tengevolge van de smalheid der straat waaraan het gebouwd is.m. en de torentjes der BinnenKamppoort. werden de toegangen der stad gesierd door vijf hoofdpoorten. eenvoudige Vischpoort ontkwam aan de vernieling.en een van zijn twee zeepoorten verdwijnen. en van de poorten uit dien tijd den 13de eeuwschen Plompetoren. èn landpoort is. waarin i n 1592 een doorgang is gemaakt.en zuidwestzijde der stad. behalve overblijfselen der oude ommuring. De Neudepoort te Wageningen sloopte men i n 1828. . Behalve twee waterpoorten. en de i n 1653 prachtig herbouwde Wittevrouwenpoort i n 1858. het was oorspronkelijk een toren. waarvan het tusschengedeelte i n 1827 is afgebroken. n a a r n e t Nijmegen's Stadhuis. die èn water-. Doe uyt twee leeuwen en zet twee hazen. Lochem's drie poorten werden i n het begin der 19de eeuw afgebroken.STADSPOORTEN E N OPENBARE GEBOUWEN 77 drie poorten af. waaronder twee waterpoorten. de i n 1625 ontwerp van Paul Moreelse herbouwde mooie Catharijnepoort i n 1846 (een afbraak die o. na deerlijk vervallen te zijn. spreken van de komst der renaissance hier te lande. gewoonlijk ten deel valt. de andere poorten zijn na 1828 afgebroken. Harderwijk deed reeds vóór 1844 zijn drie land. dan daaraan. Hebben die van Utrecht 't op een lopen ghesteldt". met overblijfselen van rondeeltorens. omdat het uitzicht op den spoorweg er door winnen zou . de zware. en de indrukwekkende Koppelpoort van omstreeks 1400. . die. Elburg behield eveneens een zijner poorten. de overige drie aldaar. Geen enkele der statige oude poorten van Utrecht bleef gespaard. en inzonderheid zijn merkwaardige voorgevel. die óók Vischpoort heet. die een rechthoek vormde. zijn nog fragmenten over. verminkt en gepleisterd. V a n de ommuring van omstreeks 1400. In de Geldersche Zuiderzee-stadjes bleef meer bewaard. de twee andere poorten werden na 1836 gesloopt. zijn IJselpoort. benevens de waterpoort M o n n i k e n dam. doch vernielde i n 1840 zijn drie poorten. de i n 1557 verbouwde Tolsteegpoort in 1845. IJselstein sloopte i n de tweede helft der 19de eeuw zijn twee poorten. V a n de latere o m muring zijn enkele gedeelten bewaard gebleven. maar reeds voor lang dichtgemetseld. Brokstukken van den stadsmuur en eenige waltorens bleven behouden. . Hattem behield. oudtijds een poort. maar brak na 1846 zijn twee andere poorten af. ! ! ) . Want toen die van IJselsteyn kwamen i n 't veld. in 1909 is hersteld. verdient meer belangstelling. De minder belangrijke 17de eeuwsche Maliepoort sloopte men in 1822.

het is echter geenszins zeker. dat zijn naam ontleende aan de saters. — Veel soberder dan deze ontstemmende imitatie. Itz herbouwd. maar vooral de voormalige Vierschaar. het werd een mislukte nabootsing van het oude Duivelshuis. gedeeltelijk verknoeid en bepleisterd. zonder zijn fraaie trap en eigenaardigen. in den zoo bekoorlijken Hollandschen Renaissance-stijl. — De Apostolische of Latijnsche school en de „Kerkboog" tot de kerkelijke gebouwen rekenend. Een beeld van een krijgsman. een smaakvolle en voorname schepping uit de tweede helft der 18de eeuw. helaas. met een door leeuwen gesierde borstwering. waarvan nog slechts de saters en de boven de vensters uitstekende kopjes over zijn. door Gaert Koitenbrouwer van Dulcken gesneden schepengestoelte. De wat overladen. Het stadsbestuur trok in het door Maarten van Rossum gebouwde Duivelshuis. welks benedendeel echter niet van plompheid is vrij te pleiten. en dan ook veel minder de aandacht trekkende. niet-onsierlijken toren. in 1612 gebouwd ter plaatse yan de oude Waag met aangrenzend Vleeschhuis. en de rijk versierde zware 17de eeuwsche poort zoo dicht bij den hoofdingang een zonderling figuur maakt. met zinnebeeldige voorstellingen van de Hoop. vooral merkwaardig door zijn blinde gothische vensters met sierlijke traceeringen. maar in 1863 gesloopt en daarna naar het ontwerp van D . Het oude stadhuis van Zutfen is in 1728 geheel verbouwd. dat deze het sierlijke gebouw heeft ontworpen. op het werk zijn stempel drukte. waardoor de verhoudingen zijn geschaad. Arnhem heeft een hoogst schilderachtig middeleeuwsch stadhuisje gehad. Een sierlijk gesmeed ijzeren hek sluit het balkon aan de marktzijde af. welke den ingang flankeerden. Bij de restauratie in 1880—'82 is de gevel voor een bijgetrokken woonhuis aan de westzijde in ouden trant doorgebouwd. — Het Wijnhuis. droevige herinnering aan de zes en twintig beelden. Bij de herstellingswerken is in plaats van de verknoeide buitentrap een nieuwe gemaakt. blijft ons te Nijmegen nog het Waaggebouw over. als een talentvol kunstenaar kennen. werd toen gedeeltelijk afgebroken. meest in de 17de eeuw gesierde vertrekken te bewonderen.als inwendig weinig treffende schoonheid. Voor den geheelen gevel liep aanvankelijk een bordes. oorspronkelijk door Emond Hellenraet gebouwd. in de kroonlijst (oorspronkelijk zeven. Monumentaal is de rijk gebeeldhouwde zand- . J. dit werd in 1783 door een eenvoudige stoep voor den ingang vervangen. In het gebouw vallen verschillende. een veertigtal jaren later. In 1898 is het huis herbouwd. welke men hier aanschouwt. Zijn toren werd omstreeks 1800 wegens bouwvalligheid afgebroken. die meer dan de bouwmeester M r . met eigenaardigheden van Hendrik de Keyser. Herman. maar toch hoogst merkwaardige schepping uit den tijd der vroeg-renaissance. met haar prachtig. uitnemend van lijn en verhouding. Cornelis Sass. zou nauwelijks de aandacht trekken.7» GELDERLAND E N UTRECHT IN BEELD Acht Keizerbeelden (niet meer de oorspronkelijke) en elf medaillons. Wat nog van het beeldhouwwerk over is. Laatstgenoemde uitbreiding wordt gesierd door een fraai omlijsten ingang. en wat het bovengedeelte betreft. het gebouw zelf sloopte men. maar ook deze zijn bij de restauratie door nieuwe vervangen) verrijken den gevel. prijkt op een der toppen. reeds in 1716 echter was het vergroot. de Liefde enz. die dakvensters en pilastérs bekroond hebben. de wapentrofeeën. Overigens vertoont het gebouw zoowel uit. doet den vervaardiger. zijn echter gipsafgietsels van het oorspronkelijke beeldhouwwerk. navolging van die van Zutfen's Wijnhuis. zijn de gevels van het Waaggebouw in de nabijheid.

In het Geldersche gebied tusschen de groote rivieren behoeven slechts Culemborg en Zalt-Bommel vermelding. met het bijschrift „ignis omnia consumabit" (alles zal door het vuur vergaan) en de letters A . een waag en een vischmarkt uit de tweede helft der 18de eeuw. n. om zóó te bekoren als deze speelsche stijl gemeenlijk doet. Graaf van Hoogstraten en Culemborg. herinnerend aan de stichters van het gebouw. In „Achterhoek". maar herhaaldelijk door brand geteisterd aardig gebouwtje. haar rijke houten zoldering met betimmering en plafondstuk.. In een der twee aanbouwen. gevestigd in een gebouw van het vroegere Schippersgilde. met wapen en opschrift. en haar gesneden houten schoorsteen met een schilderstuk. die in 1773 den mooien en karakteristieken voorgevel jammerlijk verknoeide. van welke gebouwen of gebouwtjes het stadhuis. met zijn weergang en torentjes op de hoeken. een der opmerkelijkste scheppingen der gothiek in ons land. echt 18de eeuwsche middentravee en haar van ornamenten voorzien fronton. Een groot gedeelte van den toren werd in 1920 door brand verwoest. mooi aan het vernieuwde gebouw is voornamelijk het poortje in den smallen gevel. De zandsteenen schouw in de burgemeesterskamer bewijst. oorspronkelijk een 17de eeuwsch. 's-Heerènberg en Lochem. Het stadhuis van Elburg. maar in 1837 verknoeid.en achtergevel is nog iets van het oude karakter bewaard gebleven. welke van jongeren datum zijn. heeft men getracht omstreeks 1900 in ouden staat te vernieuwen. waarboven niet onsierlijk beeldhouwwerk is aangebracht. waar een eiken schoorsteen rijkelijk is voorzien van rococo-versierselen. Antonius van Lalaing. — De voormalige Latijnsche (thans gewone) school. en nog mooi. trekt vooral de aandacht door haar voorname. dat van Lochem. Hemony werd gemaakt. niet zonder waardigheid is. maar tal van onderdeden wijzen op vroegeren tijd. . Vrij wat mooier en opmerkingswaardiger is echter het hooge stadhuis van Culemborg. reeds zeven jaar na zijn voltooiing echter werd het aan de stad verkocht. het eerste dat door Fr. is de raadzaal.S T A D S P O O R T E N E N OPENBARE G E B O U W E N 79 steenen portiek onder het bordes. aan zij. voorstellende de verheerlijking van Juno. die iets te plomp zijn. dat veel overeenkomst vertoont met het iets rijkere stadhuis te Gennep. dat Elburg's regeerders in de zestiende eeuw nog smaak hadden. gebouwd op last van Arent van Boecoop. alle kenmerken van een klein kasteel. E. laatstgenoemd stadje heeft een stadhuis. met zijn gevelpilasters en dubbele trap. Dat van 's-Heerenberg is een aardig baksteenen gebouw met half vooruitspringenden toren. Het deurkalf boven den ingang is versierd met een brandenden aardbol.1. De toren is inmiddels in de oude gedaante hersteld. waarin het jaar van den bouw. geven het van verre het aanzien van een renaissance-gebouw. de raadzaal van 1728 (in het toen verbouwde Wijnhuis) heeft echter zijn schoonheid behouden en munt uit door haar goudleeren behangsel. dat de ongeblinddoekte Justitia te aanschouwen geeft. was bestemd tot woning voor Hertog Willem van Gulik. al is het niet ongeschonden tot ons gekomen. bij welke gelegenheid ook het speelwerk. alsmede de namen van de toen regeerende vroede vaderen worden vermeld. en zijn gemalin Elisabeth. dat nadere beschouwing verdient. is vernield. Harderwijk's Stadhuis werd in 1620 opgetrokken. Graafschap en Lijmers hebben nog slechts twee stadjes een stadhuis. en vertoonde dan ook. de bergsteenen banden welke door de baksteenen gevels loopen.

Haar middel eeuwsche beteekenis heeft zich voornamelijk i n kerkelijke gebouwen geopenbaard. Het oude stadhuis van Amersfoort op den Hof. maar werd omstreeks 1620 geheel verbouwd. Van de oude kracht sprak nog de fraaie en zeldzame gevel van haar stadhuis. — Het Bisschoppelijk Paleis. Bisschopshof geheeten en in den tijd der Republiek ten dienste der Stadhouders gesteld. Afkeuringswaardiger nog is de handelwijze van IJselstein. — V a n de voormalige Statenkamer. het vullen der vensterbogen enz. maar behoudens den deftigen ingang. het aanbrengen van een leelijk balkon. thans door het vergrooten der vensters. N o g slechts een 17de eeuwsche poort herinnert aan zijn bestaan. waarin een vierschaar met geschilderd Justitiabeeldje. dat den voorgevel van zijn stadhuis. Een eeuw later werd het gebouw wederom mishandeld. ter plaatse van de oude versterkte woning genaamd Haazenberg. en ontving toen nieuwe gevels. het verbouwde Minderbroedersklooster. welks buurman Lichtenberg reeds een tientaljaren geleden door de stad was aangekocht. (thans zoölogisch museum en laboratorium) zijn twee mooie poorten behouden gebleven. — Bewaard bleef de veel minder belangrijke gevel van het Vleeschhuis. I n dezelfde reeks vindt men. onversierd gebouw. Meedoogenloos werd zij i n 1824 vernield. op een afbeelding van de M a r k t . werd i n 1805 gesloopt. dat veel overeenkomst vertoont met een. De stadhuizen i n de andere Utrechtsche steden munten niet uit door bijzondere schoonheid. voor verdere ontsiering van het Stadhuis zorg gedragen. Wijk bij Duurstede's stadhuis bezit een niet leelijken gevel. en had zij het begin der renaissance nog i n oude kracht beleefd. In 1770 heeft een overmoedig hersteller den voorgevel naar zijn smaak gewijzigd. hetwelk men i n de reeks stadsgezichten vindt afgebeeld. het bepleisteren en beschilderen van den baksteen. die echter door een afzichtelijke ijzeren trap ontsierd wordt. dat i n 1822 gesloopt werd.ÖO GELDERLAND E N UTRECHT IN BEELD Hattum's Stadhuis dateert van de 16de eeuw. Thans zetelt het stadsbestuur i n een deftig 18de eeuwsch woonhuis. een schilderachtig groot gebouw met gekanteelden weergang. echter fraaier. patricisch huis aan den Zuidsingel uit denzelfden tijd. Het was een der eerste Italiaansche renaissance-scheppingen i n dit land. Over Montfoort's onbelangrijk stadhuis kan geheel worden gezwegen. Typisch is nog de door een sater gedragen hoeklantaarn. die met hun bergsteenen banden en blokken het levendig aanzien van den Hollandschen renaissancestijl gaven. . was een eeuwenoud gebouw (wellicht overblijfsel van 't kasteel der Heeren van Amersfoort). dat zonder de deftige dubbele trap naar den hoofdingang en het koepeltorentje op het dak vrij onaanzienlijk ware geweest. fraai is vooral die aan de voorzijde. oorspronkelijk een bekoorlijk gebouwtje uit den aanvang der 17de eeuw. i n 1547 opgetrokken door den stadsarchitect W i l l e m van Noort. daarna sluimerde zij i n . Daarboven is i n 1922 door het aanbrengen van een klok i n trommelvorm. waarin 17de eeuwsch klassicisme de overwinning behaalde op Hollandsche renaissance-leutigheid. E n wat kreeg Utrecht er voor i n de plaats? Een nuchtere gevel met klassiek tempelfront. ook het stadhuis van Rhenen. een groot. Van de stad Utrecht is betrekkelijk al heel weinig te vermelden. ruim twee eeuwen na zijn stichting op jammerlijke wijze van zijn schoonheid beroofde.

STADSPOORTEN EN MUURTORENS (GELDERLAND) k 81 .

82 SPROKKELINGEN IN NEDERLAND DE CULEMBORGSCHE POORT TE BUREN (GEBOUWD 15™ EEUW) .

STADSPOORTEN EN MUURTORENS (GELDERLAND) DE KLEIBERGSCHE- OF WATERPOORT TE TIEL (GEBOUWD 1647) !K 83 .

84 SPROKKELINGEN IN NEDERLAND DE WATERPOORT TE ZALT-BOMMEL. BINNENZIJDE (GEBOUWD 15DE EEUW) TE CULEMBORG OUDER (GEBOUWD 1557 OP ONDERBOUW) .

STADSPOORTEN EN MUURTORENS (NOORD-BRABANT—GELDERLAND) |j£ 85 .

BINNENZIJDE (VERBOUWD 1647) DE SABELPOORT TE ARNHEM. DOORGANG VERWIJD 1625) .86 M. BUITENZIJDE (GEBOUWD 1440. SPROKKELINGEN IN NEDERLAND DE SABELPOORT TE ARNHEM.

STADSPOORTEN EN MUURTORENS (GELDERLAND) i 87 .

SPROKKELINGEN IN NEDERLAND 88 OVERBLIJFSEL VAN DE WATERPOORT OVER DE BERKEL (GEBOUWD ± 1340) TE ZUTPHEN .

STADSPOORTEN EN MUURTORENS (GELDERLAND) 89 .

0 SPROKKELINGEN IN NEDERLAND OVERBLIJFSEL VAN DEN STADSMUUR TE HATTEM .

BINNENZIJDE NA DE RESTAURATIE IN igog 9 1 .STADSPOORTEN EN MUURTORENS (GELDERLAND) DE DIJK POORT TE HATTEM.

BUITENZIJDE (GEBOUWD EINDE 14DE EEUW) HARDERWIJK MET ZIJN MUREN EN POORTEN IN DE MIDDELEEUWEN .SPROKKELINGEN IN NEDERLAND 02 < DE VISCHPOORT TE HARDERWIJK.

STADSPOORTEN EN MUURTORENS (GELDERLAND) BINNENZIJDE DE VISCHPOORT TE HARDERWIJK. 93 .

EINDE 14DE EEUW ALS TOREN.SPROKKELINGEN IN NEDERLAND 94 (GEBOUWD DE VISCHPOORT TE ELBURG. OUDE STADSMUUR MET BINNENZIJDE DOORGANG VAN 1592) RONDEELTOREN TE ELBURG .

MET TORENTJE VAN DE 13DE EEUWSCHE OMMURING i 95 .STADSPOORTEN EN MUURTORENS (UTRECHT) MUURHUIZEN BIJ 'T OUDE SLUISJE TE AMERSFOORT.

96 SPROKKELINGEN IN NEDERLAND DE WATERPOORT MONNIKENDAM TE AMERSFOORT (GEBOUWD EINDE 15DE EEUW) DE MUURHUIZEN BIJ DEN 13™ PLOMPEN.OF GEVANGENTOREN TE EEUWSCHEN AMERSFOORT .

> (O STADSPOORTEN EN MUURTORENS (UTRECHT) DE KOPPELPOORTEN TE AMERSFOORT (GEBOUWD OMSTREEKS 1400J 97 .

WATERPOORT BINNENZIJDE VAN DE .9 8 SPROKKELINGEN IN NEDERLAND DE KOPPELPOORTEN TE AMERSFOORT.

STADSPOORTEN EN MUURTORENS (UTRECHT) i DE KOPPELPOORTEN TE AMERSFOORT. WESTZIJDE 99 .

POORTBOOG GESLOOPT 1827) .100 SPROKKELINGEN IN NEDERLAND DE BINNENKAMPPOORT TE AMERSFOORT IN 1817 (GEBOUWD 14DE EEUW.

STADSPOORTEN EN MUURTORENS (UTRECHT) DE OVERGEBLEVEN TORENS VAN DE BINNENKA MP POORT TE AMERSFOORT IOI .

102 SPROKKELINGEN IN NEDERLAND 14DE EEUWSCHE OMMURING MET RONDEEL TE RHENEN .

WERELDLIJKE OPENBARE GEBOUWEN (GELDERLAND) DE VOORGEVEL VAN HET STADHUIS RECHTS TE NIJMEGEN ( —' VERLENGD 1880—'82) I553 54: HERSTELD EN io NAAR 3 .

104
SPROKKELINGEN IN NEDERLAND

STEENEN
VAN
GEMETSELD

AFGEBROKEN
POORTEN, FORTENEN
HUIZEN, EN GEVELFRAGMENT
VAN EEN GESLOOPT
HUIS,
IN EEN MUUR VAN DE „GEDEPUTEERDENPLAATS"
VAN HET STADHUIS
TE
NIJMEGEN

WERELDLIJKE OPENBARE GEBOUWEN (GELDERLAND)
INGANG VAN HET STADHUIS
TE NIJMEGEN
(DEUR
15°' EEUW; STOEP IN 1914 VERNIEUWD
NAAR
HET
MODEL VAN 1783)

POORT NAAR

DE GEDEPUTEERDENPLAATS
IN DEN VOORGEVEL
HET STADHUIS
TE NIJMEGEN (1663)

VAN

105

SPROKKELINGEN IN NEDERLAND

io6

HOEK VAN DE
(TRAPPORTIEK

DE KLEINE
AFKOMSTIG
BEELDIGE

V.M. SCHEPENZAAL
1657, KEIZERSBEELD

IN HET STADHUIS
1664, OMLIJSTING

TE
NIJMEGEN
DAARVAN
1670)

VESTIBULE
IN HET STADHUIS
TE NIJMEGEN (SCHOUW ± 1610,
UIT EEN PARTICULIER
HUIS; SCHILDERIJ,
MET
ZINNEVOORSTELLING
VAN HET
GRAAFSCHAP
ZUTFEN
EN
HET
HERTOGDOM
GELRE, DOOR P. PALAMEDES
(1662)

WERELDLIJKE OPENBARË GEBOUWEN (GELDERLAND)

DE KAMER VAN BURGEMEESTER
EN WETHOUDERS
IN
HET STADHUIS
TE NIJMEGEN
(SCHOORSTEENMANTEL
1663,
SCHOORSTEENSTUK
MET
ALLEGORISCHE
VOORSTELLING)

DE V.M.

SCHEPENZAAL
IN HET STADHUIS
TE NIJMEGEN
GESTOELTE
1555, KAST DER KLOK 164.6)

(SCHEPEN-

107

IN HET STADHUIS TE NIJMEGEN (SCHOUW VOORSTELLEND DE OVERGAVE VAN HET AAN KA REL V IN 1546) ± iógo. DOOR I F ROMANELLUS. MET VOORSTELLINGEN VAN Dl DO EN AENEAS. VOORSTELLENDE DEN VREDE VAN NIJMEGEN. DE HELT STOCADE) . MET STADSWAPEN DE TROUWZAAL IN HET STADHUIS TE NIJMEGEN (WANDTAPIJTEN. 1664. DOOR N.io8 SPROKKELINGEN IN NEDERLAND S LEESKAMER SCHILDERIJ. SCHOORSTEENSTUK.

VERNIEUWD LATER 1886J BOTERHAL EN HOOFDWACHT 109 . (1612.WERELDLIJKE OPENBARE GEBOUWEN (GELDERLAND) VOORMALIGE WAAG EN VLEESCHHUIS TE NIJMEGEN.

DAT IN 1830 ALS RAA DHUIS IN GEBRUIK GENOMEN EN TOEN GEWIJZIGD WERD (1898) . NABOOTSING VAN HET 1539—46 HIER TER PLAATSE GEBOUWDE „DUIVELSHUIS".IIO ] SPROKKELINGEN IN NEDERLAND DE WAAG TE ARNHEM (1761) HET RAADHUIS TE ARNHEM.

W E R E L D L I J K E OPENBARE GEBOUWEN (GELDERLAND) INGANG VAN HET STADHUIS TE ZUTFEN (I I6) 7 in .

II 2 SPROKKELINGEN IN NEDERLAND .

W E R E L D L I J K E OPENBARE G E B O U W E N ( G E L D E R L A N D ) 3 Il .

114 SPROKKELINGEN IN NEDERLAND INGANG VAN HET STADHUIS TE LOCHEM (1639J .

ALLES GEDEELTELIJK VERKNOEID ± 1870) HET STADHUIS TE 'S-HEERENBERG (± 1520. VOORGEVEL GEWIJZIGD 1770.WERELDLIJKE OPENBARE GEBOUWEN (GELDERLAND) HET STADHUIS TE HATTEM (1619—25. HERSTELD 1914—'17) "5 .

SNIJWERK DOOR W.Il6 SPROKKELINGEN IN NEDERLAND SCHOORSTEEN IN DE RAADZAAL VAN HET STADHUIS TE CULEMBORG. TRAP 1755) VERNIEUWD . 1822. VAN POMPE (1733) HET STADHUIS TE CULEMBORG (1334.

WERELDLIJKE OPENBARE GEBOUWEN (GELDERLAND) tij SCHOUW IN DE BURGEMEESTERSKAMER STADHUIS TE ELBURG (1556) VAN HET MIDDENSTUK VAN DE V.M. LATIJNSCHE SCHOOL TE ELBURG (1778) .

M.Il8 SPROKKELINGEN IN NEDERLAND ACHTERZIJDE VAN HET STADHUIS TE ELBURG (GEBOUWD ALS BURCHT ± 1395. VLEESCHHUIS TE UTRECHT (1637) . SINDS 1400 STADHUIS) HET V.

GEVEL GESLOOPT 1824) 119 . ANTONIUS'KAPEL IN DE HOOFDWACHT. HET HUIS RECHTS GEBOUWD 1546. JANSKERK VROEGER TE UTRECHT (1660) HET STADHUIS TE UTRECHT (DE TWEE HUIZEN LINKS.WERELDLIJKE OPENBARE GEBOUWEN (UTRECHT) "GEVELSTEEN ST. DER ST. IN 1537 DOOR DE STAD AANGEKOCHT EN DAARNA GEWIJZIGD. DATEEREND UIT DE MIDDELEEUWEN.

120 SPROKKELINGEN IN NEDERLAND .

M. STATENKAMER TE UTRECHT (1643) 121 .WERELDLIJKE OPENBARE GEBOUWEN (UTRECHT) POORT VAN DE V.

122 SPROKKELINGEN IN NEDERLAND POORT VAN HET V. . LATER TE UTRECHT (1634) STADHOUDERSHOF. BISSCHOPSHOF. POORTJE AAN DE BINNENPLAATS VAN DE STATENKAMER TE UTRECHT (1640) V.M.M.

STADSGEZICHTEN E N WOONHUIZEN .

.

•^IIVTIW E N Engelsch bewonderaar van ons land heeft eenige jaren geleden geschre\M ven. behalve somtijds — men denke aan Groenlo — als vesting. dat „every Dutch city has its individual charm". Wie dit voor oogen houdt. Gelderland. en eigen karakteristieke schoonheid. die nimmer veel beteekenden. meestal een oud vestingwater of een haven. rood en grijs gedaakt. heeft enkele landstadjes. en zij in het beste geval. een duchtige opruiming gehouden. waar de zon hen blaakt Door trotscke torenstijging overheerd.(of laat ons liever zeggen heuvel)steden vertegenwoordigen. En onder het betrekkelijk weinige. EDWARD B. verwondert er zich niet over. in betere tijden gevolgd door sloopwoede. hebben achteruitgang. dat er op dezen regel enkele uitzonderingen zijn. een stilstand vertoonden. die zelfs den meest welwillenden bezoeker niet door bekoorlijkheid kunnen boeien en aan welke in een beschrijving van Neerland's stedeschoon dan ook werkelijk niet veel aandacht behoeft te worden gewijd. de meeste steden in Gelderland en Utrecht zich in de middeleeuwen in grooten bloei verheugden. Intusschen gebiedt de waarheidsliefde te erkennen. Voor eenige steden van Gelderland en Utrecht bracht de 19de en het begin der 20ste eeuw gewichtige veranderingen. Elders is. Over het algemeen zijn de Geldersche steden arm aan grachten. wier geringe welvaart den bouw van rijke gevels niet veroorloofde. Verrijzen schitfrend. maar als een bewering. die in de geweldig opbloeiende Republiek der zeven Provinciën met achteruitgang was gelijk te stellen. wat van de scheppingen van weleer was overgebleven. gebouwd als zij zijn tegen of op heuvels. Een algemeen karakteristiek valt van de zoo van elkaar verschillende steden in beide gewesten natuurlijk niet te geven. Dank zij hunne mooie omgeving mochten Arnhem (na den aanleg van den Rijnspoorweg) en Nijmegen (na de slooping zijner vestingd e s t e < e n v a n z n . Een geheel bijzondere plaats nemen Nijmegen en Rhenen in. die kiIr^^M ^ y land kent. terwijl deze de grootste schoonheid van de stad Utrecht vormen. dat de schilderachtige renaissance-gevels in deze steden niet talrijk zijn: de Hollandsche invloed kon zich op het gebied van den woonhuisbouw niet sterk doen gevoelen in steden. Maar zoowel Gelderland als Utrecht bezitten ongetwijfeld ook steden — en dit zijn waarlijk niet alleen de belangrijkste — die zich op schoonheid. De Nederlander. aanvaardt deze hulde gaarne. niet als een 4a hoffelijkheid. terwijl in de „gouden eeuw" de gulden zon van den voorspoed haar nauwelijks of niet bestraalde. Behalve te ZaltBommel en Zutfen is de mooie oude woonhuisgevel een zeldzaamheid. wat op een gracht gelijkt. KOSTER. Reeds werd er de aandacht op gevestigd. bij voorbeeld.Uw huizenrijen. kunnen beroemen. die in het algemeen volkomen juist is. dat behalve eenige landstadjes. die het in ons land zeldzame type van berg.

Zoo stemmen noch Harderwijk noch Tiel den bezoeker dezer stadjes. Kerkboog. en de welvaart der jongste tijden. Stevenskerk met den geestig-bespitsten toren rijst. al te weinig bleef over wat van dat verleden nog zou kunnen spreken. wel een bewijs. en den royalen aanleg der nieuwe stad met haar Keizer Karelplein en eenige breede singels en wegen. dat zelfs tot de Hanzesteden behoord heeft. waarachter de oude St. doet aich reedsin deze nieuwe stad gevoelen. voornamelijk:als vesting bleef Nijmegen toen nog groote beteekenis behouden.g. voornamelijk aan de zuidzijde. Toch hebben verscheidene dier steden haar karakter van rustige provinciestad bewaard. maar bezit overigens niet veel schoons. waar. voor de drie grootste steden van Holland weinig onderdeed in geweldige toeneming van bevolking. — Omstreeks 1447 werd zij. de algemeene bevolkingstoeneming des lands kwam vooral de kleinste dier steden slechts in geringe mate ten goede.n. Zalt-Bommel was in de middeleeuwen een bloeiend handelsstadje. Nijmegen is een buitengewoon aantrekkelijke stad. brengt hare aanschouwing toch slechts zelden.I2Ó GELDERLAND E N UTRECHT IN BEELD werken) zich in een grooten toevloed van bewoners verheugen. slechts enkele achterbuurtjes zijn er niet geheel van schilderachtigheid ontbloot. haar parken ten westen en oosten der oude stad benevens het „Valkhof" ter plaatse van het keizerlijk paleis. De oude stad boeit den Hollander door het in ons land wel zeer zeldzame verschijnsel van sterk-klimmende en hellende straten. een . zoodat zij in betrekkelijk korten tijd tot belangrijke bevo^kingscetiÊfa werden. werpt meestal een fleurigen sluier over wat voorbijging en nirrimer keeren zal. voornamelijk echter dank zij haar ligging op de heuvelen aan den breeden Waal. of zich deze niet wenscht te herinneren. De oude wtad kan men het aanzien. de Fortuin heeft de stad echter den rug toegekeerd. Hoewel sommige harer de grilligheid der Fortuin hebben ondervonden. De grootste schoonheid van deze stad wordt gevormd door haar — grootendeels gedempte — singels. dien zij tot het slechten der vestingwerken in 1878 behield. Maar wijd om die singels strekt zich nieuw-Arnhem uit. die hare geschiedenis niet kent. Het oude Arnhem is even arm als Nijmegen aan fraaie woonhuisgevels. welke daarop uitmonden. Mooi is er slefehts de Markt. uitgelegd en verkreeg toen een omvang. vervallen indruk maken. dat zij geen grootsch verleden achter den rug heeft en eeuwenlang niet meer dan een provinciestadje was.000 inwoners telde. niet alleen schoon maar ook gunstig gelegen in het centrum van het land. wier steden een min of meer kwijnenden. zij het geringer ontwikkeling ondergaan^ terwijl Utrecht. de bekoorlijkfeeid der omgeving van Gelderland's hoofdstad. met het schilderachtige Waaggebouw en den z. Niet langer kunnen dan ook Gelderland en Utrecht genoemd worden als gewesten. bijzonder somber. hier met het park Sonsbeek als grootste sieraad. en ook dit moge niet door karaktervollen aanleg en mooie architectonische scheppingen uitmunten. dat in den aanvang der 19de eeuw nog geen 10. Om dezelfde reden mocht Amersfoort later een dergelijke. behalve het marktgewoel op een enkelen dag in de week. zij moge zich wat minder krachtig ontplooien dan voorheen. tot weemoedige overpeinzingen: de gouden tijd ligt in een te nevelig verleden. en mist bovendien de aantrekkelijkheden der zusterstad. slechts — sinds eenige jaren — de autobus de rust verstoort. dat de bloei der middeleeuwen in den nieuweren tijd een einde nam. als in Zeeland.

Veel grooter is het tamelijk levendige stadje Culemborg of Kuilenburg. dat Zutfen in de 17de eeuw. en tevens spreken zij van den invloed van Dordrecht op het gebied van den woonhuisbouw. waar niets meer aan den ouden bloeitijd . die aan zijn stad-zijn herinneren. dat de geduchte Maarten van Rossum in de eerste helft der 16de eeuw aan de Nonnestraat deed bouwen. Tot de omwenteling van 1795 vormde het stadje een onafhankelijke heerlijkheid. geen „gouden" eeuw voor deze stad. die er behouden bleven.g. in de 14de eeuw een bloeiend handelsstadje. behalve de overblijfselen van zijn eertijds sterke wallen. al is het er niet geheel van ontbloot. zooals ook blijkt uit haar uitbreiding in 1322 aan de noord-. de merkwaardige gevels. aan welken eigenaardigen toestand nog de Binnenpoort. Buren heeft nooit groote beteekenis gehad. Achterhoek. In den aanvang der 17de eeuw beleefde het nog een goeden tijd. ook al weinig belangrijks. Er zijn nog eerwaardige gebouwen uit Zutfen's bloeitijd over. dateeren echter van later tijd. In gevelschoon staat dit stadje bij Zalt-Bommel ten achter. dat onder de bescherming van een aloud slot driemalen werd uitgebreid. Groenlo heeft. herinnert. die vooral in de 14de en 15de eeuw bloeide. die tot dit stadje doordrong. De in plantsoenen herschapen omwalling verhoogt de aantrekkelijkheid van het aardige eerwaardige maar stille stadje. Zutfen moest zich met de nederiger positie van marktstad vergenoegen. tenzij men het kasteel bij 's-Heerenberg hiertoe zou willen rekenen. Hoogst-merkwaardig is de vierkante gedaante van dit regelmatig aangelegde stadje. Mooie stadsgezichten dankt Zutfen vooral aan het riviertje de Berk el en de in plantsoenen veranderde vestingwerken aan den noordkant der stad.STADSGEZICHTEN E N WOONHUIZEN 127 zandplaat voor de rivier schijnt den handel van Zalt-Bommel te hebben doen kwijnen. nochtans nog niet zonder welvarende en kunstlievende burgers was. met den z. die bijzonder vermelding en beschouwing verdient. De IJsel verloor echter zijn beteekenis als handelsweg. tenzij dan door zijn helaas in den aanvang der 19de eeuw gesloopt kasteel. 't is een grappig klein stadje. waarop de Staten van Gelderland te vergeefs souvereiniteitsrechten wilden uitoefenen. minder dan Arnhem en Nijmegen als woonstad gezocht. tenminste op het gebied van stadsgezichten en woonhuizen. in het Hanze-verbond opgenomen als tweede Hanze-stad van Gelderland. met muurresten. niets merkwaardigs. maar is overigens nimmer een belangrijk stadje geweest. Hoogst merkwaardig is hier echter vooral het huis. en. die vertellen. Lochem heeft nog vestinggrachtjes. dat bij het binnentreden aan de eene zijde reeds laat zien. de drie deelen bleven nog langen tijd door afzonderlijke muren en grachten ingesloten. waar het aan de tegenoverliggende zijde eindigt.n. waar thans niets meer aan den ouden gloritetijd herinnert. maar verdient overigens slechts bezoek met het oog op zijn omstreken. schilderachtig is het vooral in zijn achterbuurten. De landstadjes in Lijmers en Graafschap. iets karakteristieker is het oude vestingstadje Doesburg met enkele oude gevels. bleef het bij deze oudtijds weinig belangrijker steden ten achter. een gothisch kasteeltje met renaissance-détails. is ongetwijfeld Zutfen. toen het belangrijke grensvesting was. bieden weinig bezienswaardigs. de oude Hanzestad. Tiel was oudtijds van veel meer beteekenis dan Zalt-Bommel maar schijnt reeds eerder tot den rang van provinciestadje te zijn afgedaald. Hattem heeft als vesting beteekenis gehad. en die in 1450 aan de oostzijde. daaronder zijn er vooral twee. verscheidene gevels uit die periode herinneren er nog aan. en de rest geeft. De eenige stad in deze streek. Veel belangrijker was Elburg.

welke het geheel omgeeft. Het oude Amersfoort bezit. welvarend stadje dat niets merkwaardigs bevat. hoewel strikt genomen niet behoorende tot het eigenlijke stadje. In die eeuw heeft de moker geweldig gewoed onder de merkwaardige middeleeuwsche huizen. toen hare bekoorlijke omstreken de aandacht begonnen te trekken. Den toen verkregen omvang heeft Utrecht tot het midden der 19de eeuw behouden. tot een verwijzing naar de enkele stadsgezichten. Vóór alles zetel der geestelijkheid. tot dat weinige behoort het mindergelukkige gerestaureerde huis Oudaen en de merkwaardige gevel van het Huis Zoudenbalch. ook van zijn interieurs. dat bovendien als voedsterstad der wetenschap uitblonk. zonder aan fraaie gevels bovenmate rijk te zijn. Ook hier herinnert nog slechts heel weinig aan die oude heerlijkheid. wier waterspiegel ver beneden de straat ligt en door smalle kaden wordt omzoomd. al weer een stad. dat van het grijs verleden spreekt. dat het vooral dankt aan den cirkel der oude Muurhuizen met de gedeeltelijk behouden vestgrachtjes daaromheen. waarvoor zij. Mooi zijn er verder de singels. ging die beteekenis langzaam achteruit. gaan wij naar Amersfoort. kreeg de stad vooral in de 11 de eeuw groote beteekenis als handelsstad. een geheel eigen schoon. gunstig gelegen was. een eervolle vermelding verdient. Over Nijkerk. verwondert niet als men weet. geven geen aanleiding tot een eenigszins uitvoerige bespreking. de „immuniteiten". die tal van teekenachtige hoekjes vormen. De drie kleine stadjes der provincie Utrecht ten slotte. waarna zij zich vooral aan de zuidzijde en over den heuvel aan de westzijde belangrijk heeft uitgebreid. Maar toen de Rijn in de 12de eeuw begon te verlanden.128 GELDERLAND E N UTRECHT IN BEELD herinnert. terwijl menig hoekje bij de talrijke kerken treft door rustige stemmigheid. Nog belangrijker als koopstad was Harderwijk. en het duurde tot het laatst der 14de eeuw. Ruïne en park van Wijk bij Duurstede's kasteel zijn. gevormd door de huizen der geestelijken van de kapittelkerken die er het middelpunt van vormden. meenen we ons te kunnen bepalen. hierachter afgebeeld. Dat Utrecht aan sierlijke renaissancegevels niet rijk is. dat de 17de eeuw voor de stad een periode van geringe welvaart was. bij de kruising van Rijn. en waarvan thans nog slechts weinig over is. die. Intusschen bleven enkele mooie i d e en 18de eeuwsche huizen bewaard. IJselstein met het overblijfsel van zijn aloud slot. Zeer bijzonder is de aanleg van de eerwaarde Stichtsche hoofdstad Utrecht. 7 . al bleef er nog een en ander behouden. Vecht en Hollandschen IJsel. dat uitbreiding (aan de zuidoostzijde) noodig was. het heuvelstadje Rhenen. en aan den plantsoenboog der latere wallen. en de leekenbuurten daarbuiten. die als 't ware een samengroeiïng is van een vijftal kerkbuurten. mede in deze afbeeldingenreeks opgenomen. in de middeleeuwen tot bloei gekomen en in de 14de en 15de eeuw belangrijk uitgelegd. geen voortgang van bloei beleefde. die nog waren behouden gebleven. en een provinciestadje bleef tot in de tweede helft der 19de eeuw. en Montfoort met zijn schilderachtig haventje. Fraaie en geheel eenige stadsgezichten bieden vooral de grachten. die tot kelders onder de straat toegang geven. van welke vooral het huis aan het Janskerkhof (hoek Drift). een net.

STADSGEZICHTEN E N WOONHUIZEN BIJ HET KLOOSTER MARIËNBURG EN DE (NIJMEGEN) LINDENBERG 129 .

13° S P R O K K E L I N G E N I N N E D E R L A N D (NIJMEGEN) .

S T A D S G E Z I C H T E N E N W O O N H U I Z E N (NIJMEGEN) DEUR-EN RAAMOMLIJSTING VAN EEN HUIS AAN DE LANGE BURCHTSTRAAT DE ACHTERZIJDE VAN DEN (1605—06) *3 l „KERKBOOG" .

STEVENSKERK .SPROKKELINGEN IN NEDERLAND (NIJMEGEN) [32 GEZICHT VAN DE RIVIER OP DE WAALKADE EN DE ST.

STADSGEZICHTEN EN WOONHUIZEN (ARNHEM) GEZICHT UIT DE TROMPETSTEEG OP DEN TOREN DER GROOTE OF ST. EUSEBIUS 133 KERK .

*34 S P R O K K E L I N G E N I N N E D E R L A N D (ARNHEM) DE RIJNKADE BIJ DE SCHIPBRUG .

S T A D S G E Z I C H T E N E N W O O N H U I Z E N (ARNHEM) DE SCHIPBRUG OVER DEN RIJN i35 .

13b SPROKKELINGEN IN NEDERLAND (ZALT-BOMMEL) GEVEL AAN DE OENSELSCHE STRAAT (± 1600) .

STADSGEZICHTEN EN WOONHUIZEN (ZALT-BOMMEL) MIDDENGEDEELTE VAN EEN GEVEL AAN DE WATERSTRAAT (± 154.0) 37 J .

IS? SPROKKELINGEN IN NEDERLAND (ZALT-BOMMEL) MIDDENGEDEELTE SCHE STRAAT GEVELS AAN VAN EEN GEVEL AAN DE OENSELHOEK MAASSTRAAT (± 1610) DE GASTHUISSTRAAT (± 1620) .

GEWIJZIGD 1613) VAN VAN MAARTEN VAN ACHTERGEVEL 139 ROSSUM VAN HET HUIS VAN ROSSUM VAN MAARTEN .STADSGEZICHTEN EN WOONHUIZEN (ZALT-BOMMEL) SCHOUW IN HET HUIS VOORGEVEL VAN HET HUIS VAN MAARTEN ROSSUM (1536.

140 SPROKKELINGEN IN NEDERLAND (ZALT-BOMMEL) DÉTAIL VAN DEN VOORGEVEL VAN HET HUIS VAN MAARTEN VAN ROSSUM .

TOT HET OP HET STADJE VAN DEN TIELSCHEN UIT HET KANT ZUIDWESTEN 141 GEZICHT STADJE STADSGEZICHTEN EN WOONHUIZEN (BUREN) TOEGANG .

142 S P R O K K E L I N G E N I N N E D E R L A N D (BUREN) MOLEN OP DE WALLEN .

STADSGEZICHTEN EN WOONHUIZEN (CULEMBORG) 143 GEVEL AAN DE MARKT (1549) HUIS BIJ DE BINNENPOORT (± 1610J .

144 S P R O K K E L I N G E N I N N E D E R L A N D (LOCHEM OUDE WAL EN SINGELGRACHT .

STADSGEZICHTEN E N WOONHUIZEN (LOCHEM) BIJ DE SINGELGRACHT H5 .

.I46 SPROKKELINGEN IN NEDERLAND (ZUTFEN) IJSELKADE VAN DE GEZIEN DE IJSEL.

STADSGEZICHTEN EN WOONHUIZEN (ZUTFEN) BERKEL DE 47 .

PREDIKHEERENKLOOSTER. AAN DE ZIJDE DER TURFSTRAAT (EINDE i6 EEUW) BS GEVEL AAN DE ZAADMARKT f1549). GROND DE DROOGENAPSTOREN o p D E N ACHTER- .M. LATER LATIJNSCHE SCHOOL EN KAZERNE.148 SPROKKELINGEN IN NEDERLAND (ZUTFEN) BINNENZIJDE VAN HET POORTJE VAN HET V.

149 STADSGEZICHTEN EN WOONHUIZEN (ZUTFEN) GEVEL AAN DE LANGE (1671) HOFSTRAAT GEVEL AAN DE HOUTMARKT (1615) .

*50 SPROKKELINGEN IN NEDERLAND (DOESBURG—HATTEM) GEVELS AAN DE KOEPOORTSTRAAT TE DOESBURG (1649) DE ADELAARSHOEK TE HATTEM .

STADSGEZICHTEN EN WOONHUIZEN (ELBURG)
I5
1

52

[

SPROKKELINGEN IN NEDERLAND (ELBURG)

INGANG

VAN

ZUSTERSTRAAT

HET

HOEK

STADJE

AAN

DEN NUNSPEETSCHEN

BREESTRAAT,
MET DE GEBOUWEN
V.M.
AGNIETENKLOOSTER

KANT

VAN

HET

S T A D S G E Z I C H T E N E N W O O N H U I Z E N (ELBURG)

DE

HAVEN

i53

154

SPROKKELINGEN IN NEDERLAND (ELBURG)

DE OUDE LIJNBAAN.

OP DEN ACHTERGROND

DE

VISCHPOOi

I

STADSGEZICHTEN EN WOONHUIZEN (ELBURG-HARDERWIJK HET „KLOOSTER" TE HARDERWIJK. OP DEN ACHTERGROND DE GROOTE KERK 55 J .

'56 S P R O K K E L I N G E N I N N E D E R L A N D (HARDERWIJK) .

STADSGEZICHTEN EN WOONHUIZEN (HARDERWIJK) DEUR.EN RAAMOMLIJSTING VAN EEN HUIS AAN DE DONKERSTRAAT ^763) GEVEL AAN DE (15"' DONKERSTRAAT EEUW) 157 .

158 SPROKKELINGEN IN NEDERLAND (HARDERWIJK) BOTANICUS DE VOORMALIGE HORTUS .

STADSGEZICHTEN EN WOONHUIZEN (AMERSFOORT) BIJ DEN OUDEN STADSMUUR AAN DE OOSTZIJDE DER STAD i59 .

VROUWETOREN . L.i6o SPROKKELINGEN IN NEDERLAND (AMERSFOORT) BIJ DEN 0.

STADSGEZICHTEN EN WOONHUIZEN DE ZUIDSINGEL (AMERSFOORT) .

IÓ2 SPROKKELINGEN IN NEDERLAND (AMERSFOORT) .

STADSGEZICHTEN EN WOONHUIZEN GEVEL BIJ DE BINNEN-KAMPPOORT f1687) HET (AMERSFOORT) „KAPELHUIS" 163 AAN DE (± r oo) 5 KRANKELEDFNSTRAAT .

164 S P R O K K E L I N G E N I N N E D E R L A N D (AMERSFOORT) .

STADSGEZICHTEN E N WOONHUIZEN « • • 11 seasEr^ " "- (AMERSFOORT) "* ~ ~ ï'T HUIS AAN DEN ZUIDSINGEL (± 1780) IS l6 5 .

i66 SPROKKELINGEN IN NEDERLAND DE MUURHUIZEN BIJ DEN PLOMPE- BIJ 'T (AMERSFOORT) OF GEVANGENTOREN SLUISJE (13°' EEUW) .

STADSGEZICHTEN EN WOONHUIZEN (AMERSFOORT) DE PLOMPETOREN EN HET OUDE GEVANGENISGEBOUW. GEZIEN VAN DEN ZUIDSINGEL 167 .

. 168 SPROKKELINGEN IN NEDERLAND (AMERSFOORT) HUISJE AAN DE KRANKELEDENSTRAAT (± 1600) IN DE MUURHUIZEN .

STADSGEZICHTEN EN WOONHUIZEN (AMERSFOORT) 169 £s BIJ HET SLUISJE .

170 S P R O K K E L I N G E N I N N E D E R L A N D (MONTFOORT) MOLEN OP DE OVERBLIJFSELEN DER OMMURING .

STADSGEZICHTEN E N WOONHUIZEN (MONTFOORT—IJSELSTEIN) DE HAVEN TE MONTFOORT ijl .

172 S P R O K K E L I N G E N I N N E D E R L A N D (IJSELSTEIN) BIJ DE VOORMALIGE IJSELPOORT .

STADSGEZICHTEN EN WOONHUIZEN (RHENEN) DE DE MARKT MET. GRUTTERSTRAAT RECHTS. HET STADHUIS (± 1740) 73 J .

( R H E N E N — W I J K BIJ D U U R S T E D BIJ DEN „MOLEN VAN RUYSDAEL" TE WIJK BIJ DUURSTEDE .'74 S P R O K K E L . I N N E D E R L .

STADSGEZICHTEN E N WOONHUIZEN DE NIEUWE GRACHT (UTRECHT) 175 .

RECHTS DE ACHTERZIJDE VAN HET NIEUWE POSTKANTOOR .176 SPROKKELINGEN IN NEDERLAND (UTRECHT) DE OUDE GRACHT.

STADSGEZICHTEN EN WOONHUIZEN (UTRECHT) DE OUDE GRACHT 177 .

PIETER HUIS AAN DE DRIFT (± 1610) .178 SPROKKELINGEN IN NEDERLAND (UTRECHT) HET HUIS „DE KRAKELING" ( 2 HELFT iy D E DB ACHTER EEUW) ST.

STADSGEZICHTEN EN WOONHUIZEN (UTRECHT) GRACHT DE NIEUWE 170 .

x8o SPROKKELINGEN IN NEDERLAND (UTRECHT) DE KROMME NIEUWE GRACHT. DE OUDE LINKS „PAUSHUIZE" GRACHT (± 1517) .

AAN DE VOORSTRAAT (1616) POORT VAN HET OP BLAD. 58 AFGEBEELDE AAN DE DRIFT l8l HUIS .STADSGEZICHTEN EN WOONHUIZEN (UTRECHT) GEVEL VAN HET HUIS „DE KONING VAN PORTUGAL".

l82 SPROKKELINGEN IN NEDERLAND (UTRECHT) DE CATHARIJNESINGEL DE KROMME NIEUWE GRACHT .

STADSGEZICHTEN EN WOONHUIZEN (UTRECHT) IN HET OP BLADZ. 58 AFGEBEELDE HUIS AAN DE DRIFT 83 ZAAL .

SPROKKELINGEN IN NEDERLAND (UTRECHT) 184 HET ADMINISTRATIEGEBOUW DER NEDERLANDSCHE (igi8—'21) SPOORWEGEN .

STADSGEZICHTEN EN WOONHUIZEN (UTRECHT) ZAAL IN EEN HUIS AAN HET JANSKERKHOF (UITGEBROKEN 1912) 185 .

i86 SPROKKELINGEN IN NEDERLAND (UTRECHT) .

STADSGEZICHTEN E N WOONHUIZEN (UTRECHT) HET HUIS ZOUDENBALCH (1467) POORT IN HET HUIS 187 ZOUDENBALCH .

188 SPROKKELINGEN IN NEDERLAND (UTRECHT) (1648) DRIFT HOEK HET JANSKERKHOF. AAN HUIS .

STADSGEZICHTEN EN WOONHUIZEN (UTRECHT) ZAAL IN HET HUIS AAN HET JANSKERKHOF. HOEK DRIFT 189 .

HOEK DRIFT SCHOORSTEEN IN DE ZAAL AAN HET JANSKERKHOF. VAN HET HUIS HOEK DRIFT .tQO VOORKAMER SPROKKELINGEN IN NEDERLAND (UTRECHT) IN HET HUIS AAN HET JANSKERKHOF.

S T A D S G E Z I C H T E N E N W O O N H U I Z E N (WIJK BIJ D U U R S T ü D i , )

191

192

SPROKKELINGEN IN NEDERLAND (WIJK BIJ DUURSTEDE)

vuui^ic^
vij
„WIJK
VAN HET KASTEEL
RUÏNE

I

Related Interests