Philosophies in Life PHILOSOPHY may be defined as the study and pursuit of facts which deal with the ultimate

reality or causes of things as they affect life. The philosophy of a country like the Philippines is made up of the intricate and composite interrelationship of the life histories of its people; in other word, the philosophy of our nation would be strange and undefinable if we do not delve into the past tied up with the notable life experiences of the representative personalities of our nation. Being one of the prominent representatives of Filipino personalities, Jose Rizal is a fit subject whose life philosophy deserves to be recognized. Having been a victim of Spanish brutality early in his life in Calamba, Rizal had thus already formed the nucleus of an unfavorable opinion of Castillian imperialistic administration of his country and people. Pitiful social conditions existed in the Philippines as late as three centuries after his conquest in Spain, with agriculture, commerce, communications and education languishing under its most backward state. It was because of this social malady that social evils like inferiority complex, cowardice, timidity and false pride pervaded nationally and contributed to the decay of social life. This stimulated and shaped Rizal’s life phylosophy to be to contain if not eliminate these social ills. Educational Philosophy Rizal’s concept of the importance of education is clearly enunciated in his work entitled Instruction wherein he sought improvements in the schools and in the methods of teaching. He maintained that the backwardness of his country during the Spanish ear was not due to the Filipinos’ indifference, apathy or indolence as claimed by the rulers, but to the neglect of the Spanish authorities in the islands. For Rizal, the mission of education is to elevate the country to the highest seat of glory and to develop the people’s mentality. Since education is the foundation of society and a prerequisite for social progress, Rizal claimed that only through education could the country be saved from domination.

Rizal’s philosophy of education, therefore, centers on the provision of proper motivation in order to bolster the great social forces that make education a success, to create in the youth an innate desire to cultivate his intelligence and give him life eternal. Religious Philosophy Rizal grew up nurtured by a closely-knit Catholic family, was educated in the foremost Catholic schools of the period in the elementary, secondary and college levels; logically, therefore, he should have been a propagator of strictly Catholic traditions. However, in later life, he developed a life philosophy of a different nature, a philosophy of a different Catholic practice intermingled with the use of Truth and Reason. Why the change? It could have been the result of contemporary contact, companionship, observation, research and the possession of an independent spirit.Being a critical observer, a profound thinker and a zealous reformer, Rizal did not agree with the prevailing Christian propagation of the Faith by fire and sword. This is shown in his Annotation of Morga’s Sucesos de las Islas Filipinas. Rizal did not believe in the Catholic dogma that salvation was only for Catholics and that outside Christianity, salvation was not possible even if Catholics composed only a small minority of the world’s religious groups. Nor did he believe in the Catholic observation of fasting as a sacrifice, nor in the sale of such religious items as the cross, medals, rosaries and the like in order to propagate the Faith and raise church funds. He also lambasted the superstitious beliefs propagated by the priests in the church and in the schools. All of these and a lot more are evidences of Rizal’s religious philosophy. Political Philosophy In Rizal’s political view, a conquered country like the Philippines should not be taken advantage of but rather should be developed, civilized, educated and trained in the science of self-government.

He bitterly assailed and criticized in publications the apparent backwardness of the Spanish ruler’s method of governing the country which resulted in: 1. the bondage and slavery of the conquered ; 2. the Spanish government’s requirement of forced labor and force military service upon the n natives; 3. the abuse of power by means of exploitation; 4. the government ruling that any complaint against the authorities was criminal; and 5. Making the people ignorant, destitute and fanatic, thus discouraging the formation of a national sentiment. Rizal’s guiding political philosophy proved to be the study and application of reforms, the extension of human rights, the training for self government and the arousing of spirit of discontent over oppression, brutality, inhumanity, sensitiveness and self love. Ethical Philosophy The study of human behavior as to whether it is good or bad or whether it is right or wrong is that science upon which Rizal’s ethical philosophy was based. The fact that the Philippines was under Spanish domination during Rizal’s time led him to subordinate his philosophy to moral problems. This trend was much more needed at that time because the Spaniards and the Filipinos had different and sometimes conflicting morals. The moral status of the Philippines during this period was one with a lack of freedom, one with predominance of foreign masters, one with an imposition of foreign religious worship, devotion, homage and racial habits. This led to moral confusion among the people, what with justice being stifled, limited or curtailed and the people not enjoying any individual rights. To bolster his ethical philosophy, Dr. Rizal had recognized not only the forces of

social justice. 2. 5. 1. he made use of the practical method of appealing to the better nature of the conquerors and of offering useful methods of solving the moral problems of the conquered. counseled the Filipinos not to resent a defect attributed to them but to accept same as reasonable and just. 3. Rizal: 1. 4. man in society. social constant. 3. influential factors in human life. 7. and 5. 2. 6. racial problems. Rizal’s social philosophy dealt with. with every problem having a distinct solution to bolster the people’s social knowledge. . poverty and wealth. The subject matter of this social philosophy covers the problems of the whole race. advised the masses that the object of marriage was the happiness and love of the couple and not financial gain. advised every one that love and respect for parents must be strictly observed. To support his ethical philosophy in life. censured the priests who preached greed and wrong morality. As a result. Social Philosophy That body of knowledge relating to society including the wisdom which man's experience in society has taught him is social philosophy. censured the friars for abusing the advantage of their position as spiritual leaders and the ignorance and fanaticism of the natives.good and evil. The facts dealt with are principles involved in nation building and not individual social problems. 4. social ideal. but also the tendencies towards good and evil.

history and progress. 11. "My proposal on the book. the voluntary offer of man’s abilities and possibilities. The above dealt with man’s evolution and his environment. and a number of gentlemen stood up and refused to discuss the matter any further. to Rizal.8. the importance of deliberation. youth and greatness. Pedro Paterno published his Ninay. and the proper use of hearth. 10. Noli Me Tangere Spain. All of the above served as Rizal’s guide in his continuous effort to make over his beloved Philippines. He finished his studies in Madrid and this to him was the realization of the bigger part of his ambition. feeling that it was impossible to count on general support…" "Fortunately. the change of his mentality. the need for elevating and inspiring mission. the next year. during the re-organizational meeting of the Circulo-Hispano-Filipino. his need for experience." he wrote on January 2. was a venue for realizing his dreams. his desire to possess happiness. Instead. beauty and values of human nature. if we may call it that. the ability to think. a novel sub-titled Costumbres filipinas (Philippines Customs). It must have been this sentiment that prompted him to pursue. aspire and strive to rise. the role of virtuous women in the guidance of great men." writes one of Rizal’s biographers. future Philippines. sparking in him the realization that his people needed him. brain and spirit-all of these combining to enhance the intricacies. 1884. was never written. the necessity for consulting reliable people. His vision broadened while he was in Spain to the point of awakening in him an understanding of human nature. the anthology. But afterwards difficulties and objections were raised which seemed to me rather odd. "was unanimously approved. to be one of its activities. his ability to deny. In view of this I decided not to press it any longer. explaining for the most part human behavior and capacities like his will to live. thus partly . the publication of a book to which all the members would contribute papers on the various aspects and conditions of Philippines life. 9. reforms. man’s need of practicing gratitude. the duties and dictates of man’s conscience.

fulfilling the original purpose of Rizal’s plan. wrote. and one day the messenger.000 copies). Rizal at first demurred… Finally Rizal gave in and the novel went to press. Rizal was haunted by the fear that his novel would never find its way into print. describing the nature of the Noli Me Tangere to his friend Blumentritt. according to Viola. But the other expatriates knew what he was doing. but a long and serious work on which he might labor. as we have seen. he would call his compatriots to witness that he had written half of the novel in Madrid a fourth part in Paris. it is not mentioned in his correspondence until the book is well-nigh completed. "The Novel is the first impartial and bold account of the life of the tagalogs. that it would remain unread. had ‘put aside his pen’ in deference to the wishes of his parents. the Latin echo of the Spoliarium is not without significance. He had little enough money for his own needs." Rizal. Rizal was already sending Blumentritt a copy of "my first book. no speech that passed in the night. He did not want to compromise them. "From the first. later. Viola insisted on lending him the money (P300 for 2. He would call it Noli Me Tangere. The Filipinos will find in it the history of the last ten years…" . He himself (Rizal). The proofs were delivered daily." writes Leon Ma. let alone the cost of the Noli’s publication… Characteristically. took it upon himself to warn the author that if he ever returned to the Philippines he would lose his head. It would be no poem to forgotten after a year. The printing apparently took considerably less time than the original estimate of five months for Viola did not arrive in Berlin until December and by the 21st March 1887. He seems to have told no one in his family about his grand design. when Pastells was blaming the Noli on the influence of German Protestants. But the idea of writing a novel himself must have grown on him. no essay in a review of scant circulation. Guerrero. Rizal was too enthralled by seeing his work in print to do more than smile. Rizal would not hear of asking his friends for help. exercising his mind and hand. himself. and only the remainder in Germany. without troubling his mother’s sleep.

Assisting Father Font in his aim to discredit the Noli was an Augustinian friar by the name of Jose Rodriguez. As far as Madrid. An anonymous letter signed "A Friar" and sent to Rizal. In a pamphlet entitled Caiingat Cayo (Beware). dated February 15. Not content. 1890. Fr.Criticism and attacks against the Noli and its author came from all quarters." considering that it was full of heresy. Font caused the circulation of copies of the prohibition." It is well to note that not detractors alone visibly reacted to the effects of the Noli. and scandalous in its religious aspect. the cura of Tondo and chairman of the Permanent Commission of Censorship composed of laymen and ordered that the circulation of this pernicious book" be absolutely prohibited. and written by one Vicente Barrantes. which is not to say that a hidden hand will not put an end to your life. found and condemned the novel as heretical. says in part: "How ungrateful you are… If you. impious. Del Pilar. Instead of what he expected. 1887. an act which brought an effect contrary to what he desired. as evidenced by an article which bitterly criticized the novel published in a Madrid newspaper in January. then challenge us and we shall pick up the gauntlet. Fray Salvador Font. On December 28. 1888. In like manner. Protestant. For instance. For if there were bitter critics. Rodriguez warned the people that in reading the book they "commit mortal sin. socialistic. cleverly writing . Marcelo H. another group composed of staunch defenders found every reason to justify its publication and circulation to the greatest number of Filipinos. and unpatriotic. subversive of public order and harmful to the Spanish government and its administration of theses islands in its political aspect. for we are not cowards like you. or for that matter all your men." A special committee of the faculty of the University of Santo Tomas. a member of the Senate in the Spanish Cortes assailed the novel as "anti-Catholic. there was furor over the Noli. at the request of the Archbishop Pedro Payo. think you have a grievance. the negative publicity awakened more the curiosity of the people who managed to get copies of the book.

Deceiving similar in format to Rodriguez’ Caiingat Cayo. Nang makatapos ng pag-aaral. sufferings which he brought to light in an effort to awaken his countrymen to the truths that had long remained unspoken. na pumapaksa sa kasaysayan ng mga aliping Negro sa kamay ng mga panginoong putting Amerikano. The Noli Me Tangere found another staunch defender in the person of a Catholic theologian of the Manila Cathedral. Ang pagsusulat ng "Noli Me Tangere" ay bunga ng pagbasa ni Rizal sa "Uncle Tom's Cabin" ni Harriet Beacher Stowe. Ngunit hindi ito nagkaroon ng katuparan. Sa simula. claiming among other things that Rizal cannot be an ignorant man. Consequently. Rizal found it a timely and effective gesture to dedicate his novel to the country of his people whose experiences and sufferings he wrote about. Rizal said: "Now I die content. Under the pen-name Justo Desiderio Magalang. Inilarawan dito ang iba't ibang kalupitan at pagmamalabis ng mga Puti sa Itim. Noli Me Tangere: Mga Tauhan Sinimulang sulatin ni Dr. although not totally unheard of. successfully circulated a publication that negated the effect of Father Rodriguez’ Caiingat Cayo. nagtungo siya sa Paris at doon ipinagpatuloy ang pagsusulat nito. At sa Berlin natapos ni Rizal ang huling bahagi ng nobela. Father Garcia wrote a very scholarly defense of the Noli.under an assumed name Dolores Manapat. Rizal ang mga unang bahagi ng "Noli Me Tangere" noong 1884 sa Madrid noong siya ay nag-aaral pa ng medisina. to the point of defending his novel. Del Pilar’s piece was entitled Caiigat Cayo (Be Slippery as an Eel)." Fittingly. in Father Vicente Garcia. being the product of Spanish officials and corrupt friars. Inihambing niya ito sa kapalarang sinapit ng mga Pilipino sa kamay ng mga Kastila. kaya . he himself who had warned the people of committing mortal sin if they read the novel had therefore committed such sin for he has read the novel. realizing how much the Noli had awakened his countrymen. binalak ni Rizal na ang bawat bahagi ng nobela ay ipasulat sa ilan niyang kababayan na nakababatid sa uri ng lipunan sa Pilipinas at yaon ay pagsasamasamahin niyang upang maging nobela. the people were readily "misled" into getting not a copy o Rodriguez’ piece but Del Pillar’s. Jose P.

Ferdinand Blumentritt ang mga dahilan kung bakit niya isinulat ang "Noli. Padre Damaso Isang kurang Pransiskano na napalipat ng ibang parokya matapos maglingkod ng matagal na panahon sa San Diego. Maria Clara Mayuming kasintahan ni Crisostomo. Mga Tauhan: Crisostomo Ibarra Binatang nag-aral sa Europa. Elias Piloto at magsasakang tumulong kay Ibarra para makilala ang kanyang bayan at ang mga suliranin nito. sinarili niya ang pagsulat nang walang katulong. mutya ng San Diego na inihimatong anak ng kanyang ina na si Doña Pia Alba kay Padre Damaso Pilosopo Tasyo . Itinulad niya ito sa isang bulok sa lipunan na nagpapahirap sa buhay ng isang tao. Kapitan Tiyago Mangangalakal na tiga-Binondo. ama-amahan ni Maria Clara. nangarap na makapagpatayo ng paaralan upang matiyak ang magandang kinabukasan ng mga kabataan ng San Diego.sa harap ng kabiguang ito. nagkaroon ng lihim na pagtatangi kay Maria Clara. Ipinaliwanag ni Rizal sa kanyang liham sa matalik niyang kaibigang si Dr. Padre Salvi Kurang pumalit kay Padre Damaso." Ang lahat ng mga ito ay maliwanag na inilarawan sa mga kabanata ng nobela. Ang pamagat ng "Noli Me Tangere" ay salitang Latin na ang ibig sabihin sa Tagalog ay "Huwag Mo Akong Salingin" na hango sa Ebanghelyo ni San Juan Bautista.

Donya Consolacion Napangasawa ng alperes. Lucas Taong madilaw na gumawa ng kalong ginamit sa di-natuloy na pagpatay kay Ibarra. Linares Malayong pamangkin ni Don Tiburcio at pinsan ng inaanak ni Padre Damaso na napili niya para mapangasawa ni Maria Clara. Sisa Isang masintahing ina na ang tanging kasalanan ay ang pagkakaroon ng asawang pabaya at malupit. Alperes Matalik na kaagaw ng kura sa kapangyarihan sa San Diego Donya Victorina Babaing nagpapanggap na mestisang Kastila kung kaya abut-abot ang kolorete sa mukha at maling pangangastila. napangasawa ni Donya Victorina.Maalam na matandang tagapayo ng marurunong na mamamayan ng San Diego. Don Filipo Tinyente mayor na mahilig magbasa na Latin. Don Tiburcio de Espadaña Isang pilay at bungal na Kastilang napadpad sa Pilipinas sa paghahanap ng magandang kapalaran. . Basilio at Crispin Magkapatid na anak ni Sisa. dating labandera na may malaswang bibig at pag-uugali. ama ni Sinang Señor Nol Juan Namahala ng mga gawain sa pagpapatayo ng paaralan. sakristan at tagatugtog ng kampana sa simbahan ng San Diego.

Sinang. Mang Pablo Pinuno ng mga tulisan na ibig tulungan ni Elias.Tarsilo at Bruno Magkapatid na ang ama ay napatay sa palo ng mga Kastila. Don Rafael Ibarra Ama ni Crisostomo. Donya Pia Masimbahing ina ni Maria Clara na namatay matapos na kaagad na siya'y maisilang. Tiya Isabel Hipag ni Kapitan Tiago na tumulong sa pagpapalaki kay Maria Clara. Kapitan Basilio Ilan sa mga kapitan ng bayan sa San Diego Kapitan Tinong at Kapitan Valentin Tinyente Guevarra Isang matapat na tinyente ng mga guwardiya sibil na nagsalaysay kay Ibarra ng tungkol sa kasawiang sinapit ng kanyang ama. nakainggitan nang labis ni Padre Damaso dahilan sa yaman kung kaya nataguriang erehe. Don Saturnino Nuno ni Crisostomo. lumakad na maalisan ng pagka-ekskomunyon si Ibarra. Kapitana Maria Tanging babaing makabayan na pumapanig sa pagtatanggol ni Ibarra sa alaala ng . naging dahilan ng kasawian ng nuno ni Elias. Victoria. Iday. at Andeng Mga kaibigan ni Maria Clara sa San Diego Kapitan-Heneral Pinakamakapangyarihan sa Pilipinas.

ama. Padre Sibyla Paring Agustino na lihim na sumusubaybay sa mga kilos ni Ibarra. Albino Dating seminarista na nakasama sa piknik sa lawa. Kabanata I Isang Handaan Buod Isang marangyang salu-salo ang ipinag-anyaya ni Don Santiago de los Santos na higit na popular sa taguring kapitan Tiago. Ang handaan ay gagawin sa kanyang bahay na nasa daang Anluwage na karating ng Ilog-Binundok. Ang paayaya ay madaling kumalat sa lahat ng sulok ng Maynila. Bawat isa ay gustong dumalo sapagkat ang mayamang Kapitan ay kilala bilang isang mabuting tao, mapagbigay at laging bukas ang palad sa mga nangangailangan. Dahil dito, ang iba ay nababalino kung ano ang isusuot at sasabihin sa mismong araw ng handaan. Nang gabing iyon dagsa ang mga panauhin na gaya ng dapat asahan. Puno ang bulwagan. Ang nag-iistima sa mgta bisita ay si Tiya Isabel, isang matandang babae na pinsan ng may-bahay. Kabilang sa mga bisita sina tinyente ng guardia civil, Pari Sibyla, ang kura paroko ng Binundok, si pari Damaso na madaldal at mahahayap ang mga salita at dalawang paisano. Ang isa ay kararating lamang sa Pilipinas. Ang kararating na dayuhan ay nagtatanong tungkol sa mga asal ng mga katutubong Pilipino. Ipinaliwanag niya na ang pagpunta niya sa bansa ay sarili niyang gastos. Ang pakay ng kanyang paglalakbay ay upang magkaroon ng kabatiran tungkol sa lupain ng mga Indiyo. Nagkaroon ng mainitang balitaktakan ng mabanggit ng dayuhan ang tungkol sa monopolyo ng tabako. Nailabas ni Pari Damaso ang kanyang mapanlait na ugali. Nilibak niya ang mga Indiyo. Ang tingin niya sa mga ito ay hamak at mababa. Lumitaw din sa usapan ang panlalait ng mga Espanyol tungkol sa mga Pilipino noong mga nakalipas na araw. Mapanlibak si Pari Damaso. Kung kaya’t iniba ni Pari Sibyla

ang usapan. Napadako ang usapan tungkol sa pagkakalipat sa ibang bayan ni Padre Damaso pagkatapos ng makapagsilbi sa loob ng 20 taon bilang kura paroko ng San Diego. Sinabi niya kahit na ang hari ay hindi dapat manghimasok sa pagpaparusa ng simbahan sa mga erehe. Pero, ito ay tinutulan ng Tinyente ng Guardia Civil sa pagsasabing may karapatan ang Kapitan Heneral sapagkat ito ang kinatawan ng hari ng bansa. Ipinaliwanag pa ng tinyente ang dahilan ng pagkakalipat ni Pari Damaso. Ito, umano ang nag-utos na hukayin at ilipat ang bangkay ng isang marangal na lalaki na napagbintangang isang erehe ng pari dahil lamang sa hindi pangungumpisal. Ang ginawa ay itinuturing sa isang kabuktutan ng Kapitan Heneral. Kung kaya inutos nito ang paglilipat sa ibang parokya ang paring Pransiskano bilang parusa. Nagpupuyos sa galit ang pari kapag naaalala niya ang mga kasulatang nawaglit. Iniwanan na ni Tinyente ang umpukan, pagkatapos nitong makapagpaliwanag. Sinikap ni Pari Sibyla na pakalmahin ang loob ni Pari Damaso. Lumawig muli ang talayan. Dumating ang ilan pang mga bagong panauhin. Ilan sa mga ito ay ang mag-asawang sina Dr. de Espadaña at Donya Victorina. Tanong Sino si Pari Damaso? Bakit niya tinawag na Indiyo ang mga Pilipino? Sagot Siya yung Paring may magaspang na pag-uugali na nanirahan sa San Diego ng halos 20 taon. Dahil sa kasamaan ng ugali niya, ang mga tao ay hindi naibigan ang paring ito, kaya sila tinawag na Indiyo. Kabanata II Si Crisostomo Ibarra

Buod Dumating si Kapitan Tiyago at si Ibarra na luksang-luksa ang kasuotan. Binating lahat ni kapitan ang mga panauhin at humalik sa kamay ng mga pari na nakalimot na siya ay bendisyunan dahil sa pagkabigla. Si Pari Damaso ay namutla ng makilala si Ibarra. Ipinakilala ni Kapitan Tiyago si Ibarra sa pagsasabing ito ay anak ng kanyang kaibigang namatay at kararating lamang niya buhat sa pitong taong pag-aaral sa Europa. Malusog ang pangangatawan ni Ibarra, sa kanyang masayang mukha mababakas ang kagandahan ng ugali. Bagamat siya ay kayumanggi, mahahalata rin sa pisikal na kaanyuan nito ang pagiging dugong Espanyol. Tinangkang kamayan ni Ibarra si Pari Damaso sapagkat alam niyang ito ay kaibigang matalik ng kanyang yumaong ama. Ngunit, ito ay hindi inamin ng pari. Totoo, siya ang kura sa bayan. Pero, ikinaila niyang kaibigan niya ang ama ni Ibarra. Napahiya si Ibarra at iniatras ang kamay. Dagling tinalikuran niya ang pari at napaharap sa tinyenteng kanina pa namamasid sa kanila. Masayang nag-usap sina tinyente at Ibarra. Nagpapasalamat ang tinyente sapagkat dumating ang binata ng walang anumang masamang nangyari. Basag ang tinig ng tinyente ng sabihin niya sa binata na nasa ito ay higit na maging mapalad sa kanyang ama. Ayon sa tinyente ang ama ni Ibarra ay isang taong mabait. Ang ganitong papuri ay pumawi sa masamang hinala ni Ibarra tungkol sa kahabag-habag na sinapit ng kanyang ama. Ang pasulyap ni Padre Damaso sa tinyente ay sapat na upang layuan niya ang binata. Naiwang mag-isa si Ibarra sa bulwagan ng walang kakilala. Tulad ng kaugaliang Aleman na natutuhan ni Ibarra buhat sa kanyang pag-aaral sa Europa, ipinakilala niya ang kanyang sarili sa mga nanduruong kamukha niyang panauhin. Ang mga babae ay hindi umimik sa kanya. Ang mga lalaki lamang ang nagpapakilala rin sa kanya. Nakilala niya ang isang binata rin na tumigil sa pagsusulat. Malapit ng tawagin ang mga panauhin para maghapunan, nang lumapit si Kapitan Tinong kay Ibarra para kumbidahin sa isang pananghalian kinabukasan. Tumanggi sa anyaya ang binata sapagkat nakatakda siyang magtungo sa San Diego sa araw na naturan. Tanong Bakit biglang nabugnot at nagbago ng pakiramdam si Pari Damaso nang makitang

sadyang ipinaluto ng kapitan ang manok para kay Ibarra. Ang magkabilang dulo naman ay pinagtatalunan ng dalawang pari kung sino sa kanila ang dapat na lumikmo roon. Pero. nakipag-usap si Ibarra sa mga ibang panauhin na malapit sa kinaroroonan niya. si Pari Damaso ang dapat umupo roon dahil siya ang padre kumpesor ng pamilya ni Kapitan Tiyago. Si Sibyla ang kura sa lugar na iyon. Kabanata III Ang Hapunan Buod Isa-isang nagtungo ang mga panauhin sa harap ng hapagkainan. Batay sa sagot ng binata sa tanong ni Laruja. ang ihain ang tinola. tanging si Ibarra lamang ang nakaisip na anyayahan si Kapitan Tiyago. Ang ibang bisita naman ay magiliw na nag-uusap at pinupuri ang masarap na handa ni Kapitan Tiyago. tumanggi ang tenyente sapagkat umiiwas siyang mapagitnaan nang dalawang pari. magalang na tumaggi ang kapitan sabay sabing "huwag mo akong alalahanin. Anyong uupo na si Sibyla. leeg at pakpak ng manok ang napunta sa kanya. si Pari Sibyla naman ang iginigiit ng Paring Pransiskano." Sinimulan ng idulot ang pagkain. Naragdagan ang pagpupoyos ng damdamin ni Pari Damaso. Nainis naman si Donya Victorina sa tenyente sapagkat natapakan ang kola ng kanyang saya habang tinitignan nito ang pagkakulot ng kanyang buhok. Hindi alam ng pari. May alam kasi siya sa naging kamatayan ng ama ni Ibarra. siya ay mayroon . Sinisikaran niya ang lahat ng madaanan hanggang sa masiko niya ang isang kadete. Sa tingin ni Pari Sibyla. Paano puro upo.magkasama sina Kapitan Tiyago at Crisostomo Ibarra? Sagot Nainis si Pari Damaso dahil ayaw niyang makita si Ibarra sapul nang mamatay ang ama nito. Hindi naman umiimik ang tenyente. mahahalata ang kanilang pakiramdam. Pero. napansin niya ang tinyente at nagkunwang iaalok ang upuan. Ang kay Ibarra ay puro masasarap na bahagi ng tinola. kagaya ng may karaniwang may pahanda. Sa mga panauhin. Sa anyo ng kanilang mga mukha. Sa may kabisera umupo si Ibarra. Siyang-siya si Pari Sybyla samantalang banas na banas naman si Padre Damaso. kung kaya’t siya ang karapat-dapat na umupo. Habang kumakain. Pero.

nang umalis si Ibarra. Pinigil siya ni Kapitan Tiyago sapagkat darating si Maria Clara at ang bagong kura paroko ng San Diego. Bukod sa wika. Sinabi niyang kung iyon lamang ang nakita o natutuhan ni Ibarra. sinulat ng binata sa kolum ng Estudios Coloniales ang tungkol sa isang pakpak at leeg ng manok na naging sanhi ng alitan sa salu-salo. pulitika at relihiyon. Walang pakundangan ininsulto niya ang binata. nangingibabaw ang katotohanang nababatay sa kalayaan at kagipitan ng bayan. Gayundin ang tungkol sa ikaaalwan at ikapaghihirap nito. Kalmado lamang si Ibarra. Dahil dito. ang may handa ay walang silbi sa isang piging at ang hindi dapat pagpapaaral ng isang Indio sa . "Nasa ibang bayan ako nitong mga huling dalawang taon". tugon naman ni Ibarra. hindi niya nakakalimutan ang kanyang bayan. Nang gabing iyon. Nalaman ng mga kausap ni Ibarra na marami ng bansa ang napuntahan nito at marami ng wika ang kanyang alam. nangako siyang babalik kinabukasan din. aniya. Bagamat. na kagaya ng ginawa ni Don Tiburcio nang sila ay magtaling-puso. Ni gaputok ay hindi nakaimik ang nangangatal na si Damaso. Nagpaalam na si Ibarra. nagtumibay ang paniniwala ng tinyente na talagang walang alam ang binata sa tunay na dahilan ng pagkamatay ng kanyang amang si Don Rafael.ding pitong taong nawala sa Pilipinas. Dahil sa pahayag na ito ni Ibarra. wala siya sa bansa. Tinanong ni Donya Victorina si Ibarra na bakit hindi man lang ito nagpadala ng hatid-kawad. Naudlot ang pagpapaliwanag ni Ibarra sapagkat biglang sumabad si Padre Damaso. Pero. pinag-aaralan din niya ang kasaysayan ng bansang kanyang pinupuntahan partikular na ang tungkol sa Exodo o hinay-hinay na pagbabago sa kaunlaran. Ipinaliwanag ni Ibarra na halos magkakatulad ang mga bansang napuntahan niya sa tema ng kabuhayan. dapat na ipagbawal ng pamahalaang kastila ang pagkakaloob ng pahintulot sa sinumang Indio na makapag-aral sa Espanya. siya ang nakakalimutan ng bayan sapagkat ni wala man lang isang taong nakapagbalita tungkol sa masaklap na sinapit ng kanyang ama. At sa halip. Ang katutubong wikang natutuhan niya sa mga bansang pinupunntahan niya ang ginagamit niya sa pakikipagtalastasan. Hindi rin napigil sa pag-alis si Ibarra. Binigyan diin niya na ang gayong pagkilos ng binata ay tanda ng kanyang pagiging mapagmataas. Ngumakngak naman si Padre Damaso. Pero. ipinaliwanag niyang sinasariwa lamang niya ang mga sandaling madalas na pumunta sa kanila si Pari Damaso noong maliit pa siya upang makisalo sa kanilang hapag-kainan. Nabigla ang lahat sa diretsang pagsasalita ng pari. siya ay nag-aksaya lamang ng pera sapagkat kahit na bata ay alam ang mga sinabi nito.

Ang mga nuno nila ay mga kastila.wala pa ring pagbabago sa kanyang dinatnan. Nakarating siya hanggang sa may Liwasan ng Binundok . Sianbi ni Ibarra na sumulat and kanyang ama sa kanya mayisnag taon na ang nakakalipas. Ganito ang salaysay ng tinyente: Si Don Rafael ay siyang pinakamayaman sa buong lalawigan. Bagamat siya ay iginagalang. Nagbilin si Don Rafael(ama ni Ibarra) na huwag nitong ikagugulat kung sakali mang hindi siya makasulat sapagkat lubha siyang abala sa kanyang mga gawain. Nakiusap si Ibarra na isalaysay ng tinyente ang tungkol sa buhay ng kanyang ama sapagkat tunay na wala siyang nalalaman dito.si Don Rafael at Pari Damaso ay nagkasira. Ilang buwan pa lamang nakakaalis sa Pilpinas si Ibarra.ibang lupain. Si Tinyente Guevarra. Sa paggala-gala ng kanyang paningin. naramdaman niyang may dumantay na kamay sa kanyang balikat. .na sumunod sa kanya upang paalalahanan na mag-ingat din sapagkat nangangamba siyang baka matulad siya (Ibarra) sa sinapit ng kanyang ama. Ang masasama sa Espanya ay nakakarating sa Pilipinas. Si Don Rafael ay maraming mga kagalit na mga kastila at pari. Diumano. may ilan din namang naiinggit. di nangungumpisal si Don Rafael. Tanong Bakit ipinagbabawal ng pamahalaan ang pangingibang bansa ng Kabataang Pilipino? Sagot Ang mga mag-aaral na nangingibabang bansa ay nagiging palalo at mapagmataas kapag nakakabalik nang muli sa kanilang tinubuang bayan.Ang mga kastila dahil sa kasawian ay hindi gumagawa ng mga nararapat. Kabanata IV Erehe at Pilibustero Buod Naglakad na si Ibarra na hindi batid ang destinasyon. Sa maraming taong pagkakawala niya sa bayan.

. Isa ang sinampald na tinamaan at nabuwal. ang katwiran ay nagtagumpay din. Kinagalitan niya ang artilyero. Walang nagawa si Don Rafael kung hindi ipagtanggol ang sarili. Nang lumaon. Nang si don Rafael ay malapit ng lumaya dahil sa tapos nglahat ang mga kasong ibinintang sa kanya. nabilanggo di Don Rafael.A at G. Ito ay pagkaraang lumitaw sa pagsusuri na ang ikinamatay ng artilyero ay nag pamumuo ng dugo sa ulo nito. Ang sapin-saping kahirapan ng kalooban na kanyang dinanas ay hindi nakayanan ng kanyang pisikal na katawan. siya ay kumuha ng isang abugadong Pilipino na si G. Pinagbintangan siyang erehe at pilibustero. Katunayan. Sa hindi malamang dahilan. Gumawa siya (tinyente) ng paraan para tulungan si Don Rafael at sumumpang ito ay marangal na tao.Pinukol ng kanyang tungkod ng artilyero ang mga bata. Pero hindi naman totoo. Dahil dito. lalong nadagdagan ang dagan sa kanyang dibdib. Isang araw may isang grupo ng mga bata na sinigawan ang artilyero ng ba be bi bo bu na labis na ikinagalit nito.M. Terible ang kanyang pagkakabuwal sapagkat ang kanyang ulo ay tumama sa isang tipak na bato. Pero. nagtatago ng larawan ng paring binitay.Nabilanggo si Don Rafael dahil sa pagkakaroon ng mga lihim na kaaway. Pero. Napatiyempo namang nagdaraan si don Rafael. Masakit sa kanya ang ganito sapagkat iyon ang itinuturing na pinakamabigatna parusa. Pinagbintangan pa siya ang pumatay sa isang mangmang at malupit na artilyerong naniningil ng buwis ng mga sasakyan. Nagduduwal ito at hindi nagkamalay hanggang sa tuluyang mapugto ang hininga. isinakdal sa salang pangangamkam ng lupain at nagbibigay ng tulong sa mga tulisan. ito ay lalong nagpuyos sa galit at si DonRafel ang kanyang hinarap. Pinaratngan din siyang nagbabasa ng mga ipinagbabawal na aklat (El Correo de Ultramar) at diyaryo. bigla na lamang sumuray-suray ang artilyero at dahandahang nabuwal. Pinagsisipa niya ito.

Maya-maya ginala ang paningin sa kalawakan ng himpapawid. Kaagad na nagtuloy si Ibarra sa kanyang silid at naupo sa isang silyon. Inabot nito ang kanyang kamay kay Ibarra at sinabing si Kapitan Tiyago na lamang ang bahalang magsalaysay ng iba pang pangyayari. intsik. pastol at dalagang nag-aalay ng bulaklak. pari. Nasa tapat sila ng kuwartel ng maghiwalay. Mula sa bintana. Sa likuran naman may mga anghel. nalagutan ng hininga si Don Rafael. natanaw niya ang isang maliwanag na bahay sa kabila ng ilog. Sumakay sa kalesa si Ibarra. Ang mga umpukan naman ng mga Kastila.may suot na diyamante at ginto. dumating si Ibarra sa Fonda deLala. (Ito ay isang uri ng panuluyan. Kabanata V Pangarap sa Gabing Madilim Buod Sakay ng kalesa. maliban sa isang batang Pransiskano na payat at putlain. militar ay nakatuon lahat sa kagandahan ni Maria Clara. Kung nagmasid lamang ng husto sabahay na iyon si Ibarra. gulong-gulo ang isip nito.Hindi na niya natamasa ang malayang buhay. makikita niya kung sinusino ang naroroon. Naririnig niya ang kalansing ng mga kubyertos at pinggan. Sa mismong loob ng bilangguan.. Dinig din niya ang tugtugin ng orkestra. Tanong Bakit muhing-muhi si Padre Damaso kay Don Rafael gayong dati silang magkaibigan sa simula? Sagot Maraming bagay na dapat ikainggit si Padre Damaso kay Don Rafael. Sa sinapit ng ama. May isang magandang binibini na nababalot ng manipis na habi. . Huminto sa pagsasalaysay na g tinyente. Giliw na giliw silang nakatingin sa dalaga. Pilipino. na tinutuluyan niya kapag siya ay nasa Maynial). lalo ang pagiging mayaman nito.

Tanong Sino ang palihim na nagmamanman sa dalaga? Sagot Si Pari Salvi ang panakaw-nakaw ng tingin at iba ang nararamdaman para sa dalaga. Ang tanging hindi inabot ng antok ay ang batang Pransiskano. Maitim ang buhok. hindi kataka-taka na parang lubong hinihipan sa pagpintog ng kanyang yaman . madali siyang naktulog at nagising kinabukasan na. Tanyag din sya sa pampanga at laguna bilang asendero. Siya ang pinakamayaman sa binundok dahil sa marami siyang negosyo at iba pang klase ng ari-arian. di kaputian at may bilugang mukha. Siaya ay tinatayang nasa pagitan ng 35 taong gulang. at kung hinde lamang nanabako at ngumanganga. Tanong Sino ang pinapangarap sa gabing madilim? Sagot Walng iba kundi si Maria Clara. . Siya ay pandak. Dahil sa pagal ang isip at katawan ni Ibarra sa paglalim ng gabi. Si Pari Sibyla ay siyang-siya sa pakikipag-usap sa mga dilag samantalang si Donya Victoria ay matiyagang inaayos ang buhok ng dalagang hinahangaan ng lahat. Kabanata VI Si Kapitan Tiyago Buod Ang katangian ni kapitan tiyago ay itinuturing hulog ng langit.Iba ang kanyang nadarama. maituturing na sya ay magandang lalaki.

Dahil sa kanyang pagpupula sa mga pilipino. yaon ay karapatdapat at kapuri-puri. Si kapitan tiyago ay tanging ng isang kuripot na mangangalakal ng asukal sa malabon. Dahil dito ipinayo ni padre damaso na sa oabando sila pumunta kina san pascal baylon at sta clara at sa nuestra sr de salambaw. Parang dininig ang dasal ni pia. san pascual bailon. siya ay nag lihi. Siya ay malakas sa mga taong nasa gobeyerno at halos kaibigan nya lahat ng mga prayle. san francisco de asis.si don rafael ibarra. gayuman nagiging masakitin si pia. Par kay kapitan tiyago kahit na ano ang itakda an mga kastila. Iisipin na lamang na nasa kanyang silid ang lahat ng mga santo at santong sinasmba katulad nina sta. Domingo. sto. hesukristo at ang banal na mag-anak.lucia. Kasundo nya ang diyos dahil nagagawa niyang bilhin ang kabalanan. sinusunod nya. siya’y mag isang nangalakal. Natulong sila sa pag hahanap-buhay hangang sa yumaman ng husto at nakilala sa alta sosyedad. Basta may okasyon na katulad ng kapanganakan at kapistahan. Katunayan. san antonio de padua. Dahil sa kakuriputan ng ama. Ang turing niya sa sarili ay isang tunay na kastila at hindi pilipino. Nakilala nya si pia alba na isang magandang dalagang taga sata cruz.Dahil sa sya ay mayaman. Basta opisyal. Si padre damaso . san antonio abad. Nang mamatay ang pari at ama nito. Pag kapanganak nya sya ay namatay. san miquel. dahil sa anim na taon ng pagsasama sina tiyago at pia at hnidi nagkaroon ng anak kahit na kung saan-saan sila namanata. sya ay nagpapamisa at nag papadasal tungkol sa kanyang sarili. siya ay isang impluwensyadong tao. Anumang reglamento o patakaran ay kanyang sinusonod. Naging katulong at tinuruan sya ng isang paring dominiko. sya ay naglilingkod bilang gobernadocillo. Sipsip din sya sa mga taong nasa poder. siya ay hindi pinag aral. lagi sya myroong handog na regalo. Ang pag bili nila ng lupain sa san diego ang naging daan upang maging kaututang dila roon ang kura na si padre damaso. ang ama ni crisostomo ibarra . Naging kaibigan din nila ang pinakamayaman sa boung san diego. Ipinalalagay ng balana na siya ay nakapagtatamo ng kalangitan. nang siya ay magdalangtao.

Tinagubilin ni Kapitan Tiyago si Maria na sa pagkukuha ng kanyang mga damit ay magpaalam na siya sa mga kaibigan sapagkat hinda na siya babalik sa beateryo. Iminungkahi ni Isabel na sa San Diego na gagawin ang bakasyon sapagkat bukod sa malaki ang bahay roon ay malapit na ring ganapin ang pista. Pag dating ng tamang panahon silang dalawa (maria at crisostomo) ay pag iisahing dibdib. pag kapsok ni maria sa umbento.ang nag anak sa binyag at ang anak in pia ay pinangalanang maria clara bilang pag bibigay karangalan sa dalawang pintakasi sa obando. kanyang ama at mga prayle. karakang pumasok sa silid si Maria. nang sya ipinasok sa beaterio ng sta catalina. Luhaan sya nag paalam kay pari damaso at sa kanyang kaibigan at kababatang si crisostomo ibarra. nagkasundo sina don rafael at kapitan tiyago na maski nagkalayo ang kanilang mga anak. Si Kapitan Tiyago ay Binuklat naman ang mga itinatagong kasulatan. Si Isabel ay ay nagwalis ng mga kalat ng sinundang gabi. Sumasasal sa kaba ang dibdib ni Maria tuwing may nagdaraang mga sasakyan. Katorse anyos si maria. ang natokang mag-aruga kay maria. Pagkaagahan ay nanahi si Maria upang hindi mainip sa paghihintay. Maagang –maaga pa ay nagsimba na sina Maria at Tiya Isabel. Lumaki sya sa pag mamahal na inukol ni tiya esabel. Tinulungan siya ni tiya Isabel na mag-ayos ng sarili bago . kay tiya esabel. ipinayo ni Kapitan Tiyago na magbakasyon siya sa malabon o sa San Diego. si ibarra naman ay nag punta na ng europa upang mag aral. Ito ay sa kanilang paniniwala na ang dalawa ay tunay na nag-iibigan. Kabanata VII Suyuan sa Asotea Buod Kinabukasan. Sapagkat medyo namumuutla siya. Pagkatapos ng misa. Nang maulinigan niya ang boses ni Ibarra. Nagyayang umuwi na si Maria. Nanlamig at biglang nabitawan ni maria ang tinatahi ng may biglang tumigil na sasakyan sa kanilang tapat. Gayunman. pinsan ni kapitan tiyago.

lumapit sila sa asotea upang iwasan ang alikabok na nililikha ni Isabel. ay hindi nakakalimot kahit na pinayuhan siya ng kanyang padre kompesor na limutin na niya si Ibarra.harapin si Ibarra. Siya anya ay isang lalaki at kailangan niyang matutuhan ang tungkol sa mga buhay-buhay upang mapaglingkuran niya ang kanyang sinilangan. matanda na si Don Rafael at kailangan ni Ibarra. pagtatampuhan at muling pagbabati. Pamaya-maya. Binikas pa ni Maria ang kanilang kamusmusan. Na bagamat. siya ay handang magtiis na ipaubaya ang pansariling interes alang-alang sa kapakanang pambayan. kinuha niya sa kanyang kalupi ang isang papel at ipinakita ang ilang tuyong dahon ng sambong na nangingitim na. Namutla siya. Nagtama ang kanilang paningin. Sa bahaging iyon ng sulat ay napatayo si Ibarra. Tinanong ni Maria ang binata. ang kanilang paglalaro. at pagkapatawa ni Maria ng tawaging mangmang ng kanyang ina si Ibarra. Nakasaad sa sulat kung bakit nais ni Don Rafael na papag-aralin si Ibarra sa ibang bansa. Ang pagkakatama ng kanilang paningin ay nagdulot ng kaligayahan sa kanilang puso. Binigyan diin pa ni Ibarra ang isinumpa niya sa harap ng bangkay ng ina na wala siyang iibigin at paliligayahin kundi si Maria lamang. Si Maria man. Inilabas naman ni Maria ang isang liham na ibinigay naman sa kanya ni Ibarra bago tumulak ito patungo sa ibang bansa. Napatigil sa pagbabasa si Maria. Sinabi ni Ibarra na siya ay hindi nakakalimot. Kailangan na pala akong umuwi dahil bukas ay . Pero. anya. kung hindi siya nalimutan nito sa pangingibang bansa dahil sa maraming magagandang dalaga roon. mabango pa rin. Dahil dito si Ibarra ay nagtampo kay Maria. Binasa ito ni Maria ng pantay mata upang di makita ang kanyang mukha. Nawala lamang ang kanyang tampo nang lagyan ni maria ng sambong sa loob na kanyang sumbrerong upang hinda maitiman. Pumasok na sa bulwagan ang dalawa. si Maria ay laging nasa kanyang alaala. Tinanong Maria si Ibarra. Katunayan anya. Sumagot siya "Dahil sayo ay nalimutan ko ang aking tungkulin. Ang bagay na iyon ay ikinagalak ni Ibarra.

Pumasok sa silid si Maria at umiyak. mga ." Kumuha ng ilang bulaklak si Maria at iniabot iyon kay ibarra. Tanong Sinu-sino ang mga Santong pinipintakasi ng mga manlalakbay? Sagot Sina San Roque at San Rafael ang mga Santong dinadasalan sa tuwing naghahangad ng matiwasay na paglalakbay. Tumango si Ibarra at umlis na ito. Tanong Bakit hinangad ni Don Rafael na sa ibang bansa mag-aral si Ibarra? Sagot Bilang lalaki nararapat lang na mapag-aralan niya ang ukol sa buhay-buhay nang mapaglingkuran ang bayang sinilangan. biglang bumangon sa kanyang nahihimlay na diwa ang isang alaala.undas na. Sinundan siya ni Kapitan Tiyago at inutusan na magtulos ng dalawang kandila sa mga manlalakbay na sina San Roque at San Rafael. Kabanata VIII Mga Alaala Buod Ang Kalesang sinasakyan ni Ibarra ay masayang bumabagtas sa isang masayang pook sa Maynila. Kabilang dito ang mga kalesa at karumatang hindi tumitigil sa pagbibiyahe. Sa pagmamasid niya sa kapaligiran. Pinagbilinan ni Kapitan Tiyago si Ibarra na pakisabi kay Anding na ayusin nito ang bahay nila sa San Diego sapagkat magbabakasyon duon ang mag-ale. Ang kagandahan ng sinag ng araw ay nakakapagpapawi sa kanyang kahapisang nadarama.

mga lalaking hubad na nagpapasan. Sa patuloy na pagsusuyod ng kanyang tingin. Napadaan din siya sa Arroceros (ngayon ay C.taong may ibat-ibang uri ng kasuotan na katulad ng mga Europeo. napansin niya na walang ipinagbago ang punong Talisay sa San Gabriel. Recto) sa bahaging kinalalagyan ng pagawaan ng tabako. Pumasok sa kanyang isip na ang hardin sa Europa ay nakakaakit at nakapag-aanyaya sa mga ito upang iyon ay malasin. Ang bilin ng pari ay (1) Ang karunungan ay para sa tao. Naalala niya na minsan na siyang nahilo dahil sa masamang amoy ng tabako. Nakita din niya ang mga magagandang karwahe na ang mga sakay ay mga kawaning inanatok pa sa kanilang mga pagpasok sa mga tanggapan at pagawaan. mga babaing naglalako ng mga bungang-kahoy. Itinuon niya ang tingin sa malayo at makita niya ang matandang Maynila na naliligid ng makakapal at nilumot ng mga pader. Pati ang bilanggong patay sa ilalim ng kariton at malapit sa dalawang bilanggo rin ay kanyang naalala. Kung kaya’t nararapat lamang na puntahan ang lugar ng mga dayuhan upang kunin naman ni Ibarra ang ginto nila (dayuhan). Kabanata IX Mga Suliranin Tungkol sa Bayan . Intsik.M. Ang Escolta naman sa tingin din niya ay lalong pumangit. Ang pagkakapatingin niya sa Bagumbayan ay nagpabangon sa bilin ng kanyang naging gurong pari bago siya tumulak sa ibang bansa. mga ponda at restauran at pati ang mga karitong hila ng mga makupad na kalabaw. Nang madaan siya sa Hardin Butaniko saglit na napawi ang kanyang mga magagandang gunita. (2) Kailangang pagayamanin ang karunungan upang maisalin ito sa mga susunod na salin-lahi at (3) ang mga dayuhan ay nagpunta sa Pilipinas upang humanap ng ginto. Sa mga paring nakasakay sa mga karwahe. Si Kapitan Tinong nuon na kasama ang asawa at dalawang anak na babae at nakasakay sa ibang karwahe ay binati si Ibarra. namataan niya si Pari Damaso na nakakunot-noo. mga tsino at paring walang kibo. ngunit ito ay natatamo lamang ng mga may puso lamang. Pilipino.

. kay Maria Clara at kay Kapitan Tiyago. Nahalata kaagad ni Kapitan Tiyago ang pagbabagong anyo ng pari nang hindi nito iabot ang kamay nang magtangka siyang magmano rito. Sinigilahan siya ng matinding pagkaawa rito. Bago umalis si Pari Sibyla. pagkaraang makapagmisa si Pari Sibyla. Sa kanilang pagsusuri. Sa kabilang dako. Sinabi nilang kukunin ni Maria ang mga kagamitan nito sa Beaterio. naibalita rin niya na ang tinyente ay hindi rin nagsumbong sa Kapitan-Heneral at diumano. dahan-dahan ng nawawala ang kanilang mga kayamanan lalo na sa Europa dahil sa pagtaas ng buwis na nagiging dahilan ng pagkawala ng kanilang mga ari-arian. ang pagtataas ng buwis sa kanilang mga lupain sapagkat ang Pilipino ay natututo ng mamili ng lupa sa iba’t ibang lugar at lumilitaw na kasimbuti rin ng sa kanila o higit pa. ang mga ito ay lubhang napakalaki ng maitutulong sa ikasusulong ng kanilang korporasyon at kapatiran ng panahong iyon. kaagad na nagtuloy siya sa kumbento ng mga Dominiko sa Puerta de Isabel II. Ikinuwento ni Pari Sibyla sa paring may-sakit ang tungkol sa naganap na pagkakaalitan nina Pari Damaso at ni Ibarra. Si Pari Damaso ay napalipat pa sa higit na mabuting bayan. ito ay nakikiisa pa kay Pari Damaso.Buod May isang karwaheng nakatigil sa tapat ng bahay ni Kapitan Tiyago. Hindi na nararapat. Sinabi ng pari na kailangang mag-usap silang sarilinan ni Kapitan Tiyago. Ang dalawang pari ay nagpalitan ng mga kuru-kuro tungkol sa mayamang binata. Pero. anya. Ito ay naibalita ni Laruja sa isang pahayagan. bubulong-bulong na nagtuloy tuloy sa bahay ni Tiyago. nalaman din ng kapitan ang buong pangyayari. Pumasok sila sa isang silid at isinarang mabuti ang pinto. Sa paniniwala ng may sakit na pari. Tiyempong dumating si Pari Damaso at tinanong ang mag-ale. Ang nakasakay sa loob nito ay si Tiya Isabel at hinihintay na lamang na sumakay si Maria. Ang pagbulung-bulong ng pari ay inaakala ni Isabel na mayroon itong minimemoryang sermon. Dumiretso siya sa isang silid at tumambad sa kanyang paningin ang anyo ng isang matandang paring may sakit. Ang ganito ay hindi minabuti ng pari. Ipinaliwanag ni Pari Sibyla na si Ibarra ay taong mabait at mabuting tao.

kaagad na pinatay niya ang mga ipinatulos na dalawang kandila kay Maria na patungkol para sa maluwalhating paglalakbay ni Ibarra patungong San Diego. Ito ay matatas magsalita ng tagalog at nanlalalim ang mga mata. alahas at salapi. mapapansin sa pagtanaw sa kabuuan nito ang isang tila pulong gubat na nasa gitna mismo ng kabukiran. Isang araw ang mga nagpapastol ng kalabaw ay nakaamoy ng masangsang na amoy. ang San Diego ay mayroong itinatagong alamat. Kabanata X Ang San Diego Buod Ang San Diego ay isang karaniwang bayan sa Pilipinas na nasa isang baybayin ng isang lawa at my malalapad na bukirin at palayan. Ang mga pinambayad niya ay mga damit. Karamihan sa nakatira rito ay mga magsasaka. Gayunman. Pag-alis ng pari.Sa kabilang banda naman. halos natatanaw ang kabuuan ng bayan. Hindi nagtagal ang matanda ay nawala. ang mga inaaning produkto agrikultura ay naipagbibili nila ng murang-mura sa tsino. May isa umanong matandang kastila na dumating sa bayan. Sinisi ni Pari Damaso si Kapitan Tiyago dahil sa hindi nito pagtatapat. Binalaan pa niya ang kapitan na kailanman ay huwag itong magsinungaling sa kanya sapagkat siya ang inaama ni Maria Clara. Dahil sa kanilang kamangmangan. Kagaya pa ng ibang bayan sa Pilipinas. Hinanap nila ang pinanggalingan ng amoy at nakita nila ang nabubulok na bangkay ng . Sa may itaas na bahagi. Binili niya ang buong gubat. Tanong Ano ang pinag-usapan nina Kapitan Tiago at Pari Damaso na ayaw iparinig sa iba? Sagot Tutol si Pari Damaso na makipagmabutihan si Maria Clara kay Ibarra. natapos na rin ang masinsinang pag-uusap nina Kapitan Tiyago at Pari Damaso. may kubo na sadyang itinayo. Mula sa pinakamataas na bahagi ng simboryo ng simbahan.

matanda na nakabitin sa isang puno ng baliti. Dahil sa pagkamatay ng matanda, lalo siyang kinatakutan sapagkat nung nabubuhay pa siya, takot na takot sa kanya ang mga babae sa pagkat bahaw ang tinig nito, paimpit kung tumawa at malalalim ang mga mata. Sinunog ng ilan ang damit na galing sa matanda at ang mga hiyas naman ay tinapon sa ilog. Hindi nagtagal, isang batang mistisong kastila ang dumating at sinabing siya ang anak ng namatay. Ito ay may pangalang Saturnino. Siya ay masipag at mapusok. Sininop niya ang gubat. Sa kalaunan, nakapag-asawa siya ng isang babaeng tagaMaynila at nagkaroon ng anak na tinawag niyang Rafael o Don Rafael, na siyang ama ni Crisostomo. Si Don Rafael ay hindi malupit bagkus siya ay mabait. Ito ang dahilan kung bakit kinagiliwan siya ng mga magsasaka. Napaunlad niya ang lugar, mula sa pagiging nayon. Ito ay naging bayan. Nagkaroon ng isang kura Indiyo. Pero, nang namatay si Padre Damaso na ang pumalit at naging kura paruko ng bayan.

Kabanata XI Ang mga Makapangyarihan Buod Bagamat Don Rafael, ang tawag sa ama ni Ibarra. Hindi siya ang Kinikilalang makapangyarihan kahit na siya ang pinakamayaman. Pero,siya ay iginagalang at halos lahat ng mga tao ay mayroong pagkakautang sa kanya. Sa kabila ng kabusilakan ng kanyang damdamin, siya ay kinalaban ng magkaroon ng usapin at ni wala pa ngang kakampi. Si Kapitan Tiyago man, kahit na masalapi at sinasalubong ng banda ng musiko at hinahainan ng masasarap na pagkain kapag nagpupunta sa bayan,siya ay nakatalikod, siya ay tinayawag na Sakristan Tiyago. Ang kapitan sa bayan ay hindi rin kabilang sa mga tinatawag na casique o makapangyarihan. Ang kanyang puwesto ay nabili niya sa halagang P5,000. Madalas siyang sabunin at kagalitan ng alkalde mayor. Ang San Diego ay maihahalintulad sa Roma at Italya sa mahigpit na pag-aagawan sa kapangyarihan pamunuan ng bayan. Ang mga ito ay sina Pare Bemardo Salvi, isang payat at batang pransiskano at siyang pumalit kay Padre Damaso. Payat siya sapagkat mahilig siyang mag-ayuno. Kung ihahambing siya kay Pari Damaso, siya ay mabait at maingat sa tungkulin. Si Pari Salvi ay ang Alpares at ang kanyang asawa na si Donya Consolacion, isang Pilipina na mahilig maglagay ng mga kolorete sa mukha. Ang alpares ang puno ng mga guwardiya sibil. Ang pagkakapangasawa niya ay binubunton niya sa pamamagitan ng paglalasing, pag-uutos sa mga sundalo na magsanay sa init ng araw o dili kaya ay sinasaktan ang kanyang eposa. Bagama’t may hidwaan ang alpares at Pari Salvi kapag sila ay nagkikita ay pareho silang nagpaplastikan. Sila ay nagbabatian sa harap ng maraming tao at para walang anumang namamagitan di pagkakaunawaan. Pero, kapag hindi na magkaharap gumagawa sila ng kani-kanilang mga paraan para makapaghiganti sa isa’t-isa. Ang alpares at Pari Salvi ang tunay na makapangyarihan sa San Diego. Ang tawag sa kanila ay mga casique.


Kabanata XII Araw ng mga Patay

Ang sementeryo ng San Diego ay nasa kalagitnaan ng isang malawak na palayan at may bakod na lumang pader at kawayan. Lubhang napakakipot ng daang patungo rito. Ito ay maalikabok kung tag-araw at nagpuputik naman kung tag-ulan. Mayroong isang malaking krus na nasa gitna ng libingan. Ito ay mayroong nakatungtong na bato at nakatitik ang INRI sa isang kuping lata na niluma na ng panahon. Masukal ang kabuuan ng libingan. Sa ibang bahagi ng libingan, may dalawang tao ang humuhukay ng paglilibingan na malapit sa pader na parang babagsak na. Ang isa ay dating sepulturero at ang isa naman ay parang bago sapagkat hindi siya mapakali, dura ng dura sa lupa at panay ang hitit ng sigarilyo. Sinabi ng naninigarilyong lalaki sa sepulturero na lumipat na sila ng ibang lugar sapagkat sariwa at dumudugo pa ang bangkay na kanyang hinuhukay. Hindi niya matagalan ang gayong tanawin. Sumagot ang kausap na siya raw ay napakaselan at marahil kung siya ang nasa kanyang kalagayan na ipinahukay ang isang bangkay na may 20 araw pa lang nalilibing sa gitna ng kadiliman ng gabi, kasalukuyang bumubuhos ang malakas na ulan at namatay ang kanyang ilaw ay lalo siyang mandidiri at kikilabutan ang buong katawan.Ang bangkay anya ay kailangang pasanin at ilibing sa libingan ng mga intsik. Gayunman, dahil nga sa malakas ang buhos ng ulan at kabigatan ng bangkay, minarapat na lamang na itapon niya ito sa lawa. Ito ay dahil sa utos ng malaking kura na si Padre Garrote. Kabanata XIII Mga Unang Banta ng Unos Buod Dumating si Ibarra sa libangan at hinanap ang puntod ng ama- si Don Rafael. Kasama niya ang isang matandang utusan niya. Sinabi ng matanda kay Ibarra, na si

Tinanong ni Ibarra si Pari Salvi kung bakit nagawa nila ang malaking kalapastangan sa kanyang ama. Nang araw na iyon ay dumalaw din siya sa libingan upang hanapin ang puntod ng nasirang asawa. dahil sa katalinuhan niya ay pinahinto sa pag-aaral mula sa dalubhasaan ng San Jose. Parang pinagtakluban ng langit at lupa si Ibarra. Ang pagkakilala kay Tasyo ng mga mangmang ay isang taong may tuyo sa ulo o baliw. Sumagot si Pari Salvi na hindi siya ang may kagagawan niyon kundi si Padre Damaso na tinawag na Padre Garrote. Nararamdaman iyon ni Pari Salvi. nasindak si Ibarra ng ipagtapat ng sepulturero na kanyang sinunog ang krus at itinapon naman ang bangkay sa lawa dahil sa utos ni Padre Garrote. namatay ang kanyang asawa. Isa pa.Kapitan Tiyago ang nagpagawa ng nitso ni Don Rafael. Gayunman.hindi niya ito sinunod at sa halip ay nag-asawa na lamang siya. Ito anya ay tinaniman niya ng mga bulaklak ng adelpa at sampaga at nilagyan ng krus. Nakita nina Ibarra at matandang sepulturero. Anak siya ng mayaman. Nasindak siya ng husto. Inukol na lamang ni Tasyo ang sarili sa pagbabasa ng mga aklat hanggang sa mapabayaan niya ang kanyang mga minanang kayamanan. Kaagad na dinaluhong ni Ibarra si Pari Salvi. Pero. pagkaraan ng isang taon. Bakas sa mukha ni Ibarra ang nagalalatang na poot at galit sa dibdib. Tumango ang tagapaglibing. na dahil sa pagtatamo niya ng higit na mataas na kaalaman. Pero. Parang baliw na nilisan ni Ibarra ang kausap hanggang sa makasalubong niya si Pari Salvi na nakabaston na may puluhang garing. baka makalimutan niya ang Diyos. gusto ng kanyang ina na siya ay magpare. Pero. Sinabi nila ang palatandaan ng libingan ni Don Rafael. Kabanata XIV Si Pilosopo Tasyo Buod Si Pilosopo Tasyo ay dating Don Anastacio. Natatakot kasi ang kanyang ina. walang tiyak na direksyon ang kanyang paglalakad. . Siya ay laging laman ng lansangan. Ang matanda naman ay napaiyak sa kanyang narinig. Higit umanong mabuti na mapatapon ang bangkay sa lawa kaysa makasama pa ito sa libingan ng mga intsik.

Ayon kay Tasyo isa siya sa anim na kataong nakipaglibing kay Don Rafael. sinabi niyang iyon ay mabuti. Lumabas ng simbahan si Tasyo at nagtuloy sa may kabayanan.Bagamat nang hapong iyon mayroong babala na darating ang unos sapagkat matatalim na kidlat ang gumuguhit sa nagdidilim na langit. Iniwanan ni Tasyo ang kausap at nagtuloy ito sa simbahan. Sumagot siya ng oo sa pagsasabing nakita niya itong bumaba sa karwahe. Siyang-siya si Pilosopo Tasyo sa gayong pangyayari sapagkat nakataas pa ang kanyang dalawang kamay at nagsisigaw habang naglalakad papalayo sa mag-asawa. Sa pag-uusap pa rin nila. Pagkuwa’y nagpaalam na siya. Inabutan niya ang dalawang bata sa pagsasabing ipinaghanda sila ng kanilang ina ng hapunang pangkura. Nagtuloy siya sa bahay ng mag-asawang Don Filipo at Aling Doray. hindi binili ng mga kapitan ang kanyang pinabibili at sa halip ay mga paputok at kuwitis ang kanilang binili at binayaran ang bawat dupikal ng kampana." Ayon pa sa kanya. Kabanata XV Ang mga Sakristan . masaya pa rin ang hitsura ni Pilosopo Tasyo. Diretso ang sagot niya:"Ang pagdating ng bagyo ang tangi kong pag-asa sapagkat’t ito ang magdadala ng mga lintik na siyang papatay sa mga tao at susunog sa mga kabahayan. nabanggit ni Aling Doray ang tungkol sa purgatoryo sapagkat nuon ay undas nga. Tumanggi ang mga bata. Tinanong siya kung bakit. Naramdaman niya. isinuwestiyon ko sa bawat kapitan ang pagbili nila ng tagahuli ng kidlat o pararayos ngunit ako’y pinagtawanan lamang ng lahat. Ito ang ipinagtaka ng mga taong nakakausap niya. anya. Sinabi ni Tasyo na hindi siya naninwala sa purgatoryo. Masayang sinalubong ng magasawa at itinanong kung nakita niya si Ibarra na nagtungo sa libingan. banal at maraming kabutihan ang nagagawa nito sa tao upang mabuhay ng malinis at dalisay na pamumuhay. Palakas ng palakas ang buhos ng ulan. Binigyang diin pa niya na ang purgatoryo ay siyang tagapag-ugnay ng namatay sa nabubuhay. Sana magkaroon din ng delubyo sapagkat may sampung taon na ngayon. Ito ay sinasalitan ng matatalim na kidlat at kulog. ang naramdaman ni Ibarra nang hindi makita ang libing ng ama. Pero. gayong sa agham ay mapanganib ang tugtog ng mga batingaw kapag kumukulog.

tiyak hindi papayag ang kanilang ina. hindi pa siya pinapakain hangga’t hindi niya naisauli ang dalawang onsa. At kung malalaman ni Sisa na siya ay pinapalo. Gusto niyang makauwi silang magkapatid upang makakain ng masarap na hapunan. tiyak na magagalit ito. Habang nag-uusap ang magkapatid. Sinabi ni Crispin kay Basilio ng kung kasama sila ni Sisa. Ipinakiusap ni Crispin na bayaran na lamang ni Basilio ang ibinibintang sa kanya. Dahil dito. Gulo ang isip ni Crispin dahil mahirap na gusot na napasukan nilang magkapatid. siya ay hindi mapagbibintangang isang magnanakaw. lubhang mabigat ito para kay Basilio. Maliwanag sa mga pahayag ni Crispin na kaya siya napagbintangang magnanakaw sapagkat ang kanilang ama ay mabisyo. Pero. Sila ang kausap kanina ni Pilosopo Tasyo at sinabihan ng sila ay hinihintay ng kanilang inang si Sisa para sa isang hapunang pangkura. Nasindak ang huli sa binanggit ng kapatid. Minultahan pa siya ng tatlong beses. Pero. nasabi ni Crispin na mabuti pa ngang magnanakaw na siya sapagkat maililitaw niya ito. puyos ito sa galit. lasenggero at sabungero. Ang suweldo lang kasi niya ay dalawang piso sa isang buwan. kulang pa ang sasahurin ni Basilio kahit magbayad sila. Sinabi niya . Ang anyo ng pangamba sa mukha ni Crispin ay nababakas. Sa anyo ng hitsura ng magkapatid mapagsisino na sila ay hilahod sa hirap. Nag-aalala pa si Basilio na kapag nalaman ng kanilang ina napagbintangang nagnakaw si Crispin. Isa pa ang katumbas ng dalawang onsa ay P32. Pero. Di sana. na kinuha pa sa kanya ng hidhid na kura. Idinadalangin na sana magkasakit silang lahat. At kung papatayin man siya sa palo ng kura at siya’y mamamatay magkakaroon naman ng mga damit si Sisa at ang kapatid na si Basilio.00. At diumano. sinabi ni Crispin na hindi maniniwala ang kanilang ina sapagkat ipakikita niya ang maraming latay na likha ng pagpalo ng kura at ang blusa niyang butas-butas na walang laman kundi isang kuwalta na aginaldo pa niya noong pasko. ang sakristan mayor ay walang kilatis na nakapanhik sa palapag na kinaroonan nila.Buod Parang plegarya ang tunog ng kampanang binabatak ng magkapatid na sakristan na sina Crispin at Basilio. Magmula ng mapagbintangan siyang nagnakaw. hindi pumayag si Basilio sapagkat walang kakainin ang kanilang ina.

. Kabanata XVI Si Sisa Buod Ang kadiliman ay nakalatag na sa buong santinakpan. Dinig ni Basilio ang pagpapalahaw ng kapatid. wala siyang magawa. pero sinasa siya ng sakristan mayor sa pagsasabing kahit na siya ay hindi makakauwi hanggang hindi sumasapit ang eksaktong ika-10 ng gabi. para kay Sisa ang lalaki ay ang kanyang bathala at ang kanyang mga anak ay anghel. May isang oras din bago narating ang kanyang tirahan mula sa kabayanan. si Crispin naman ang hinarap at sinabing hindi ito makakauwi hanggang hindi niya inilalabas ang dalawang onsa na binibintang sa kanya. Sobra ang kanyang pagkamartir at hina ng loob. Ang bawat pagsampal ng sakristan kay Crispin ay sinusundan ng masakit na pagdaing. Siya ay nakatira sa isang maliit na dampa na sa labas ng bayan. walang pakialam sa buhay. Kapuspalad si Sisa sapagkat nakapag-asawa siya ng lalaking iresponsable. Pero. Pumasok sa isip na kung kailan siya maaaring magararo sa bukid habang naririning niya ang paghingi ng saklolo ni Crispin. Sa madalang na paguwi ng kanyang asawa. Nuon ang langit ay unti-unti ng nagliliwanag sapagkat humihinto na ang ulan. Mabilis na kinalag niya ang lubid na nakatali sa kampana at nagpatihulog na padausdos sa bintana ng kampanaryo. naipagbili ni Sisa ang ilan sa mga natipong hiyas o alahas nito nuong siya ay dalaga pa. Gimbal si Basilio sapagkat ika-9 pa lamang ng gabi ay wala ng puwedeng maglakad sa lansangan kung gabi. sugarol at palaboy sa lansangan. Tinangkang mangatwiran ni Basilio. Pero. Nananakit ang lalaki. tanging si Sisa lamang ang kumakalinga kay Basilio at Crispin. Mabilis na pumanhik siya sa ikalawang palapag ng kampanaryo. naiwan itong parang tulala. Dahil sa kapabayaan ng kanyang asawa. si Sisa ay gising. Gayunaman. Mahimbing na natutulog ang mga taga-San Diego pagkatapos na makapag-ukol ng dalangin sa kanilang mga yumaong mga kamag-anak. pero biglang sinambilat ng sakristan mayor si Crispin sa bisig at kinaladkad na papanaog sa hagdanan hanggang sa sila ay lamunin sa dilim.kay Basilio na ito ay kanyang minumultahan dahil sa hindi tamang pagtugtog ng kampana. Kapagdaka. Nanlaki ang mata at nakuyom ni Basilio ang kanyang palad sa sinapit ng kapatid. nakakatikim pa siya ng sakit ng katawan. Makikiusap pa sana si Basilio. Hindi niya asikaso ang mga anak.

Dinaplisan siya ng punglo sa ulo. Ngayon lamang siya ngluto. Higit sa lahat. Nilantakang lahat ang mga pagkaing nakasadya sa kanila. tapos uubusin lamang ng kanyang walang pusong asawa. Windang ang puso ni Sisa. Kabanata XVII Si Basilio Buod Napatigagal si Sisa nang dumating si Basiliong sugatan ang ulo. Ipinagtapat ni Basilio ang dahilan ng kanyang pagkakasugat. Upang maaliw sa sarili. nagsaing siya ng puting bigas na sadyang inani niya sa bukid. Saglit na tinigil niya ang pagaawit ng kunduman at pinukulan niya ng tingin ang kadilimang bumabalot sa kapaligiran. Hindi na siya napakali sa paghihintay. Luhaang nagsaing siyang muli at inihaw ang nalalabing daing na tuyo sapagkat naalala niyang darating na gutom ang kanyang mga anak. na huwag sabihin kanino . Ang ganitong hapunan ay tunay na pangkura. Kasalukuyan siyang dumadalangin sa Mahal Na Birhen. Hindi nito mapigilan na hindi umiyak. na gaya ng sinabi ni Pilosopo Tasyo kina Basilio at Crispin ng puntahan niya ang mga ito sa simbahan. Sinabi din niya sa ina na naiwan niya sa kumbento si Crispin. Nang mabundat ang asawa ni Sisa ito ay muling umalis dala ang sasabunging manok at nagbilin pa siya na tirahan siya ng perang sasahudin ng anak. Tapang baboy-damo at isang hita ng patong bundok o dumara na hiningi niya kay Pilosopo Tasyo ang inihain niya kay Basilio. Siya ay hinabol ng mga guwardiya sibil at pinahihinto sa paglakad. abala siya sa pagdating nina Basilio at Crispin. Ipinakiusap ni Basilio sa ina. Nagkaroon siya ng malungkot na pangitain. Itinanong pa niya kung nasaan ang dalawa niyang anak. Nakahinga ng maluwag si Sisa. Pero siya ay kumaripas ng takbo sapagkat nangangamba siyang kapag nahuli siya ay parurusahan siya at paglilinisin sa kuwartel. di lang iisang beses siya umawit nang mahina. ng gulantangin siya ng malakas na tawag ni Basilio mula sa labas ng bahay. Dumadaloy ang masaganang dugo. Mayroong tuyong tawili at namitas ng kamatis sa kanilang bakuran na siyang ihahain niya kay Crispin. Dahil sa hindi niya paghinto siya ay binaril. Paano na ang kanyang dalawang anghel. Sa kasamaang palad. hindi natikman ng magkapatid ang inihanda ng ina sapagkat dumating ang kanilang ama.Nang gabing iyon.

Ito ay pinagdamdam ni Sisa. Alam niyang pagdumarating ang ama tumitikimng bugbog ang ina nito. si Sisa ay nasisiyahan. Si Crispin ay mag-aaral kay Pilosopo Tasyo at si Sisa ay titigil na sa paglalamay ng mga tinatahing mga damit. (2) hihilingin niya kay Ibarra na kunin siyang pastol ng kanyang baka at kalabaw at (3) kung malaki-laki na siya. siya ay ginising ni Sisa. kung silang tatlo na lamang. Sinabi ni Basilio na napagbintangan na nagnakaw ng dalawang onsa si Crispin. Nabanggit ni Basilio na higit na magiging mabuti ang kanilang kalagayan. Tinanong ni Sisa kung bakit naiwan si Crispin. Hindi nakatikim ng pagkain si Basilio. Hindi sinabi ni Basilio ang dahilan at sa halip. Sa pagsusuri ni Basilio sila ay uunlad sa kanilang pamumuhay dahil siya ay magsisipag sa pagpapayaman at paglilinang sa bukid na kanyang sasakahin kung saka-sakali. Sa lahat ng sinasabi ni Basilio. Hindi niya sinabi ang parusang natikman ng kapatid sa kamay ng sakristan mayor. Napaluha si Sisa dahil sa awa sa anak. Ang kaniyang balak ay (1) ihihinto na silang magkakapatid sa pagsasakristan at ipapahaon niya si Crispin kinabukasan din. Sa pagtulog ni basilio siya ay binangungot. Ngunit lihim na napaluha ito sapagkat hindi isinama ng anak sa kanyang mga balak ang kanilang ama. Tinanong ni Sisa kung ano ang napanaginipan nito. Sa panaginip niya. Kaagad na sinayasat ng ina nang malaman na dumating ang ama. hihilingin niya kay Ibarra na bigyan siya ng kapirasong lupa na masasaka. Hitsa puwera ang ama. Kabanata XVIII Mga Kaluluwang Naghihirap . nakita niya ang kapatid na si Crispin ay pinalo ng yantok ng kura at sakristan major hangang sa ito ay panawan ng malay tao. Dahil sa kanyang malakas na pagungol. At sa halip ay sabihin na lamang na nahulog siya sa puno. kanyang sinabi kung ano ang balak nito sa kanilang pamumuhay. Sinabing ang mga dukhang katulad lamang nila ang nagpapasan ng maraming hirap sa buhay.man ang dahilan ng kanyang pagkakasugat sa ulo.

Mabilis na tinakpan ang kanyang dalawang tainga nang paratangan siya ng alila na isang inang walang turong mabuti sa mga anak dahil nagmana ito sa ama. Dahil sa kanilang kaabalahan sa pag-uusap. Ang sagot sa kanyang tanong ay parang bombang sumabog sa kanyang pandinig: Si Crispin ay nagtanan din pagkatapos na makapagnakaw ng dalawang onsa at pagkawala ng pagkawala ng makapatid. pagdiin pa ng alila. na paboritong gawing salad ng kura. Tulog pa si Basilio ng umalis siya sa kanilang dampa. Binati niya ang nga sakristan at kawasi sa kumbento. Dumiretso si Sisa sa kusina ng kumbento. Mayroon din siyang halamang dagat na katulad ng pako. Naruon sa kumbento ang mga manang at manong upang isangguni sa kura kung sino ang pipiliin niyang magsermon sa kapistahan ng bayan.’ na siyang tanging kailangan ng mga kaluluwang nagdurusa sa purgatoryo upang mahango roon. Nangatal si Sisa. Naumid ang labi. Ang isang karaniwang indulhensiya sa kanilang pagkaalam ay katumbas na ng mahigit na 1.Buod Napuna ng mga manang na matamlay at tila may-sakit si Pari Salvi ng magmisa kinabukasan. naging paksa sa kanilang usapan ang tungkol sa pagkakaroon ng ‘indulhensiya plenarya. Pero. sinabi sa kanyang hindi sapagkat may sakit ito. Si Pari Damaso ba? Pari Martin o ang coordinator? Sa kanilang paghihintay. Ngunit hindi niya ito marinig. Hindi siya napansin ng mga ito. Suot niya ang kanyang pinakamagandang damit. Naipagbigay alam na ng alila sa utos ng kura ang pangyayari sa kwartel. Inaasahan niya na marinig ang tinig ni Crispin. Manang Rufa at Manang Juana. Ang mga guwardiya sibil ay maaring nasa dampa na nina Sisa upang hulihin ang magkapatid. . Kung nasaan si Crispin. hindi nila napansin ang pagdating ni Sisa. Siya ay mayroong sunong na bakol na puno ng sariwang gulay na pinitas niya sa kanyang halamanan.000 taong pagdurusa sa purgatoryo. Kung kaya’t siya na mismo ang nag-ayos sa mga dala niyang gulay sa isang hapag. Ang mga manang na nag-uusap ay pinangungunahan ng isang batang-batang balo. Tinanong niya ang tagapagluto. Nakiusap si Sisa sa tagapagluto kung maari niyang makausap ang pari.

Nabanggit din ng guro kay Ibarra na dahil sa pagbabagong kanyang ginawa. Ito ay nakakabulabog sa kura. Pero siya ay nilait ni Pari Damaso sa pagsasabing ang wikang kastila ay hindi nababagay sa katulad niyang mangmang. nag-aral din ang guro ng wikang kastila para sa kanyang . nag-uusap sina Ibarra at ang binatang guro. Sang –ayon sa kanya. ang lawa ay hindi gaanong nabagabag. Nasanay ang mga bata na bumasa ng malakas. Sinabi ng guro kay Ibarra na ang malaking suliranin niya at ng mga mag-aaral ay ang kakulangan ng magagastos. ang Don ang tumustos sa kanyang mga pangangailangan sa pagtuturo. ang klase ay ginaganap sa silong ng kumbento sa tabi ng karwahe ng kura. isang guro na di marunong bumasa ngunit nagtayo ng eskwela at nagturo ng pagbasa sa kanyang mga estudyante. Malaki ang utang na loob kay Don Rafael. Itinuro ng guro kay Ibarra kung saang panig ng lawa itinapon ang labi ni Don Rafael. ang kawalan ng pagtutulungan ng mga magulang at mga taong nasa pamahalaan. kasama si Tenyente Gueverra nuong itinapon ang bangkay. wala siyang magawa kundi sumunod kay Pari Damaso. Gulong-gulo ang isip. at mura ang mga bata at guro. Lumilitaw na hindi ang lahat ng mga pangangailangan ng mga batang nag-aaral na katulad ng mga libro na karaniwang nasusulat sa wikang Kastila at ang pagmememorya ng mga bata sa mga nilalaman nito. Pero. kaya nakakatikim ng sigaw. madaling natutuhan ng mga mag-aaral ang wikang kastila.Tuliro siyang nagtatakbong nilisan ang kumbento. Malaki ring problema anya. Ang kailangan lamang niyang matutuhan ay tagalog. Labag man sa kanyang kalooban. Wala siyang tanging magawa nuon kundi makipaglibing. Dahil din sa kakulangan ng mga bahay-paaralan. Ipinaris pa siya ni Pari Damaso kay Maestro Circuela. Sa tabi ng lawa. Buod Kabanata XIX Mga Suliranin ng Isang Guro Kahit na dumaan ang malakas na bagyo. Palibhasa ito ay napapaligiran ng mga bundok. Nuong bagong salta ito sa San Diego.

Walang binesa at walang kawawaan ang talumpati niya. Sinikap niyang isalin sa wikang tagalog ang mga aklat na nasusulat sa wikang kastila. nagkasakit ang guro. kagandahang asal na hango sa Urbanidad ni Hustensio at Felisa at sa Kasasysayan mg Pilipinas. Siya ay ipinatawag ng kura upang ipabalik sa kanya ang pagagmit ng pamalo saspagkat mabisa ito sa pagtuturo. Ito ay pinamumunuan ni Don Felipo. Sobra ang pakialam ni Pari Damaso sa guro. isang mayaman na nakalaban ni Don Rafael. Sa kanyang pagbabalik. Nang ito ay gumaling at bumalik sa serbisyo. kakarampot na lamang ang kanyang tinuturuan. Kung saan-saan napunta ang kanilang pulong. Nagsalita pa si Kapitan Basilyo. Tinuligsa ni Don Felipo ang tinyente mayor at kapitan dahil malabo pa ang mga paghahanda sa piyesta. Nagkomit si Ibarra na tutulungan niya ang guro sa pamamgitan ng pulong sa tribunal na kanyang dadaluhan sa paanyaya ng tinyente mayor. Nang dumating sina Ibarra at ang guro. Ang conserbador ay pangkat ng mga matatanda. isinahapag ni Don Felipo ang isang mungkahi at talaan ng mga gastos. May dalawang pangkat na nakapaqligid sa mesa. Pero. sa lahat ng mga araling ito dapat unahin ang pagtuturo ng relihiyon . sumunod din siya sapagkat mismong mga magulang ay napahinuhod ni Pari Damaso na ibalik ang pamalo sa pagtuturo. Bukod dito. Dahil dito. ayon sa mga bagong kura nang ipatawag niya ang guro. Kabanata XX Ang Pulong sa Tribunal Buod Ang tribunal ay isang malaking bulwagan na siyang pinagtitipunan at lugar na pulungan mga may kapangyarihang mga tao sa bayan. Dahil ssa naging sukal sa kalooban ang pagtuturo. nagkaroon ng bagong kura. Ang isa naman ay pangkat ng mga liberal na binubuo ng mga kabataan. nagsissimula na ang pagpupulong. Nang huminto ang guro sa paggamit ng pamalo sa pagtuturo. Nabuhayan siay ng pag-asa. Ang mungkahi niya ay magtayo ng isang malaking tanghalan sa liwasang . dinagdagan niya ang mga aralin sa katesismo. May labing isang araw na lamang ang nalalabi at pista na. pagsasaka. Hindi na si Pari Damaso. Tumututol man sa kanyang kalooban. Pinagtatalunan nila ang tungkol sa pagdaraos ng pista ng San Diego.pansariling interes. Ito ay binuo ng dalawang lapian sa bayan.

tatlong sermon.00 samantalang ang komedya ay P1. Muling nagsumamo si Sisa. Gayunman. Para siyang tatakasan ng sariling bait sa pag-iisip kung paano maiililigtas sina Basilio at Crispin sa kamay ng mga sibil. At sa halip pakaladkad na sinama siya sa kuwarter. Matinding bumabagabag sa kanyang isip ang katotohanang sinabi sa kanya ng kawaksi ng kura. pero mistulang bingi ang kanyang mga kausap. Hindi siya pinaniwalaan ng mga sibil. Ang kanyang mungkahi (1) tipirin ang pagdiriwang (2) walang paputok (3) ang magpapalabas ng komedya ay taga San Diego at ang paksa ay sariling ugali upang maalis ang mga masamang ugali at kapintasan. Hindi kasama ng mga sibil ang isa man sa kanyang anak. muling sinakmal ng matinding pangamba si Sisa. Tumindi ang sikdo ng kanyang dibdib nang papalapit na siya sa kanyang bahay ay natanaw na niya nag dalawang sibil na papaalis na.bayan at magtanghal ng komedya sa loob ng isang linggong singkad.000. Nagpaalam si Ibarra sa guro at ipinaalam na siya’y pupunta sa ulumbayan ng lalawigan upang lakarin ang isang mahalagang bagay. hindi rin pinakinggan ang kanyang pangangatwiran. Ang dulaan ay nagkakahalaga ng P160. kung kaya’t iniatras niya ang mga ito. Pilit na pinaamin din siya tungkol sa paratang ng kura. Kabanata XXI Mga Pagdurusa ni Sisa Buod Lito ang isip na tumatakbong pauwi si Sisa. tatlong misa mayor at komedya sa Tundo.400 na tig-P200.Ang pasya ng kura ay ang pagdaraos ng anim na prusisyon. Ito ang gusto ng kura. Saglit na nawala ang kaba sa kanyang dibdib. sa sumunod na sandali. Sumunod na nagpananukala naman ay ang kabisa na siyang puno ng mga matatanda. . Kahit na magmamakaawa si Sisa. Bawat gabi. Nawalang saysay din ang panukala ng kabisa sapagkat ipinahayag ng kapitan na tapos na ang pasya na kura na tungkol sa pista. Nang makasalubong niya ang dalawang sibil. Kailangan din ang mga paputok na paglalaanan ng P1. Pilit na tinatanong siya kung saan niya diumano itinago ang dalawang onsang ninakaw ng kanyang anak. Binatikos si Don Felipo sa kanyang mga mungkahi. kaya sumang-ayon na lamang ang dalawang pangkat.

Nilulukob ng matinding nerbiyos ang buong katawan. nadagdagan ang kasiphayuan ni Sisa.Ipinakiusap ni Sisa na payagan siyang mauna ng ilang hakbang sa nga sibil habang sila ay naglalakad patungong kuwartel kapag sila ay nasa kabayabnan na. Ngunit hindi niya ito makita. Natapunan niya ng pansin. Hindi madulumat ang nararamdaman niyang kasiphayuan. Nanlilimahid at iisa ang kanyang damit. Lahat ng mga taong nakakasalubong niya ay nahihintakutan sa kanya. Ang buhok naman ya daig pa ang sinabungkay ng dayami. Ang malakas na pag-iyak. nabagbag ang damdamin ag Alperes. Tinawag ang pangalan ng mga anak. Ang banta ng pagkabaliw ay unti unting lumalamon sa kanyang buong pagkatao. Pagdating nila sa bayan. May dalawang oras din siyang nakabalandra sa isang sulok. Halos malusaw sa kahihiyan si Sisa. at sa may gilid ng bangin. Iniutos na palayain na si Sisa. Ano na ng nangyari sa kanyang mga anak. Kinabukasan. Kabanata XXII Liwanag at Dilim . Nagsumiksik siyang parang daga sa isang sulok. Painot-inot na naglakad si Sisa hanggang sa muli siyang makarating sa kanyang bahay. Tinungo niya ang gulod. Gusot-gusot ito. parang sirang plaka. hagulgol at pagsigaw ay nagsasalit at kung minsan ay magkasabay na ipinakita ang kanyang kaanyuan. Magtatanghali. nagpalaboy-laboy sa lansangan si Sisa. Paulit-ulit. Hawak ang damit. Ngunit hinang hina na siya. tiyempong katatpos pa lamang ng misa. Wala ang kanyang hinahanap. kahit na panhik panaog ang ginawa niya. pumanaog siya ng bahay at tiningnan sa sikat ng araw ang pilas ng damit na nababahiran ng dugo. Patakbo siyang bumalik sa bahay. Naglakad-lakad siya kasabay ng pasaglit-saglit na pasigaw ng malakas. ang isang pilas ng damit ni Basilio na may bahid ng dugo. Ang kanyang isip ay parang ibig ng takasan ng katinuan Sa bawat paglipas ng sandali. Kaagad na ipinasok siya sa kwartel. Dagling umakyat siya sa kabahayan.

Humingi ng paumanhin si Maria sa dalawa at iniwanan ang mga ito sa pagsasabing masakit ang kanyang-ulo. Ikinatuwa ito ni Maria sapagkat makakasama na naman niya sa pamamasyal ang kanyang dating kababata sa bayan. Sa mga taga San Diego. Isa pa. Laganap na ang dilim ng magpaalam si Ibarra na uuwi na. Ipinakiusap ni Maria sa kasintahan na huwag ng isama ang kura sa lakad nila sapagkat magmula ng dumating siya sa bayan nilulukob siya ng pagkatakot sa tuwing makakaharap niya ang kura. kaya na kaagad na tinanggap niya ang paanyaya. Pero. kayumian at kagandahan. Naging bukambibig ang pagdating ni Maria sapagkat matagal na siyang hindi nakakauwi sa bayang sinilangan. . sinabi ni Ibarra na hindi niya mapagbibigyan ang kahilingan ni Maria sapagkat yaon ay lihis sa kagandahang-asal at kaugalian ng mga taga. tuwirang hiningi ni Maria kay Ibarra na huwag ng isama sa pangingisda si Padre Salvi. Inanyayahan ni Ibarra si Padre Salvi na sumama sa kanilang piknik.San Diego. Naputol ang kanilang pag-uusap ng biglang dumating si Padre Salvi. minamahal siya ng mga kababayan dahil sa kagandahang ugali. Labis na kinagigiliwan siya. Sa daan. Malagkit kung tumingin ang kura kay Maria at mayroong ibig ipahiwatig ang mga titig nito.Buod Magkasamang dumating si Maria at ang kanyang Tiya Isabel sa San Diego para sa pistang darating. Inaasahan iyon ng kura. ang isa sa kinapapansinan ng malaking pagbabago sa kanyang ikinikilos ay si Padre Salvi. At sabay na nawala sa pusikit na dilim sina Ibarra at ang lalaki. Hiningi ng lalaking nakasalubong ni Ibarra ang tulong nito tungkol sa kanyang problema sa asawa at mga anak. Sinabi ni Ibarra kay Maria na handa na ang lahat para sa gagawin nilang piknik kinabukasan. nakasalubong niya ang isang lalaki na dalawang araw ng naghahanap sa kanya. Lalong pinag-usapan si Maria. Kung kaya. nang dumating si Ibarra at madalas na dalawin ito.

Buod *Kabanata XXIII Ang Piknik Madilim–dilim pa nagsigayak na ang mga na ang mga kabataan. Habang naglalakad masaya silang nagkukuwentuhan at nagbibiruan. Ang piloto o ang sumasagwan sa dalawang bangkang para umusad sa tubig ay isang binatang may matikas na anyo.kadalagahan at ilang matatandang babae na patungo sa dalawang bangkay nakahinto sa pasigan.akurdiyon at tambuli. Balana ay hindi nakaimik. mga iba’tibang kulay na kagaya ng gitara. Ngunit.Isinalok ito.mahaba ang buhok at siksik sa laman. Ang mga kawaksing babae ay mayroong sunung-sunong na mga bakol na kinalalagyan ng mga pagkain at pinggan.sSgawan ang mga babae na baka mapahamak ito. Ang mga bangka ay nagagayakan ng mga bulaklak. Si albino ay kay Victoria. Ang mga nagpipiknik ay nasa may baklad na ni Kapitan Tiyago. Ito ay si Elias. Si Ibarra ay napatabi kay Maria. Nag-tigisang bangka ang mga dalaga sapagkat lulubog daw ang kanilang sinasakyan.matipuno ang pangangatawan. sige pa rin ang kanilang kuwentuhan. . Pero. Natameme sa pagkakagulo ang mga dalaga. Si Maria ay umawit ng Kundiman. Sinang at Neneng. Habang hinihintay na maluto ang agahan. Sinabi ni Andeng na nakahanda na ang sabaw para sa isisigang na isda. Ang magbibinatang anak ng isang mangingisda ay namandaw sa baklad. Sinabi na ang kawalan ng isda sa lawa.wala ring nahuling isda. Paminsan-minsa ay binabawalan sila ng mga matatandang babae sa pangunguna ni Tiya Isabel. Pero. Victorina. alpa. Ngunit. Dahil dito. Si Leon na katipan ni iday ang kumuha ng panalokm.kaliskis man ng isda ay walang nasalok. mabilis na lumipat ang ilang kabinataan sa bangkang sinasakyan ng mga dalagang kanilang pinipintuho. pinayapa sila ng ilang mga kalalakihan sa pagsasabing sanay si Elias na humuli ng buwaya. Si Maria Clara ay kaagapay ang mga matatalik nitong kaibigan na sina Iday.maitim.

ipinasya niyang hanapin na lamang ang mga kasama nito. Nang punahin ng mga kasama nito tungkol sa sa kanyang galos.kahoy na tumutunghay sa batisan. utang niya ang kanyang buhay dito. Namaybay siya sa mga latian hanggang sa maulinigan niya si Maria na naghahanap ng pugad ng gansa. kumuha ng isang punyal si Ibarra at lumundag din sa lawa. Natauhan mula sa pagkapatda si Maria ng lumapit sa kanya si Ibarra. Kabanata XXIV Sa Kagubatan Buod Pagkatapos na makapagmisa ng maaga si Pari Salvi. pinahinto niya ang karwahe. Lumundag pa ang isang anak ng mangingisda na may tangang gulok. Pero. sinabi niyang siya ay naligaw. Naniniwala ang mga dalaga na sinuman ang makakita ng pugad upang masundan niya at makita parati si Ibarra nang hindi siya makikita nito. Tuwang-tuwa si Pari Salvi sa panood sa papalayong mga dalaga. May inabot na sulat ang kanyang kawaksi. Sa may di – kalayuan. Hindi hinimatay si Maria Clara sapagkat ang mga ‘dalaga noon ay hindi marunong mahimatay. nagtuloy ito sa kumbento upang kumain ng almusal. Nagpatuloy sila sa gubat na pag-aari ni Ibarra. Ipihanda niya ang kanyang kaerwahe at nagpahatid sa piknikan. Binasa niya ito. Nais niyang sundan ang mga ito. nahuli na ni Elias ang buwaya. nagagapi si Elias. Pinabalik niya sa kumbento. napag-usapan nina Padre Salvi ang taong tumatampalasan kay Padre Damaso na naging dahilan ng pagkakasakit nito. Nananghalian sila sa lilim ng mayatabong na punong. Nagpatuloy ang mga magkakaibigan sa pangingisda at nakahuli naman ng marami.’ Biglang umalimbukay ang pulang tubig. Pero higit na malakas ang buwaya. Kapagdaka’y nilamutak ang liham at hindi na nag-almusal. Pagkaraang makapananghali. Pamayamaya’y lumitaw sina Ibarra at ang piloto o si Elias na dahil iniligtas siya ni Ibarra sa tiyak na kapahamakan. Dahil dito.Ilang saglit lang. Kamala- .

Pero. Mula sa kanyang bulsa. Malaking Kasalanan. At iniwanan na ni Ibarra sa pagalalaro ang mga kaibigan.mala. Dumating si Pari Salvi. anya ang maniwala sa aklat sapagkat ang mga nilalaman nito’y pawang kasinungalingan. dumating si Sisa. . Nabanas si Albino at sinabihan ang Kura na higit na malaking kasalanan ang pangahasan ang hindi kanya at walang pahintulot sa pagmamay-ari nito. Walang sabi.sabing hinablot ang aklat at pinagpunit-punit ito. mga sakristan ni Pari Salvi. Ginalugad ng mga sibil at sarhento ang gubat upang hanapin si Elias na umano’y nagtapon din sa labak sa alperes. Kadagdaka’y nakiumpok na si Ibarra sa mga nagsisipaglarong binata at dalaga na naglalaro ng Gulong Ng Kapalaran. Napunta ang usapan sa pagkawala nina Crispin at Basilio. kaya kaagad na iniutos na pakainin ito. Hinahanap nila si Elias na siya umanong tumampalasan kay Padre Damaso. ang kalahati ay ibinigay kay Maria at ang natitirang kalahati ay kay Sinang na nagtamo ng pinakamasamang sagot sa kanilang paglalaro. Sinabi niya sa mga kaharap na siya na ang kukupkup kay Sisa. Hindi na tumugon ang kura at sa halip ay biglang tinalikuran ang magkakaibigan at nagbalik na ito sa kumbento. mabilis na tumalilis si Sisa. Nagtanong si Ibarra kung magtatagumpay siya sa kanyang balak. Ngunit. Namagitan na si Ibarra sapagakt magpapangana na ang dalawa. Nakita siya ni Ibarra. Ni bakas ni Elias ay wala silang nakita. tinugon sila ni Ibarra sa pagsasabing walang sinuman ang maaring makialam sa mga taong kanyang inaanyayahan sa piging kahit na sinuman ang mga taong ito. Inusig nila si Ibarra dahil sa pagaanyaya at pagkupkop sa masamang tao. inilabaas niya ang isang kapirasong sulat na nagsasaad na pinatibay na ang kanyang balak na magtayo ng bahay-paaralan." Ipinihayag niyang nagsisinungaling ang aklat ng Gulong ng Kapalaran. Naging maigting ang pagtatalo nina Pari Salvi at Don Felipo sapagkat sinabi ng Don na higit pang mahalaga sa kura ang paghahanap sa nawawalang onsa kaysa sa kanyang dalawang sakristan. Inihagis niya ang dais at binasa siya ang sagot na tumama sa: "Ang pangarap ay nanatiling pangarap lamang. Hinati ni Ibarra ang sulat. Sa darating naman ang apat na sibil at ang sarhento.

Tinugon ni Ibarra si Mang Tasyo na maganda ang kanyang payo pero mahirap gawin sapagkat kinakailangan pa bang bihisan ng kasinungalingan ang isang katotohanan. .lahi ay maiintidahan ito sapagkat ang mga ito ay higit na matalino at malamang hindi nahihimbing sa panahon ng kanilang mga ninuno. kaya ninais niyang huwag ng gambalain ang matanda. ang mga taong kanyang tinutukoy ay magbibigay ng masasamang payo subalit ang pagsangguni ay hiindi nangangahulugan ng pagsunod. ang mga susunod na salin. Pinigilan si Ibarra. Ayon pa rin sa kanya. magtagumpay lamang ang binata kung ito ay tutulungan at kung hindi naman. Maagap na tumugon din ang matanda na higit pa sa pamahalaan ang kapangyarihan ng isang uldog. ang kapitan ng bayan at ang lahat ng mayayaman sa bayan. Ipinalagay ni Ibarra na siya ay dayuhan sa sariling bayan at higit namang kilala si Mang Tasyo ng mga tao. Pero. at sa halip ay kanyang itunuro sa binata ang Kura. Sundin lamang kunwari ang payo at ipakita ni Ibarrang ang kanyang ginagawa ay ayon sa mga pinagsangunian. Nagpatuloy na magkaroon ng tunggalian ng paniniwala sina Mang Tasyo at Ibarra. Abala ito. Inabutan niya ito ng nagsusulat ng heroglipiko sa wikang Pilipino. nagsadya ito sa bahay ni Mang Tasyo.Nagpasyang umalis na sa gubat ang mga dalaga at binat ng unti-unting lumalaganap ang dilim sa paligid. Ayon pa rin kay Mang Tasyo ang gobyerno ay kasangkapan lamang ng simbahan. Sinabi ni Mang Tasyo na ang sinusulat niya ay hindi mauunawaan ngayon. ang lahat ng kanyang mga pangarap ay madudurog lamang sa matitigas na pader ng simbahan. Na ito ay matatag sapagkat nakasandig sa pader ng kumbento at ito ay kusang babagsak sa sandaling iwan ng simbahan. sinabi ng matanda na huwag siyang sangguniin sapagkat itinuturing siyang baliw ni Ibarra. Kung kaya’t isinangguni niya ang kanyang balak tungkol sa pagpapatayo ng paaralan. Matindi ang paniniwala ni Ibarra na siya ay tutulungan kapwa ng bayan at pamahalaan. Magtatakipsilim na. Ngunit. Kabanata XXV Sa Tahanan ng Pilosopo Buod Pagkaraang libutin ni Ibarra. Pero napuna nito ng siya ay papanaog na.

ang Gobyerno at ang relihiyon ay di. Ikinatwiran naman ng matanda na tunay na mainam ang mga balak sa itaas ngunit hindi natutupad sa ibaba dahil sa kasakiman sa yaman at sa kamangmangan ng bayan. sinabi naman ni Mang Tasyo na pipi ang bayan kaya hindi dumaraing. Kinakailangang gumawa na lamang siya ng . Inungkat muli ni Ibarra ang paghingi niya ng payo. Katunayan. Inimungkahi ng matanda na habang buhay sa ala-ala ng binata ang sinapit ng kanyang ama ay limutin muna niya ang tungkol sa kanyang balak na papapatayo ng paaralan. Ako’y hindi naghihiganti sapagakat mahal ko ang aking relihiyon. anya darating ang panahong magliliwanag ang kadiliman at ang mga tinimping buntunghininga’y magsisiklab. ang dahilan ay sapat ang utos ng Hari ay nawawalang silbi sapagakat walang nagpapatupad. Ito ay hindi naghihirap tulad ng sa isang bansa sapagkat dati – rati tinatangkilik tayo ng relihiyon at ng pamahalaan. napuna ni Mang Tasyo na lumalayo na sila ni ibarra sa usapan. Ang payo ng matanda ay kailangang magyuko muna si Ibarra ng ulo sa mga naghariharian. Ang Bayan ay maniningil ng pautang at sa gayo’y isusulat sa dugo ang kanyang kasaysayan.papayag na sapitin ang araw na sinabi ni Mang Tasyo. Kaya ang Diyos.(1)Kailangan bang magyuko at mapanganyaya? (2)Kailangan bang maapi upang maging mabutiing kristiyano at parumihin ang budhi upang matupad ang isang layunin? (3)Bakit ako mangangayupapa kung ako ay nakapagtataas ng ulo? Direkto sa punto naman ang sagot ni Mang Tasyo na "Sapagakat ang lupang pagatatamanan ninyo ay hawak ng inyong mga kaaway. Kailangang humalik muna kayo ng kamay!" Mariing sinalungat naman ni Ibarra ang pahayag na ito ng matanda sa pagsasabing:"humalik pagkatapos nilang patayin ang aking ama at hukayin sa libingan. Ngunit ang anak ay hindi nakaklimot!" Sa sinabing ito ni Ibarra. Hindi naatim ni Ibarra ang payo ng matanda at sa halip ayy sunod-sunod na tanong ang kanyang pinakawalan.Sinabi ng binata na kasiyahan na niyang masasabi ang dipagdaing ng bayan. Dahil dito. Kayo ay mahina upang lumaban. Sa puntong ito. Ipinaliwanag ng binata na ang Pilipinas ay umiibig sa Espanya at alam ng bayan na siya ay tintangkilik. ang aatupagin ng pamahalaan rito kundi ang magpayaman sa loob lamang ng tatlong taong panunukungkulan. Sa palagay niya. Pero.

Kinamayan ni Ibarra si Mang Tasyo at sinabing kakausapin niya ang kura na marahil ay hindi naman katulad ng umusig sa kanyang ama. pero kailangang gawin niya ang naipangakong handog sa kasintahang si Maria. Nag-aalala na baka pakitang –tao lamang ang pagtulong sa kanya dahil sa ang pagtuturo ay magiging kaagaw ng kumbwento sa kayamanan ng bayan. ito ay maroon ding mapapala sapagkat tiyak na may lalabas na bagong pananim mula sa mga itinanim nito. At ang binata ay magsisilbing isang mabuting halimbawa sa iba na natatakot lang magsimula. kailangan nito ang sandalan. Ipakikiusap din niya sa kura na tangkilikin ang kaawa-awang balo at ang mga anak. ang tangkay niya ay tiyak na mababali.Naging masigla sa paghahanda ang kilusan sa lahat ng dako. Ito ay tinukuran niya ng mga patpat hanggang sa kumapit ang mga ugat nito sa lupa. Isa pa. Ito ay ipinaparis niya kay Ibarra na parang isang punong inilipat sa isang lupaing mabato mula sa Europa. Isinama ng matanda ang binata sa may tabi ng bintana. May nagpapaputok ng kuwitis at may nagtutugtugan ng mga banda ng musiko. ay isang maliit na puno ang itinanim. Humingi pa si Ibarra ng payo kay Mang Tasyo. tuluyang umalis na si Ibarra. anya.ibang paraan na ikagagaling ng kanyang mga kababayan. Binigyan diin ni Mang Tasyo na hindi man magtatagumpay si Ibarra. Ilang saglit pa. upang hindi na muling makabangon. Ang masama ay sumalubong sa punlong iyon. Kabanata XXVI Ang Bisperas ng Pista Buod Ika-10 ng Nobyembre angn bisperas ng pista sa bayan ng San Diego. Tinanong ng binata kung malilimot ng kura ang ginawa niya. Itinuro ni Mang Tasyo kay Ibarra ang isang rosas na sa dami ng bulaklak ay yumuyuko sa lakas ng hangin. Kaya. Kung ang puno ay itinanim niya ito ng malaki ay hindi mabubuhay sapagkat ibubuwal ng hangin. Ang sinunod niyang itinuro ay matayog na puno ng makopa.Ang mga bintana ng bahay ay napapalamutian ng iba’t-ibang dekorasyon. hindi kaduwagan ang pagyuko sa dumarating na punlo. Ang ibinigay nitong payo ay mga halimbawa. Naunawaan ni Ibarra ang payo ng matanda. . Kung ito ay magpapakatigas ng tayo. Dati-rati.

Sa liwasang bayan naman ay itinayo ang magandang tanghalan siyang pagdarausan ng komedya ng mga taga-Tundo.000. kaibigan o kaaway. bulaklak na gawang kamay. serbesa. may nakahandang pagkain . alpombra. Ang tolda ay mayroong tukod na kawayan upang makadan ang prusisyon. tinatapos ng mga trabahador ang katangang semento na siyang pagtatayuan ng bahay paaralan. nakaayos ang minatamis na bungang kahoy. Ang mga ilawang globong kristal na minana pa sa kanilang mga kanununuan ay inilalabas din kabilang na ang kanyong binurdahan ng mga dalaga.Cruz ang inaasahang na darating.Ang mga pagkain ganito ay inuukol sa mga banyaga. Si Nol Juan. sigarilyo. Batay sa mga balita Si Padre Damaso ang magsesermon sa umaga at magiging bangkero naman pasgdating ng gabi. Ang magbubukid at taga bundok ay naghahanda ng manok. ipinaliliwanag ni Juan ang kanilang itatayo ay isang malaking paaralan. Ang isang panig ay para sa mga lalaki at ang ikalawa naman ay para sa mga babae. at sa mga Pilipino.alka na binili pa sa Maynila na katulad ng hamon at ng relyenong pabo. Tanauan. Ang mga masasayang lugar ng San Diego ay tinayuan ng arkong kawayan. Lahat-lahat ay mayroong limang banda ng musiko at tatlong orkestra ang inihanda sa para sa pagdiriwang ng pista. belong ginansilyo. Ang paaralan ay magiging kauri ng mga modernong paaralan sa Alemenya. tsanpan at iba pang klase ng alak na inangkat pa mula sa Europa. bungangkahoy at mga gulay na dadalhin sa mayayamang may-ari na kanilang sinasaka. Naglagay naman ng malaking tolda at mayroong tukod sa may paligid ng patyo ng simbahan. Sina Kapitan Tiyago at Kapitan Juaquin na may dalawang 18. Dahil sa sobrang kintab ng sahig ay pwedeng ng makapanalamin. mahirap man o mayaman upang masiyahan sila sa pista. Madalas na tinutogtug ang kampana kasdunod ang mga putok ng mgha kuwitis at bomba. ang intsik na si Carlos na siyang naglalagay sa sugal na liam-po at mga mamamayan buhat pa sa Lipa. Puno ng kurtinang sutla ang mga pinto at at pati ang mga santo at imahen ay nagagayakan din. hitso at nganga.Sa bahay ng mga nakakariwasa. Sa isang lugar naman na malapit sa bahay ni Ibarra. Habang abala ang mga manggagawa. ang nangangasiwa sa mga manggagawa. na siyang arkitekto. ang tagiliran ng eskwela ay . banehang pilak na lalagyan ng tabako. Batangas at Sta. Batay sa planong ginawa ni Ginoong A. baboy.

Kalugod-lugod ang pagkikita nina Kapitan Tiyago at Ibarra. bilang ng butones ng tsaleko o amerikana. . Sa mga pag-alok ng pagtulong ay tumanggi si Ibarra sapagkat hindi naman simabahan ang kanyang ipinagagawa.tatamnan ng maraming puno at gulay. Sinadya niyang higtan sa dami ng handa ang mga taga lalawigan dahil kay Maria at Ibarra na kanyang mamanugangin. lalong pag-ingata’t kaaway na lihim…siyang isaisip na kakabakahin. Ginawa siyang huwaran. Dahil dito. nagbilin ang ama na kailangang umuwi bago maghapunan si Maria sapagkat darating si Padre Damaso. ilang araw nang dumarating ang sarisaring inumin at pagkaing galing sa Europa sa tahanan ni Kapitan Tiyago. at ito ay kanyang nasasbi ngunit tinugon siya nng matanda sa isang aral ni Balagtas na "Kung ang isalubong sa iyong pagdating may masayang mukha’t pakitang gilliw. tabas ng kuwelyong damit. Gayunman. Sasagutin niya ang klahat ng gastos. magkakaroon ng bodega at piitan para sa mga batang tamad na mag-aral. May mga ilang kaibigang dalaga si Maria na kinumbidang mamasyal si Ibarra. Sa proyekto ni Ibarra ay naghandog ng tulong ang mga mayayaman samantalang ang kura ay humiling na siya ang gawing padrino at magbabasbas sa paglalagay ng unang batosa huling araw ng pista. Sa pagdating ng Kapitan sa bisperas may pasalubong ito kay Maria na isang agnos na may brilyante at esmeralda at kapirasong kahoy na mula sa bangka ni San Pedro.” Kabanata XXVII Sa Pagtakip Salim Buod Sa lahat ng may handaan sa pista ng San Diego. Nawala sa isipan ni Ibarra ang mga natatakot na hinala ni Mang Tasyo. isa kay Kapitan Tiyago ang pinakamalaki. siya ay hinangaan ng mga binata at nag-aaral sa Maynila.Dahil si Ibarra ay pinuri pa ng isang tanyag na diyaryo sa Maynila sa pagsasabing siya ay bihasa at mayamang kapitalista. Bago pa mang dumating ang talagang pista. Kastilang-Pilipino at iba pa. ngunit karaniwan. ang atin lamang natutularan sa kanila ay maliliit na bagay na kanilang ginagawa at ang mga kasiraan ay napupuna tulad ng ayos ng kurbata. Humingi ng pahintulot si Maria sa ama nito at siya ay pinahintulutan naman.

nagdahilan si Ibarra na mayroon siyang hinihintay na bisita. Pinandidirihan at nilalayuan siya ng mga tao sapagkat natatakot silang mahawa ng sakit nito. . Nakarating sila sa liwasang bayan. Kamukat. Sumunod ay lumuhod ito sa sa may harap ni Maria at isinubsob ang ulo at hinagkan ang mga bakas ng yapak ni Maria. o hindi. na naging kaibigan at tagapagtanggol niya na sumama ito sa kanya kinagabihan. Nakita ni Ibarra si Kapitan Basilio. naibulong na lamang ni Maria na mayroon palang mga taong sawing-palad. Pero. Itinuro rin niya ang ilaw sa kumbento at sinabing nandoroon naman ang anak niyang si Crispin. Siyang-siya si Maria sapagkat nakadama siya ng kalayaan sa labas ng kumbento. Ang mga naglalakad ay napatapat sa bahay ni Simang.Mahigpit na inanyayahan naman ni Kapitan Tiyago si Ibarra na sa kanilang tahanan na siya maghapunan. Nanaog kaagad ito at sila ay inimbitang pumanhik muna. Binitiwan ni Sisa ang ketongin at umalis na kumakanta. kung oo. Kinuha ng ketongin ang agnos sa bakol at ito ay kanyang hinagkan. Ang ketongin ay pinarusahan ng maraming palo dahil lamang sa pagliligtas niya sa isang nahulog sa mababaw na kanal. sinagilahan siya ng pagkahabag. Pagkakita ni Maria sa ketongin. Kinuha ni Maria ang suot na agnos at nilagay sa bakol ng ketongin.mukat ay biglang lumapit ang baliw na si Sisa at hinawakan sa bisig ang ketongin. Nagtakip ng mukha si Maria at pinahid ng panyo ang lubhang namamalisbis sa mukha. Umalis na rin ang ketongin na dala ang bakol. Sinabi niyang maglalagay ng isang munting bangka sa monte si Padre Damaso. Ipinatanaw ni Sisa sa ketongin ang ilaw sa kampanaryo at sinabing naruroon ang anak niyang si Basilio na bumababa sa lubid. Nakita nila ang isang ketongin na nakasalakot at umaawit sa saliw ng kanyang gitara. sa pagtataka ng kanyang mga kasama. May bumati kay Ibarra kay at pinuri naman si Maria. Hindi masigurado kung ano ang ipinahihiwatig ng ngiting yaon. Sa gayong pangyayari. Si Maria ay napagitna kina Iday at Victoria at naglalakad siyang kasunod si Tiya Isabel. Pumanaog na ng bahay si Ibarra kasunod ang mga dalaga. Napangiti lamang si Ibarra.

ang paghahanda ng hapunan ng Hermana Mayor at at ang pagtungo sa tahanan ng madasaling si Don Santiago De los Santos upang kunin si Parde Salvi at Padre Damaso Verdolagas. Ang hindi pag dalo ni Ibarra naman ay ipinagtaka ng lahat. Nasabi din sa dyaryo ang pag-ganap sa sa dula ng mga balitang artistang sina Ratia Carvajal at Fernandez na kapwa hinahangaan ng lahat pero dahil sa kastila ang kanilang usapan. Nakasaad sa dyaryo na walng makakatulad sa karangyaan ng pista ng pinangangasiwaaan ng mga paring pransiskano. Alas once ng umaga. Isinunod naman kaagad ang misa kantada sa saliw ng orkestra at awit ng mga artista pag nagkatapos ng Siyang-siya ang lahat sa sermon ni Padre Manuel Martin. mga kakilala at mamamayang Kastila at ginoo ng gabinete. Isang liham naman ni Kapitan Aristorenas kay Luis Chiquito ang nag-anyaya na ito’y dumalo sa pista upang makipasya at makipag-laro ng monte sa mga batikan tahur na sina Kapitan Tiyago. Ginawa ito upang malaman ng banyaga na interesadong mabatid ang mga pamamaraan ng pagdaraos ng pista ng mga Pilipino. Kabesang Manuel at ang konsul. Kabilang din sa balita ang pagkakaroon ng dalawang banda ng musiko noong bisperas ng pista. Higit na nasiyahan ang mga Pilipino sa komedyang tagalog. Ang pagsundo ng maraming tao at at mga makapangyarihan sa kura sa kumbento. Nagkaroon din ng sayawan at ang pinakamaringal ay ang pagsayaw ni Kapitan Tiyago. idinaos ng birhen ang prusisyon ng birhen de la Paz. Tumanggap din ng liham si Ibarra na dinala ni Andeng. pagdalo ni Padre Hermando Sybila. Ang nakita kay Maria na nakasuot mestisa at nagniningning sa brilyante ay humanga sa ganda.Buod Kabanata XXVIII Sulatan Inilathala sa isang malaganap na pahayagan sa Maynila ang tungkol sa pista. Kapitan Juaquin. Samantala. Pari damaso. ang marurunong lamang ng espanyol ang mga nakakaintindi sa palabas. Dumaan ito sa paligid ng simbahan. Anang liham: . kinabukasan. Batanggas at Maynila. na kasama ang karong pilak nina Santo Domingo at San Diego.

upang dumalo ako sa paglalagay ng unang bato sa paaralan. Maria Clara: Habol: Ako’y dalawin mo bukas.Crisostomo: Ilan araw na ng hindi tayo nagkita. Ipaabot mo saakin ang kanyang kalagayan at ipapadalaw kita kay Itay. Kung hindi lang talaga ako kwinentuhan ni Padre Damaso ay talagang iiwan ko sila. Ang mga musiko ay walang tigil sa kalilibot. Nagising ang mga nututulog. Ang mga tao ay nagbihis na ng mga magara at ginamit ang mga hiyas na itinatago nila. Tanging si Pilosopong Tasyo lamang ang hindi nagpalit ng bihisan. Punong-puno ng tao ang patyo. Binati siya ng tinyente mayor. Si Don Felipo at sumang-ayon sa pananaw na ito ni Tasyo subalit wala siyang magawa sa kagustuhan ng kapitan at ng kura. paalam Kabanata XXIX Ang Umaga Buod Maagang pumasiyo sa lasangan ang mga banda ng musiko. Binabatak naman ng mga hermana mayor ang mga tao upang tumikim ng kanilang inihandang pagkain. May ganyan palang mga tao. Kagabi. mahusay siya kaysa sa iyong katulong. kaya’t ipinagdasal kita at ipinagtulos ng kandila kahit sinabi ni itay na hindi naman malubha. mga kastila at alkalde ang magsisimba ng araw na iyon. pinilit nila akong tumugtog at sumayaw kaya nayamot ako. anya pagtatapon ng pera at tumatakip sa karaingan ng lahat.” Ang pagsasaya. Dahil sa mga tanyang na tao. . Ipaubaya mo na kay Andeng ang paglalagay ng iyong tsa. Sumagot ang Pilosopo na “Ang magsaya ay di nangangahulugan ng paggawa ng mga kabaliwan. Ikaw raw ay may sakit. Muling narining ang tuong kampana at mga paputok.

Ang prusisyon ay sinasabayan ng mga paputok ng kuwitis. Kabanata XXX Sa Simbahan Buod Punong-puno ng tao ang simbahan. sumbrero at panyo ang mga tao. Bawat isa ay gustong makasawsaw sa agua bendita. Habang hinihintay ang alkalde. Naiiba ang prusisyon kaysa sa nagdaang araw sapagkat ang mga nagsisilaw ay nakaabitong ginggon. Halos hindi na humihinga ang mga tao sa loob ng simbahan. ikatlong bahagi ng ibinayad sa komedya na magatatanghal sa loob ng tatlong gabi. ang tanging nagbago lamang ay si Pari Salve ang nasa ilalim ng palyo sa halip na si Pari Silyla. si Maria. Naniniwala ang mga tao na kahit na mahal ang bayad sa komedya. Natatangi ang karo ni San Diego na sinusundan ng kay Francisco at ang Birheng de la Paz.. siya ay ginagamot ng babaing nangangasiwa sa kumbento. hindi siya natatanggi sapagkat sinabi ng mga kasama niyang pari na walang ibang nakakaalamat nakapag-aral sa buhay ni San Diego kundi tanging siya lamang. awitin at tugtuging pangsimbahan. Eksaktong alas otso ng umaga. Dahil dito. walang tigil na nagpapaypay ng abaniko. Maayos ang prusisyon. Ang sermon ay binayaran ng P250. kaya nagpahiwatig siya na hindi makapagbibigay ng sermon kinabukasan. Pagkaraan ay nag-almusal si Padre Damaso ng ilang itlog na binati sa alak. Ang mga nakikinig naman sa sermon ay tuloy-tuloy sa langit. Pero. Nagsisigawan at nag-iiyakan naman ang mga bata. SiPadre Salve ay hindi bumati sa mga kakilala. nang simula ang prisisyon. Ito ay dinaan sa ilalim ng tolda at inilawan ng matatandang dalaga na kausap sa kapatiran ni San Francisco. Huminto ang karong sinusudan ng palyo sa tapat ng bahay nina Kapitan Tiyago. Ito ay nagtaas lamang ng ulo mula sa kanyang matuwid na pagkakatayo. si Ibarra at ilan pang kastila. ang manonood dito ay mahuhulog sa impierno ang kaluluwa. Siya ay pinahiram ng langis sa leeg at dibdib. Ang iba ay .si Padre Damaso. si Kapintan Tiyago. Nakadungaw sa bintana ang alkalde. binalot ito ng pranela at hinilot. Sa suot na abito ay kaagad na makikilala ang mayayaman at mahihirap.

Nagpugay ang ari sa mga nagsimba. hindi niya magawa sapagkat nagsisimula ng magsalita ang predikador. Ngunit. Ang pambungad na sermon ay hinalaw sa Aklat II. Sinimulan ang pagmimisa ni Padre Damaso. tanging palibak ang inukol niya kay Pari Martin. Ang suot niya ay napapalamutian ng banda ni Carlos III at ng limang medalya sa dibdib. Sinabi ni pari Damaso na kanyang binitiwan ang mga pananalita ng diyos upang maging kapakikapakinabang na tulad ng isang binhing umuusbong at lumalaki sa . iniisip niyang tatayo at aalis na. na ang ibig sabihin ay higit na magaling ang isesermon niya kaysa kahapon. Pero. Ilang saglit lang dumating ang alkalde kasama ang kanyang mga tauhan. Lumingon siya sa likod at itinuro ang pintong malaki. Inakala ng sakristan yaon ay isang pagturo sa kanya upang isara ang lahat ng mga pintuan. Kabanata IX. Nagalinlangan anp alperes. Salaysay 20 mga salitang winika ng Diyos sa pamamagitan ni Estres ng nagsasaad ng:Ibinigay mo sa kanila ang iyong mabuting espiritu upang silay’y turuan. hindi mo inaalis sa kanilang bibig ang iyong tinig at binigyan mo sila ng tubig mapawi ang kanilang pagkauhaw" Humanga si Pari Sibyla sa pagkabigkas ni Padre Damaso at si Padre Martin ay napalunok ng laway dahil sa alam niyang higit na magaling ang pambungad na iyon sa kanyang sariling sermon. Ang pari ay pinangungunahan ng dalawang sakristan sinusundan ng prayleng may hawak na kuwaderno. Pumanhik sa pulpito si Pari Damaso at at Pari Sibyla. Kabanata XXXI Ang Sermon Buod Pinatunayan ni Padre Damaso na kaya niyang magsermon sa wikang kastila at Tagalog. Inakala ng ilang tao na ang alakalde ay isang sibil na nagsuot-komedyante.ina-antok sa may tabi ng kumpisalan. Binalingan ni Padre Damaso ang kasamang prayle at pinabuksan ang kuwderno upang kumuha ng tala. Humandang makinig ang lahat.

ang matapang na si David. . Lumilisya na si Padri Damaso sa sermon niya sapagkat puro panunumbat. Hinikayat niya ang mga makasalanan na tularan ang mapagwaging si gideon. sumpa. tulisan. Habang isinasagawa ang misa. sinabi ni Damaso na "opo. Samantala. Umasim din ang muha ng alperes. Hindi rin nakaligtas sa pag-aglahi ng pari ang mga mistisilyong hambog at mapagmataas. San Diego at San Francisco. Dahil dito. ginoong Alperes.. ang mapagtagumpay na si Roldan ng kakristiyanuhan.lupain ng banal na si francisco. isang lalaki ang namumutlang tumindig at nagtago sa kumpiskalan. mga binatang salbahe at pilosopo. Naging kabagot-bagot na ang sermon. Inaantok ang mga nakikinig. nagsawalang kibo na lamang siya. Nakita ni ari Damaso na napakunot – noo ang alperes sa kanyang tinuran. kaya hindi maiintiihan ng mga Indiyo. Si Kapitan Tiyago ay napahikab. higit na matapang at makapangyarihan bagamat walang armas kundi isang krus na kahoy lamang." Ang mga bahaging ito ng sermon ay ipinahayag ni Pari damaso sa wikang Kastila. Nang mabanggit naman niya ang tungkol sa patente upang tukuyin ang pagwawalang – bahala ng mga tao sa kasalanan. ito ay tumagal ng tumagal. Pero.ang mga parinig na ito ay nadadama ni Ibarra.. ang guwardiya sibil ng langit. at pagtutungayaw ang isinasumbulat niya. isang lalaki (ito ay si Elias) ang lumapit kay Ibarra at nagbabala tungkol sa gagawing pagdiriwang sa paaralan. si Maria ay hindi nakikinig sa sermon sapagkat abala siya sa pagtingin sa kinaroroonan ni Ibarra na malapit lamanng sa kanya. Nang simulan na sa tagalog ang misa. Kung kaya’t sa malakas na tinig. Natatalo nila ang mga tulisan ng kadiliman at lahat ng kampon ni Lucifer. pati si Ibarra ay nabalisa lalo nang turulin ng pari ang tungkol sa makasalanang hindi nangungumpisal na namamatay sa bilangguan na walang sakramento sa simbahan. kaya inakala ng marami na pinagalitan siya ni Pari Damaso dahil sa hindi pagkakahuli nito sa mga tulisan. kung kaya nagpakuliling na si pari Salvi upang huminto na si Damaso. sumabak pa rin sa pagsasalita ng may kalahating oras. Ang tanging naunawaan ng karamihan ay ang salitang guwardiya sibil. Ang mga himalang likhang ito ay tulad ng paglikha kay diego de Alcala. Pero. Nagbebenta kasi siya ng alak at madalas na usigin siya ng mga karabinero dahil sa hinihingan siya ng patente. Kailangang maging maingat.

Hindi marunong mamalo at magbilad sa araw ang kanyang mga tauhan. Buod **Kabanata XXXII Ang Panghugos Ipinakita ng taong madilaw kay Nor Juan kung paano niya mapapagalaw ang pampakilos ng kalong ang kanyang itinayo. Nagbubulungan sa pagpuri ang mga taong nasa paligid nila. Ang bandang itaas naman ay mayroong banderang iba-iba ang kulay. Nagsimulang magbasbas si Pari Salvi sa pamamagitan ng pagbibihis ng damit na pang-okasyon. Hangang-hanga si Juan sa taong madilaw. Sa ilalim ng maraming habong na itinayo ay pawang puno ng pagkain at inumin aalmusalin ng mga panauhing isa-isang sinudo ng mga banda at musiko. Ang kahang bakal ay ipinasok naman sa bumbong na yari sa tingga. marunong ding gumising ng mga natutulog at magpatulog ng gising. Sa kabilang dako. Hindi kumukurap si Elias sa pagkakatitig sa taong madilaw na siyang may hawak ng lubid. Sa haligi nakasabit ang malalaking lubid kayat tila napakatibay ng pagkayari at napakalaki. Ang mga mahahalagang kasulatan naman pati na ang mga medalya. salaping pilak at relikya ay inilulan na sa isang kahang bakal. Ang mga naghanda sa almusal ay mga guro at mag-aaral.anya si Ibarra sa pagbaba sa hukay at huwag lalapit sa bato sapagkat maari siyang mamamatay. nakabaon sa lupa ang apat na haligi. Tiningnang mabuti ni Nor Juan kung paano itinataas at ibinababa ang batong malaki na siyang ilalapat sa ilalim sa pamamagitan ng pag-aayos ng kahit isang tao lamang. Ang lubid ay nakatali naman sa isang kalo na magtataas at magbaba ng batong . Sinabi ng taong madilaw kay Nor Juan na natutuhan niya ang paggawa ng makinarya kay Don Saturnino na nuno ni Don Crisistomo. Aito ay mayroong walang metro ang taas. Ito pa anya ay maraming nalalaman. Nakilala ni Ibarra si Elias na kaagad namang umalis. malakihan ang paghahanda ni Ibarra sa pagbabaon ng panulukangbato ng bahay-paaralan.

Hiningi ni Elias sa binata na ipaglihim nito ang pagbibigay niya ng babala sa kanya. Umano’y narinig ni Elias ang taong madilaw ng sinundang gabi nakikipag-usap sa di kilalang tao at sinabing "hindi kakanin ng isda ang isang ito (Ibarra) tulad ng ." pagdidiin pa ni Elias. dahil na rin sa kanyang balak na pagpapatayo ng paaralan." Batas ng buhay ang di pagkakasundo. si Elias ay nagbabayad lamang ng utang na loob sa kanya. Gusto ng alkalde na ipahuli ang nangasiwa sa pagpapagawa. si Ibarra ay nakitang nakatayo sa pagitan ng bumagsak na kalo at ng batongbuhay. Yaon daw ay isang masamang simula. ilang mayayamang bisita at Kapitan Tiyago para sa pasinaya. Lahat tayo’y may kalaban. kaagad na umuwi si Ibarra upang magpalit ng damit. Sa ukang ito ilalagay ang bumbong na tingga. Ang taong madilaw ay tinanghal na isang bangkay. Isa sa mga kaaway ni Ibarra ay ang taong madilaw. mula sa pinakadukha hanggang sa lalong mayaman at makapangyarihan. Ang mga kaaway ni Ibarra ay naglilipana sa halos lahat ng lugar. May uka sa gitna ang bato. Nagiba ang buong balangkas at umalumbukay ang makapal na alikabok. mga prayle. Pagdaka’y isa-isa ng bumaba ang kura. mga kawani. Isapa. Kabanata XXXIII Malayang Kaisipan Buod Panauhin ni Ibarra si Elias. Isa si Pilosopong Tasyo sa nakasaksi sa maganap na pangyayari. Pero. Nang mapawi ang usok. mula sa pinakamaliit na kulisap hanggang sa tao. nagtalumpati muna sa wikang Kastila ang alkalde. napilitan ding bumaba si Ibarra.ilalapat sa nakatayong bato sa ibaba. na walang iba kundi si Nor Juan. Ipinaliwanag din niya na dapat pa ring mag-ingat si Ibarra sapaglkat sa lahat ng dako ito ay mayruong kaaway. nakiusap si Iabarra na siya na ang bahala sa lahat. Hustong nasa ibaba ito. Bago simulan ang pagpapalitada. dahil sa kanyang mga ninuno at ama na nagkaroon don ng mga kagalit. Ito’y natabunan ng mga biga na nasa paanan ni Ibarra. nang bigla na lamang humalagpos ang lubid sa kalo. Dahil sa biro nio Kapitan Tiyago at amuki ng alkalde. Makaraang ipagtanong niya si Maria.

Ang sagot ni Elias ay: Napilitan akong maniwalang lubos sa Diyos sapagkat nawalan na ako ng tiwala sa Diyos. Ganadong kumain ang lahat ng makatanggap ng telegrama sina Kapitan Tiyago. mga prayle. siya’y kaagad na umalis." Ang ganitong natuklasan ni Elias ay kanyang ikinabahala sapagkat kahit na ipinagmamalaki ng taong madilaw ang kaalaman sa trabaho. kapitan ng bayan. maliban kay Ibarra. kawani at kaibigang dalaga ni Maria. Darating ang Kapitan Heneral at magiging panauhin ni Kapitan Tiyago sa kanyang bahay. Pero. Sa magkabilang panig naman nakaluklok sina Kapitan Tiyago. Ang hindi pag-imik ni Pari Salvi. Binanggit ni Ibarra na nanghihinayang sa pagkamatay ng taong dilaw sapagkat marami pa sanang mababatid 'buhat sa kanya. kung ito ay nakapagaral o hindi. Kabanata XXXIV Ang Pananghalian Buod Ang mga kilalang tao sa San Diego ay magkaharap na nanananghalian sa isang malaking hapag. ang hindi pagdating ni Padre Damaso. Nakaluklok sa magkabilang dulo ng mesa sina Ibarra at ang alkalde. kung ilang araw na mananatili ang Kapitan Heneral sapagkat ito umano ay mahilig sa bagay-bagay na kataka-taka. Hindi ito humingi ng mataas na sahod ng magprisinta kay Nor Juan. Kung saan napasuot ang usapan ng mga kumakain. Alam ni Elias na marami pa ang mga taong gustong kumausap kay Ibarra kaya nagpaalam na ito. Sinikap ni Ibarra na tuklasin ang tunay na pagkatao ni Elias. Subalit sa kamatayan ng Diyos ang humatol at naging hukom. nangako siyang anumang oras na kailangan siya ay babalik siya sapagkat mayroon pa siyang tinatanaw na utang na loob kay Ibarra. makikita ninyo.kanyang ama. Pero. kawalan ng kaalaman ng mga magbubukid ng kobyertos at kung anong kurso ang ipapakuha nila sa kanilang mga anak. Hindi nasasabi sa kable. Umiinit na ang usapan noon sapagkat nagsisimula ng ilagay ang . Lahat bumati sa kanya. Patapos na ang tanghalian nang dumating si Padre Damaso. Nasa bandang kanan ni Ibarra si Maria at nasa kaliwa naman ang eskribano. ikinatwiran ni Elias na maski na mabuhay ang taong madilaw inakala niyang matatakasan ang pag-uusig ng bulag na hukuman ng tao.

mga tsampan sa kopa. hindi sana nangyari ang gayon. Kabanata XXXV Mga Usap-usapan Buod Ang mga pangyayaring namagitan kina Ibarra at Padre Damaso ay madaling kumalat sa buong San Diego. Biglang dinaluhong niya si Pari Damaso at sasaksakin nito sa dibdib. Nagkakaisa ang lahat na kung naging matinpi si Ibarra. . Handa ang binata na dungisan ang kamay nito sa sinumang lumapas tangan sa kanyang ama. hindi matukoy kung sino ang may katwiran sa dalawa. Tanging si Kapitana Maria lamang at pumili kay Ibarra at sinabing karangalan niya ang magkaroon ng anak na magtatangol at mangangalaga sa sagradong alaala ng yumaong ama. Pero. Pero. Sumulak ang dugo ni Ibarra. Sinikap na ibahin nito ang usapan. Dahil sa maagap na pagsansala ng kanyang itinanggi at minamahal na si Maria. Ang ganito. Gulo ang isip ni Ibarra na umalis at iniwan ang mga kasalo sa pananghalian. Pero. Walang kibo na lamang si Ibarra. pero patuloy ang pari sa pagsasaring. Sa kabilang dako. pinigilan siya ni Maria. ikinatwiran ni Kapitan Martin na walang makapigil kay Ibarra sapagkat wala itong kinatatakutang awtoridad. Hindi naman maintindihan ng mga magsasaka ang kahulugan ng Pilibustero. Nanindigan naman ang kapitan ng bayan na wala silang magagawa sapagkat laging nasa katwiran ang mga prayle. Ipinapalagay naman ni Don Filipo na hinihintay daw ni Ibarra na tulungan siya sa taumbayan bilang pagtanaw ng utang na loob sa kabutihang nagawa niya at ng kanyang ama. hindi niya itiniloy ang balak na kitilan ng hininga si Padre Damaso. Sakmal naman ng matinding pagkatakot ang mga magsasaka na hindi matuloy ang pagpapatayo ng paaralan sapagkat bawa’t isa sa kanila ay naghahangad ng anak na makatapos ng pag-aaral. Kaya. May nagsabing hindi na matutuloy ang pagpapatayo ng simbahan sapagkat tinawag na pilibustero ng prayle si Ibarra. anang Don Filipo ay nangyayari sapagkat hindi nagkakaisa at watak-watak ang mga taumbayan samantalang ang mga prayle at mayayaman ay nagkakabuklod-buklod. nang ungkatin ni Pari Damaso ang tungklol sa pagkamatay ng ama ni Ibarrang may kasamang pag-aglahi. Sa mga usapan. karamihan naman sa mga babae ay takot na mawalay sa grasya ng simbahan. Nahalata ng alkalde na panay ang pasaring ni Pari Damaso kay Ibarra.

may kamag-anak si Padre Damaso sa nakatakdang dumating mula sa Europa at siyang inilalaan ng maging panibagong katipan ni Maria. Pati si Isabel ay nagalit at sinabihan ang Kapitan na ang pagpapalit ng katipan ay hindi parang nagpapalit lamang ng baro. Dahil kaibigan ni Kapitan Tiyago ang Arsobispo.Kabanata XXXVI Ang Unang Suliranin Buod Isang malaking gulo ang nangyayari sa bahay ni Tiyago dahil sa hindi inaasahang pagdating ng Kapitan-Heneral. Iminungkahi ni Tiya Isabel na sulatan ito. Pinatuloy na inaalo naman ni Tiya Isabel si Maria sa pagsasabing susulat sila sa Papa at magbibigay ng malaking limos. Inalo ni Kapitan Tiyago si Maria sa pagsasabing ang ina raw nito ay nakita lamang niyang umiyak nang ito’y naglilihi. Madali namang mapapatawad si Ibarra sapagkat nawalan lamang ng ulirat si Padre Damaso. anito. umiiyak at tinakpan ang mga taynga. pinagbawalan si Maria ng kanyang ama na makipag-usap kay Ibarra habang hindi pa inaalis ang eskomonyon sa binata. Si Andeng ay nagboluntaryong gagawa ng paraan para magkausap ang magkasintahan. Isa pa.000 sa binata ay huwag ng pabayaran kundi mawawala ang kanyan buhay at kaluluwa. Paano nga. Si Pari Sibyla ay nagsabi naman na huwag tanggapin si Ibarra sa kanyang tahanan at ang utang ni Kapitan Tiyago na P50. . Sindak ang mga kausap ni Kapitan lalo na si Maria na napailing lamang. sinabi ng Kapitan na mawawalang kabuluhan lamang sapagkat ang arsobispo ay isang prayle rin at walang ibang paunlakan kundi ang mga kapwa prayle. Nasa gayon silang pag-uusap nang bumalik si Kapitan Tiyago. Hinarap na niya ang paghahanda sa bahay. Si Maria ay panay ang pagtangis at hindi pinakikinggan ang payo ng kanyang ale at ni Andeng. Sinabi nito na inutusan siya ng pari na sirain ang kasunduan ng pag-iisang dibdib ng magkasintahan. Saglit na umalis si Kapitan Tiyago sapagkat pinapupunta ito sa kumbento. Pero. Pagkaraang pagsabihan ng Kapitan si Maria na tumigil na ito sa kangangalngal at baka mamugto ang mga mata.

Nasa ganito siyang kalagayan ng pumasok ang kanyang Tiya Isabel at sinabing gusto siyang makausap ng Kapitan-Heneral. ipinahanap niya kaagad si Ibarra. Samantala. Mabigat man sa loob ay unti-unti na siyang nag-ayos ng katawan. ipinapasok na ng kagawad ang mga reverencia na sina Pari Sibyla. Hindi matiis ni Pari Salvi na ipaalala sa Heneral na si Ibarra ay excomulgado. Kabanata XXXVII Ang Kapitan-Heneral Buod Pagkadating ng Kapitan-Heneral. maaring nautas na ni Ibarra si Padre Damaso. Sinabi ng Heneral na kailangang tumanggap ng gantimpala si Maria na kagyat namang tumutol. Napansin ng Heneral na medyo nabalisa si Maria. Ang paglabas ng binata sa simbahan ay ikinagalit ni Damaso. ipinahayag ng kagawad na dumating na si Ibarra at nakahanda na siyang humarap sa Heneral. kinausap muna niya ang binatang Taga-Maynila na nagkamaling lumabas habang nagsesermon sa misa si Padre Damaso. Namumutla at nginig ang buong katawan ng binata ng pumasok siyang kausapin ng Heneral. Kaya sinabi niyang nais itong makaharap bago umaalis patungong Espanya. Ngunit. Kung hindi dahil sa kanya. Napamaang ang mga reverencia at sabay sabay na nagpaalam. Smantala. Ang sumunod na nagbigay galang sa heneral ay sina kapitan tiyago at Maria. hindi siya pinapansin nito at sa halip sinabi ng Heneral na ipaabot kay Padre Damaso ang pangangamusta na gumaling ito kaagad.Pamaya-maya dumating na nga ang Kapitan-Heneral. Sinabi nina Pari Sybila at Pari Salvi na may sakit ang hinahanap. Si Maria naman ay tumakbo sa silid at nagdasal sa Mahal na Birhen. Ito ay tanda ng mabuting ugali ng Kapitan-Heneral. hinanap siya ng heneral. ng lumabas na ito. Pero. Pagkalabas ng binata. nakangiti na siya. Ang buong kabahayan ni Kapitan Tiyago ay nagsimula ng mapuno ng mga tao. Pari Salvi at iba pang mga prayle. Dahil hindi kasama si Padre Damaso. Pinapurihan ng Heneral si Maria dahil sa ginawa nito sa pananghalian. Nakasalubong nila ang pagpanaog ni Ibarra. Sinabi naman niya sa alkalde na samahan siya nito sa paglilibot. Mayroon siyang panahon basta sa katarungan. Pari Martin. Ngunit hindi . Yumuko ang mga ito at nagbigay galang sa Henera.

hindi binuksan ang pinto at sa halip ay si Sinang ang sumilip.sila nagkakibuan. Hindi na kailangan ito. Kabanata XXXVIII . sinabi ng Heneral kay Ibarra na puntahan na niya ang kanyang kasintahan at itagubilinang paparoonin sa kanya si kapitan tiyago. Huwag ding pakialaman si Ibarra. Kapagdaka. tinawag ng Heneral ang mga kagawad at sumunod ang alkalde. Tiniyak niya na kakausapin ang arsobispo tungkol sa pagkakaexcumulgado ni Ibarra. ani Ibarra sapagkat lahat daw ng mga Pilipino ay tinagubilin sa Heneral. Pagkakita ng Henaral kay Ibarra mabilis niya itong kinamayan at sinabing tama lang ang kanyang ginawa lalo na ang ginawang pagtatanggol sa ala-ala ng ama. Sinabihan ng Heneral ang alkalde na hindi na kailangang maulit pa ang naganap na pananghalian at ibigay ang lahat ng kaluwagan kay Ibarra sa pagsasakatuparan ng kanyang mga mabubuting layunin. Nagprisinta pa ang Heneral na maging ninong sa kasal.Ipinagugunita niya kay Ibarra na samahan siya sa pamamasyal. nagpamuni ng Heneral na matalino ang binata. lumitaw na nagkapalad si Ibarra na makatagpo ang pamilya ng kapitan Heneral noong siya nagpunta sa Madrid. Tinanong ng Heneral kung wala man lang liham na tagubiling dala si Ibarra para sa kanya. Samantala. Sa pagpapahayag ni Ibarra ng kanyang sariling pananaw sa buhay. Pinahalagahan ng Heneral ang paninindigan ni Ibarra sapagkat inaakala niyang higit nga niyang kilala ang Pilipinas kaysa sa kanya. sinasabi ni Ibarra na higit na matamis ang mamuhay sa bayang sinilangan at pinamuhayan din ng mga magulang nito. Mata lamang ang nag-usap. Sinabi ni Sinang na isulat na lamang ni Ibarra ang sasabihin sapagkat papunta sila sa dulaan. Nagtaka si Ibarra. Tumango si Ibarra at umalis na. mariing pautos pa ng Heneral. Nang maalala niya si Maria. Pero. Tumango ang Alkalde sa tinuran ng Heneral. Nangako siyang pangangalagaan din ang kaligtasan ni Ibarra. kaagad na hinanap ni Ibarra sa Maria. Inamuki niya itong ipagbili ang lahat lahat na ariarian at sumama na sa kanya sa Espanya sapagkat hindi nababagay ang kanyang kaisipan sa Pilipinas. Sa pagkukuwento. Pero. Kumatok siya sa silid ni Maria sapagkat naririnig niya ang boses nito. Nang dumating si tiyago kaagad na binati siya ng Heneral dahil sa pagkakaroon ng kapuri-puring anak at marangal na manunungangin.

mas gusto ni Ibarra na manatili na lamang sa tahanan ni Kapitan Tiyago upang makasama niya si Maria. Kasamang naglalakad ni Kapitan Heneral ang mga kagawad. San Diego De Alcala at ang pinakahuli ay ang Mahal na Birhen. Ang mga agwasil at tinitini naman ay may dalang mga pamalo upang gamitin sa sinumang maniksik o humiwalay sa hanay. ang alperes at si Ibarra at patungo sa bahay ng kapitan. Saglot na naputol ang pagmuni-muni ni Ibarra nang palalahanan siya ng kaptian Heneral tungkol sa imbitasyon nitong makasalo sa pagkain upang pag-usapan ang pagkawala nina Basilio at Crispin. Pagkatapos na bumigkas ng papuri ang bata sa wikang Latin. Kastila at Tagalog ay pinagpatuloy ang prusisyon hanggang sa mapatapat sa bahay ni Kapitan Tiyago. nakabotang pangabayo. Mayroon din silang kasama na namimigay ng libreng kandila para gamiting pang-ilaw sa prusisyon. ang alkalde. Kung napatigil si Padre Salvi sa ganda ng tinig ni Maria Clara. Higit na nakadama ng kalungkutan si Ibarra. Sumunod si San Francisco. Ang karo ni San Diego ay hinihila ng anim na Hermano Tercero. Nangunguna sa prusisyon ang taltong sakristan na may hawak na mga seryales na pilak. mag-aaral at mga batang may dala-dalang parol na papel. Inihinto ang mga karo at andas ng mga santo sa tapat ng kubol sa pagdadarausan ng loa. Kasunod nila ang mga guro. Santa Maria Magdalena. Ang mga santong pinuprusisyon ay pinangungunahan ni San Juan Bautista. Ang mga binata na halos lahat ay mayroong dalang sinding parol. Mula sa tabing may isang batang lalaking may pakpak. Nagpatayo ang kapitan ng isang kubol sa harap ng kanyang bahay upang pagdausan ng pagbigkas ng tulang papuri o loa sa pintakasi ng bayan. Ang lahat ay natigilan sa magandang pagawit ni Maria Claria ng Ave Maria ni Gounod sa saliw ng kanyang sariling piyano. Kabanata XXXIX Si Donya Consolacion . si Kapitan Tiyago. Kung hindi lamang sa imbitasyon ng Kapitan Heneral. nakabanda at may bigkis ang lumabas. Nadarama niya ang mensahe ng tinig ng kasiphayuan ng kasintahan.Buod Ang Prusisyon Ang nakakatulig na paputok at sunod-sunod na pagdupikal ng mga batingaw ay nagbabadyang inilabas na ang prusisyon.

Nang araw ngang iyon. Pero. hindi sumunod si Sisa. bago dumaan ang prusisyon. Ang kanya namang amoy katulad ng kalaguyo ng mga guwardiya sibil. isa na siyang baliw. Ang awit ay tumalab sa damdamin ng Donya at nakapagsalita ng Tagalog. Pero. Palibhasa. Napansin ng Donya ang pagkamaang ng kawal. Nang umagang iyon. Isa pa hindi matino ang isip. para sa sarili ni Donya Consolacion siya ay higit pa ngang maganda kaysa kay Maria Clara. ipinasara niya sa bantay ang lahat ng mga bintana at nagpasindi pa ng ilaw. sa wikang kastila ang utos ng Donya. Dahil dito. pinalo niya ito sa binti at paa. Nabuwal si Sisa at nagisi ang manipis nitong damit kasabay ng paglabas ng dugo mula sa nabakbak na sugat. Napamaang ang sundalo. Nasisiyahan ang Donya sa gayong tanawin. Pinapaakyat ng Donya si Sisa upang pakantahin. hindi ito maunawaan ni Sisa. ang asawa na alperes at paraluman ng mga guwardiya sibil ay hindi nakapagsimba. Habang nagiisip ang Donya narinig niyang umaawit si Sisa na dalawang araw ng nakukulong sa kwartel. Pinakandado niyang mabuti pati pintuan. Ikinahihiya ng alperes ang katawa-tawang pagdadamit nito. inutusan ng Donya ang sundalo na sabihin kay Sisa ang gusto nitong mangyari. Ang kanyang galit ay naibunton niya kay Sisa. Paano hindi siya pinayagang lumabas ng kanyang asawa.Buod Kahit na napatapat ang prusisyon sa bahay ni Donya Consolacion ay pinid na pinid. Inutusan din nitong huwag magpapasok maski sinuman. Kumanta si Sisa ng Kundiman ng Gabi. hindi niya sukat akalain na marunong ng Tagalog ang Donya. kaya galit na pinaalis ito. Suklam na suklam ang Donya at iniisip kung paano makapaghiganti. Kinuha ng Donya ang latigo ng alperes at muling inutos na kumanta si Sisa. Binalingan ng Donya si Sisa at sa pilipit na pangangastila ay inutusan itong magbaile o sumayaw. Ang pagdili-dili niya ay nakapagbigay sa kanyang ng ibayong ngitngit.’ Ang ipinagpuputok pa ng damdamin ng Donya bukod sa siya ay hindi pinayagang lumabas ng bahay ay ang pangyayaring sobra kung alipustain at murahin siya ng alperes. Nang hindi sumunod si Sisa. Hindi napansin ng Donya ang pagdating ng alperes na pasikad na binuksan ang .

sinagilahan ito ng pangangatal ng katawan sa galit at namutla. Pagkakita ng alperes kay Sisa. Ang dahilan si Sisa ay nakatakdang ihatid sa tahanan ni Ibarra kinabukasan din. Siya ay dating labandera lamang ng mga sundalo na mapangasawa niya ang alperes na nuon ay isa lamang kabo. kung magkaroon man ng kagaspangan ng ugali si Donya Consolacion yaon ay bunga ng kanyang kawalan ng sapat na edukasyon. Danga’t nalamang hindi tinanggap ng alkalde ang pagbibitiw nito. pero hindi ito pinansin ni Ibarra. Nagsimula na ang palabas sa pamamagitan ng tambalang tinig nina Chananay at Marianito ng ‘Crispino dela Comare’. Tumindig si Pari Salvi o ang Kura at hiniling kay Don Filipo na . Sa kabilang dako. Isa-isa silang inihatid sa upuan ng tiniente. Malugod na binati niya ang kasintahan at ang mga kasama nito. Kailangang gamutin din ang mga sugat nito. Tinanong pa niya ang alperes kung bakit hindi man lang daw bumati ito sa kanya. Pilit siyang nagaastang may pinag-aralan. Kausap ng Tiniente si Pilosopong Tasyo at nakasentro ang kanilang pag-uusap na nagbibitaw na ang Don sa kanyang tungkulin. Ang huling pailaw ay parang bulkan habang ang daan ay naliliwanagan ng ‘luces de Bengala’ na siyang nagsisilbing ilaw sa mga taong naglalakad patungo sa liwasang bayan. Ngunit. Ito ang dahilan kung may plastik na pag-uugali. Kabanata XL Ang Karapatan at Lakas Buod Mag-iikasampu na ng gabi ng paisa-isang sindihan ang mga kuwitis. marunong ng kastila at may ugaling Europeo. Bumalasik ang kanyang mukha.nakasarang pintuan. Hindi sumagot ang alperes. Malaki ang entabladong pagdarausan ng dula. Saglit naputol ang pag-uusap ng dalawa ng dumating si Maria Clara kasama ang mga kaibigan. Umugong ang bulungan. Kasunod nilang dumating ang kura at ilang kastila. Taposna na ang unang bahagi ng dula nang pumasok si Ibarra. parang walang anuman ito sa Donya. Ang pansin ng lahat ay nasa entablado maliban kay Pari Salvi na walang kurap na nakatitig kay Maria Clara. Inutusan niya ang bantay na bigyan ng damit at pagkain si Sisa. Ang nangasiwa sa palabas ay ang Tinienti Mayor na si Don Filipo sapagkat ang Kapitan ay nasa sugalan. bigyan ng magandang higaan at huwag lalapastanganin.

hindi pinagbigyan ang kahilingan ng mga sibil at natapos na ang dula. Ngunit. hindi siya pinansin. Dumating din ang kanyang utusan na nagbalita rin tungkol sa nangyaring kaguluhan. Kaagad na hinanap niya si Maria. nakita niya ang buong pangyayari sa liwasan. Pinigilan siya ni Sinang subalit nangako si Ibarra na babalik na lamang siya. Binubulyawan siya ng mga kastila. Kaya kay Ibarra siys nakiusap. Ngunit. nang lumapit ang dalawang sibil kay Don Filipo at ipinatitigil ang palabas dahil hindi raw makatulog sa ingay ang alperes at si Donya Consolacion. May ilang tao na lumapit kay Ibarra at sinabing huwag pansinin ang paglisan ng kura. Pero. naitanong ni Ibarra na sila ay nasa panahon pa ng edad Media. Walang tigil naman sa kauusal ng letania sa latin si Tiya Isabel. Papalabas na si Yeyeng upang sumayaw. pangko ni Ibarra at nawala sila sa kadiliman. Pero. Bigla na lamang nakita ni Pari Salvi sa kanyang pangitain na si Mari Clara ay walang malay-tao. Ang mga sibil na inihatid ng mga kuwaddrilyero sa tribunal ay pinagbabato ng mga tao. Napilitan umalis ang Kura at ang mga kasama nito. Kumapit na sa bisig ni Ibarra ang mga nasindak na dalaga. Mula naman sa kinaroroonan ni Pari Salvi. anang Don hindi siya natatakot sa gagawin ng kura sapagkat maghapong kau-kausap ng Kapitan Heneral at ng Alkalde ng lalawigan si Ibarra. Mabilis na tinungo niya ang bahay ni Kapitan . May mga pulutong ng mga kalalakihan na nagbabalak ng masama sa mga sibil. pero hindi niya alumana. Pero. Isa pa.paalisin si Ibarra. Isa-isa ng nagsialisan ang mga tao. Kaya. Nilapitan ni Ibarra ang mga dalaga at nagpaalam na ilang sandali siyang mawawala sapagkat mayroong nalimutang tipanan. May dalawang sibil na hinagad ang mga musikero upang pigilin ang palabas pero ang mga ito ay nahuli ng mga kuwadrilyero na katulong ni Don Filipo. pinakiusapan sila ni Don Filipo na huwag ng palalain pa ang pangyayari. Pinakiusap ni Ibarra si Elias na puntahan ang mga kalalakihang nagbabalak ng masama. wala ng tao. Ngunit. bigla na lang nagkagulo. Tiyempo namang nakabalik na si Ibarra. Dahil dito. hindi sumunod ang Don at sinabing hindi niya magagawa ang gayon sapagkat nag-abuloy ng malaki si Ibarra. wala itong dapat ipangamba. Napahinuhod naman ng piloto ang mga lalaki na huwag ng ituloy ang kanilang mga binabalak. sapagkat ang mga ito ang nagsasabing si Ibarra ay eskumulgaldo. Sinabi ng binata na wala siyang magagawa. Halos nagkandahulog siyang bumaba sa kumbento at nagtuloy sa liwasan.

dahil ipinasya na niyang manatili sa Pilipinas. Ang kastilang ito ay Tiburcio de Espanada na may 35 taong gulang. Tiburcio de Espadana. Isa siyang social climber at ibig na mapabilang sa mataas na antas ng lipunan. Napagdesisyonan na parehong bigyan ng limos ang dalawang ito upang gumaling kaagad ang karamdaman ni Maria. Kabanata XLII Ang Mag-asawang De Espadaña Buod Malungkot sa bahay ni Kapitan Tiyago sapagkat may sakit si Maria. Pagkatapos na maipakilala ni Victorina si Linares. Kaya. sinamahan sila ni Tiyago sa kani-kanilang silid. na inaanak ng kamag-anak ni Pari Damaso at tanging kalihim ng lahat ng ministro sa Espanya. aakalain na si Donya Victorina ay isang Orofea. Nalagay siya sa pangangailangan na kailangang makapangasawa siya ng dayuhan. Nais malaman ni Tiyago kung alin sa dalawang ito ang higit na mapaghimala. Sa barko dumanas siya ng katakot-takot na pagkahilo at nabalian pa ng paa. Eksaktong 15 araw siya sa . ngunit mukha pang matanda kay Donya Victorina. Nahihiya na siyang magbalik sa Espanya. Nakarating siya sa Pilipinas sakay ng barkong Salvadora. Napilitan siyang masiyahan sa isang maralitang Kastila na taga-Espanya itinaboy ng bayang Extremadura at ipinadpad ng kapalaran sa Pilipinas. Ang dumating ay sina Dr. pero ipinamimiltang siya ay 32 taong gulang lamang. Inaasahan ni Tiyago ang mga dumating na panauhin. hindi siya nagpasilo sa mga lalaking Pilipino at ang pinangarap niyang mapangasawa ay isang dayuhan. Bumalik na sa kumbento si Pari Salvi. Sa biglang tingin. Sa nakapinid na durungawan nabanaagan niya ang mga anino nina Maria Clara at Tiya Isabel. o ang krus sa Matahong na nagpapawis. ang krus sa Tunasan na lumaki. Natigil ang pag-uusap ng magpinsan nang mayroong tumigil sa harap ng bahay. Pinag-uusapan ng magpinsang Tiya Isabel at Kapitan Tiyago kung alin ang mabuting bigyan ng limos.Tiyago. Ligtas sa kapahamakan si Maria. Ang pagkabahala sa dibdib ng pari ay unti-unting nawala. ang bitag na inihanda niya ay walang nasilo. Siya ay isang ginang na may edad na 45. Nuong bata at dalaga pa siya at kapani-paniwalang maganda ito. Ngunit.

nilalabnot niya ang pustiso ng asawa at kung minsan nama’y hindi niya ipinapahintulutan lumabas ng bahay. Binihisan din niya ng husto ang asawa para magmukhang kagalang-galang. Ang Donya ay nagsimulang maging ilusyunada bilang isang Orofea. Babalik na sana siya sa pamamalimos sa mga kakilala’t kababayan subalit napangasawa nga niya si Donya Victorina. Pagkakasal. pero dahil sa gipit na gipit na siya. Ayaw sana niyang sumunod dahil nahihya siya. kahit na ano ang gawin ng Donya hindi ito nakakarinigan ng reklamo." Ang ginawa niya ay nagpatingin sa mga hilot at manggagamot. Nagpusod-Espanyola at naglagay ng mga palamuti sa katawan. Dumaan ang tatlong buwan. Siya ay dating nagtatrabaho sa pagamutan ng San Carlos bilang tagapagbaga ng mga painitan at tagapaspas ng alikabok sa mga mesa at upuan pero wala talagang kaalam-alam sa panggagamot. umaasa siya na tuloy-tuloy na ang kanyang pagyaman. kapag nagagalit ang Donya. Sapagkat hindi naman siya nag-aral pinayuhan siya ng mga kababayan na humanap nang magandang kapalaran sa mga lalawigan at magpanggap na isang mediko na ang tanging puhunan ay ang pagiging kastila. wala siyang mapagpipilian kundi sumunod sa payo. Ipinamalita niyang siya ay naglilihi at sa Espanya manganganak sapagkat ayaw ipanganak ang anak na tatawaging rebolusyunario. Ilang araw ang nagtagal bumili ng aranya at karomata si Donya Victorina at matutuling kabayo mula sa Albay at Batangas para sa gamit nilang mag-asawa. Dahil siguro nadisperada ang Donya sa hindi pagkakaroon ng anak. sinamantala niya ng husto ang pagtitiwala ng mga Indio. lumipat sila sa Santa Ana at dito idinaos ang kanilang pulut-gata. Ngunit. kayat nakalimbag sa mga tarheta nito ang Victorina delos Reyes de Espanada. Ilang buwan ang lumipas. nagsumbong ang mga tunay na mediko sa Protomediko de Manila na siya ay pekeng doktor. Ang kanyang pangalan ay dinagdag din ng de. Lumalaon pataas ng pataas. ngunit wala ring nangyari. Sa una mabana ang singil.bansa nang matanggap siya sa trabaho dahil sa tulong ng mga kababayang Kastila. Nawalan na siya ng pasyente. Hindi siya nagkaanak. ang inaasahang pagbubuntis ng Donya ay naunsyami kayat wala siyang magawa kundi ang manatili sa "lupaing ito ng mga salvaje. Dahil dito. Parang maamong kordero ang Don. . naibunton niya ang kanyang ngitngit sa asawa nito.

Naisip din ng Donya na kumuha ng tagapangasiwang kastila sa kanyang mga ari-arian sapagkat hindi niya pinagkakatiwalaan ang mga Pilipino. sa gastos ng Donya. Nasa tabi ang dalawang kaibiganng babae at si Andeng na may hawak ng punpon ng azucena. *** Samantala sila ay nagmimiryenda ay dumating si Pari Salvi. Ngunit. Ipinakaon naman ng Don ang pamangkin si Linares na nag-aaral ng pagkamananggol. naisip ng Donya na ang asawa ay dapat na maglagay ng titulong medicina at cirugia. wala siyang magawa at sumunod na lamang sa Donya. Jarabe . Naitanong naman ni Linares kay Pari Salvi kung saan si Padre Damaso. dahil sa wala na siyang magawa sinabi na lamang na nanghinayang siya at hindi kaagad nagkasakit si Mari disin sanay’y nakadaupang palad nila ang Henerl. tiningnan ang dila at sinabing may sakit ito. Nagpaukit sa marmol ang Donya ng karatulang may nakasulat na:DOCTOR DE ESPADAÑA. ESPECIALISTA EN TODA CLASE DE ENFERMEDADES at ito ay ikinabit sa kanyang bahay. Pinulsuhan ng Don si Maria. Tunay na amini’t hindi. Pero. Dati ng kakilala ng magasawa ang pari. namangha ang Donya nang sabihin ni Tiyago na kadadalaw lamang ng Kapitan – Heneral sa kanilang tahanan. Halos hindi makapaniwala ang Donya. Ang ulo ni Maria ay may taling panyo na basa ng agua colonia at nakakumot ng puti. Gayunpaman. ngunit mapapagaling. Nang matapos ang kanilang pag-uusap. kaya si Linares na lamang ang kanilang ipinakilala. Kaagad sinabakan na ni Donya Victorina ang pamimintas sa mga tag-lalawigan at pinangalandakan na kaututang dila nila ang alkalde at ng iba pang nasa mataas na poder sa estado. Sinabi ni Salvi na dadalaw ito kay Maria kaya napanatag ang loob ni Linares. sapagakat may dala itong sulat-tagubilin para rito. siya ay Ander de Saya.Isang araw. Tumutol ang Don sapagakat pamemeke na naman ang gagawin niyang panggagamot. pinuntahan nila si Maria na noon ay nakahiga sa isang kamagong na nakaukurtinahan ng husi at pinya. Ang iniresetang gamot niya ay: Sa Umaga ay liquen at gatas.

Ibinigay ni Linares ang sulat sa pari na binasa naman niya. siya ay putlain mabuway kung lumakad."Nagtaka si Maria sa nakitang anyo ng pari. Nang kumalma na ang damdamin ng pari. na hinihingi umano ng payo tungkol sa pagkamatay ng kanyang kapatid. Kabanata XLIV . Lumitaw na si Linares ay nangangailangan ng trabho at mapapangasawa. Ayon kay Damaso madali niyang maihanap ng trabaho ang binata sapagkat ito ay tinanggap na abogado sa Universidad Central. Umalis na bumubulong-bulong si Lucas. Naiwan si Pari Salvi na malungkot at nagmumuni-muni. Dahil dito. Saglit nanautol ang walang kurap na pagkakatitig ni Linarez sa magandang mukha ni Maria nang sabihin ni Pari Salvi na dumating na si Pari Damaso. pilit na nagpapatulo siya ng luha nan isalysay niya ang pakikipagkita niya kay Ibarra at binigyan lamang ng P500. hindi ka mamamatay. Ang pari ay kagagaling lamang niya sa sakit. Ang una niyang ginawa ay dumalaw nga kay Maria Clara. Kabanata XLIII Mga Balak o Panukala Buod Tuloy-tuloy si Padre Damaso sa kamang kinahihigan ni Maria at luhaang sisnabi sa "Anak ko. Sinabi ni Linares na siya ay anaanak ng bayaw ni Damaso na si Carlicos. ipinakilala ni Donya Victorina si Linares. Nagalit ang pari sa kadramahan ni Lucas. Sinamantala ito ng Donya at ipinakilala si Linarez na nabigla sapagkat nakatoun ang kanyang mga mata at isip kay Maria na lubhang nagagandahan.00 para sa pagkamatay ng kanyang kapatid. Tungkol naman sa pag-aasawa. Ang mga nakakakilala sa prayle ay halos hindi rin makapaniwala na ang paring may magaspang na ugali at matipunong anyo ay mayroon palang gayong kalambot na damdamin ng pari. kaya pinagtabuyan niya ito at pasalamat siya’t hindi siya ipinabilanggo ni Ibarra. nasabi ng lahat na talagang mahal na mahal ng pari ang inaanak na si Maria. payat at hindi masalita. Nagitla na lamang siya nang batiin ni Lucas. Nagdrama ng husto si Lucas. Tumindig si Pari Damaso at nagpunta sa silong ng balag sa ilalim ng balkkonahe at umiyak na parang batang ibunulalas ang lahat ng sama ng loob.de altea at dalawang pildoras de Cinaglosa. sinabi ni Damaso na kakauapin nila si Tiyago.

Sa kasiyahan ni Donya Victorina hindi niya nilabnot ang pustiso ng asawa.pinainom ni Sinang si Maria ng isang pildoras na mula sa bumbong na kristal at bilin ng doktor ay itigil ito kaag nakakaramdam siya ng pamimingi. Isang hapon napag-usapan ang nakatakdang pag lipat ng parokya ni Pari Damaso sa Tayabas. Pero. Hindi umimik ang pari at sa halip ay tinagubilinan niya si Kapitan Tiyago na ipahanda kay Tiya Isabel si Maria sa isang pangungumpisal muli sa gabing iyon at bibigyan nniya ng viatico kinabukasan upang tuloy-tuloy na ang kanyang paggaling. Sinabi ni Kapitan Tiyago na ang ganitong pagkakalayo ng pari ay labis na daramdamin ni Maria sapagkat para na rin niya itong ama. Si Tiyago naman ay nagpamisa at nangako na magbibigay ng tungkod na ginto sa Birhen ng Antipolo. Takang-taka naman si Don Tiburcio sa naging epekto ng gamot na inireseta niya sa dalaga. na si Don Tiburcio ang nakapagpagaling kay Maria.Pagsusuri sa Budhi Buod Nabinat si Maria pagkatapos na makapagkumpisal. Itinanong ni Maria kay Silang kung hindi sumulat si Ibrra. Unti-unti namang bumaba ang lagnat ni Maria. Samantala. Saglit na natigil ang kanilang pag\uusap sapagkat siyang pagpasok ni Tiya Isabel upang ihanda muli si Maria na sulatan niya si Ibarra at sabihing limutin . Sa kanyang pagkahibang walang sinasabing pangalan kundi ang pangalan ng kanyang inang hindi man lamang nakikilala. nabanas ang Donya at iminungkahi niya kay Pari Salvi na gamutin ng kanyang kumpisal Si Donya Consulation na asawa ng alperes. Sinabi naman ng kura na mabuti nga ang di pag papahintulot ng kapitan na mag kausap ang anak at si Ibarra. Ipinaliwanag din niya na ang pagkakasakit ng dalaga ay bunga ng mga pangyayari noong pista. Dahil dito. tinutulan ng Donya ang ganitong pananaw ng dalaga sapagkat matibay ang kanyang paniniwala. Sumagot si sinang na abala si Ibarra sa pag-aasikaso na mapatawad ng arsobispo ang kanyang ekskumunyon. Hindi pinansin ni Pari Salvi ang Donya at sa halip sinabi niya na malaki raw ang nagawa ng pangungumpisal sapagkat daig ng isang malinis na budhi ang lahat namga gamot na gaya ng pinatutunayan na ng maraming pagkakaton.Siya ay binabantayang mabuti ng kanyang mga kaibigang dalaga.

Katunayan. ayon Kay matandang Pablo siya ang naaawa Kay Elias. Umiilig lamang ang matanda sa kahilingan ni Elias at sinabing wala siyang dahilan para magpanibagong buhay sa ibang lupain. Kabanata XLV Ang mga Pinag-uusig Buod Nagpunta sa Kagubatan si Elias at hinanap si Kapitan Pablo.na niya ito. Binigyang diin ni Elias na magturingan na lamang silang dalawa bilang mag-ama yayamang pareho na silang nag-iisa sa buhay. nagsiyasat ang dalawa niyang anak na lalaki. si Maria naman ay nag-iisip ng mga kasalanan. Kayat na nagkilala silang dalawa. Ang kanyang anak na dalaga ay pinagsamantalahan at inilugso ang kapurihan ng isang alagad ng simbahan. dugo at kamatayan ang isinisigaw ng kanyang budhi dahil sa kaapihang kanyang natamo. siya ay isang duwag ngunit. Nag makita ni Elias ang Matandang Pablo natatalian ang ulo ng isang bigkis na kayong may bahid ng dugo. pinaghanap siya nito sa kabundukan ng dalawang lalawigan. Siya ay sinamahan ng isang lalaki sa yungib na tila nasa ilalim ng lupa. Subalit. . May anim na buwan na nang huli silang magkita. ito ay namumutla at nakapangagat labi. tila ba binabasa ang nasa isip ng dalaga. May 15 araw na araw na naibalita kay Elias ang sinapit ni Kapitan Pablo. Pero. Pagkaraan ay nagtulos ng isang malaking kandila sa harap ng altar ng mahal na Birhen. Si Elias ay malakas samantalang ang matanda ay sugatan at lugami sa hirap ng katawan at kalooban. ngayon nagkapalit sila ng puwesto. yaman din lamang daw walang nangyari sa kanyang paghahanap sa angkang nagpahamak sa kanyang pamilya. Sa malas. Karumal-dumal ang sinapit ng kanyang mga anak kaya ganito na lamang ang kanyang pagpupuyos. Nuon anya. siya ang kinumpisalan na di nagtamo nag patawad. Nagtagal ang kumpisalan sa gabing iyon. kunot ang nuo at pawisan. Dahil dito. Di nakapag tanong si Sinang dahil nagsisimula na si Tiya Isabel. Binasa ni Tiya Isabel ang sampung utos. Noon. Napansin ni Tiya Isabel na sa halip na makinig ang pari sa sinasabin ni Maria. Ipinaliwanag ni Elias sa Kapitan na nais niya itong isama sa lupain ng mga dibinyagan upang doon na manirahan nang payapa kahit na malayo sa sibilisasyon. Kailangan niyang maipaghiganti ang kalupitang sinapit o pagkamatay ng kanyang dalawang anak na lalaki at isang babae sa kamay ng mga buhong. At ngayon nga ay kanyang natagpuan. Nung lumabas ng silid si Pari Salvi.

ipinangako ni Elias na malalaman ni Kapitan Pablo ang magiging resulta ng kanyang lakad o pakikipag-usap sa binata (si Ibarra ) sa loob ng apat na araw. isa lamang malaking kasinungalingan.nagkaroon ng nakawan sa kumbento at ang isa niyang anak ay sinuplong. wala ng nalalabi sa kanya kundi bababa ng bayan upang maghimasik at makapaghiganti. Dahil dito. Pero. Ipinahayag ni Elias Kay Matandang Pablo na siya ay nagkapalad na makilala at makatulong sa isang binatang mayaman. Ang anak niyang ito ay ibinitin sa kanyang buhok at narinig niya ang sigaw. matapat. Ito ay pinahirapan din hanggang sa magpatiwakal na lamang. Ang mga ito ang bumubuo sa kanyang pangkat na pinamumunuan. Kabanata XLVI . Ang kurang nagparatang ay inilipat sa ibang lugar. ang paglimot ay lubhang napakahirap. maraming kaibigan sa Madrid kabilang na ang Kapitan-Heneral. Nangako ang matanda na hindi rin siya susugat sa sinumang walang kasalanan tulad ng ginawa nitong pagkakasakit na naging sanhi ng kanyang pagkakasugat at huwag lamang ang isang kuwadrilyong tumutupad lang naman ng kanyang tungkulin. daing at pagtawag sa kanya. pero siya ay nasanay sa buhay na tahimik ay naging duwag at hindi nagkaroon ng lakas ng loob na pumatay o magpakamatay. marami siyang kaanib na kapwa rin pinag-uusig ng awtoridad. Ang isa naman niyang anak ay hindi duwag at pingambahan na siya ay maghihiganti dahil sa sinapit ng dalawamg kapatid. Ngayon. At sila ay naghihintay lamang na tamang tiyempo at araw upang lumusob. Ang paratang na pagnanakaw sa kanyang anak ay di napatunayan.Pero ang kanyang anak ay namatay sa sobrang pahirap na dinanas. tiniyak ni Elias sa matanda na makakatulong daw ang binatang ito sa kanilang pagnasang maipaabot sa heneral ang mga hinaing ng bayan. may maasahan at makakapagtamo sila ng katarungan at kung hindi naman. Kapag pumayag ang binata. Naunawaan ni Elias ang paninindigan ni kapitan Pablo. para sa kapitan. kinalimutan niya ang paghihiganti. Ito ay hinuli ng mga awtoridad dahil nakalimutan lamang niyang magdala ng sedula. Hindi naman siya nag-iisa. may pinag-aralan at nag-iisang anak ng isang taong marangal na hinamak din ng isang pari. Kaya ang ganang kay Elias ay napakadali sapagkat siya ay bata pa. si Elias ang unang kasama niyang maghahadog ng buhay. hindi namatayan ng mga anak at hindi nawawalan ng pag-asa. Tumango ang matanda. siya man daw ay tulad nito na sa pangambang makasugat nang walang kinalaman. Bilang pagbibigay diin. Sa mga tauhan ng kapitan ang kakatagpuin niya sa may baybayin ng San Diego at sasabihin niya ang sagot.

Kalapit ito ng isang may kalakihan ding lugar na kinaroroonan ng mga tahur. madali niyang . gamit na maliliit sa bahay. Gayunman. ang mga tahur at sentensyador. Nagkaroon muna ng batian tungkol sa pagkakasakit ni Maria Clara. Dito dinaraos ang mga sultada. Nakahanay naman sa magkabilang daraanan na mga tao ang mga tindera na nagtitinda ng kung anu-ano na katulad ng pagkain. Dahil dito. Makikita sa lugar na ito ang mga taong may matataas na tungkulin. ang dalawang binatang magkapatid na sina Tarsilo at Bruno ay naiinggit sa mga pumupusta. Nagtanong si Kapitan Basilio tungkol sa manok na isasabong ni Kapitan Tiyago samantalang papasok ito sa sabungan na kasunod ang dalawang alalay o utusan na may dalang isang lasak na manok at isang malaking putting tinali. Ayaw ng nakatatanda. Parang apoy na kumalat ang paglalaban. Ito ay nahahati sa tatlong bahagi. mayayaman. Bulik naman ang manok ni Kapitan Basilio. Ang tawag sa lugar na ito ay ulutan. hindi niya mapapautang ang mga ito ng perang hindi niya pag-aari.Buod Ang Sabungan Katulad din ng iba pang bayan ng Pilipinas. Tinanong ni Lucas ang magkapitd kung payag na sila sa kondisyong kanyang ibinigay. pagkaraan nagkasundo ang dalawa na paglabanin ang bulik at ang lasak sa pustang P 3. magtatari at mga sobra ang hilig sa sabong. may sabungan din sa San Diego. Sina Bruno at Tarsilo ay may masaklap na karanasan sa mga sibil. anya ay kay Don Cisostomo Ibarra. Nasa loob ng sabungan sina Kapitan Pablo. ang kanilang ama ay pinatay sa palo ng mga ito. Lumilitaw na dehado ang pula at llamado naman ang puti. Sila ay matamang pinagmamasdan ni Lucas.Pamayamaya ay lumapit ang pinakabata sa dalawa kay Lucas at nakiusap na pautangin ito ng pera para may maipusta. kung papayag sila sa kanilang amuki. Ang Pera. Habang hindi magkamayaw sa pagpusta ang ilang sabungero sa gagawing pagsusultada. Nagkaroon ng pustahan ang mga sabungero. sinabi ni Lucas na kahit kilala man niya ang magkapatid na ayaw ipaghiganti ang pagkamatay ng kanilang ama. Ang ikatlong bahagi naman ng sabungan ay tinatawag na ruweda. May pasukan ito sa pinto na binabantayan ng isang babaeng naniningil ng bayad sa pagpasok. sigarilyo at iba pa.000. Dito nagpapalipat-lipat nang mabilis ang kuwarta sa kamay ng mga tao at pakikipagsunduan. Kapitan Basilio at Lucas.

00 sa kasunduang sasama sila sa pagsalakay sa kuwartel. Kabanata XLVII Ang Dalawang Senyora Buod Habang nakikipaglaban ang lasak ni Kapitan Tiyago. Kapag sila ay nakapagsama pa. Sila ay binigyan ng tigP30. walang salapi at mahihina at kung sakali ay malapit lamang ang bundok. Ikinatwiran ng dalawa. na kundi lamang sa kanilang kapatid na babae ay matagal na siguro silang nabitay. Pero matindi ang sa puti. hindi sila nabigo. Naisip nilang pumusta sa sususnod na laban. Pero.Tinagubilinan ni Lucas ang magkapatid na kinabukasan ay darating ang mga sandatang padala ni Ibarra. tig-sasampu uli sa bawat maisama nila. magkaakbay naman na namamasyal sina Donya Victorina at Don Tiburcio upang malasin ang bahay ng mga . Ito lamang at naghiwalay na silang tatlo. Hiyawang umaatikabo ang sumunod. na ilang sandali lang ay kapwa sugatan. May tarak ito sa dibdib samantalang ang sa pula naman ay sa pakpak lamang. Nanghinayang sina Tarsilo at Bruno at hindi sila nakapusta disin sana’y nanalo ng tig-P100 bawat isa. Nakalimutan ng magkapatid ang tungkol sa kanilang kapatid na babae. Ang nanalo sa labanan ay ang pula. Kaagad na tinanggap ang perang hinihingi nila. Kapag nagtagumpay sila sa gagawing pagsalakay. Sa ikawalo naman ng gabi sa makalawa ay kailangan magtungo sila sa libingan upang tumanggap ng utos. Tiyempo namang ang isusunod na paglalabanin ay ang bulik ni Kapitan Basilio at ang lasak ni Kapitan Tiyago. may tig-P100 at ang mga kasama nila at sila naman ay tigP200 ang tatanggapin. nakita nila si Pedro. ang asawa ni Sisa na binibilangan ng pera ni Lucas. Tuloy ang sabong. pinagsalpuk na ang dalawang manok. unang bumulagta ang puit na nagkikisay at sumunod naman ang pula na ipinipikit ang mga mata.mabibigyan ng pera ang mga ito. Samantala. sinagot sila ni Lucas na mga nabibitay ay mga duwag lamang. Sa di kalayuan. Nang lumapit ang magkapatid kay Lucas. Naisip nilang walang mangyayari sa kanila kung kukunin nila ang inaalok na pera ni Lucas sapagkat si Crisostomo ay kaibigang matalik ng heneral at kasama pa nito sa pamamasyal. Gayunman. Tumango sila pareho sa lahat ng kondisyon.

Nagalit naman ng husto si Victorina at sinabi kay tiburcio na kailangan hamunin niya ang alperes sa pamamagitan ns sabelo o rebolber.Indio. inutos niya sa Don na mamalo ng sumbrero. inutusan nito na siya ang humamon sa Alperes sa pamamagitan ng baril o sable at kung hindi ibubulatlat nito sa madla at kay Kapitan Tiyago ang tunay nitong pagkatao. pagdidiin pa ng Donya. ngunit pasinghal na binulyawan siya ng alperes kasabay sa pagtawag ditong ‘mapagbanal-banalang Carliston’. di dapat itong magpakasal kay Maria. inabutan nilang kausap ni Linares si Maria at ang mga kaibigan nito. Ayon sa Donya pangit ang mga bahay ng mga Indio. Tumanggi ang Tiburcio. Ang pangyayari ay sinaksihan ng maraming tao na nakatawag pansin ng kanilang pagtatalakan. kaya nahablot na naman ng di oras ang kanyang pustiso ng nagtatalak na asawa. tumanggi ang Don bunga raw ng kanyang kapansanan. bago umalis sina Donya Victorina at Don Tiburcio iniwan nila ang . Dahil sa narinig nagpahatid si Maria sa kanyang silid. Umawat si Don Tiburcio. Nang mapadaan ang Donya sa tapat ng bahay ng alperes nagkatama ang kanilang mga paningin. Puyos sa galit. Pero. Sinabi niya sa Kapitan na hahamunin ni Linares ang alperes at kapag hindi niya ito nagawa. upang daluhugin si Donia Victorina. Siya namang pagdating ni Kapitan Tiyago na lugo-lugo sapagkat natalo ang kangyang lasak. Sa kanilang paglakad. Pagdating sa bahay ng mag-asawa. Dahil dito. Hindi pa nakapagpapahinga si Tiyago. Pero. dumating ang alperes. Dumating ang kura at pinatitigil ang dalawa. ngumuso at dumura sa kabila. Kinagabihan. Tinaltalan kaagad siya ng Donya. Namutla si Linares at humingi ito ng paumanhin sa Donya. Sapagkat ang duwag ay hindi nababagay sa inyong anak. Habang hawak na mahigpit ang latigo ng alperes na nanaog si Donya Consolacion. Sinugod ng Donya ang alperes at nagkaroon ng mainitang pagtatalo… Binanggit ng Donya ang pagiging labandera ng alperesa samantalang pinagdidikdikan naman ng huli ang pagiging pilay at mapagpanggap na asawa ng Donya. nababanas siya ng husto kapag hindi nagpupugay sa kanila ang mga nakakasalubong. Bago magpang-abot ang dalawa. Kay Linares nabaling ang atensyon ng Donya. Parehong matalim. Tiningnan ng alperes ang Donya mula ulo hanngang paa.

Sa may paanan nito ay nandoroon si Linares na nagkukumpol ng rosas at sampaga. pero hinang-hina siya dahil nga sa pagkakasakit. Naiwan naman si Linares na nasa gipit na kalagayan. Si Linares ay waring napapatda at hindi makapagsalita. humantong siya sa ipinapagawang paaralan. Yumukod si Elias at . Malungkot si Maria.tuwa si Tiya Isabel. Ang unang sinadya ng binata ay ang tahanan ni Kapitan Tiyago upang ibalita na siya ay hindi escomulgado at dalawin si Maria. Binati siya ni Nol Juan at mangagawang dinatnan niyang abalang gumagawa. Nakatingin lamang sa kanya si Maria na parang inuunawa ang bawat katagang namutawi sa kanyang labi. Binigyang diin ni Ibarra sa mga dinatnan na wala ng dapat ipangamba sa kanya ng sinuman sapagkat siya ay hindi na excomugaldo. kaya nakuro ni Ibarra na bukas nalamang siya dadalaw.kuwenta sa paggagamot kay Maria at ito’y umaabot sa kung ilang libong piso. Sinabi ni Ibarra sa kasintahan ang dahilan ng kanyang di ipinasabing pagdalaw. Umalis si Ibarra na ang puso ay ginugutay ng matinding pag-aalinlangan. Tuwang. Pero. Ngunit biglang naumid ang dila ng binata sapagkat nakita niyang kalapit ng kasintahan si Linares na nasa balkon.Tumango ang dalaga. May dala siyang sulat mula sa arsobispo na ibinigay nito sa kura at nagsasaad na inaalis na ang excomunion. Buod Kabanata XLVIII Ang Talinhaga Dumating kinabukasan si Ibarra na gaya ng pagkakabalita ni Lucas sa magkapatid na Tarsilo at Bruno. Nakasandig sa silyon si Maria at may hawak na abaniko. Sinikap nitong tumayo. tinugon siya ni Nol Juan na hindi nila pinapansin ang excommunion sapagkat silang lahat ay pawang excomulgado. sapagkat boto siya kay Ibarra at ayaw din niyang mapangasawa ng kanyang pamangkin si Maria ang kastilang si Linares. Nakita ni Ibarra si Elias na kasama ang mga manggagawa. Namulat si Linares ng makita si Ibarra samantalang si Maria ay namula at hinayaang malaglag na lamang ang tangang pamaypay. Tinawag ni Isabel si Maria at pinatuloy si Ibarra. Sa paglakad niya. gulo ang kanyang isip.

inutusan ni Ibarra si Nol Juan na kunin at ipakita sa kanya ang talaan nito ng mga obrero upang kanyang tignan. Ipinaliwanag niya ang napagkasunduan ng puno ng mga tulisan (Si Kapitan Pablo) na hindi na binanggit pa ang mga pag-aalinlangan at pagbabala. Hindi na nag-aksaya ng panahon si Elias sinabi niya kaagad kay Ibarra na siya ang sugo ng mga sawimpalad. Tumango lamang si Ibarra nang makitang papalapit na sa kanila si Nol Juan. wala ang pangalan ng pilotong si Elias. Sinabi ni Ibarra ang dahilan. Dahil dito. kaagad na humingi ng paumanhin si Elias sa pagkagambala niya sa binata. Kaya. Kabanata XLIX Ang Tinig ng mga Pinag-uusig Buod Nang lumulan si Ibarra sa bangka ni Elias. sa paglalapat ng katarungan at sa iba pang pangangasiwa ng gobyerno (2) pagkakaloob ng kaunting karangalan sa pagkatao ng mga tao.ipinahiwatig sa pamamagitan ng tingin na mayroon siyang gustong sabihin sa kanya. waring ito ay hindi nasisiyahan. ani Elias ay (1) humingi sila ng makaamang pagtangkilik sa gobyerno na katulad ng mga ganap na pagbabago sa mga kawal na sandatahan. Sinabi nitong maaari niyang pakilusin ang kanyang mga kaibigan sa Madrid sa pamamagitan ng salapi at pati na ang Kapitan-Heneral ay kanyang mapapakiusapan. Nilapitan ni Ibarra si Elias na nag-iisang nagkakarga ng bato sa isang kariton. Siya man ay hindi gagawa ng . ang kanilang kapanatagan at bawasan ang lakas at kapangyarihang taglay ng mga sibil na madalas na nagiging puno’t dulo ng paglapastangan sa karapatang pantao. Dahil nag-aalala siyang makita si Elias. Nang tignan ng binata ang talaan ng mga obrero. nakasalubong niya ang alperes at gusto nitong muli na magkausap. ngunit lahat sila ay walang magagawa. Saglit na napabuntonghininga si Ibarra sapagkat biglang pumasok sa kanyang isip ang kanyang pangako kay Maria. Nanghinayang naman ang binata ng sabihin ni Elias na di siya matatandaan ng alperes. Sinabi ni Elias na nais niyang makausap ang binata nang ilang oras. Tumugon si Ibarra na anumang pagbabago na sa halip na makakabuti ay lalo pang makakasama. sa mga prayle. nagdahilan na lamang siya. Si Elias naman ay lumayo na. Ipinakiusap nitong mamangka sila sa baybay ng lawa sa bandang hapon upang pag-usapan ang isang napakahalagang bagay. Ang kahilingan ng mga sawimpalad.

anya ay sinususri ang pinagmulan ng sakit at hindi ang mga at hindi ang mga palatandaan nito na sinisikap na bigyan ng lunas. Paano raw magkakagayon gayong 15 taon nang may mga sibil. ito’y iniinis sa pananakot. Binigyang diin naman ni Elias na ang mga sawimpalad na hinihingi ng bayan ang pagbabago sa mga palakad ng mga prayle at ng isang pagtangkilik laban sa korporasyon. Nagtaka si Elias. Ang mga sibil ay walang naidudulot na kabutihan sa bayan sapagkat kanilang pinipigil at pinahihirapan ang isang tao kahit na marangal dahil lamang sa nakalimutan ang cedula personal. sinabi naman ni Ibarra na may utang na loob na dapat tanawin ng bayan sa mga paring pinagkakautangan ng pananalig at patangkilik noon laban sa mga pandarahas ng mga may-kapangyarihan. Katulad ng mga sibil na sa pagnanais daw na masugpo ang kasamaan. Naniniwala siya na kapag ang sakit ay malala. ipinahayag niya kay Ibarra na sasabihin na lamang daw niya sa mga ito na ilipat na sa Diyos o sa kanilang mga bisig ang pagtitiwala na sa kapwa tao na di magtatamong-pala. Pero. paggawa ng marahas at walang habas na paggamit ng lakas.anumang pagkilos ukol sa mga bagay na iyon sapagkat kung may kasiraan man ang korporasyon. ngunit ang mga tulisan ay patuloy pa rin sa pandarambong. Ang sakit ng bayan ay malubha kaya’t kailangan ang kaparaanang marahas kung ito ay makakabuti. Lumitaw sa pagpapalitan ng kuro-kuro ng dalawa na kapwa nila mahal ang bayan. hindi napahinuhod ni Elias si Ibarra tungkol sa pakiusap ng mga sawimpalad. kailangang gamutin ng isang mahapding panlunas. Ang isang mabuting manggagamot. Kabanata L Ang mga Kaanak ni Elias . At kapag pinahina ang guwardiya sibil ay malalagay naman sa panganib ang katahimikan ng bayan. Kaya. ay matatawag naman nilang masasamang kailangan. hindi niya sukat akalaing ang isang tulad ni Ibarra ay naniniwala sa tinatawag na masamang kailangan na para bang nais palabasin nito na kailangang gumawa muna ng masama upang makapagdulot ng mabuti. Napag-usapan pa nila na bago itatag ang guardia civil nanunulisan ang mga tao dahil sa matinding pagkagutom. ay manghuhuli sila ng mga kaawaawang mamamayan na walang lakas na tumutol. Pero. at kapag kailangang malinis ang kanilang mga kuwartel.

ginawa ang hatol. Gayunman sinasagilahan siya ng matinding pangamba na mamanhikan.kalakal ng kastila. Nanganak ang babae. nagtangka pa ring humanap ng pagkakakitaan kahit na sa masamang paraan para sa anak at asawang may sakit. Gumawa siya ng panununog at pagpatay upang maipaghiganti nila ang kaapihang natamo. pagkasilang niya. silang mag-anak ay namundok na lamang. ito ay nanirahan sa Maynila. Nangamoy ang bangkay at nalaman ng mga awtoridad ang pagkamatay ng asawa. Ito ay ipinaseo sa lansangan na nakagapos sa kabayo at pinapalo sa bawat panulukan ng daan.Isang gabi nasunog ang isang tanggapang pinaglilingkuran niya. siya ay nahatulan. Ang kanyang katawan ay ibinaon samantalang ang mga paa. lumipat sila sa kalapit na lalawigan. Ito ay nakabulagta sa ilalim ng isang puno at ang isang ulo ay nakatingala sa isang bakol na nakasabit sa puno. Isang umaga. . ito ay hindi itinuloy at ipinagpaliban sapagkat dalawang buwan siyang buntis nuon. Nagbigti ito.Nahatulan din siyang paluin. Ang ulo naman ay siyang dinala sa kanyang ina. ito ay naging tulisan. Ang lahat ay natakot sa kanyang pangalan. Nang gumaling ang sugat ng kanyang nuno. Hindi nakayanan ng kanyang nuno ang sapin-saping pagdurusang kanilang natanggap. nakagisnan na lamang ng anak ang ina na patay na. Nagawang tumakas ng babae mula sa malupit na kamay ng batas.Pero.Buod Isinalaysay ni Elias ang kanyang kasaysayan kay Ibarra upang malaman nito na siya ay kabilang din sa mga swimpalad. delingkuwente at napalo at ang bunso dahil sa mabait at tinawag na lamang anak ng ina. Madali naman siyang nakagiliwan sapagkat nagtataglay nga ito ng magandang ugali. Sa paglaki ng anak na panganay. ang kanyang nuno ay isang tenedor de libros sa isang bahay. napaunlad niya ang kanyang kabuhayan hanggang sa makakilala siya ng isang dalagang taga-bayan na kanyang inibig ng tapat. Siya ay ipinadpad ng kapalaran sa Tayabas at namasukang obrero sa isang mayamang angkan. Hindi ito naipalibing ng babae. Nakilala siya sa tawag na balat. Ang ina ay nakilala naman sa tawag na haliparot. Gayunman. Siya ay masikap at ng nagkaroon ng puhunan. kamay ay ikinalat. Buntis noon ang asawa.May 60 taon na ang nakakalipas. Walang nalalabing paraan sa nakakabata dahil sa kalunos-lunos na pangyayaring ito kundi ang tumakas. Palibhasay maralita at walang kayang ibayad sa abogado.Kasama ng kanyang asawa at isang anak na lalaki. ngunit hindi nagtagal namatay ang anak nito. Isinakdal ang kanyang nuno sa salang panununog.

Nagmamahalan silang magkapatid at ang pag-igkas ng panahon ay hindi nila namamalayan. dahil sa mayaman ang ama ng babae at wala siyang kayang ipagtanggol ang sarili. Dahil dito siya ay nagpagala-gala sa iba’t-ibang lalawigan bunga ng iba’t-ibang pagbibintang tungkol sa kanya na hindi naman niya ginagawa. Naniniwala naman sila sapagkat musmos pa lamang ay namatay ang kanilang ina. Dito natapos ang salaysay ni Elias. isang malayong kamag-anak ang nagpamukha sa kanilang kahapong nagdaan. Ito ang kanyang kapatid. At ito ay pinatunayan ng isang matandang utusan nila. Nang magkaroon ng sapat na isip. Dagdag pa rito. minsan ay nailugso nito ang puri at desidido siyang panindigan ang nagawa. nagpaalam na si Ibarra at sinabi kay Elias na siya ay limutin na at huwag babatiin sa anumang kalagayang siya ay makita nito. Lamang. wala siyang magagawa kundi ang maghintay pa sapagkat ang sama ay di-nagagamot ng kapwa sama rin.Nangangamba siyang matuklasan ang tunay niyang pagkatao. bago ito namatay naipagtapat niyang lahat ang kahapon ng magkakapatid. palibhasa’y may kaya ang nuno si Elias ay nag-aral sa mga Heswitas samantalang ang kapatid na babae ay sa Concordia. Iyon pala ang kanilang ama. Bagamat hindi nagsama ang magkasuyo. Lalong binayo ng matinding kalungkutan ang kapatid ni Elias nang mabalitaan niyang ikinasal sa iba ang kanyang kasintahan. Maganda ang kanilang hinaharap. isang babae at isang lalaki. ang kanyang kapatid na babae ay nakatakdang ikasal sa binatang nagmamahyal sa kanya. Ang babae ay nanganak ng kambal. Bata pa sila ay iminulat sa kanilang patay na ang kanilang ama. ang kanilang pagtatampisaw sa dulot ng pag-ibig ay nagkaroon ng bunga. sa kasawian ng tao siya man ay matroong kasalanan din. Nang makarating na sila sa baybayin.Lumipas ang anim na buwan nabalitaan na lamang ni Elias na mayroong isang bangkay ng babaing natagpuan sa baybayuin ng Calamba na may tarak sa dibdib. Namatay na naghihinagpis ang kanilang ama dahil sa pag-aakalang siya ang naging dahilan ng kasawian nilang magkapatid. Dahil sa kanyang salapi at ugaling mapag-mataas. Pero. Siya ay nakulong sa halip na makasal siya sa babae. Ang lalaki ay si Elias. Isang araw nawala na lamang ito’t sukat. Ngunit. Nagpalitan pa ng iba’t-ibang pananaw ang dalawa hanggang sa sabihin ni Ibarra kay Elias na sabihin niya sa mga sumugo sa kanya na siya (Ibarra) ay taus-pusong nakikiisa sa kanilang mga damdaming. ngunit ang kanilang kahapon ang nagwasak sa kanilang kinabukasan. Nagtuloy si Elias sa kuta . Namatay ang kanilang nuno kaya’t umuwi silang magkapatid upang asikasuhin ang kanilang kabuhayan. Mahal palibhasa ang babae.

ipababatid ko kay kapitan Tiyago na ikaw ay di naging kalihim. Labis siyang nagpatianod sa kapritso ng Donya. Dumating si Pari Salvi at nagmano si Kapitan Tiyago. Sa loob ng tatlong araw. Kailangang hamunin niya ang alperes subalit sino naman kaya ang papayag na maging padrino niya. Lahat ng magustuhan mo ay ibibigay ko basta kalabanin mo lamang ang alperes. Ang pinsan mong nagmamahal sa iyo ng buong puso. Pinagsisisihan niya ang kanyang paghahambog at pagsisinungaling sa paghahangad lamang na makapagsamantala. Kapag natapos na ang taning na ito at hindi mo pa siya nakakalaban ay.ni Kapitan Pablo at sinabi sa kapitan na siya kung di rin lamang mamamatay ay tutupad sa kanyang pangako na aanib sa kanila sa sandaling ipasiya ng pinuno na dumating na ang oras ng pakikibaka sa mga Kastila. hindi mo nabibiro si Canovas at hindi nakakasama ni Heneral Martinez sa anumang kasayahan. Ako ay hindi tatanggap ng anumang paumanhin o dahilan. kailangang malaman ko kung kayo ay magtuos ng alperes at naglaban. VICTORINA DE LOS REYES ESPADANA Sampaloc. Tanging ang sagabal na lamang sa pagpapatawad ay si Pari . ang kura kaya o si Kapitan Tiyago. Lunes ika-7 ng gabi Alam ni Linares na hindi nagbibiro ang Donya. Kabanata LI Mga Pagbabago Buod Sakmal ng pagkabalisa at di pag-igmik si Linares sapagkat nakatanggap siya ng liham mula kay Donya Victorina na nagsasaad ng ganito: Mahal kong pinsan. Ibubunyag ko rin ang iyong lihim kay Clarita (Maria) at hindi rin kita bibigyan ng salapi. Masayang ibinalita niya ang tungkol sa sulat na padala ng arsobispo tungkol sa pagalis ng excommunion kay Ibarra kasabay ng kanyang pagpupuring and binata ay kalugod lugod ngunit may kapusukan ng kauniti.

Ipinasasabi raw ni Maria ani Sinang na limutin na siya ng binata ngunit sinabi ni Ibarra ng gusto niyang makausap ng sarilinan ang kasintahan. Siya ang sasalakay sa kumbento upang makaganti siya sa kura. Nang dumating ang ikalawang anino. Ang bagong dating naman ay naghintay sa sulok ng pintuan. Narinig ni Maria ang usapan at nagtungo ito sa silid kasama si Victoria. Saglit na huminto sa pagaasanan ang mga anino nang mabanaagan nilang may dumarating na isang anino na namamaybay sa bakod. sumilong ito sa pintuan kaya’t nagkita sila ng unang sumilong. sinabi ng alila ni Ibarra na sial ay magigng 20 na katao na. Di nagluwat. Pagdating sa lugar ng tatlo. Umaambon palibhasa.Damaso. Itinanong ng isa kung nakausap na niya ng kaharap si Elias. namasid ito sa kanyang paligid. Binigyang diin naman ng ikatlong anino na kasama ng lima lulusob sila sa kwartel upang ipakilala sa mga sibil na kanilang ama ay may mga anak na lalaki. Tumugon ang unang anino na ito nga ay pumayag na sumama sapagkat ipapadala ni Ibarra sa Maynila ang kanyang asawa upang ipagamot. Hindi raw pero siguradong kasama ito sapagkat nailigtas na minsan ni Ibarra ang buhay nito. Isa pa. umalis na si Ibarra. May tatlong anino na paanas na naguusap sa ilalim ng pinto ng libingan. Ipinaliwanag ng bagong dumating na anino na sinusubaybayan siya kaya’t naghiwa-hiwalay na sila at tinagubilinan ang mga dinatnan ng kinabukasan ng gabi nila tatanggapin ang mga sandata kasabay ng sigaw na "Mabuhay Don Crisostomo"! ang tatlong anino ay nawala sa likod ng pader. Binati niya ang kapitan at yumukod naman kay Linares. Sa bahaging iyon ng usapan ng pari at Kapitan Tiyago pumasok si Ibarra na kasama si Tiya Isabael. Pero anya ay hindi makatanggi kung si Maria ang kakausap sapagkat inaama niya ang pari. Si Pari Salvi ay buong lugod na kumamay kay Ibarra at sinabi nitong katatatapos pa lamang niyang papurihan ito. Kabanata LII ****Ang Baraha ng Patay at ang mga Anino Buod Madilim ang gabi at malamig ang ihip ng hangin pumapaspas sa mga dahong tuyo at alikabok ng makipot ng daang patungo sa libingan. Nagpapasalamat ang binata at lumapit kay sinang upang itanong kung galit sa kanya si Maria. nagkakilala sila. Naisipan .

nilang magsugal at kung sinuman ang manalo sa kanila ay maiiwan upang makipagsugal sa mga patay. Nagsimula na silang magsugal sapagkat sa isang tao lamang ang nakikipagpagsugal ang mga patay. Ang mataas sa dalawa ay si Elias at ang may pilat sa mukha ay si Lucas. Nasabi ni Don na tinaggap ng alkade ang kanyang pagbibtiw sa tungkulin. Namamalas na nag naging bunga ng pagdayo sa Pilipinas ng mga Europeo at ang pagdayo naman ng mga kabataan sa Europa ay nadadma na rin . Ayon sa kanya. Ang mga sibil ay patakbong nagtungo sa simbahang pinasukan ni Lucas. Natalo si Elias kaya umalis itong hindi kumikibo. Sa panahon ng digmaan. ang puno ay dapat na manatili sa kanyang tao. Dinala siya sa liwanag upang kilalanin. Pumasok sila sa loob nglibingan at sa ibabaw ng punto ay umumpog magkaharap upang magsugal. kumalat ang balita tungkol sa mga ilaw na nakita sa libingan ng nakaraang gabi. Sinabi ni Elias na hinahabol niya ang lalaking may pilat sapagkat siyang bumugbog sa kanyang kapatid. si Elias mismo ang nakasalubong ng mga sibil. Ilang saglit lamamg. binigyang diin naman ng kura sa kanyang sermon ang tungkol sa kaluluwa sa purgartoryo. Nilamon siya ng kadiliman. may 20 ang nakita niyang kandila na sinindihan. Sa simbahan ani Lucas upang magpamisa. Nakasalubong nila si Lucas at itinanong kung saan ito pupunta. Sa paniniwala ng mga puno ng mga kapatiranh ni San Francisco. Kabanata LIII Ang Mabuting Araw ay Nakikilala sa Umaga Buod Kinabukasan ng umaga. anya. Sa pagiisip ni Pilosopong Tasyo. nag iba ang bayan na di na katulad noon na may 20 na taon na ang nakalipas. Panaghoy at pahikbi naman ang narinig ni Ermana sipa kahit na malayo ang kanyang bahay sa libinga. Pinabayaan nila sapagkat ayon sa alperes walang pilat si Elias. Ang usapan ay hindi nakaligtas sa matalas na paningin nina Don Filipo at Pilosopong Tasyo na ilang araw na ilang araw ngt naghihina. Pinaguusapan nila ang tungkol sa paghuli kay Elias sapagkat sinumang makahuli rito ay hindi mapapalo sa loob ng tatlong buwan. Ang nakaraan ay nagbigay ng aralin. Nang gabing iyonn dalawang sibil ang naglalakad sa tabi ng simbahan. Hindi namn mapakali si Tandang Asyo sapagkat naniniwala siyang ang pagbibitiw ay hindi nararpat at napapanahon. Sa pulpito. .

anya sa pamamagitan ng isang babae na nangumpisal sa kanya na nagsabi sa kanya na sasalakayin ang kuwartel at kumbento. kuna kaya nakini-kinita ng alperes at kura ang pag-ulan ng kurus at bituin . Nalaman ito ng pari. Hindi na rin kayang sawatain ng kumbento ang paglaganap ng mga modernong kabihasnan. inireklamo agad ng alperes ang mga kambing ng kura na naninira sa kanyang bakod. sa relihiyon. nagsimula na ring lumitaw ang mga makatang nagpapahayag ng malaya at mga makaagham ng pagsubok. Layunin nito na kanilang mapakanta ang sinumang mahuhuling buhay. Matematika. Tuloy-tuloy na pumanhik ito ng bahay at malakas na tinwag ang alperes. Bago makapag salita ang kura. Agham. anya ay mayroong napipintong pag-aalsa na gagawin nang gabing iyon. nagpaalam na si Don Filipo. Sa kuwartel naman ay palihim ang pagkilos ng mga kawal upang mahuli nang mga buhay ang mga lulusob. Ang mga taong gustong humalik sa kanyang kamay ay hindi niya pinapansin.Ang mga kabataang nakapag aral sa Europa ay nagkaroon ng malawak na kaalaman tungkol sa kaysayan. Pahangos na patungo ang kura sa bahay ng alperes. Ipinakiusap din niya sa Don na sabihin kay Ibarra na makipagkita sa kanya sa loob ng ilang araw sapagkat malapit na siyang yumao. Sa kabila ng karamdaman ni Tandang Tasyo ang kapakanan ng bayan ang kanyang inaalagata. Matibay ang kanyang paniniwala ng ang Pilipinas ay tumatahak parin sa karimlan. Kabanata LIV Lahat ng Lihim ay Nabubunyag at Walang Di Nagkakamit ng Parusa Buod Orasyon. Ika-walo ng gabi ang nakatakdang paglusob. Nagkaroon pa ng palitan ng katwiran ang dalawa tungkol sa bayan. Humingi ang kura ng apat na sibil na nakapaisana ang itatalaga sa kumbento. Katunayan. sa kahihinatnan ng bayan. Pero tinugon sya ni Tandang Tasyo na ang mga mamamatay ay hindi na nangangailangan ng gamot at sa halip ang mga maiiwan ang mangangailangan. Hindi nagluwat. Sinabi naman ng pari na nanganganib ang buhay ng lahat. Lumabas agad ang alperes kasunod ang asawang si Donya Consolacion. Sa panitikan. Kaya na ng tao na pangasiwaan ang malawak na daigdig na kanyang ginagalwan at tinatahanan. ugali ng mga binata at dalaga ang ng mga naglilingkod sa Simbahan hanggang sa tanungin ni Don Filipo si Tandang Tasyo kung hindi nangangailangan ng mga gamot sapagkat napansin nitong hinang-hina na sya. wika at iba pang uri ng kaalamn na itutring na enerhiya noong una. Dahil dito nagkasundo ang kura at alperes na paghandaan nila ang gagawing paglusob ng mga insurektos.

Binitiwan niya ang hawak na balaraw at tulirong tumingin ng tuwid kay Ibarra at saka mabilis na pumanaog ng bahay. Kasalukuyan kumakain noon ang argos na si :Linares at isinadasal nilang umalais na ang "multong" si Pari Salvi. Nang tumugtog ang kampana. . silang lahat ay tumindig upang magdasal. Nagtaka si Ibarra. Mabilis na umakyat ng bahay at hinanap sa nakitang utusan ang amo nito na kaagad naman itinuro na ito ay nasa laboratoryo. Sa kabilang dako. Si Ibarra ang kapural at nagbayad sa mga kalahok sa paglusob. Kabanata LV Ang Pagkakagulo Buod Oras ng hapunan pero nagdahilan si Maria na wala siyang ganang kumain. Isa pa. Halos nayanig ang buong pagkatao ni Elias nang sabihin ni Ibarra na iyon ang kanyang nuno na ipinaikli lamang ang apilyido. Nagbulungan silang dalawa habang palakad lakad si Pari Salvi sa loob ng bulwagan. isa naman lalaki ang mabilis na tumatakbo sa daan patungo sa tirahan ni Ibarra. ito ay isang Baskongado. Ngunit. Ika-walo rin ng gabi ang nakatakdang paglusob sa kumbento at sa kwartel. Itinuloy ang pagsunog sa mga mahahaagang papeles at dokumento. napaupo sa isang sulok ang pari samantalang ang magkaibigan ay hindi malaman ang gagawin. Tinulungan ni Elias si Ibarra sa pagpili ng mga kasulatan. saglit lang ang pagkadimlan ng kaisipan ng biglang siyang matauhan. nabasa niya ang tungkol kay Don Pedro Eibarramendia at tinanong niya kay Ibarra kung ano ang relasyon nito sa kanya. Nakatakdang dumating sa ikawalo ng gabi si Ibarra. Tinangkang lapitan ni Maria ang kasintahan ngunit biglang umalingawngaw na lamang ang sunod sunod na putok. Kaya niyaya niya ang kaibigan ni Sinangsa piyano. Ipinasunog ni Elias kay Ibarra ang lahat ng mga aklat at kasulatan nito sapagkat di na maiiwasan na siya ay mapasangkot at tiyak na siya ang isisigaw ng sinumang mahuhuli ng mga sibil. Pagkakita ni Elias kay Ibarra ipinagtapat niya kaagad ang nakatakdang paglusob at batay sa kanyang natuklasan. Nang sumapit ang ikawalo.sapagkat ganap silang nakahanda. Sya namang pagpasok ni Ibarra na luksang luksa ang suot. Natagpuan na ng piloto ang lahing lumikha ng matinding kasawian sa kanilang buhay. Sa mga kasulatan. Biglang bumunot ng balaraw si Elias at naisip niyang gamitin iyon kay Ibarra. Hindi mapakali si si Maria sa paghihintay nilang magkaibigan ang pagdating ni Ibarra.

Si Ibarra ay walang tinag sa kinatatayuan. nanaog ito. Dinakit siya ng Sarhento ng mga dumating na kawal. Tiniyak ng alperes na wala ng panganib kaya lumabas na sa pinagtataguan ang kura. Dinampot niya ang baril at ang iba naman ay isinilid niya sa sako at inihulog sa bintana. Nakita niyang dumating ang mga sibil. Tinig ng isang kawal na kastila. Naalalala niya ang sinapit ng kanyang angkan. Kinuha ni Elias ang larawan ni Maria at isinilid ito sa isang supot. Tumuloy siya sa gabinete at isinilid nya ang kanyang maleta ang mga hiyas. kapatid na babae at ang kanyang ama. Nagsukbit siya ng isang balaraw at dalawang rebolber. sigawan at pinagbuhan sa may kumbento. Si Ibara ay nanaog din. Dinatnan niya ang mga katulong ni Ibarra na hilong naghihintay sa kanilang amo. mga aklat. nagkunwari itong umalis.Napapatda si Ibara. Napadaan siya sa hanay ng mga sibil na naka bayoneta pa. Waring ang lahat ay tinatawag siyang duwag… isang duwag. At mga nagsisikain na kumedor ay biglang pumasok at panay na ‘tulisan…tulisan…Si Tiya Isabal ay panay ang dasal samantalang ang magkaibigan ang nagyakapan. Isinama. hindi makapagsalita. gulong gulo ang isip ni Elias ng pumasok siya sa bahay ni Ibarra. si Balat. Sa kabilang dako. Lalaban sana siya ngunit nagbago ang kanyang isip. Pinasok naman ni Tiya Isabel ang magkaibigan sa silid. Pero lumigid lamang saka umakyat sa bintana na patungo sa gabinete. Nang mawala ang putukan. Para siyang sinusurot sa sariling budhi. Ang Kura naman ay nagtago sa likod ng haligi. mabilis. Inakala ng mga nasa bahay na nasugatan ng malubha sa pari Salvi. Hanggang sa maisip niyang balikan ang bahay ni Ibarra. kaagad na inutusan ni Ibarra ang kanyang katulong na ihanda ang kanyang kabayo. Hindi nagkausap si Ibarra at Maria. ang kanyang nuno. basta nagpatuloy nalamang sa paglakad ng binata. nangingibabaw ang tinig ng alperes sa pagtatagubilin sa kapitan na wag niyang pabayaan makatakas ang mga nahuling lumusob. pinapanaog ng alperes ang kura. alahas at baril. Sa may bandang tribunal. Labis na pangingipospos ang kanyang damdmin. Pagdating ni Ibarra sa bahay. Binitawan niya ang kanyang baril at binuksan ang pinto. Ngunit aalis na lamang siya nakarinig sya ng malaks na pagputok sa pintuan. Nang malaman niya ang nangyari kay Ibarra. Nakita niya ang mga kasulatan. Nagpatuloy ang putukan atsilbatuhan kasabay ng pagsasara ng mga pintuan at bintana ng biglaan. Ang mga tao sa bahay ni Kapitan Tiyago ay nakakarinig ng puro putokan. salapi. Nagipon siya ng mga damit at . ilang mga kasukatan at larawan ni Maria.

Sa ngitngit daw ni Ibarra. Ang mga lalaki ay nagpunta naman sa kuwartel at sa may tribunal. kaya hindi maa-ari silang pumasok. pati simbaha’y nais niyang paghigantihan. Ni isa mang tao ay walang makitang naglalakad sa gitna ng daan. Pamaya-maya. Sinabihan sila ng matandang katulong ng walang pahintolot sa may-ari. Ang mga kawal ay nagpupumilit namang pumasok. mabuti na lamang at nasa bahay ni Kapitan Tiyago si Pari Salvi. Naalaska ng husto ang directocillo. Mabilis pa sa lintik na umatras at nanaog ng bahay ang mga kawal kasama ang mga katulong ni Ibarra. Lumitaw pa sa usapan ng mga tao na tinangka raw ni Ibarra na itanan ang kasintahang si Maria upang hindi matuloy ang pakikipagisang dibdib niya kay Linares. nagsisunod ang mga iba na magbbukas ng bintana. Samantala. Ang mga magkakapit-bahay ay nagbalitaan. Pero sinalubong sila ng makapal na usok at ang apoy na nakarating na sa gabinete. Binuhusan niya ito nga mga gas at saka sinilaban. May isang utusang babae naman ang nagpahayag na nakita niyang nakabitin sa ilalim ng puno ng santol si Lucas. Kabanata LVI Ang mga Sabi at Kuro-kuro Buod Hanggang sa kinabukasan sakmal pa rin ng takot ang buong bayan ng San Diego.papel. Sinabi nitong nagtapat na si Bruno. Biglang nagkaroon ng bmalalakas na pagsabog. Lubhang kalagim-lagim daw ang nagdaang gabi tulad noong mandambong si Balat. sa isang hudyat niya tinabig ng kawal ang matanda at mabilis silang pumanik. isang bata ang naglakas loob na magbukas ng bintana at inilibot ang paningin. Dahil sa ginawa ng bata. Pinatunayan nito ang balita tungkol sa magkasintahang sina Ibarra at Maria. Sa kanilang pag-uusap. nakausap ni Hermana Pute ang isang lalaking kagagaling lamang sa tribunal. Ang mga sibil daw ang sumunog sa bahay ng binata. Kaya lang sinansala ni Kapitan Tiyago ang kanilang pagtatanan sa tulong ng mga sibil. Ipinapalagay naman ng iba na ang mga kuwadrilyero raw kaya dinakip si Ibarra. Tahimik na tahimik ang buong paligid. Kabanata LVII Vae Victus! Sa Aba ng Mga Manlulupig . lumilitaw na si Kapitan Pablo raw ang sumalakay.

Nagpuyos sa galit ang alperes. Kasunod niya ang isang parag batang umiiyak at duguan ang salawal. Nadatnan niya ang isang bilanggo ring nagpapalahaw sa iyak at tumatawag sa mga santo. ito ay umiling. Dahil dito. kaya ito ay ibinalik sa bulwagan. si Pedro na asawa ni Sisa at ang kay Lucas na may tali pang Lubid sa leeg. Nakita niya ang kanyang kapatid na si Bruno sa tadtad ng saksak. Tarsilo Alasigan ang tunay na pangalan ni Tarsilo. Kung ilang bese ibinulusok ang katawan ni Tarsilo sa balon. Ipinasino kay Tarsilo ang dinatnan. Naroroon ang alperes. Pero.Buod Balisa ang mga sibil na nasa kwartel. Nang matiyak na patay na si Tarsilo ang binalingan naman ay ang isa pang bilanggo. Hindi nakayanan ng kura ang gayong tanawin kaya lumabas siya sa bulwagan na namumutla. hiningi na lamang ni Tarsilo na madaliin ang kanyang kamatayan. Sinabi niyang nuong lamang niyua nakita. Binulungan pa siya ni Donya Consolacion na lalong pahirapan ang binata. Panay ang kanilang pagbabanta sa mga batang sumisilip sa puwang ng mga rehas upang tingnan ang mga nadakip. Iniutos na paluin ng yantok si Tarsilo hanggang sa magdugo ang buong katawan nito. direktorsillo. Hinarap sa kura ang dalawang tanging buhay na nabihag ng mga sibil. humahalinghing at nanananghoy ng malakas. Ang babaing ito ay ang kapatid na dalaga nina Bruno at Tarsilo. Bago mag-ikasiyam dumating ang kura at wala sa loob na naitanong niya sa alperes sina Ibarra at Don Filipo. Samantala. Hindi niya natagalan ang pagpapahirap hanggang sa takasan siya ng hininga sa gayong uri ng kalupitan. nang di mapansin si Tarsilo. Ang pangalan diumano ng bilanggong ito ay Andong luko-luko at kaya napapunta sa . iginigiit din niyang walang kamalaymalay si Ibarra sapagkat ang ginawa ay upang ipaghiganti ang kanilang amang pinatay sa palo ng mga sibil. Donya Consolation at nag kapitan na halatang malungkot. lalong nagngitngit ang alperes. Dahil sa patuloy itong walang immik kahit sa sunod-sunod ang pagtatanong sa kanya. Pilit siyang tinatanong kung kaalam si Ibarra sa nasabing paglusob. Hindi maoakanta si Tarsilo. Walang makuhang anumang impormasyon at di mapaamin si Tarsilo kaya ito ay itinimba sa isang balong nakakabaligtad ng sikmura ang tubig at amoy. iniutos ng alperes na dalhin si Tarsilo sa limang bangkay. Nakita ng kura ang isang dalagang parang nagbibilang ng mga naririnnig sa loob ng tribunal. Ngunit. muli siyang pinalo hanggang sa mabalot ng dugo ang buong katawan. Dahil dito.

Tinangka ng mga kaanak ng mga bilanggo na sirain at kalagan ang mga hayop na humihila sa kariton. May sakit ang kura at ayaw na lumabas ng kanyang silid at ayaw daw itong makipag-usap kahit kanino. Inusal-usal naman ni Kapitana Tinay ang pangalan ng kanyang anak na si Antonio. hindi sila makapagtamo ng luna sa kanilang mga inilalakad. Si Andong ay napaiyak din ng makita ang biyenan . kaya iniutos itong ipasok na muli sa karsel. Samantalang si Nol Juan ay nakaluksa na sapagkat ipinalagay niyang wala ng kaligtasan si Ibarra. Palakad-lakad umiiyak ang mag-ina ni Don Filipo. Ang sinunod na ilaban ay mga bilanggo sa pangunguna ni Don Filipo na nakuha pang batiin ng naka ngiti ang kanyang asawang si Doray ng yakapin ang asawa. Nakakapaso ang sikat ng araw. Mag-iikalawa ng hapon ng dumating ang isang kariton na hila ang isang baka. Ang biyenan ni Andong ay nanduroon din at walang gatol na ipinagsasabio na kaya raw hinuli si Andong ng mga sibil ay dahil sa bago nitong salawal. Amy isang babae naman ang halos mangiyak-ngiyak na nagsabing si Ibarra ang may pakana at kasalanan ng lahat. Buod Kabanata LVIII Ang Sinumpa Tuliro at balisa ang mga pamilya ng mga bilanggo. Sila ay pabalik-balik sa kumbento. pero hinadlangan siya ng dalawang sibil. Inaantok ang alperes sa naging sagot ng bilanggo.patyo ay upang magbawass sapagkat pinapakain ng bulok ng biyenan nito. Pero. lumabas ang may 20 kawal at pinaligiran ng kariton. Ang kapitan naman ay lalong nawalan ng silbi. Pamaya-maya. mahihirapan sa paglakad ng kanilang ka-anak ng bilanggo. kuwartel at tribunal. Nang makita naman si Antonio ng inang si Kapitana Tinay binirahan ito ng katakot takot na hagulgol. Ngunit. ngunit ang mga babae ay ayaw umalis. Si Kapitana Maria naman ay pasilip-silip sa rehas upang tignan ang kambal niyang anak. ipinagbawalan sila ni Kapitana Maria at sinabing kapag ginawan nila iyon. Ang suro ng paaralan ay kasama-sama rin ng mga tao. Palibhahsa wala silang kilalang malakas at makakapitan na makakatulong upang palayain ang kanilang kaanak na bilanggo. Ang alperes naman ay nagdagdag ng mga bantay upang kulahatin ang mga babaingh nagsusumamo sa kanaya.

Kabanata LIX Pag-ibig sa Bayan .na may pasari ng kanyang pagkakakulong. Waring walang ibig dumamay kay Ibarra. Ang kasay sayan ng piloto ay parang biglang naglaro sa kanyang pangitain. biglang umugong ang salitaan na kung sino pa ang may sala ay siya pa itong walang tali. Pati si Sinang ay pinagbawalan umiyak ni Kapitan Basilio. Pati ang kanyang mga nuno at magulang ay isinumpa ng mga tao hanggang siya ay tinawag ng erehe ng dapat mabitay. Sundan nya ng tingin a ng papalaong kariton na sinakyan ng bilanggo. Pagkakita kay Ibarra ng mga tao. Ilang sandali pa ipinasiya na niyang umuwi. Kahit na walang utos ang kanilang mga pinuno ang mga sibil sumunod sin sila sa utos ng binata. Sa kalipunan ng mga bilanggo. Kinabukasan. tahanan kaibigan at magandang kinabuhasan. tanging kay Ibarra lamang na walang tumatawag sa kanyang pangalan sa halip siya ang binubuntunan ng sis at tinwag na siyang duwag. Kasunod nito ay pinagbabato si Ibarra. Dahil dito ay inutusan ni Ibarra na gapusin siya ng mga kawal ng abot-siko. Ang huling lumabas ay si Ibarra na walang gapos ngunit nasa pagitan ng dalawang kawal. Doon nya nadama ng husto ang mawalan ng inang bayan. pag-ibig. and seminaristang si Albano ay naka gapos na mabuti. Ang alperes ay lumabas na naka-kabayo at batbat ng sandata ang katawan. Ang namumutlang si Ibarra ay pasuyod na tinignan ng mga maraming tao at naghahanap ng isang mukhang kaibigan. nagisnan ng isang pastol patay na si Tasyo sa may ointuan ng kanyang bahay. Mula sa isang mataas na lugar. Walang naawa sa kanya. maamang nagmamasid si Pilosopong Tasyo na pagod na pagod at naka balabal ng makapal na kumot. Katulad ng kambal na anak ni Kapitana Maria. Kasunod ay may 15 ng kawal na umaalalay sa kanya. Naalala niya ang kwento ni Elias tungkol sa babaeng nakakita ng ulong nasa bakol at nakabitin sa punongkahoy. Kahit na nasa gipit at abang kalagayan ang binata.

Iab-iba ang estilo ng mga balitang lumaganap. Sinabi ni Don Primitivo na dapat napakilala si Tinong kay Ibarra pagkat ang mga mabubuti raw ay napaparusahan dahil sa mga masasama. ipinagbubunyi naman si Pari Salvi at sinabing ito ay karapat-dapat na bigyan ng isang mitra. Siya ay ipinasundo ni Tinchang upang hingan ng payo sapagkat marunong itong mangatwiran. Samantala. Ang ilan naman ay nagpunta sa palasyo at naghahandog ng tulong sa pamahalaang nasa panganib. damdamin at paniniwala. Kaagad na nag-umpisa ng pagsasalita si Tinchang pagkakita sa pinsa. Kaya’t walang ibang nalalabing paraan kundi ang gumawa ng huling habilin si Tinong. kuro-kuro. Nabanggit pa nga na na maging ang munting heneral o generalillo daw MAG-AGUERO ay napagkuro ang kahalagahan ng korporasyon. Sa ibang kumbento naman ay iba ang pinag-uusapan. Sa isang bahay naman sa Tundo. disin sana ay haharap siya sa Kapitan-Heneral at ihahandog nito ang kanyang paglilingkod laban sa mga manghihimagsik. Iba rin ang balitang nagmula sa kumbento. Nasabi pa ni Tinchang na kung siya ay naging lalaki lamang. dalawang payo ang ibinigay ni Don Primitivo: (1) magbigay sila ng regalo sa heneral ng kahit anong alahas at idahilan na ito ay pamasko at (2) sunuging lahat ng mga kasilulatan na . At ang pang-unawa sa mga ito ay batay sa talas ng isip. Ayon sa kanya. Nang bumalik ang kanyang ulirat. Ang mga provincial ay palihim na nagdadalawan at gumagawa ng mga pagpapanayam hinggil sa nangyari. Kaya panay ang sisi sa kanya ng asawang si kapitana Tinchang. Malapit ng mabanas ng husto si Tinong sa kakulitan ng asawa nang dumating ang kanilang pinsan si Don Primitivo. Ang kanilang dalawang anak na dalaga ay sa isang tabi lamang at di umiimik. Ang mga tauhan ng kumbento ay higit na naliligalig. Nawalan ng malay ng di oras si Tinong dahil sa payo.Buod Ang ginawang pagluson ng mga naapi o sawimpalad ay nakarating at napalathala sa mga diyaryo sa Maynila. Ito ay isng lalaking may edad at mahilig magsasalita ng Latin. pinakain ni Tinong si Ibarra sa kanilang bahay at niyukuran pa niya ito nang makita sa may tulay ng Espanya sa gitna ng maraming tao at sinabing sila magkaibigan. hindi mapakali si Kapitan Tinong dahil minsan ito ay nagpakita ito ng kagandahang loob kay Ibarra. Ang mga nag-aaral daw sa mga heswita sa Ateneo ay lumalabas na nagiging pilibustero.

Dahil dito. namamanas at di palaimik. siya ay nagpamisa sa Mahal na Birhen sa Antipolo. Si Kapitan Tinong ay kasama sa mga inimbita. Kung hindi naimbita si Kapitan Tiyago ng pamahalaan. Ayon sa isang lalaking komang galit na galit daw ang heneral kay Ibarra sapagkat naging napakabuti pa nito sa binata. masamang kapalaran naman ang dumapo kay Kapitan Tinong. Nagdahilan ang pingkok at nanaog na ng bahay. dahil nangangamba itong baka batiin siya ng isang pilibustero. na katulad ng ginawang pagsunong ni Ibarra sa kanyang mga kasulatan. Dumating sa bahay ni Tiyago si Linares at ang mag-asawang de Espadaña na kapwa . Sa kabilang dako sa isang pagtitipon sa Intramuros na dinaluhan ng mga dalaga. ang ilang mag-anak sa Tundo ay tumanggap ng mga paanyaya ng pamahalaan sa pamamagitan ng mga kawal. mga asawa at mga anak ng kawani ang tema ng kanilang pag-uusap ay ang tungkol din sa naganap na pag-aalsa. Sinabi naman ng isang ginang na talagang walang utang na loob ang mga indiyo kaya’t di dapat silang ituring na mga tunay na tao. Napalingon ang lalaking komang at tiniyak kung totoo ang balita. Hindi na rin siya bumaba ng bahay. Ang imbitasyon ay tungkol sa pagtulog ng ilang mayayaman at tanyag na tao sa Fuerza de Santiago na may bantay pa. Boto silang lahat sa payo.maaaring makapagpahamak kay Tinong. Kahit na araw ang itatayong paaralan ay isang pakana lamang sapagkat ang tunay na layunin ni Ibarra ay gawin lamang itong kuta na gagamitin niya sa kanyang pansariling pangangailangan. Alam ni Tiyago ang ganitong sinapit ni Tinong. Hindi rin siya nakuryente o nabilanggo sa ilalim ng lupa. Birhen del Rosario at sa Birhen del Carmen. Ilang oras pa ang nakalipas. Sumabad naman ang isa pang babae at ipinaliwanag na is Tinchang daw ay nagregalo ng isang singsing na puno ng brilyante sa heneral. Kabanata LX Ikakasal na si Maria Clara Buod Tuwang-tuwa si Kapitan Tiyago sapagkat hindi siya nahuli o natanong man lamang. Di nakabuti ito sa kanya ang ‘paglalakbay’ sa ibat-ibang tanggapan nito sapagkat ng siya ay lumabas. putlain. Tulad ng karamihan siya ay inimbitahan ng pamahalaan. Siya ay may sakit.

itinuring na pangkat ng makapamahalaan. Kinabukasan. Kayamanan lang daw habol ni Linares. si Linares na nagpatihuli ng dating at si tenyente Guevarra ng mga sibil. Sinabi na kung babarilin si Ibarra. Sinarili ni Donya Virtorina ang usapan. ang bulwagan ni Tiyago ay puno ng mga bisitang kastila at intsik. kaya’t inaakala ni Tiyago na siya ay kaiinggitan ng mga tao. Bumaba ang isa sa lulan ng bangka at pinanhik siya. Sinabihan niya si Tiya Isabel na kung ano ang nasa loob ni Maria tungkol sa napipinto nitong pakikipag-isang dibdib. si Ibarra. lumitaw na ang kura ay lilipat na ng Maynila samantalang di tiyak ng alperes kung saan ito madedestino. Ito raw ay nakakatiyak ng magandang kinabukasan. Bagama’t namumutla at mahina si Maria. ilang pransiskano at dominikano. Nakatakas siya sa tulong ni Elias. Dumaan lamang ang binata upang ipaalam ang damdamin nito at tuloy bigyan ng laya ang kasintahan tungkol sa kanilang . desidido na si Tiyago na ipakasal si Maria sapagkat nakini-kinita niyang siya’y maglalabas-masok sa palasyo sa sandaling maging manugang niya si Linares. Sa pulutong ng mga lalaking nag-uusap naman. Nakita niya ang bangkang pasadsad sa may sadsaran ng bahay ni kapitan Tiyago. Sa narinig ni Maria lalo siyang nasaktan at naghirap ang kalooban. pero ito raw ay tanga naman. Ipinaliwanag ni Guevarra na hindi mabibitay si Ibarra na katulad ng mga nangyari kina GOMBURZA at sa halip ito ay ipatatapon lamang. Mangyari pa. Humantong ang usapan tungkol sa pagpapakasal nina Maria at Linares. Nangunguna sa mga ito si Pari Salvi. Sa wari. ang mag-asawang de Espadaña. kanyang hinarap ang mga bisita. Sinabi rin na marunong daw siya sa buhay sapagkat kaya siya ikakasal dahil bibitayin ang unang katipan ni Ibarra. Nagtungo sa asotea si Maria. iyon ang nararapat sapagkat siya ay isang pilibustero. Puno ng damo ang ibabaw ng bangka at may lulan itong dalawang lalaki. Si Linares ang tagapayo ng Kapitan Heneral. ang paksa ng mga babae ay si Maria na kahit malungkot siya ay magalang na tinanggap ang mga bisita. Pari Sibyla. ang alperes na ngayon ay tinyente at may grado ng komandante. Nagkayarian din na magpapapista si Tiyago. Binanggit din niya ang tungkol sa kaso ng binata at pagkaraan ay binati niya si Maria. Sinabi ng isang babae na maganda nga raw si Maria. At nagpaalam na ang tinyente. Iniwan niya ang mga babaing nag-uusap.

Nasa ibang lupain daw ang katiwasayan ni Ibarra at hindi nababagay na manirahan sa Pilipinas. tumanggi si Elias. Napadaan sila sa tapat ng bahay-bakasyunan ng mga . Ang salapi ni Ibarra na itinago niya sa may puno ng balite sa libingan ng ninuno nito ay kanyang ibabalik upang may magamit si Ibarra sa pagpunta nito sa ibang bansa. Nag-alis ng sumbrero si Elias at yumukod kay Maria. tutal pareho na sila ng kapalaran at magturingan na parang magkapatid. lumundag muli ito sa pader at sumakay sa bangka. kinuha ang isang mahabang kawayan at ilang bayong at sumige sa pagsagwan. Ipinaliwanag ni Elias na siya’y galing ng Maynila at rarasyunan niya ng damo ang hukom at ang kura. Nagpatuloy sa pagsasagwan si Elias. Kabanata LXI Ang Barilan sa Lawa Buod Habang mabilis na sumasagwan si Elias. sinabi niya kay Ibarra na itatago siya sa bahay ng isang kaibigan sa Mandaluyong. Nagkuwentuhan muli sina Elias at Ibarra. Pero. Lumihis sila ng landas. sila’y pinatigil at tinanong ng bantay si Elias kung saan ito nanggaling. Mahigpit na niyapos at pinupog ng halik ni Ibarra si Maria. Nang mapadaan sila sa tapat na polvorista. Kung mahuhuli raw ito ni Elias. Pagkaraan. Kumbinsido ang bantay sa paliwanag ni Elias kaya ipinatuloy niya ito sa pagsasagwan at pinagbilinan na huwag magpapasakay sa bangka sapagkat katatakas pa lamang ng isang bilanggo. siya ay bibigyan ng gantimpala. Pinadapang mabuti ni Elias si Ibarra at tinakpan ng maraming damo. Nakalabas na sila sa ilog-Pasig At nakarating sa may Sta. dahil ang buhay niya ay hindi inilaan sa kahirapan. Inilarawan ng bantay ang bilanggong tinutukoy ay nakalebita at mahusay magsalita ng Kastila. Itinapon ni Elias ang mga damo sa pampang. Inalok ni Ibarra na magsama na lang sila ni Elias. Inilahad ni Maria ang tunay na kasaysayan at pagkatao nito. Sumagwang papalayo sa lumuluhang si Maria. Nang mapadaan sila sa tapat ng palasyo. Pero wala siyang tanging pag-ibig kundi si Ibarra lamang. napansin nilang nagkakagulo ang mga bantay. Napilitan umano itong talikuran ang kanilang pag-iibigan alang-alang sa kanyang inang namayapa at sa dalawang amang nabubuhay pa. Matagal.kasunduan. Ana. Pumasok sila sa may ilog-Beatang inawit ni Balagtas upang akalaing siya ay taga-Peñafrancia.

Namuhay nang masagana at mapayapa. Kabanata LXII Ang Pagtatapat ni Padre Damaso Buod Umaga. Sinabi niya kay Ibarra na magkita na lamang sila sa noche buena sa libingan ng nuno ni Ibarra. ang kamatayan o ang kumbento. Kaya sumagwan itong patungo sa may Binangonan. kapatid at maganddang kinabukasan. Mabilis na naghubad ng damit si Elias. Nahalata ni Elias na hinahadlangan sila sa baybayin. Kapag lumilitaw si Elias pinapuputukan ito. Pamayamaya dumating si Pari Damaso na hinilingan kaagad ni Maria na sirain ang kasunduan ng kanyang kasal kay Linares at pangalagaan ang kapakanan ng ama. Wala siyang nagawa kundi . Tinawag sila. Sinabi ni Maria na ngayong patay na si Ibarra walang sinumang lalaking kanyang pakakasalan. kaya humingi ito ng tawad sa kanya. Pinaulanan nila ng punglo ang lugar na pinagtalunan nito. Napagmuni ni Pari Damaso na pinaninindigan ni Maria ang kanyang sinabi. pinaraan niya si Elias. Umaga na ang sapitin nila ang lawa. Pero sa di-kalayuan nabanaagan nila ang isang palwa ng mga sibil na papalapit sa kanila. Pinahiga ni Elias si Ibarra at tinakpan niya ito ng bayong. may magulang. Ang mga mata niya ay nakapako sa diyaryong nagbabalita tungkol sa pagkamatay o pagkalunod ni Ibarra. nahapo na ang humahabol sa kanya sa kasasagwan . Inisip ni Elias na magbalik sa bunganga ng Ilog-Pasig. ngunit nagbago rin ng direksyon ang palwa. Ang atensyon ng mga sibil sa palwa at nakasakay sa bangka ay natuon kay Elias. Makalipas ang tatlong oras ay umalis na ang mga sibil sapagkat napansin nilang may bahid ng dugo sa tubig ng baybayin ng pampang. Pero.heswitas kaya hindi maiwasang manariwa sa isip ni Elias ang masasayang araw na tinamasa niya. Dalawang bagay na lamang ang mahalaga sa kanya. Tumayo si Elias at tumalon sabay sikad sa bangka. Sumapit sila sa malapad na bato at nang makitang inaantok na bantay na wala siyang kasama at mahihingi. Isa pa wala silang dala ni isa mang sandata. Nang may 50 dipa na lamang ang layo ni Elias sa may pampang. hindi naman binabasa ni Maria ang Diyaryo. Napahagulgol pa ito ng malakas habang binibigyan diin niya ang walang kapantay na pagtingin kay Maria. Nakuro ni Elias na napagtatalikupan sila at walang kalaban-laban. hindi pansin ni Maria ang maraming regalo na nakabunton sa itaas ng hapag.

Hiniling niya sa Diyos na siya ang parusahan at huwag ang walang malay niyang anak na nangangailangan ng kanyang pagkalinga. Kaya. Ngunit ngayon lungkot na lungkot ang buong bayan. siya ay pinayagan ng matanda at ipinagbaon pa niya ng pindang na usa para sa kanyang inang si Sisa. . Isinalaysay naman ang tungkol sa buhay nilang mag-anak. Nang utusan ng matanda ang apong dalaga na ipagbili ang mga nagawang walis. Sa dampa ay mayroong nakatirang mag-anak na tagalog na nabubuhay dahil sa pangangaso at pangangahoy. hindi naman nananakit ng kapwa. Samantala. Kabanata LXIII Ang Noche Buena Buod May isang kubo na yari sa balu-baluktot na sanga ng kahoy ang nakatayo sa libis ng isang bundok. Damdam na damdam ng pari ang kasiphayuang dinaranas ni Maria. sinabi niya kay Basilio na may dalawang buwan na ang nakakaraan nang ito ay kanilang matagpuang sugatan at kalingain pagkatapos. noche buena na. Sa lilim ng isang puno mayroong isang matanda na gumagawa ng walis. Wla man lamang nakasabit na mga parol sa bintana ng bahay. May kumalat namang balita na ang pagkakaligtas ni Kapitan Tiyago mula sa bibitayin ay utang niya kay Linares. Sa di-kalayuan. may isang batang lalaki at batang babae ang naglalaro sa tabi ng isang payat at putlain. gulay at dayap sa isang bilao. Tumingala ito sa lagit at pabulong na sinabing totoo ngang may Diyos na nagpaparusa. Ang batang nakaupo sa nakabuwal na kahoy ay si Basilio. nang ito ay magpaalam na uuwi na sa kanila. Inaaliw siya ng dalawang batang naglalaro. Kausap ng kapitan si Don Filipo na napawalang sala sa mga bintang na laban dito nang mamataan nila si Sisa na isa ng palaboy. Si sinang ay tumanggap ng liham buhat kay Maria subalit hindi niya ito binubuksan sa takot na malaman ang nilalaman. Pero. may sugat ito sa paa. Hindi katulad ng nakaraan na masayang-masaya ang mgat tao. ngunit ang mga taga-San Diego ay nangangatog sa ginaw bunga ng hanging amihan na nagmumula sa hilaga. Habag na habag ang magkakaibigan sa magkasintahang Maria at Ibarra. Ang pinsan nitong si Victoria at si Iday. Umalis si Pari Damaso na sakbibi ng lumbay. Kahit na sa tahanan ni Kapitan Basilio ay wala ring kasigla-sigla.pahintulutan na pumasok sa kumbento si Maria kaysa piliin nito ang kamatayan. Sa isang tabi naman mayroong isang dalaga na naglalagay ng mga itlog ng manok.

Hinang-hina ang lalaking sugatan. . Buong higpit na niyakap niya ang malamig na bangkay ng ina at napahagulgol ng malaks. Nakarating sila sa may guabat. Sa mga mapalad. huwag lamang daw limutin nang ganap ang mga nasawi sa dilim ng gabi. Si Elias ay tumanaw naman sa dakong silangan at nagwikang higit pa sa isang dalangin. Kay Basilio na raw ito kung walang ibang dumating na tao upang gamitin niya sa pag-aaral. Paika-ika niyang tinalunton ang landas patungo sa tapat ng bahay ng alperes. Nang magbalik naman ng ulirat si Basilio at nakita ang ina. Kaagad niya itong niyakap at pinaghahagkan hanggang sa mawalan ng ulirat. Itinagubilin rin ng lalaki kay Basilio ang malaking kayamanan na nakabaon sa may puno ng balite. Inutusan ng babaing nasa durungawan ang sibil na papanhikin si Sisa. Dinaiti niya ang kanyang taynga sa dibdib ni Sisa. Napatili ito ng malakas at biglang napahandusay sa ibabaw ng ank. nakita niya ang isang taong nagmamasid sa kanya. kumibot hanggang sa untiunting nabuwal sa lupa. wala ang kanyang ina. Pero. pasubsob sa ina. Sinakmal ng matinding pagkasindak si Basilio. umaawit ng walang katuturan. Pumasok sa pinto ng libingan ng matandang kastila si Sisa. Patay na ang kanyang ina. Pilipt na binubuksan ito ni Basilio. Hinabol ni Basilio ang ina. Siya ay babawian ng buhay nang di nakikita ang pagbubukang-liwayway ng bayang kanyang minamahal. Nakita niya ang isang sanga ng baliting nakakapit sa kinaroroonan ng ina. kumuha ito ng tubig at winisikan sa mukha. Nawalan ng malay. Sa pagkakatingala niya sa langit. Nanduon ang ina. Nang makita naman ni Sisa ang duguang ulo si Basilio.Nakarating na si Basilio sa kanilang tahanan. Nakilala rin niya ang anak. pero binato siya ng alilang babaing nasa daan. Subalit nang makita ni Sisa ang tanod. unti-unting nagbalik ang katinuan ng kanyang isip. Takot. Nang mag-angat siya ng ulo. Ito ay nasa tabi ng punong baliti. Tumango si Basilio nang tanungin siya ng tao kung anak siya ng namatay. hindi niya matutulungan si Basilio na mailibing si Sisa. Nasapol sa ulo si Basilio pero hindi ito tumigil sa pagsunod sa inang tumatakbo. kumaripas ito ng takbo. Ang lalaking sugatan na kausap ni Basilio na dalawang araw ng hindi kumakain at sa wari ay malapit ng mamamatay ay si Elias. At lumakad na si Basilio upang manguha ng panggatong. Sa halip pinagbilinan niya si Basilio na mag-ipon ng maraming tuyong kahoy at ibunton sa bangkay ng kanyang ina at pagkaraan sila ay silaban hanggang sa maging abo ang kanilang katawan.

Kasunod nito ay umalis na rin sa San Diego at nanirahan na sa Maynila. Kinabukasan. . Clarang pinasukan ni Maria Clara. Wala na rin siyang ngipin. napapayaan niya ang kanyang katawan at kabuhayan. sama ng loob o bangungot ang sanhi ng kanyang ikinamatay. siya na isang tanyag at dating iginagalang. Hindi na rin siya natatawag bilang "doktor" para mag-gamot. Ilang linggo naman bago naging ganap na mongha si Maria. Pagkagaling niya sa kumbento. Ang lahat ng mga santo at santang kanyang pinipintakasi at nalimot na niya. Cristo. naging mapag-isip at nawalan ng tiwala sa mga kainuman. sinabihan niya si Tiya Isabel na umuwi na ito sa Malabon o sa San Diego sapagkat gusto na lamang mabuhay mag-isa. Ang kanyang inaatupag ay ang paglalaro ng liyempo. Di nagtagal. Ang kanyang dating marangyang tahanan ay mayroong nakasulat sa pintuan na: Fumadero Publico de Anfion. Di nagtagal. nanirahan na si Padre Damaso sa Maynila. namalas ng buong bayan ng San Diego ang isang malaking siga na nagmumula sa may lugar na kinamatayan ni Sisa at Elias. Kabanata LXIV Katapusan Buod Magmula ng pumasok sa kumbento si Maria. aiya ay inilipat ng padre provincial sa isang malayong probinsiya.Nang magmamadaling-araw. si Pari Salvi habang hinihintay niya ang pagiging obispo ay nanungkulan pansamantala sa kumbento ng Sta. sabong at paghitit ng marijuana. Siya ngayon ang nangungutsero. Nagsasalamin na ito. Sinisi pa ni Manang rufa ang gumawa ng siga na hindi raw marunong mangilin sa araw ng pagsilang ni Hesus. Ganap na siyang nalimot ng mga tao. siya ay nakitang bangkay sa kanyang higaan. nangayayat ng husto. Si Don Tiburcio ay hindi na niya pinakikilos. Wala ni isa mang nakakaalala sa kanya. Sa kabilang dako. Nagdagdag ng mga kulot sa ulo si Donya Victorina upang mapagbuti ang pagbabalatkayo niyang siya’y taga-Andalucia. Madalas tuwing takip-silim ay makikita siya sa tindahan ng intsik sa Sto. Sa pagsusuri ng doktor. si Kapitan Tiyago ay dumanas ng sapin-saping paghihirap ng damdamin.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful