Philosophies in Life PHILOSOPHY may be defined as the study and pursuit of facts which deal with the ultimate

reality or causes of things as they affect life. The philosophy of a country like the Philippines is made up of the intricate and composite interrelationship of the life histories of its people; in other word, the philosophy of our nation would be strange and undefinable if we do not delve into the past tied up with the notable life experiences of the representative personalities of our nation. Being one of the prominent representatives of Filipino personalities, Jose Rizal is a fit subject whose life philosophy deserves to be recognized. Having been a victim of Spanish brutality early in his life in Calamba, Rizal had thus already formed the nucleus of an unfavorable opinion of Castillian imperialistic administration of his country and people. Pitiful social conditions existed in the Philippines as late as three centuries after his conquest in Spain, with agriculture, commerce, communications and education languishing under its most backward state. It was because of this social malady that social evils like inferiority complex, cowardice, timidity and false pride pervaded nationally and contributed to the decay of social life. This stimulated and shaped Rizal’s life phylosophy to be to contain if not eliminate these social ills. Educational Philosophy Rizal’s concept of the importance of education is clearly enunciated in his work entitled Instruction wherein he sought improvements in the schools and in the methods of teaching. He maintained that the backwardness of his country during the Spanish ear was not due to the Filipinos’ indifference, apathy or indolence as claimed by the rulers, but to the neglect of the Spanish authorities in the islands. For Rizal, the mission of education is to elevate the country to the highest seat of glory and to develop the people’s mentality. Since education is the foundation of society and a prerequisite for social progress, Rizal claimed that only through education could the country be saved from domination.

Rizal’s philosophy of education, therefore, centers on the provision of proper motivation in order to bolster the great social forces that make education a success, to create in the youth an innate desire to cultivate his intelligence and give him life eternal. Religious Philosophy Rizal grew up nurtured by a closely-knit Catholic family, was educated in the foremost Catholic schools of the period in the elementary, secondary and college levels; logically, therefore, he should have been a propagator of strictly Catholic traditions. However, in later life, he developed a life philosophy of a different nature, a philosophy of a different Catholic practice intermingled with the use of Truth and Reason. Why the change? It could have been the result of contemporary contact, companionship, observation, research and the possession of an independent spirit.Being a critical observer, a profound thinker and a zealous reformer, Rizal did not agree with the prevailing Christian propagation of the Faith by fire and sword. This is shown in his Annotation of Morga’s Sucesos de las Islas Filipinas. Rizal did not believe in the Catholic dogma that salvation was only for Catholics and that outside Christianity, salvation was not possible even if Catholics composed only a small minority of the world’s religious groups. Nor did he believe in the Catholic observation of fasting as a sacrifice, nor in the sale of such religious items as the cross, medals, rosaries and the like in order to propagate the Faith and raise church funds. He also lambasted the superstitious beliefs propagated by the priests in the church and in the schools. All of these and a lot more are evidences of Rizal’s religious philosophy. Political Philosophy In Rizal’s political view, a conquered country like the Philippines should not be taken advantage of but rather should be developed, civilized, educated and trained in the science of self-government.

He bitterly assailed and criticized in publications the apparent backwardness of the Spanish ruler’s method of governing the country which resulted in: 1. the bondage and slavery of the conquered ; 2. the Spanish government’s requirement of forced labor and force military service upon the n natives; 3. the abuse of power by means of exploitation; 4. the government ruling that any complaint against the authorities was criminal; and 5. Making the people ignorant, destitute and fanatic, thus discouraging the formation of a national sentiment. Rizal’s guiding political philosophy proved to be the study and application of reforms, the extension of human rights, the training for self government and the arousing of spirit of discontent over oppression, brutality, inhumanity, sensitiveness and self love. Ethical Philosophy The study of human behavior as to whether it is good or bad or whether it is right or wrong is that science upon which Rizal’s ethical philosophy was based. The fact that the Philippines was under Spanish domination during Rizal’s time led him to subordinate his philosophy to moral problems. This trend was much more needed at that time because the Spaniards and the Filipinos had different and sometimes conflicting morals. The moral status of the Philippines during this period was one with a lack of freedom, one with predominance of foreign masters, one with an imposition of foreign religious worship, devotion, homage and racial habits. This led to moral confusion among the people, what with justice being stifled, limited or curtailed and the people not enjoying any individual rights. To bolster his ethical philosophy, Dr. Rizal had recognized not only the forces of

censured the friars for abusing the advantage of their position as spiritual leaders and the ignorance and fanaticism of the natives. social constant. 2. 4.good and evil. and 5. 3. 1. 2. censured the priests who preached greed and wrong morality. but also the tendencies towards good and evil. man in society. The subject matter of this social philosophy covers the problems of the whole race. advised the masses that the object of marriage was the happiness and love of the couple and not financial gain. . influential factors in human life. 3. To support his ethical philosophy in life. 6. social justice. Rizal’s social philosophy dealt with. Social Philosophy That body of knowledge relating to society including the wisdom which man's experience in society has taught him is social philosophy. poverty and wealth. racial problems. Rizal: 1. 7. advised every one that love and respect for parents must be strictly observed. 4. The facts dealt with are principles involved in nation building and not individual social problems. with every problem having a distinct solution to bolster the people’s social knowledge. counseled the Filipinos not to resent a defect attributed to them but to accept same as reasonable and just. social ideal. As a result. he made use of the practical method of appealing to the better nature of the conquerors and of offering useful methods of solving the moral problems of the conquered. 5.

brain and spirit-all of these combining to enhance the intricacies. 1884. thus partly . future Philippines. the anthology. a novel sub-titled Costumbres filipinas (Philippines Customs). the publication of a book to which all the members would contribute papers on the various aspects and conditions of Philippines life. He finished his studies in Madrid and this to him was the realization of the bigger part of his ambition. beauty and values of human nature. the role of virtuous women in the guidance of great men.8. aspire and strive to rise. sparking in him the realization that his people needed him. if we may call it that. during the re-organizational meeting of the Circulo-Hispano-Filipino." he wrote on January 2. It must have been this sentiment that prompted him to pursue. the necessity for consulting reliable people. His vision broadened while he was in Spain to the point of awakening in him an understanding of human nature. the ability to think. But afterwards difficulties and objections were raised which seemed to me rather odd. and the proper use of hearth. the need for elevating and inspiring mission. Pedro Paterno published his Ninay. to Rizal. his desire to possess happiness. was never written. to be one of its activities. "My proposal on the book. was a venue for realizing his dreams. explaining for the most part human behavior and capacities like his will to live. feeling that it was impossible to count on general support…" "Fortunately. the duties and dictates of man’s conscience. the change of his mentality. The above dealt with man’s evolution and his environment. Noli Me Tangere Spain. All of the above served as Rizal’s guide in his continuous effort to make over his beloved Philippines. 10. 9. man’s need of practicing gratitude." writes one of Rizal’s biographers. the next year. Instead. In view of this I decided not to press it any longer. 11. reforms. the importance of deliberation. his ability to deny. and a number of gentlemen stood up and refused to discuss the matter any further. history and progress. "was unanimously approved. the voluntary offer of man’s abilities and possibilities. youth and greatness. his need for experience.

it is not mentioned in his correspondence until the book is well-nigh completed. "The Novel is the first impartial and bold account of the life of the tagalogs. took it upon himself to warn the author that if he ever returned to the Philippines he would lose his head. he would call his compatriots to witness that he had written half of the novel in Madrid a fourth part in Paris. without troubling his mother’s sleep. exercising his mind and hand. himself. He had little enough money for his own needs. He did not want to compromise them. when Pastells was blaming the Noli on the influence of German Protestants. had ‘put aside his pen’ in deference to the wishes of his parents. that it would remain unread. according to Viola. Rizal was already sending Blumentritt a copy of "my first book. It would be no poem to forgotten after a year. The Filipinos will find in it the history of the last ten years…" . wrote. But the other expatriates knew what he was doing. later. Rizal was haunted by the fear that his novel would never find its way into print. as we have seen. He seems to have told no one in his family about his grand design. Rizal was too enthralled by seeing his work in print to do more than smile. and one day the messenger. no speech that passed in the night. and only the remainder in Germany. He would call it Noli Me Tangere. The proofs were delivered daily. Viola insisted on lending him the money (P300 for 2. Rizal would not hear of asking his friends for help. The printing apparently took considerably less time than the original estimate of five months for Viola did not arrive in Berlin until December and by the 21st March 1887. He himself (Rizal). no essay in a review of scant circulation. But the idea of writing a novel himself must have grown on him. let alone the cost of the Noli’s publication… Characteristically. Rizal at first demurred… Finally Rizal gave in and the novel went to press." writes Leon Ma. but a long and serious work on which he might labor. describing the nature of the Noli Me Tangere to his friend Blumentritt. Guerrero.000 copies).fulfilling the original purpose of Rizal’s plan." Rizal. "From the first. the Latin echo of the Spoliarium is not without significance.

Font caused the circulation of copies of the prohibition. and written by one Vicente Barrantes. Assisting Father Font in his aim to discredit the Noli was an Augustinian friar by the name of Jose Rodriguez. Instead of what he expected. 1887. For instance. 1888. socialistic. As far as Madrid. subversive of public order and harmful to the Spanish government and its administration of theses islands in its political aspect." considering that it was full of heresy. Not content. For if there were bitter critics. think you have a grievance. Fr. a member of the Senate in the Spanish Cortes assailed the novel as "anti-Catholic. there was furor over the Noli. for we are not cowards like you." It is well to note that not detractors alone visibly reacted to the effects of the Noli. and scandalous in its religious aspect. In like manner. dated February 15. An anonymous letter signed "A Friar" and sent to Rizal.Criticism and attacks against the Noli and its author came from all quarters. and unpatriotic. Protestant. then challenge us and we shall pick up the gauntlet. or for that matter all your men. an act which brought an effect contrary to what he desired. as evidenced by an article which bitterly criticized the novel published in a Madrid newspaper in January. the cura of Tondo and chairman of the Permanent Commission of Censorship composed of laymen and ordered that the circulation of this pernicious book" be absolutely prohibited. the negative publicity awakened more the curiosity of the people who managed to get copies of the book. Rodriguez warned the people that in reading the book they "commit mortal sin. Fray Salvador Font. at the request of the Archbishop Pedro Payo. found and condemned the novel as heretical. In a pamphlet entitled Caiingat Cayo (Beware). cleverly writing . On December 28. says in part: "How ungrateful you are… If you. 1890. impious. Marcelo H. another group composed of staunch defenders found every reason to justify its publication and circulation to the greatest number of Filipinos. Del Pilar." A special committee of the faculty of the University of Santo Tomas. which is not to say that a hidden hand will not put an end to your life.

Rizal found it a timely and effective gesture to dedicate his novel to the country of his people whose experiences and sufferings he wrote about. Consequently. although not totally unheard of. realizing how much the Noli had awakened his countrymen. sufferings which he brought to light in an effort to awaken his countrymen to the truths that had long remained unspoken. being the product of Spanish officials and corrupt friars. Nang makatapos ng pag-aaral. binalak ni Rizal na ang bawat bahagi ng nobela ay ipasulat sa ilan niyang kababayan na nakababatid sa uri ng lipunan sa Pilipinas at yaon ay pagsasamasamahin niyang upang maging nobela. nagtungo siya sa Paris at doon ipinagpatuloy ang pagsusulat nito. Rizal said: "Now I die content. in Father Vicente Garcia. Del Pilar’s piece was entitled Caiigat Cayo (Be Slippery as an Eel). the people were readily "misled" into getting not a copy o Rodriguez’ piece but Del Pillar’s. claiming among other things that Rizal cannot be an ignorant man. na pumapaksa sa kasaysayan ng mga aliping Negro sa kamay ng mga panginoong putting Amerikano. to the point of defending his novel. Noli Me Tangere: Mga Tauhan Sinimulang sulatin ni Dr. kaya . Under the pen-name Justo Desiderio Magalang. Ngunit hindi ito nagkaroon ng katuparan. Sa simula. Inilarawan dito ang iba't ibang kalupitan at pagmamalabis ng mga Puti sa Itim. Inihambing niya ito sa kapalarang sinapit ng mga Pilipino sa kamay ng mga Kastila." Fittingly. Jose P. Deceiving similar in format to Rodriguez’ Caiingat Cayo.under an assumed name Dolores Manapat. The Noli Me Tangere found another staunch defender in the person of a Catholic theologian of the Manila Cathedral. successfully circulated a publication that negated the effect of Father Rodriguez’ Caiingat Cayo. Ang pagsusulat ng "Noli Me Tangere" ay bunga ng pagbasa ni Rizal sa "Uncle Tom's Cabin" ni Harriet Beacher Stowe. Father Garcia wrote a very scholarly defense of the Noli. At sa Berlin natapos ni Rizal ang huling bahagi ng nobela. Rizal ang mga unang bahagi ng "Noli Me Tangere" noong 1884 sa Madrid noong siya ay nag-aaral pa ng medisina. he himself who had warned the people of committing mortal sin if they read the novel had therefore committed such sin for he has read the novel.

Padre Damaso Isang kurang Pransiskano na napalipat ng ibang parokya matapos maglingkod ng matagal na panahon sa San Diego. sinarili niya ang pagsulat nang walang katulong. Ang pamagat ng "Noli Me Tangere" ay salitang Latin na ang ibig sabihin sa Tagalog ay "Huwag Mo Akong Salingin" na hango sa Ebanghelyo ni San Juan harap ng kabiguang ito. Itinulad niya ito sa isang bulok sa lipunan na nagpapahirap sa buhay ng isang tao. Ferdinand Blumentritt ang mga dahilan kung bakit niya isinulat ang "Noli. Padre Salvi Kurang pumalit kay Padre Damaso. Ipinaliwanag ni Rizal sa kanyang liham sa matalik niyang kaibigang si Dr. nangarap na makapagpatayo ng paaralan upang matiyak ang magandang kinabukasan ng mga kabataan ng San Diego. ama-amahan ni Maria Clara." Ang lahat ng mga ito ay maliwanag na inilarawan sa mga kabanata ng nobela. Mga Tauhan: Crisostomo Ibarra Binatang nag-aral sa Europa. Elias Piloto at magsasakang tumulong kay Ibarra para makilala ang kanyang bayan at ang mga suliranin nito. mutya ng San Diego na inihimatong anak ng kanyang ina na si Doña Pia Alba kay Padre Damaso Pilosopo Tasyo . Maria Clara Mayuming kasintahan ni Crisostomo. nagkaroon ng lihim na pagtatangi kay Maria Clara. Kapitan Tiyago Mangangalakal na tiga-Binondo.

dating labandera na may malaswang bibig at pag-uugali. Donya Consolacion Napangasawa ng alperes. Lucas Taong madilaw na gumawa ng kalong ginamit sa di-natuloy na pagpatay kay Ibarra. Don Tiburcio de Espadaña Isang pilay at bungal na Kastilang napadpad sa Pilipinas sa paghahanap ng magandang kapalaran. Sisa Isang masintahing ina na ang tanging kasalanan ay ang pagkakaroon ng asawang pabaya at malupit. Alperes Matalik na kaagaw ng kura sa kapangyarihan sa San Diego Donya Victorina Babaing nagpapanggap na mestisang Kastila kung kaya abut-abot ang kolorete sa mukha at maling pangangastila.Maalam na matandang tagapayo ng marurunong na mamamayan ng San Diego. ama ni Sinang Señor Nol Juan Namahala ng mga gawain sa pagpapatayo ng paaralan. . Don Filipo Tinyente mayor na mahilig magbasa na Latin. sakristan at tagatugtog ng kampana sa simbahan ng San Diego. Linares Malayong pamangkin ni Don Tiburcio at pinsan ng inaanak ni Padre Damaso na napili niya para mapangasawa ni Maria Clara. napangasawa ni Donya Victorina. Basilio at Crispin Magkapatid na anak ni Sisa.

Donya Pia Masimbahing ina ni Maria Clara na namatay matapos na kaagad na siya'y maisilang. lumakad na maalisan ng pagka-ekskomunyon si Ibarra. Don Rafael Ibarra Ama ni Crisostomo. Sinang. Tiya Isabel Hipag ni Kapitan Tiago na tumulong sa pagpapalaki kay Maria Clara. Iday. at Andeng Mga kaibigan ni Maria Clara sa San Diego Kapitan-Heneral Pinakamakapangyarihan sa Pilipinas. nakainggitan nang labis ni Padre Damaso dahilan sa yaman kung kaya nataguriang erehe. Kapitana Maria Tanging babaing makabayan na pumapanig sa pagtatanggol ni Ibarra sa alaala ng . naging dahilan ng kasawian ng nuno ni Elias. Mang Pablo Pinuno ng mga tulisan na ibig tulungan ni Elias. Kapitan Basilio Ilan sa mga kapitan ng bayan sa San Diego Kapitan Tinong at Kapitan Valentin Tinyente Guevarra Isang matapat na tinyente ng mga guwardiya sibil na nagsalaysay kay Ibarra ng tungkol sa kasawiang sinapit ng kanyang ama. Victoria. Don Saturnino Nuno ni Crisostomo.Tarsilo at Bruno Magkapatid na ang ama ay napatay sa palo ng mga Kastila.

ama. Padre Sibyla Paring Agustino na lihim na sumusubaybay sa mga kilos ni Ibarra. Albino Dating seminarista na nakasama sa piknik sa lawa. Kabanata I Isang Handaan Buod Isang marangyang salu-salo ang ipinag-anyaya ni Don Santiago de los Santos na higit na popular sa taguring kapitan Tiago. Ang handaan ay gagawin sa kanyang bahay na nasa daang Anluwage na karating ng Ilog-Binundok. Ang paayaya ay madaling kumalat sa lahat ng sulok ng Maynila. Bawat isa ay gustong dumalo sapagkat ang mayamang Kapitan ay kilala bilang isang mabuting tao, mapagbigay at laging bukas ang palad sa mga nangangailangan. Dahil dito, ang iba ay nababalino kung ano ang isusuot at sasabihin sa mismong araw ng handaan. Nang gabing iyon dagsa ang mga panauhin na gaya ng dapat asahan. Puno ang bulwagan. Ang nag-iistima sa mgta bisita ay si Tiya Isabel, isang matandang babae na pinsan ng may-bahay. Kabilang sa mga bisita sina tinyente ng guardia civil, Pari Sibyla, ang kura paroko ng Binundok, si pari Damaso na madaldal at mahahayap ang mga salita at dalawang paisano. Ang isa ay kararating lamang sa Pilipinas. Ang kararating na dayuhan ay nagtatanong tungkol sa mga asal ng mga katutubong Pilipino. Ipinaliwanag niya na ang pagpunta niya sa bansa ay sarili niyang gastos. Ang pakay ng kanyang paglalakbay ay upang magkaroon ng kabatiran tungkol sa lupain ng mga Indiyo. Nagkaroon ng mainitang balitaktakan ng mabanggit ng dayuhan ang tungkol sa monopolyo ng tabako. Nailabas ni Pari Damaso ang kanyang mapanlait na ugali. Nilibak niya ang mga Indiyo. Ang tingin niya sa mga ito ay hamak at mababa. Lumitaw din sa usapan ang panlalait ng mga Espanyol tungkol sa mga Pilipino noong mga nakalipas na araw. Mapanlibak si Pari Damaso. Kung kaya’t iniba ni Pari Sibyla

ang usapan. Napadako ang usapan tungkol sa pagkakalipat sa ibang bayan ni Padre Damaso pagkatapos ng makapagsilbi sa loob ng 20 taon bilang kura paroko ng San Diego. Sinabi niya kahit na ang hari ay hindi dapat manghimasok sa pagpaparusa ng simbahan sa mga erehe. Pero, ito ay tinutulan ng Tinyente ng Guardia Civil sa pagsasabing may karapatan ang Kapitan Heneral sapagkat ito ang kinatawan ng hari ng bansa. Ipinaliwanag pa ng tinyente ang dahilan ng pagkakalipat ni Pari Damaso. Ito, umano ang nag-utos na hukayin at ilipat ang bangkay ng isang marangal na lalaki na napagbintangang isang erehe ng pari dahil lamang sa hindi pangungumpisal. Ang ginawa ay itinuturing sa isang kabuktutan ng Kapitan Heneral. Kung kaya inutos nito ang paglilipat sa ibang parokya ang paring Pransiskano bilang parusa. Nagpupuyos sa galit ang pari kapag naaalala niya ang mga kasulatang nawaglit. Iniwanan na ni Tinyente ang umpukan, pagkatapos nitong makapagpaliwanag. Sinikap ni Pari Sibyla na pakalmahin ang loob ni Pari Damaso. Lumawig muli ang talayan. Dumating ang ilan pang mga bagong panauhin. Ilan sa mga ito ay ang mag-asawang sina Dr. de Espadaña at Donya Victorina. Tanong Sino si Pari Damaso? Bakit niya tinawag na Indiyo ang mga Pilipino? Sagot Siya yung Paring may magaspang na pag-uugali na nanirahan sa San Diego ng halos 20 taon. Dahil sa kasamaan ng ugali niya, ang mga tao ay hindi naibigan ang paring ito, kaya sila tinawag na Indiyo. Kabanata II Si Crisostomo Ibarra

Buod Dumating si Kapitan Tiyago at si Ibarra na luksang-luksa ang kasuotan. Binating lahat ni kapitan ang mga panauhin at humalik sa kamay ng mga pari na nakalimot na siya ay bendisyunan dahil sa pagkabigla. Si Pari Damaso ay namutla ng makilala si Ibarra. Ipinakilala ni Kapitan Tiyago si Ibarra sa pagsasabing ito ay anak ng kanyang kaibigang namatay at kararating lamang niya buhat sa pitong taong pag-aaral sa Europa. Malusog ang pangangatawan ni Ibarra, sa kanyang masayang mukha mababakas ang kagandahan ng ugali. Bagamat siya ay kayumanggi, mahahalata rin sa pisikal na kaanyuan nito ang pagiging dugong Espanyol. Tinangkang kamayan ni Ibarra si Pari Damaso sapagkat alam niyang ito ay kaibigang matalik ng kanyang yumaong ama. Ngunit, ito ay hindi inamin ng pari. Totoo, siya ang kura sa bayan. Pero, ikinaila niyang kaibigan niya ang ama ni Ibarra. Napahiya si Ibarra at iniatras ang kamay. Dagling tinalikuran niya ang pari at napaharap sa tinyenteng kanina pa namamasid sa kanila. Masayang nag-usap sina tinyente at Ibarra. Nagpapasalamat ang tinyente sapagkat dumating ang binata ng walang anumang masamang nangyari. Basag ang tinig ng tinyente ng sabihin niya sa binata na nasa ito ay higit na maging mapalad sa kanyang ama. Ayon sa tinyente ang ama ni Ibarra ay isang taong mabait. Ang ganitong papuri ay pumawi sa masamang hinala ni Ibarra tungkol sa kahabag-habag na sinapit ng kanyang ama. Ang pasulyap ni Padre Damaso sa tinyente ay sapat na upang layuan niya ang binata. Naiwang mag-isa si Ibarra sa bulwagan ng walang kakilala. Tulad ng kaugaliang Aleman na natutuhan ni Ibarra buhat sa kanyang pag-aaral sa Europa, ipinakilala niya ang kanyang sarili sa mga nanduruong kamukha niyang panauhin. Ang mga babae ay hindi umimik sa kanya. Ang mga lalaki lamang ang nagpapakilala rin sa kanya. Nakilala niya ang isang binata rin na tumigil sa pagsusulat. Malapit ng tawagin ang mga panauhin para maghapunan, nang lumapit si Kapitan Tinong kay Ibarra para kumbidahin sa isang pananghalian kinabukasan. Tumanggi sa anyaya ang binata sapagkat nakatakda siyang magtungo sa San Diego sa araw na naturan. Tanong Bakit biglang nabugnot at nagbago ng pakiramdam si Pari Damaso nang makitang

Naragdagan ang pagpupoyos ng damdamin ni Pari Damaso. Ang magkabilang dulo naman ay pinagtatalunan ng dalawang pari kung sino sa kanila ang dapat na lumikmo roon. Anyong uupo na si Sibyla. Sa may kabisera umupo si Ibarra. May alam kasi siya sa naging kamatayan ng ama ni Ibarra. Siyang-siya si Pari Sybyla samantalang banas na banas naman si Padre Damaso. tumanggi ang tenyente sapagkat umiiwas siyang mapagitnaan nang dalawang pari. Kabanata III Ang Hapunan Buod Isa-isang nagtungo ang mga panauhin sa harap ng hapagkainan. napansin niya ang tinyente at nagkunwang iaalok ang upuan. Pero. Sa mga panauhin. Batay sa sagot ng binata sa tanong ni Laruja. Hindi naman umiimik ang tenyente. Habang kumakain." Sinimulan ng idulot ang pagkain. Paano puro upo. Pero. Sinisikaran niya ang lahat ng madaanan hanggang sa masiko niya ang isang kadete. Sa anyo ng kanilang mga mukha. Ang ibang bisita naman ay magiliw na nag-uusap at pinupuri ang masarap na handa ni Kapitan Tiyago. ang ihain ang tinola. kagaya ng may karaniwang may pahanda. si Pari Sibyla naman ang iginigiit ng Paring Pransiskano. kung kaya’t siya ang karapat-dapat na umupo. sadyang ipinaluto ng kapitan ang manok para kay Ibarra. siya ay mayroon . si Pari Damaso ang dapat umupo roon dahil siya ang padre kumpesor ng pamilya ni Kapitan Tiyago. tanging si Ibarra lamang ang nakaisip na anyayahan si Kapitan Tiyago. Sa tingin ni Pari Sibyla. nakipag-usap si Ibarra sa mga ibang panauhin na malapit sa kinaroroonan niya. Ang kay Ibarra ay puro masasarap na bahagi ng tinola. Si Sibyla ang kura sa lugar na iyon. Hindi alam ng pari. mahahalata ang kanilang pakiramdam. Pero. magalang na tumaggi ang kapitan sabay sabing "huwag mo akong alalahanin.magkasama sina Kapitan Tiyago at Crisostomo Ibarra? Sagot Nainis si Pari Damaso dahil ayaw niyang makita si Ibarra sapul nang mamatay ang ama nito. Nainis naman si Donya Victorina sa tenyente sapagkat natapakan ang kola ng kanyang saya habang tinitignan nito ang pagkakulot ng kanyang buhok. leeg at pakpak ng manok ang napunta sa kanya.

Ang katutubong wikang natutuhan niya sa mga bansang pinupunntahan niya ang ginagamit niya sa pakikipagtalastasan. sinulat ng binata sa kolum ng Estudios Coloniales ang tungkol sa isang pakpak at leeg ng manok na naging sanhi ng alitan sa salu-salo. Dahil sa pahayag na ito ni Ibarra. Walang pakundangan ininsulto niya ang binata. Sinabi niyang kung iyon lamang ang nakita o natutuhan ni Ibarra. na kagaya ng ginawa ni Don Tiburcio nang sila ay magtaling-puso. aniya. Nagpaalam na si Ibarra. ipinaliwanag niyang sinasariwa lamang niya ang mga sandaling madalas na pumunta sa kanila si Pari Damaso noong maliit pa siya upang makisalo sa kanilang hapag-kainan. nang umalis si Ibarra. siya ay nag-aksaya lamang ng pera sapagkat kahit na bata ay alam ang mga sinabi nito. Naudlot ang pagpapaliwanag ni Ibarra sapagkat biglang sumabad si Padre Damaso. Bagamat.ding pitong taong nawala sa Pilipinas. tugon naman ni Ibarra. Ni gaputok ay hindi nakaimik ang nangangatal na si Damaso. pulitika at relihiyon. siya ang nakakalimutan ng bayan sapagkat ni wala man lang isang taong nakapagbalita tungkol sa masaklap na sinapit ng kanyang ama. Binigyan diin niya na ang gayong pagkilos ng binata ay tanda ng kanyang pagiging mapagmataas. Nabigla ang lahat sa diretsang pagsasalita ng pari. Pero. Pinigil siya ni Kapitan Tiyago sapagkat darating si Maria Clara at ang bagong kura paroko ng San Diego. Dahil dito. Bukod sa wika. ang may handa ay walang silbi sa isang piging at ang hindi dapat pagpapaaral ng isang Indio sa . Nalaman ng mga kausap ni Ibarra na marami ng bansa ang napuntahan nito at marami ng wika ang kanyang alam. nangingibabaw ang katotohanang nababatay sa kalayaan at kagipitan ng bayan. Kalmado lamang si Ibarra. hindi niya nakakalimutan ang kanyang bayan. Ngumakngak naman si Padre Damaso. pinag-aaralan din niya ang kasaysayan ng bansang kanyang pinupuntahan partikular na ang tungkol sa Exodo o hinay-hinay na pagbabago sa kaunlaran. Gayundin ang tungkol sa ikaaalwan at ikapaghihirap nito. Nang gabing iyon. dapat na ipagbawal ng pamahalaang kastila ang pagkakaloob ng pahintulot sa sinumang Indio na makapag-aral sa Espanya. Tinanong ni Donya Victorina si Ibarra na bakit hindi man lang ito nagpadala ng hatid-kawad. wala siya sa bansa. Pero. "Nasa ibang bayan ako nitong mga huling dalawang taon". Ipinaliwanag ni Ibarra na halos magkakatulad ang mga bansang napuntahan niya sa tema ng kabuhayan. At sa halip. nagtumibay ang paniniwala ng tinyente na talagang walang alam ang binata sa tunay na dahilan ng pagkamatay ng kanyang amang si Don Rafael. Hindi rin napigil sa pag-alis si Ibarra. nangako siyang babalik kinabukasan din.

Nagbilin si Don Rafael(ama ni Ibarra) na huwag nitong ikagugulat kung sakali mang hindi siya makasulat sapagkat lubha siyang abala sa kanyang mga gawain. Ganito ang salaysay ng tinyente: Si Don Rafael ay siyang pinakamayaman sa buong lalawigan. may ilan din namang naiinggit. Si Don Rafael ay maraming mga kagalit na mga kastila at pari.Ang mga kastila dahil sa kasawian ay hindi gumagawa ng mga nararapat. .ibang Don Rafael at Pari Damaso ay sumunod sa kanya upang paalalahanan na mag-ingat din sapagkat nangangamba siyang baka matulad siya (Ibarra) sa sinapit ng kanyang ama. Sa paggala-gala ng kanyang paningin. Bagamat siya ay iginagalang. Ang masasama sa Espanya ay nakakarating sa Pilipinas. Nakiusap si Ibarra na isalaysay ng tinyente ang tungkol sa buhay ng kanyang ama sapagkat tunay na wala siyang nalalaman dito. Sa maraming taong pagkakawala niya sa bayan. Ilang buwan pa lamang nakakaalis sa Pilpinas si Ibarra. Diumano. naramdaman niyang may dumantay na kamay sa kanyang balikat. Sianbi ni Ibarra na sumulat and kanyang ama sa kanya mayisnag taon na ang nakakalipas. Si Tinyente Guevarra. Nakarating siya hanggang sa may Liwasan ng Binundok . di nangungumpisal si Don Rafael.wala pa ring pagbabago sa kanyang dinatnan. Tanong Bakit ipinagbabawal ng pamahalaan ang pangingibang bansa ng Kabataang Pilipino? Sagot Ang mga mag-aaral na nangingibabang bansa ay nagiging palalo at mapagmataas kapag nakakabalik nang muli sa kanilang tinubuang bayan. Ang mga nuno nila ay mga kastila. Kabanata IV Erehe at Pilibustero Buod Naglakad na si Ibarra na hindi batid ang destinasyon.

Nabilanggo si Don Rafael dahil sa pagkakaroon ng mga lihim na kaaway. Pinaratngan din siyang nagbabasa ng mga ipinagbabawal na aklat (El Correo de Ultramar) at diyaryo. Walang nagawa si Don Rafael kung hindi ipagtanggol ang sarili. . nabilanggo di Don Rafael. Sa hindi malamang dahilan. nagtatago ng larawan ng paring binitay. Isang araw may isang grupo ng mga bata na sinigawan ang artilyero ng ba be bi bo bu na labis na ikinagalit nito.Pinukol ng kanyang tungkod ng artilyero ang mga bata. Pero. Pinagbintangan siyang erehe at pilibustero. Ang sapin-saping kahirapan ng kalooban na kanyang dinanas ay hindi nakayanan ng kanyang pisikal na katawan. bigla na lamang sumuray-suray ang artilyero at dahandahang nabuwal. Pero hindi naman totoo. Pero. Katunayan. Nang si don Rafael ay malapit ng lumaya dahil sa tapos nglahat ang mga kasong ibinintang sa kanya. Masakit sa kanya ang ganito sapagkat iyon ang itinuturing na pinakamabigatna parusa. lalong nadagdagan ang dagan sa kanyang dibdib. Terible ang kanyang pagkakabuwal sapagkat ang kanyang ulo ay tumama sa isang tipak na bato. Napatiyempo namang nagdaraan si don Rafael. Nang lumaon. Pinagsisipa niya ito. isinakdal sa salang pangangamkam ng lupain at nagbibigay ng tulong sa mga tulisan. siya ay kumuha ng isang abugadong Pilipino na si G. Dahil dito. Kinagalitan niya ang artilyero. ito ay lalong nagpuyos sa galit at si DonRafel ang kanyang hinarap. Gumawa siya (tinyente) ng paraan para tulungan si Don Rafael at sumumpang ito ay marangal na tao. Pinagbintangan pa siya ang pumatay sa isang mangmang at malupit na artilyerong naniningil ng buwis ng mga sasakyan. Ito ay pagkaraang lumitaw sa pagsusuri na ang ikinamatay ng artilyero ay nag pamumuo ng dugo sa ulo nito.A at G. ang katwiran ay nagtagumpay din. Isa ang sinampald na tinamaan at nabuwal.M. Nagduduwal ito at hindi nagkamalay hanggang sa tuluyang mapugto ang hininga.

natanaw niya ang isang maliwanag na bahay sa kabila ng ilog. maliban sa isang batang Pransiskano na payat at putlain. Sa mismong loob ng bilangguan. dumating si Ibarra sa Fonda deLala. Inabot nito ang kanyang kamay kay Ibarra at sinabing si Kapitan Tiyago na lamang ang bahalang magsalaysay ng iba pang pangyayari. Tanong Bakit muhing-muhi si Padre Damaso kay Don Rafael gayong dati silang magkaibigan sa simula? Sagot Maraming bagay na dapat ikainggit si Padre Damaso kay Don Rafael. Sa likuran naman may mga anghel. Kung nagmasid lamang ng husto sabahay na iyon si Ibarra. . makikita niya kung sinusino ang naroroon. na tinutuluyan niya kapag siya ay nasa Maynial). Kabanata V Pangarap sa Gabing Madilim Buod Sakay ng kalesa. nalagutan ng hininga si Don Rafael.Hindi na niya natamasa ang malayang buhay. Sa sinapit ng ama. Dinig din niya ang tugtugin ng orkestra. gulong-gulo ang isip nito. Kaagad na nagtuloy si Ibarra sa kanyang silid at naupo sa isang silyon. Giliw na giliw silang nakatingin sa dalaga. Naririnig niya ang kalansing ng mga kubyertos at pinggan. Nasa tapat sila ng kuwartel ng maghiwalay. pari.may suot na diyamante at ginto. Sumakay sa kalesa si Ibarra. Maya-maya ginala ang paningin sa kalawakan ng himpapawid. (Ito ay isang uri ng panuluyan. Huminto sa pagsasalaysay na g tinyente. Mula sa bintana. Pilipino. militar ay nakatuon lahat sa kagandahan ni Maria Clara. pastol at dalagang nag-aalay ng bulaklak. May isang magandang binibini na nababalot ng manipis na habi. intsik. lalo ang pagiging mayaman nito.. Ang mga umpukan naman ng mga Kastila.

madali siyang naktulog at nagising kinabukasan na.Iba ang kanyang nadarama. Dahil sa pagal ang isip at katawan ni Ibarra sa paglalim ng gabi. Tanong Sino ang palihim na nagmamanman sa dalaga? Sagot Si Pari Salvi ang panakaw-nakaw ng tingin at iba ang nararamdaman para sa dalaga. . Siya ang pinakamayaman sa binundok dahil sa marami siyang negosyo at iba pang klase ng ari-arian. at kung hinde lamang nanabako at ngumanganga. hindi kataka-taka na parang lubong hinihipan sa pagpintog ng kanyang yaman . Maitim ang buhok. Ang tanging hindi inabot ng antok ay ang batang Pransiskano. di kaputian at may bilugang mukha. Tanyag din sya sa pampanga at laguna bilang asendero. Siaya ay tinatayang nasa pagitan ng 35 taong gulang. Si Pari Sibyla ay siyang-siya sa pakikipag-usap sa mga dilag samantalang si Donya Victoria ay matiyagang inaayos ang buhok ng dalagang hinahangaan ng lahat. Siya ay pandak. Kabanata VI Si Kapitan Tiyago Buod Ang katangian ni kapitan tiyago ay itinuturing hulog ng langit. maituturing na sya ay magandang lalaki. Tanong Sino ang pinapangarap sa gabing madilim? Sagot Walng iba kundi si Maria Clara.

Ang pag bili nila ng lupain sa san diego ang naging daan upang maging kaututang dila roon ang kura na si padre damaso. san pascual bailon. Siya ay malakas sa mga taong nasa gobeyerno at halos kaibigan nya lahat ng mga prayle.Dahil sa sya ay mayaman. Ipinalalagay ng balana na siya ay nakapagtatamo ng kalangitan. Si kapitan tiyago ay tanging ng isang kuripot na mangangalakal ng asukal sa malabon. gayuman nagiging masakitin si pia. siya ay isang impluwensyadong tao. ang ama ni crisostomo ibarra . Dahil sa kakuriputan ng ama. Dahil sa kanyang pagpupula sa mga pilipino. san miquel. sya ay naglilingkod bilang gobernadocillo. Katunayan. Pag kapanganak nya sya ay namatay. san francisco de asis. siya ay nag lihi. siya’y mag isang nangalakal. Naging kaibigan din nila ang pinakamayaman sa boung san diego. yaon ay karapatdapat at kapuri-puri. Par kay kapitan tiyago kahit na ano ang itakda an mga kastila. Parang dininig ang dasal ni pia. sto. Naging katulong at tinuruan sya ng isang paring dominiko. Anumang reglamento o patakaran ay kanyang sinusonod. siya ay hindi pinag aral. sya ay nagpapamisa at nag papadasal tungkol sa kanyang sarili. dahil sa anim na taon ng pagsasama sina tiyago at pia at hnidi nagkaroon ng anak kahit na kung saan-saan sila namanata. Sipsip din sya sa mga taong nasa poder. Nang mamatay ang pari at ama nito. Nakilala nya si pia alba na isang magandang dalagang taga sata cruz. Natulong sila sa pag hahanap-buhay hangang sa yumaman ng husto at nakilala sa alta don rafael ibarra. san antonio de padua.lucia. Iisipin na lamang na nasa kanyang silid ang lahat ng mga santo at santong sinasmba katulad nina sta. Ang turing niya sa sarili ay isang tunay na kastila at hindi pilipino. Dahil dito ipinayo ni padre damaso na sa oabando sila pumunta kina san pascal baylon at sta clara at sa nuestra sr de salambaw. Kasundo nya ang diyos dahil nagagawa niyang bilhin ang kabalanan. Domingo. nang siya ay magdalangtao. Si padre damaso . Basta opisyal. Basta may okasyon na katulad ng kapanganakan at kapistahan. lagi sya myroong handog na regalo. sinusunod nya. hesukristo at ang banal na mag-anak. san antonio abad.

Maagang –maaga pa ay nagsimba na sina Maria at Tiya Isabel. Nanlamig at biglang nabitawan ni maria ang tinatahi ng may biglang tumigil na sasakyan sa kanilang tapat.ang nag anak sa binyag at ang anak in pia ay pinangalanang maria clara bilang pag bibigay karangalan sa dalawang pintakasi sa obando. Nang maulinigan niya ang boses ni Ibarra. Sumasasal sa kaba ang dibdib ni Maria tuwing may nagdaraang mga sasakyan. Tinagubilin ni Kapitan Tiyago si Maria na sa pagkukuha ng kanyang mga damit ay magpaalam na siya sa mga kaibigan sapagkat hinda na siya babalik sa beateryo. Gayunman. pinsan ni kapitan tiyago. kay tiya esabel. karakang pumasok sa silid si Maria. Si Kapitan Tiyago ay Binuklat naman ang mga itinatagong kasulatan. si ibarra naman ay nag punta na ng europa upang mag aral. Sapagkat medyo namumuutla siya. ang natokang mag-aruga kay maria. Pagkatapos ng misa. Nagyayang umuwi na si Maria. nagkasundo sina don rafael at kapitan tiyago na maski nagkalayo ang kanilang mga anak. nang sya ipinasok sa beaterio ng sta catalina. kanyang ama at mga prayle. Iminungkahi ni Isabel na sa San Diego na gagawin ang bakasyon sapagkat bukod sa malaki ang bahay roon ay malapit na ring ganapin ang pista. Kabanata VII Suyuan sa Asotea Buod Kinabukasan. pag kapsok ni maria sa umbento. Pagkaagahan ay nanahi si Maria upang hindi mainip sa paghihintay. Ito ay sa kanilang paniniwala na ang dalawa ay tunay na nag-iibigan. ipinayo ni Kapitan Tiyago na magbakasyon siya sa malabon o sa San Diego. Tinulungan siya ni tiya Isabel na mag-ayos ng sarili bago . Si Isabel ay ay nagwalis ng mga kalat ng sinundang gabi. Pag dating ng tamang panahon silang dalawa (maria at crisostomo) ay pag iisahing dibdib. Katorse anyos si maria. Luhaan sya nag paalam kay pari damaso at sa kanyang kaibigan at kababatang si crisostomo ibarra. Lumaki sya sa pag mamahal na inukol ni tiya esabel.

Sa bahaging iyon ng sulat ay napatayo si Ibarra. lumapit sila sa asotea upang iwasan ang alikabok na nililikha ni Isabel. Katunayan anya. ang kanilang paglalaro. anya. Siya anya ay isang lalaki at kailangan niyang matutuhan ang tungkol sa mga buhay-buhay upang mapaglingkuran niya ang kanyang sinilangan. ay hindi nakakalimot kahit na pinayuhan siya ng kanyang padre kompesor na limutin na niya si Ibarra. Nawala lamang ang kanyang tampo nang lagyan ni maria ng sambong sa loob na kanyang sumbrerong upang hinda maitiman. matanda na si Don Rafael at kailangan ni Ibarra. Dahil dito si Ibarra ay nagtampo kay Maria. Namutla siya. Nakasaad sa sulat kung bakit nais ni Don Rafael na papag-aralin si Ibarra sa ibang bansa. Binigyan diin pa ni Ibarra ang isinumpa niya sa harap ng bangkay ng ina na wala siyang iibigin at paliligayahin kundi si Maria lamang. Binasa ito ni Maria ng pantay mata upang di makita ang kanyang mukha. Sumagot siya "Dahil sayo ay nalimutan ko ang aking tungkulin. siya ay handang magtiis na ipaubaya ang pansariling interes alang-alang sa kapakanang pambayan.harapin si Ibarra. Inilabas naman ni Maria ang isang liham na ibinigay naman sa kanya ni Ibarra bago tumulak ito patungo sa ibang bansa. pagtatampuhan at muling pagbabati. Napatigil sa pagbabasa si Maria. mabango pa rin. Tinanong Maria si Ibarra. si Maria ay laging nasa kanyang alaala. Pumasok na sa bulwagan ang dalawa. kung hindi siya nalimutan nito sa pangingibang bansa dahil sa maraming magagandang dalaga roon. Binikas pa ni Maria ang kanilang kamusmusan. at pagkapatawa ni Maria ng tawaging mangmang ng kanyang ina si Ibarra. Ang pagkakatama ng kanilang paningin ay nagdulot ng kaligayahan sa kanilang puso. Kailangan na pala akong umuwi dahil bukas ay . Tinanong ni Maria ang binata. Ang bagay na iyon ay ikinagalak ni Ibarra. Pamaya-maya. Pero. Na bagamat. Nagtama ang kanilang paningin. Si Maria man. kinuha niya sa kanyang kalupi ang isang papel at ipinakita ang ilang tuyong dahon ng sambong na nangingitim na. Sinabi ni Ibarra na siya ay hindi nakakalimot.

Pinagbilinan ni Kapitan Tiyago si Ibarra na pakisabi kay Anding na ayusin nito ang bahay nila sa San Diego sapagkat magbabakasyon duon ang mag-ale. Tanong Sinu-sino ang mga Santong pinipintakasi ng mga manlalakbay? Sagot Sina San Roque at San Rafael ang mga Santong dinadasalan sa tuwing naghahangad ng matiwasay na paglalakbay.undas na. Pumasok sa silid si Maria at umiyak. biglang bumangon sa kanyang nahihimlay na diwa ang isang alaala. Tumango si Ibarra at umlis na ito. Kabanata VIII Mga Alaala Buod Ang Kalesang sinasakyan ni Ibarra ay masayang bumabagtas sa isang masayang pook sa Maynila. Ang kagandahan ng sinag ng araw ay nakakapagpapawi sa kanyang kahapisang nadarama. mga . Tanong Bakit hinangad ni Don Rafael na sa ibang bansa mag-aral si Ibarra? Sagot Bilang lalaki nararapat lang na mapag-aralan niya ang ukol sa buhay-buhay nang mapaglingkuran ang bayang sinilangan." Kumuha ng ilang bulaklak si Maria at iniabot iyon kay ibarra. Kabilang dito ang mga kalesa at karumatang hindi tumitigil sa pagbibiyahe. Sa pagmamasid niya sa kapaligiran. Sinundan siya ni Kapitan Tiyago at inutusan na magtulos ng dalawang kandila sa mga manlalakbay na sina San Roque at San Rafael.

(2) Kailangang pagayamanin ang karunungan upang maisalin ito sa mga susunod na salin-lahi at (3) ang mga dayuhan ay nagpunta sa Pilipinas upang humanap ng ginto. ngunit ito ay natatamo lamang ng mga may puso lamang. mga tsino at paring walang kibo. Ang Escolta naman sa tingin din niya ay lalong pumangit. mga ponda at restauran at pati ang mga karitong hila ng mga makupad na kalabaw. Ang pagkakapatingin niya sa Bagumbayan ay nagpabangon sa bilin ng kanyang naging gurong pari bago siya tumulak sa ibang bansa. Nakita din niya ang mga magagandang karwahe na ang mga sakay ay mga kawaning inanatok pa sa kanilang mga pagpasok sa mga tanggapan at pagawaan. Napadaan din siya sa Arroceros (ngayon ay C. Itinuon niya ang tingin sa malayo at makita niya ang matandang Maynila na naliligid ng makakapal at nilumot ng mga pader. Ang bilin ng pari ay (1) Ang karunungan ay para sa tao. Kabanata IX Mga Suliranin Tungkol sa Bayan . Nang madaan siya sa Hardin Butaniko saglit na napawi ang kanyang mga magagandang gunita. mga babaing naglalako ng mga bungang-kahoy.taong may ibat-ibang uri ng kasuotan na katulad ng mga Europeo. Kung kaya’t nararapat lamang na puntahan ang lugar ng mga dayuhan upang kunin naman ni Ibarra ang ginto nila (dayuhan). Recto) sa bahaging kinalalagyan ng pagawaan ng tabako. namataan niya si Pari Damaso na nakakunot-noo. mga lalaking hubad na nagpapasan. Pilipino. Sa patuloy na pagsusuyod ng kanyang tingin. Sa mga paring nakasakay sa mga karwahe. Pumasok sa kanyang isip na ang hardin sa Europa ay nakakaakit at nakapag-aanyaya sa mga ito upang iyon ay malasin. Si Kapitan Tinong nuon na kasama ang asawa at dalawang anak na babae at nakasakay sa ibang karwahe ay binati si Ibarra. Naalala niya na minsan na siyang nahilo dahil sa masamang amoy ng tabako. Intsik.M. Pati ang bilanggong patay sa ilalim ng kariton at malapit sa dalawang bilanggo rin ay kanyang naalala. napansin niya na walang ipinagbago ang punong Talisay sa San Gabriel.

Pumasok sila sa isang silid at isinarang mabuti ang pinto. Ang nakasakay sa loob nito ay si Tiya Isabel at hinihintay na lamang na sumakay si Maria. Sinigilahan siya ng matinding pagkaawa rito. Tiyempong dumating si Pari Damaso at tinanong ang mag-ale. Ang dalawang pari ay nagpalitan ng mga kuru-kuro tungkol sa mayamang binata. . nalaman din ng kapitan ang buong pangyayari. bubulong-bulong na nagtuloy tuloy sa bahay ni Tiyago. Sa kabilang dako. Ang pagbulung-bulong ng pari ay inaakala ni Isabel na mayroon itong minimemoryang sermon. dahan-dahan ng nawawala ang kanilang mga kayamanan lalo na sa Europa dahil sa pagtaas ng buwis na nagiging dahilan ng pagkawala ng kanilang mga ari-arian. kay Maria Clara at kay Kapitan Tiyago. Si Pari Damaso ay napalipat pa sa higit na mabuting bayan. Ipinaliwanag ni Pari Sibyla na si Ibarra ay taong mabait at mabuting tao. Hindi na nararapat. Ito ay naibalita ni Laruja sa isang pahayagan. Ikinuwento ni Pari Sibyla sa paring may-sakit ang tungkol sa naganap na pagkakaalitan nina Pari Damaso at ni Ibarra. pagkaraang makapagmisa si Pari Sibyla. Dumiretso siya sa isang silid at tumambad sa kanyang paningin ang anyo ng isang matandang paring may sakit. Sinabi ng pari na kailangang mag-usap silang sarilinan ni Kapitan Tiyago. ang pagtataas ng buwis sa kanilang mga lupain sapagkat ang Pilipino ay natututo ng mamili ng lupa sa iba’t ibang lugar at lumilitaw na kasimbuti rin ng sa kanila o higit pa. Sa kanilang pagsusuri. anya. Nahalata kaagad ni Kapitan Tiyago ang pagbabagong anyo ng pari nang hindi nito iabot ang kamay nang magtangka siyang magmano rito. ito ay nakikiisa pa kay Pari Damaso. kaagad na nagtuloy siya sa kumbento ng mga Dominiko sa Puerta de Isabel II. Bago umalis si Pari Sibyla. Pero. ang mga ito ay lubhang napakalaki ng maitutulong sa ikasusulong ng kanilang korporasyon at kapatiran ng panahong iyon. naibalita rin niya na ang tinyente ay hindi rin nagsumbong sa Kapitan-Heneral at diumano. Ang ganito ay hindi minabuti ng pari. Sinabi nilang kukunin ni Maria ang mga kagamitan nito sa Beaterio. Sa paniniwala ng may sakit na pari.Buod May isang karwaheng nakatigil sa tapat ng bahay ni Kapitan Tiyago.

Kabanata X Ang San Diego Buod Ang San Diego ay isang karaniwang bayan sa Pilipinas na nasa isang baybayin ng isang lawa at my malalapad na bukirin at palayan. Sinisi ni Pari Damaso si Kapitan Tiyago dahil sa hindi nito pagtatapat. Binalaan pa niya ang kapitan na kailanman ay huwag itong magsinungaling sa kanya sapagkat siya ang inaama ni Maria Clara. halos natatanaw ang kabuuan ng bayan. Pag-alis ng pari. ang mga inaaning produkto agrikultura ay naipagbibili nila ng murang-mura sa tsino. alahas at salapi. Hinanap nila ang pinanggalingan ng amoy at nakita nila ang nabubulok na bangkay ng . Binili niya ang buong gubat. Ang mga pinambayad niya ay mga damit. Hindi nagtagal ang matanda ay nawala. Kagaya pa ng ibang bayan sa Pilipinas. May isa umanong matandang kastila na dumating sa bayan. Sa may itaas na bahagi. natapos na rin ang masinsinang pag-uusap nina Kapitan Tiyago at Pari Damaso. Dahil sa kanilang kamangmangan. kaagad na pinatay niya ang mga ipinatulos na dalawang kandila kay Maria na patungkol para sa maluwalhating paglalakbay ni Ibarra patungong San Diego. Mula sa pinakamataas na bahagi ng simboryo ng simbahan. ang San Diego ay mayroong itinatagong alamat. Tanong Ano ang pinag-usapan nina Kapitan Tiago at Pari Damaso na ayaw iparinig sa iba? Sagot Tutol si Pari Damaso na makipagmabutihan si Maria Clara kay Ibarra. Gayunman.Sa kabilang banda naman. Karamihan sa nakatira rito ay mga magsasaka. may kubo na sadyang itinayo. mapapansin sa pagtanaw sa kabuuan nito ang isang tila pulong gubat na nasa gitna mismo ng kabukiran. Ito ay matatas magsalita ng tagalog at nanlalalim ang mga mata. Isang araw ang mga nagpapastol ng kalabaw ay nakaamoy ng masangsang na amoy.

matanda na nakabitin sa isang puno ng baliti. Dahil sa pagkamatay ng matanda, lalo siyang kinatakutan sapagkat nung nabubuhay pa siya, takot na takot sa kanya ang mga babae sa pagkat bahaw ang tinig nito, paimpit kung tumawa at malalalim ang mga mata. Sinunog ng ilan ang damit na galing sa matanda at ang mga hiyas naman ay tinapon sa ilog. Hindi nagtagal, isang batang mistisong kastila ang dumating at sinabing siya ang anak ng namatay. Ito ay may pangalang Saturnino. Siya ay masipag at mapusok. Sininop niya ang gubat. Sa kalaunan, nakapag-asawa siya ng isang babaeng tagaMaynila at nagkaroon ng anak na tinawag niyang Rafael o Don Rafael, na siyang ama ni Crisostomo. Si Don Rafael ay hindi malupit bagkus siya ay mabait. Ito ang dahilan kung bakit kinagiliwan siya ng mga magsasaka. Napaunlad niya ang lugar, mula sa pagiging nayon. Ito ay naging bayan. Nagkaroon ng isang kura Indiyo. Pero, nang namatay si Padre Damaso na ang pumalit at naging kura paruko ng bayan.

Kabanata XI Ang mga Makapangyarihan Buod Bagamat Don Rafael, ang tawag sa ama ni Ibarra. Hindi siya ang Kinikilalang makapangyarihan kahit na siya ang pinakamayaman. Pero,siya ay iginagalang at halos lahat ng mga tao ay mayroong pagkakautang sa kanya. Sa kabila ng kabusilakan ng kanyang damdamin, siya ay kinalaban ng magkaroon ng usapin at ni wala pa ngang kakampi. Si Kapitan Tiyago man, kahit na masalapi at sinasalubong ng banda ng musiko at hinahainan ng masasarap na pagkain kapag nagpupunta sa bayan,siya ay nakatalikod, siya ay tinayawag na Sakristan Tiyago. Ang kapitan sa bayan ay hindi rin kabilang sa mga tinatawag na casique o makapangyarihan. Ang kanyang puwesto ay nabili niya sa halagang P5,000. Madalas siyang sabunin at kagalitan ng alkalde mayor. Ang San Diego ay maihahalintulad sa Roma at Italya sa mahigpit na pag-aagawan sa kapangyarihan pamunuan ng bayan. Ang mga ito ay sina Pare Bemardo Salvi, isang payat at batang pransiskano at siyang pumalit kay Padre Damaso. Payat siya sapagkat mahilig siyang mag-ayuno. Kung ihahambing siya kay Pari Damaso, siya ay mabait at maingat sa tungkulin. Si Pari Salvi ay ang Alpares at ang kanyang asawa na si Donya Consolacion, isang Pilipina na mahilig maglagay ng mga kolorete sa mukha. Ang alpares ang puno ng mga guwardiya sibil. Ang pagkakapangasawa niya ay binubunton niya sa pamamagitan ng paglalasing, pag-uutos sa mga sundalo na magsanay sa init ng araw o dili kaya ay sinasaktan ang kanyang eposa. Bagama’t may hidwaan ang alpares at Pari Salvi kapag sila ay nagkikita ay pareho silang nagpaplastikan. Sila ay nagbabatian sa harap ng maraming tao at para walang anumang namamagitan di pagkakaunawaan. Pero, kapag hindi na magkaharap gumagawa sila ng kani-kanilang mga paraan para makapaghiganti sa isa’t-isa. Ang alpares at Pari Salvi ang tunay na makapangyarihan sa San Diego. Ang tawag sa kanila ay mga casique.


Kabanata XII Araw ng mga Patay

Ang sementeryo ng San Diego ay nasa kalagitnaan ng isang malawak na palayan at may bakod na lumang pader at kawayan. Lubhang napakakipot ng daang patungo rito. Ito ay maalikabok kung tag-araw at nagpuputik naman kung tag-ulan. Mayroong isang malaking krus na nasa gitna ng libingan. Ito ay mayroong nakatungtong na bato at nakatitik ang INRI sa isang kuping lata na niluma na ng panahon. Masukal ang kabuuan ng libingan. Sa ibang bahagi ng libingan, may dalawang tao ang humuhukay ng paglilibingan na malapit sa pader na parang babagsak na. Ang isa ay dating sepulturero at ang isa naman ay parang bago sapagkat hindi siya mapakali, dura ng dura sa lupa at panay ang hitit ng sigarilyo. Sinabi ng naninigarilyong lalaki sa sepulturero na lumipat na sila ng ibang lugar sapagkat sariwa at dumudugo pa ang bangkay na kanyang hinuhukay. Hindi niya matagalan ang gayong tanawin. Sumagot ang kausap na siya raw ay napakaselan at marahil kung siya ang nasa kanyang kalagayan na ipinahukay ang isang bangkay na may 20 araw pa lang nalilibing sa gitna ng kadiliman ng gabi, kasalukuyang bumubuhos ang malakas na ulan at namatay ang kanyang ilaw ay lalo siyang mandidiri at kikilabutan ang buong katawan.Ang bangkay anya ay kailangang pasanin at ilibing sa libingan ng mga intsik. Gayunman, dahil nga sa malakas ang buhos ng ulan at kabigatan ng bangkay, minarapat na lamang na itapon niya ito sa lawa. Ito ay dahil sa utos ng malaking kura na si Padre Garrote. Kabanata XIII Mga Unang Banta ng Unos Buod Dumating si Ibarra sa libangan at hinanap ang puntod ng ama- si Don Rafael. Kasama niya ang isang matandang utusan niya. Sinabi ng matanda kay Ibarra, na si

namatay ang kanyang asawa. Nang araw na iyon ay dumalaw din siya sa libingan upang hanapin ang puntod ng nasirang asawa. Pero. Ito anya ay tinaniman niya ng mga bulaklak ng adelpa at sampaga at nilagyan ng krus. Bakas sa mukha ni Ibarra ang nagalalatang na poot at galit sa dibdib. walang tiyak na direksyon ang kanyang paglalakad. Higit umanong mabuti na mapatapon ang bangkay sa lawa kaysa makasama pa ito sa libingan ng mga intsik. Pero. Nararamdaman iyon ni Pari Salvi. pagkaraan ng isang taon. Tinanong ni Ibarra si Pari Salvi kung bakit nagawa nila ang malaking kalapastangan sa kanyang ama. Gayunman. Pero. Ang pagkakilala kay Tasyo ng mga mangmang ay isang taong may tuyo sa ulo o baliw. dahil sa katalinuhan niya ay pinahinto sa pag-aaral mula sa dalubhasaan ng San Jose. Ang matanda naman ay napaiyak sa kanyang narinig. Nakita nina Ibarra at matandang sepulturero. Natatakot kasi ang kanyang ina. na dahil sa pagtatamo niya ng higit na mataas na kaalaman.Kapitan Tiyago ang nagpagawa ng nitso ni Don Rafael. Nasindak siya ng husto. Parang pinagtakluban ng langit at lupa si Ibarra. Siya ay laging laman ng lansangan. Parang baliw na nilisan ni Ibarra ang kausap hanggang sa makasalubong niya si Pari Salvi na nakabaston na may puluhang garing. Kaagad na dinaluhong ni Ibarra si Pari Salvi. Sumagot si Pari Salvi na hindi siya ang may kagagawan niyon kundi si Padre Damaso na tinawag na Padre Garrote. .hindi niya ito sinunod at sa halip ay nag-asawa na lamang siya. baka makalimutan niya ang Diyos. nasindak si Ibarra ng ipagtapat ng sepulturero na kanyang sinunog ang krus at itinapon naman ang bangkay sa lawa dahil sa utos ni Padre Garrote. Tumango ang tagapaglibing. gusto ng kanyang ina na siya ay magpare. Sinabi nila ang palatandaan ng libingan ni Don Rafael. Kabanata XIV Si Pilosopo Tasyo Buod Si Pilosopo Tasyo ay dating Don Anastacio. Anak siya ng mayaman. Inukol na lamang ni Tasyo ang sarili sa pagbabasa ng mga aklat hanggang sa mapabayaan niya ang kanyang mga minanang kayamanan. Isa pa.

Sa pag-uusap pa rin nila. Ito ay sinasalitan ng matatalim na kidlat at kulog. Sumagot siya ng oo sa pagsasabing nakita niya itong bumaba sa karwahe. masaya pa rin ang hitsura ni Pilosopo Tasyo. Tinanong siya kung bakit. hindi binili ng mga kapitan ang kanyang pinabibili at sa halip ay mga paputok at kuwitis ang kanilang binili at binayaran ang bawat dupikal ng kampana. Nagtuloy siya sa bahay ng mag-asawang Don Filipo at Aling Doray. Lumabas ng simbahan si Tasyo at nagtuloy sa may kabayanan.Bagamat nang hapong iyon mayroong babala na darating ang unos sapagkat matatalim na kidlat ang gumuguhit sa nagdidilim na langit. Sinabi ni Tasyo na hindi siya naninwala sa purgatoryo. nabanggit ni Aling Doray ang tungkol sa purgatoryo sapagkat nuon ay undas nga. isinuwestiyon ko sa bawat kapitan ang pagbili nila ng tagahuli ng kidlat o pararayos ngunit ako’y pinagtawanan lamang ng lahat. Binigyang diin pa niya na ang purgatoryo ay siyang tagapag-ugnay ng namatay sa nabubuhay." Ayon pa sa kanya. Sana magkaroon din ng delubyo sapagkat may sampung taon na ngayon. Naramdaman niya. ang naramdaman ni Ibarra nang hindi makita ang libing ng ama. Tumanggi ang mga bata. gayong sa agham ay mapanganib ang tugtog ng mga batingaw kapag kumukulog. Pero. anya. Ayon kay Tasyo isa siya sa anim na kataong nakipaglibing kay Don Rafael. Palakas ng palakas ang buhos ng ulan. Ito ang ipinagtaka ng mga taong nakakausap niya. Siyang-siya si Pilosopo Tasyo sa gayong pangyayari sapagkat nakataas pa ang kanyang dalawang kamay at nagsisigaw habang naglalakad papalayo sa mag-asawa. Iniwanan ni Tasyo ang kausap at nagtuloy ito sa simbahan. Pagkuwa’y nagpaalam na siya. Diretso ang sagot niya:"Ang pagdating ng bagyo ang tangi kong pag-asa sapagkat’t ito ang magdadala ng mga lintik na siyang papatay sa mga tao at susunog sa mga kabahayan. Inabutan niya ang dalawang bata sa pagsasabing ipinaghanda sila ng kanilang ina ng hapunang pangkura. banal at maraming kabutihan ang nagagawa nito sa tao upang mabuhay ng malinis at dalisay na pamumuhay. Masayang sinalubong ng magasawa at itinanong kung nakita niya si Ibarra na nagtungo sa libingan. sinabi niyang iyon ay mabuti. Kabanata XV Ang mga Sakristan .

Idinadalangin na sana magkasakit silang lahat. At kung malalaman ni Sisa na siya ay pinapalo. Pero. siya ay hindi mapagbibintangang isang magnanakaw. hindi pumayag si Basilio sapagkat walang kakainin ang kanilang ina. At kung papatayin man siya sa palo ng kura at siya’y mamamatay magkakaroon naman ng mga damit si Sisa at ang kapatid na si Basilio. tiyak hindi papayag ang kanilang ina. Sinabi ni Crispin kay Basilio ng kung kasama sila ni Sisa. Sa anyo ng hitsura ng magkapatid mapagsisino na sila ay hilahod sa hirap. Nag-aalala pa si Basilio na kapag nalaman ng kanilang ina napagbintangang nagnakaw si Crispin. Ang anyo ng pangamba sa mukha ni Crispin ay nababakas. nasabi ni Crispin na mabuti pa ngang magnanakaw na siya sapagkat maililitaw niya ito. Gusto niyang makauwi silang magkapatid upang makakain ng masarap na hapunan. kulang pa ang sasahurin ni Basilio kahit magbayad sila.Buod Parang plegarya ang tunog ng kampanang binabatak ng magkapatid na sakristan na sina Crispin at Basilio.00. Isa pa ang katumbas ng dalawang onsa ay P32. Nasindak ang huli sa binanggit ng kapatid. puyos ito sa galit. Minultahan pa siya ng tatlong beses. Dahil dito. ang sakristan mayor ay walang kilatis na nakapanhik sa palapag na kinaroonan nila. Sila ang kausap kanina ni Pilosopo Tasyo at sinabihan ng sila ay hinihintay ng kanilang inang si Sisa para sa isang hapunang pangkura. Ipinakiusap ni Crispin na bayaran na lamang ni Basilio ang ibinibintang sa kanya. Magmula ng mapagbintangan siyang nagnakaw. Maliwanag sa mga pahayag ni Crispin na kaya siya napagbintangang magnanakaw sapagkat ang kanilang ama ay mabisyo. Pero. Pero. hindi pa siya pinapakain hangga’t hindi niya naisauli ang dalawang onsa. tiyak na magagalit ito. Gulo ang isip ni Crispin dahil mahirap na gusot na napasukan nilang magkapatid. Habang nag-uusap ang magkapatid. lasenggero at sabungero. Ang suweldo lang kasi niya ay dalawang piso sa isang buwan. lubhang mabigat ito para kay Basilio. Sinabi niya . Di sana. na kinuha pa sa kanya ng hidhid na kura. At diumano. sinabi ni Crispin na hindi maniniwala ang kanilang ina sapagkat ipakikita niya ang maraming latay na likha ng pagpalo ng kura at ang blusa niyang butas-butas na walang laman kundi isang kuwalta na aginaldo pa niya noong pasko.

. Gayunaman. Sobra ang kanyang pagkamartir at hina ng loob. Kapuspalad si Sisa sapagkat nakapag-asawa siya ng lalaking iresponsable. Nananakit ang lalaki. Tinangkang mangatwiran ni Basilio. Pero. Mabilis na pumanhik siya sa ikalawang palapag ng kampanaryo. Dinig ni Basilio ang pagpapalahaw ng kapatid. tanging si Sisa lamang ang kumakalinga kay Basilio at Crispin. si Crispin naman ang hinarap at sinabing hindi ito makakauwi hanggang hindi niya inilalabas ang dalawang onsa na binibintang sa kanya. Mabilis na kinalag niya ang lubid na nakatali sa kampana at nagpatihulog na padausdos sa bintana ng kampanaryo. Pumasok sa isip na kung kailan siya maaaring magararo sa bukid habang naririning niya ang paghingi ng saklolo ni Crispin. Kapagdaka. nakakatikim pa siya ng sakit ng katawan. wala siyang magawa. Mahimbing na natutulog ang mga taga-San Diego pagkatapos na makapag-ukol ng dalangin sa kanilang mga yumaong mga kamag-anak. naiwan itong parang tulala.kay Basilio na ito ay kanyang minumultahan dahil sa hindi tamang pagtugtog ng kampana. Ang bawat pagsampal ng sakristan kay Crispin ay sinusundan ng masakit na pagdaing. Siya ay nakatira sa isang maliit na dampa na sa labas ng bayan. sugarol at palaboy sa lansangan. pero sinasa siya ng sakristan mayor sa pagsasabing kahit na siya ay hindi makakauwi hanggang hindi sumasapit ang eksaktong ika-10 ng gabi. naipagbili ni Sisa ang ilan sa mga natipong hiyas o alahas nito nuong siya ay dalaga pa. si Sisa ay gising. Sa madalang na paguwi ng kanyang asawa. Nuon ang langit ay unti-unti ng nagliliwanag sapagkat humihinto na ang ulan. Hindi niya asikaso ang mga anak. para kay Sisa ang lalaki ay ang kanyang bathala at ang kanyang mga anak ay anghel. Dahil sa kapabayaan ng kanyang asawa. Gimbal si Basilio sapagkat ika-9 pa lamang ng gabi ay wala ng puwedeng maglakad sa lansangan kung gabi. Makikiusap pa sana si Basilio. Kabanata XVI Si Sisa Buod Ang kadiliman ay nakalatag na sa buong santinakpan. May isang oras din bago narating ang kanyang tirahan mula sa kabayanan. pero biglang sinambilat ng sakristan mayor si Crispin sa bisig at kinaladkad na papanaog sa hagdanan hanggang sa sila ay lamunin sa dilim. walang pakialam sa buhay. Pero. Nanlaki ang mata at nakuyom ni Basilio ang kanyang palad sa sinapit ng kapatid.

Tapang baboy-damo at isang hita ng patong bundok o dumara na hiningi niya kay Pilosopo Tasyo ang inihain niya kay Basilio. Ngayon lamang siya ngluto. nagsaing siya ng puting bigas na sadyang inani niya sa bukid. Luhaang nagsaing siyang muli at inihaw ang nalalabing daing na tuyo sapagkat naalala niyang darating na gutom ang kanyang mga anak. Nilantakang lahat ang mga pagkaing nakasadya sa kanila. Nagkaroon siya ng malungkot na pangitain. abala siya sa pagdating nina Basilio at Crispin. Dumadaloy ang masaganang dugo. Nang mabundat ang asawa ni Sisa ito ay muling umalis dala ang sasabunging manok at nagbilin pa siya na tirahan siya ng perang sasahudin ng anak. Kabanata XVII Si Basilio Buod Napatigagal si Sisa nang dumating si Basiliong sugatan ang ulo. hindi natikman ng magkapatid ang inihanda ng ina sapagkat dumating ang kanilang ama. Siya ay hinabol ng mga guwardiya sibil at pinahihinto sa paglakad. Upang maaliw sa sarili. na gaya ng sinabi ni Pilosopo Tasyo kina Basilio at Crispin ng puntahan niya ang mga ito sa simbahan. Saglit na tinigil niya ang pagaawit ng kunduman at pinukulan niya ng tingin ang kadilimang bumabalot sa kapaligiran.Nang gabing iyon. Sinabi din niya sa ina na naiwan niya sa kumbento si Crispin. Sa kasamaang palad. Higit sa lahat. Paano na ang kanyang dalawang anghel. na huwag sabihin kanino . Hindi nito mapigilan na hindi umiyak. ng gulantangin siya ng malakas na tawag ni Basilio mula sa labas ng bahay. Nakahinga ng maluwag si Sisa. Itinanong pa niya kung nasaan ang dalawa niyang anak. Ang ganitong hapunan ay tunay na pangkura. Ipinagtapat ni Basilio ang dahilan ng kanyang pagkakasugat. tapos uubusin lamang ng kanyang walang pusong asawa. Hindi na siya napakali sa paghihintay. Pero siya ay kumaripas ng takbo sapagkat nangangamba siyang kapag nahuli siya ay parurusahan siya at paglilinisin sa kuwartel. Kasalukuyan siyang dumadalangin sa Mahal Na Birhen. di lang iisang beses siya umawit nang mahina. Dinaplisan siya ng punglo sa ulo. Ipinakiusap ni Basilio sa ina. Dahil sa hindi niya paghinto siya ay binaril. Mayroong tuyong tawili at namitas ng kamatis sa kanilang bakuran na siyang ihahain niya kay Crispin. Windang ang puso ni Sisa.

Kaagad na sinayasat ng ina nang malaman na dumating ang ang dahilan ng kanyang pagkakasugat sa ulo. Kabanata XVIII Mga Kaluluwang Naghihirap . Alam niyang pagdumarating ang ama tumitikimng bugbog ang ina nito. Tinanong ni Sisa kung bakit naiwan si Crispin. Napaluha si Sisa dahil sa awa sa anak. Sa lahat ng sinasabi ni Basilio. kung silang tatlo na lamang. Hitsa puwera ang ama. Si Crispin ay mag-aaral kay Pilosopo Tasyo at si Sisa ay titigil na sa paglalamay ng mga tinatahing mga damit. Ang kaniyang balak ay (1) ihihinto na silang magkakapatid sa pagsasakristan at ipapahaon niya si Crispin kinabukasan din. Ngunit lihim na napaluha ito sapagkat hindi isinama ng anak sa kanyang mga balak ang kanilang ama. Sinabi ni Basilio na napagbintangan na nagnakaw ng dalawang onsa si Crispin. si Sisa ay nasisiyahan. Sa pagtulog ni basilio siya ay binangungot. Sinabing ang mga dukhang katulad lamang nila ang nagpapasan ng maraming hirap sa buhay. hihilingin niya kay Ibarra na bigyan siya ng kapirasong lupa na masasaka. Tinanong ni Sisa kung ano ang napanaginipan nito. kanyang sinabi kung ano ang balak nito sa kanilang pamumuhay. Nabanggit ni Basilio na higit na magiging mabuti ang kanilang kalagayan. Hindi niya sinabi ang parusang natikman ng kapatid sa kamay ng sakristan mayor. Dahil sa kanyang malakas na pagungol. Ito ay pinagdamdam ni Sisa. Sa pagsusuri ni Basilio sila ay uunlad sa kanilang pamumuhay dahil siya ay magsisipag sa pagpapayaman at paglilinang sa bukid na kanyang sasakahin kung saka-sakali. Hindi nakatikim ng pagkain si Basilio. At sa halip ay sabihin na lamang na nahulog siya sa puno. nakita niya ang kapatid na si Crispin ay pinalo ng yantok ng kura at sakristan major hangang sa ito ay panawan ng malay tao. Hindi sinabi ni Basilio ang dahilan at sa halip. siya ay ginising ni Sisa. Sa panaginip niya. (2) hihilingin niya kay Ibarra na kunin siyang pastol ng kanyang baka at kalabaw at (3) kung malaki-laki na siya.

000 taong pagdurusa sa purgatoryo. Ang mga manang na nag-uusap ay pinangungunahan ng isang batang-batang balo. Dahil sa kanilang kaabalahan sa pag-uusap. Naipagbigay alam na ng alila sa utos ng kura ang pangyayari sa kwartel. naging paksa sa kanilang usapan ang tungkol sa pagkakaroon ng ‘indulhensiya plenarya. Kung nasaan si Crispin. Naruon sa kumbento ang mga manang at manong upang isangguni sa kura kung sino ang pipiliin niyang magsermon sa kapistahan ng bayan. Si Pari Damaso ba? Pari Martin o ang coordinator? Sa kanilang paghihintay. Suot niya ang kanyang pinakamagandang damit. na paboritong gawing salad ng kura. Kung kaya’t siya na mismo ang nag-ayos sa mga dala niyang gulay sa isang hapag. Mayroon din siyang halamang dagat na katulad ng pako. Pero. Nangatal si Sisa.’ na siyang tanging kailangan ng mga kaluluwang nagdurusa sa purgatoryo upang mahango roon. Naumid ang labi. Nakiusap si Sisa sa tagapagluto kung maari niyang makausap ang pari. Ang isang karaniwang indulhensiya sa kanilang pagkaalam ay katumbas na ng mahigit na 1. Hindi siya napansin ng mga ito.Buod Napuna ng mga manang na matamlay at tila may-sakit si Pari Salvi ng magmisa kinabukasan. . Dumiretso si Sisa sa kusina ng kumbento. hindi nila napansin ang pagdating ni Sisa. Mabilis na tinakpan ang kanyang dalawang tainga nang paratangan siya ng alila na isang inang walang turong mabuti sa mga anak dahil nagmana ito sa ama. Tulog pa si Basilio ng umalis siya sa kanilang dampa. Manang Rufa at Manang Juana. Tinanong niya ang tagapagluto. Ang sagot sa kanyang tanong ay parang bombang sumabog sa kanyang pandinig: Si Crispin ay nagtanan din pagkatapos na makapagnakaw ng dalawang onsa at pagkawala ng pagkawala ng makapatid. Ngunit hindi niya ito marinig. sinabi sa kanyang hindi sapagkat may sakit ito. Binati niya ang nga sakristan at kawasi sa kumbento. Ang mga guwardiya sibil ay maaring nasa dampa na nina Sisa upang hulihin ang magkapatid. Siya ay mayroong sunong na bakol na puno ng sariwang gulay na pinitas niya sa kanyang halamanan. Inaasahan niya na marinig ang tinig ni Crispin. pagdiin pa ng alila.

Wala siyang tanging magawa nuon kundi makipaglibing. ang kawalan ng pagtutulungan ng mga magulang at mga taong nasa pamahalaan. nag-aral din ang guro ng wikang kastila para sa kanyang . at mura ang mga bata at guro. ang klase ay ginaganap sa silong ng kumbento sa tabi ng karwahe ng kura. Sa tabi ng lawa. Malaki ang utang na loob kay Don Rafael. Sang –ayon sa kanya. Labag man sa kanyang kalooban. Buod Kabanata XIX Mga Suliranin ng Isang Guro Kahit na dumaan ang malakas na bagyo. Ipinaris pa siya ni Pari Damaso kay Maestro Circuela. Nuong bagong salta ito sa San Diego. Lumilitaw na hindi ang lahat ng mga pangangailangan ng mga batang nag-aaral na katulad ng mga libro na karaniwang nasusulat sa wikang Kastila at ang pagmememorya ng mga bata sa mga nilalaman nito. Sinabi ng guro kay Ibarra na ang malaking suliranin niya at ng mga mag-aaral ay ang kakulangan ng magagastos. Nabanggit din ng guro kay Ibarra na dahil sa pagbabagong kanyang ginawa. madaling natutuhan ng mga mag-aaral ang wikang kastila. Ito ay nakakabulabog sa kura. Ang kailangan lamang niyang matutuhan ay tagalog. Gulong-gulo ang isip. wala siyang magawa kundi sumunod kay Pari Damaso. kaya nakakatikim ng sigaw. Nasanay ang mga bata na bumasa ng malakas. Malaki ring problema anya. Pero siya ay nilait ni Pari Damaso sa pagsasabing ang wikang kastila ay hindi nababagay sa katulad niyang mangmang. ang lawa ay hindi gaanong nabagabag.Tuliro siyang nagtatakbong nilisan ang kumbento. nag-uusap sina Ibarra at ang binatang guro. Pero. ang Don ang tumustos sa kanyang mga pangangailangan sa pagtuturo. Itinuro ng guro kay Ibarra kung saang panig ng lawa itinapon ang labi ni Don Rafael. Palibhasa ito ay napapaligiran ng mga bundok. kasama si Tenyente Gueverra nuong itinapon ang bangkay. Dahil din sa kakulangan ng mga bahay-paaralan. isang guro na di marunong bumasa ngunit nagtayo ng eskwela at nagturo ng pagbasa sa kanyang mga estudyante.

sa lahat ng mga araling ito dapat unahin ang pagtuturo ng relihiyon . Sa kanyang pagbabalik. Tinuligsa ni Don Felipo ang tinyente mayor at kapitan dahil malabo pa ang mga paghahanda sa piyesta. Walang binesa at walang kawawaan ang talumpati niya. Bukod dito. Ang conserbador ay pangkat ng mga matatanda. Kung saan-saan napunta ang kanilang pulong. Pero. kakarampot na lamang ang kanyang tinuturuan. Sobra ang pakialam ni Pari Damaso sa guro. Nagsalita pa si Kapitan Basilyo. Nang huminto ang guro sa paggamit ng pamalo sa pagtuturo. Hindi na si Pari Damaso. Kabanata XX Ang Pulong sa Tribunal Buod Ang tribunal ay isang malaking bulwagan na siyang pinagtitipunan at lugar na pulungan mga may kapangyarihang mga tao sa bayan. sumunod din siya sapagkat mismong mga magulang ay napahinuhod ni Pari Damaso na ibalik ang pamalo sa pagtuturo. Sinikap niyang isalin sa wikang tagalog ang mga aklat na nasusulat sa wikang kastila. nagkasakit ang guro. May dalawang pangkat na nakapaqligid sa mesa. Ito ay binuo ng dalawang lapian sa bayan. ayon sa mga bagong kura nang ipatawag niya ang guro. Dahil ssa naging sukal sa kalooban ang pagtuturo. Siya ay ipinatawag ng kura upang ipabalik sa kanya ang pagagmit ng pamalo saspagkat mabisa ito sa pagtuturo. dinagdagan niya ang mga aralin sa katesismo. isang mayaman na nakalaban ni Don Rafael. Nang ito ay gumaling at bumalik sa serbisyo. Nabuhayan siay ng pag-asa. Pinagtatalunan nila ang tungkol sa pagdaraos ng pista ng San Diego. Ang mungkahi niya ay magtayo ng isang malaking tanghalan sa liwasang . Dahil dito. pagsasaka. May labing isang araw na lamang ang nalalabi at pista na. Nagkomit si Ibarra na tutulungan niya ang guro sa pamamgitan ng pulong sa tribunal na kanyang dadaluhan sa paanyaya ng tinyente mayor.pansariling interes. Ang isa naman ay pangkat ng mga liberal na binubuo ng mga kabataan. Ito ay pinamumunuan ni Don Felipo. Tumututol man sa kanyang kalooban. Nang dumating sina Ibarra at ang guro. nagkaroon ng bagong kura. isinahapag ni Don Felipo ang isang mungkahi at talaan ng mga gastos. kagandahang asal na hango sa Urbanidad ni Hustensio at Felisa at sa Kasasysayan mg Pilipinas. nagsissimula na ang pagpupulong.

Para siyang tatakasan ng sariling bait sa pag-iisip kung paano maiililigtas sina Basilio at Crispin sa kamay ng mga sibil.400 na tig-P200. Nawalang saysay din ang panukala ng kabisa sapagkat ipinahayag ng kapitan na tapos na ang pasya na kura na tungkol sa pista. Tumindi ang sikdo ng kanyang dibdib nang papalapit na siya sa kanyang bahay ay natanaw na niya nag dalawang sibil na papaalis na. .bayan at magtanghal ng komedya sa loob ng isang linggong singkad. Sumunod na nagpananukala naman ay ang kabisa na siyang puno ng mga matatanda. kung kaya’t iniatras niya ang mga ito. hindi rin pinakinggan ang kanyang pangangatwiran. Saglit na nawala ang kaba sa kanyang dibdib. tatlong misa mayor at komedya sa Tundo. Matinding bumabagabag sa kanyang isip ang katotohanang sinabi sa kanya ng kawaksi ng kura. Hindi kasama ng mga sibil ang isa man sa kanyang anak. kaya sumang-ayon na lamang ang dalawang pangkat. pero mistulang bingi ang kanyang mga kausap. Bawat gabi. Kabanata XXI Mga Pagdurusa ni Sisa Buod Lito ang isip na tumatakbong pauwi si Sisa. Nagpaalam si Ibarra sa guro at ipinaalam na siya’y pupunta sa ulumbayan ng lalawigan upang lakarin ang isang mahalagang bagay.000. Kahit na magmamakaawa si Sisa. Ang dulaan ay nagkakahalaga ng P160. muling sinakmal ng matinding pangamba si Sisa. Nang makasalubong niya ang dalawang sibil.00 samantalang ang komedya ay P1. Kailangan din ang mga paputok na paglalaanan ng P1. Muling nagsumamo si Sisa. tatlong sermon. Hindi siya pinaniwalaan ng mga sibil. Pilit na pinaamin din siya tungkol sa paratang ng kura. At sa halip pakaladkad na sinama siya sa kuwarter. Binatikos si Don Felipo sa kanyang mga mungkahi. Ito ang gusto ng kura. sa sumunod na sandali. Ang kanyang mungkahi (1) tipirin ang pagdiriwang (2) walang paputok (3) ang magpapalabas ng komedya ay taga San Diego at ang paksa ay sariling ugali upang maalis ang mga masamang ugali at kapintasan. Gayunman. Pilit na tinatanong siya kung saan niya diumano itinago ang dalawang onsang ninakaw ng kanyang anak.Ang pasya ng kura ay ang pagdaraos ng anim na prusisyon.

pumanaog siya ng bahay at tiningnan sa sikat ng araw ang pilas ng damit na nababahiran ng dugo. Painot-inot na naglakad si Sisa hanggang sa muli siyang makarating sa kanyang bahay. nabagbag ang damdamin ag Alperes.Ipinakiusap ni Sisa na payagan siyang mauna ng ilang hakbang sa nga sibil habang sila ay naglalakad patungong kuwartel kapag sila ay nasa kabayabnan na. Tinawag ang pangalan ng mga anak. Ang kanyang isip ay parang ibig ng takasan ng katinuan Sa bawat paglipas ng sandali. Tinungo niya ang gulod. ang isang pilas ng damit ni Basilio na may bahid ng dugo. Nagsumiksik siyang parang daga sa isang sulok. Natapunan niya ng pansin. Ngunit hindi niya ito makita. Hawak ang damit. at sa may gilid ng bangin. Hindi madulumat ang nararamdaman niyang kasiphayuan. Gusot-gusot ito. Wala ang kanyang hinahanap. Patakbo siyang bumalik sa bahay. Ang buhok naman ya daig pa ang sinabungkay ng dayami. Ngunit hinang hina na siya. Nanlilimahid at iisa ang kanyang damit. Nilulukob ng matinding nerbiyos ang buong katawan. Kinabukasan. Ang banta ng pagkabaliw ay unti unting lumalamon sa kanyang buong pagkatao. Magtatanghali. Ang malakas na pag-iyak. Halos malusaw sa kahihiyan si Sisa. Dagling umakyat siya sa kabahayan. Ano na ng nangyari sa kanyang mga anak. nagpalaboy-laboy sa lansangan si Sisa. parang sirang plaka. Lahat ng mga taong nakakasalubong niya ay nahihintakutan sa kanya. Pagdating nila sa bayan. Iniutos na palayain na si Sisa. May dalawang oras din siyang nakabalandra sa isang sulok. Naglakad-lakad siya kasabay ng pasaglit-saglit na pasigaw ng malakas. nadagdagan ang kasiphayuan ni Sisa. Kabanata XXII Liwanag at Dilim . Paulit-ulit. tiyempong katatpos pa lamang ng misa. Kaagad na ipinasok siya sa kwartel. hagulgol at pagsigaw ay nagsasalit at kung minsan ay magkasabay na ipinakita ang kanyang kaanyuan. kahit na panhik panaog ang ginawa niya.

Inaasahan iyon ng kura. Sa daan. Labis na kinagigiliwan siya. Isa pa. sinabi ni Ibarra na hindi niya mapagbibigyan ang kahilingan ni Maria sapagkat yaon ay lihis sa kagandahang-asal at kaugalian ng mga taga. Hiningi ng lalaking nakasalubong ni Ibarra ang tulong nito tungkol sa kanyang problema sa asawa at mga anak. . Ikinatuwa ito ni Maria sapagkat makakasama na naman niya sa pamamasyal ang kanyang dating kababata sa bayan. Inanyayahan ni Ibarra si Padre Salvi na sumama sa kanilang piknik.San Diego. nang dumating si Ibarra at madalas na dalawin ito. Malagkit kung tumingin ang kura kay Maria at mayroong ibig ipahiwatig ang mga titig nito.Buod Magkasamang dumating si Maria at ang kanyang Tiya Isabel sa San Diego para sa pistang darating. Kung kaya. Ipinakiusap ni Maria sa kasintahan na huwag ng isama ang kura sa lakad nila sapagkat magmula ng dumating siya sa bayan nilulukob siya ng pagkatakot sa tuwing makakaharap niya ang kura. tuwirang hiningi ni Maria kay Ibarra na huwag ng isama sa pangingisda si Padre Salvi. kaya na kaagad na tinanggap niya ang paanyaya. Naging bukambibig ang pagdating ni Maria sapagkat matagal na siyang hindi nakakauwi sa bayang sinilangan. kayumian at kagandahan. Pero. Naputol ang kanilang pag-uusap ng biglang dumating si Padre Salvi. minamahal siya ng mga kababayan dahil sa kagandahang ugali. Sa mga taga San Diego. Lalong pinag-usapan si Maria. Sinabi ni Ibarra kay Maria na handa na ang lahat para sa gagawin nilang piknik kinabukasan. Humingi ng paumanhin si Maria sa dalawa at iniwanan ang mga ito sa pagsasabing masakit ang kanyang-ulo. Laganap na ang dilim ng magpaalam si Ibarra na uuwi na. At sabay na nawala sa pusikit na dilim sina Ibarra at ang lalaki. ang isa sa kinapapansinan ng malaking pagbabago sa kanyang ikinikilos ay si Padre Salvi. nakasalubong niya ang isang lalaki na dalawang araw ng naghahanap sa kanya.

Si Maria Clara ay kaagapay ang mga matatalik nitong kaibigan na sina Iday. sige pa rin ang kanilang kuwentuhan.sSgawan ang mga babae na baka mapahamak ito. . Balana ay hindi nakaimik. Ngunit. pinayapa sila ng ilang mga kalalakihan sa pagsasabing sanay si Elias na humuli ng buwaya. Ito ay si Elias.Isinalok ito. Sinang at Neneng. Sinabi na ang kawalan ng isda sa lawa.kaliskis man ng isda ay walang nasalok. Natameme sa pagkakagulo ang mga dalaga.mahaba ang buhok at siksik sa laman. Ang magbibinatang anak ng isang mangingisda ay namandaw sa baklad. Pero. Si albino ay kay Victoria. Sinabi ni Andeng na nakahanda na ang sabaw para sa isisigang na isda.kadalagahan at ilang matatandang babae na patungo sa dalawang bangkay nakahinto sa pasigan. Habang hinihintay na maluto ang agahan. alpa.Buod *Kabanata XXIII Ang Piknik Madilim–dilim pa nagsigayak na ang mga na ang mga kabataan. Ang mga bangka ay nagagayakan ng mga bulaklak. Si Ibarra ay napatabi kay Maria. Ngunit. Si Leon na katipan ni iday ang kumuha ng panalokm. Ang piloto o ang sumasagwan sa dalawang bangkang para umusad sa tubig ay isang binatang may matikas na anyo.matipuno ang pangangatawan. Victorina. Dahil dito. Si Maria ay umawit ng Kundiman.maitim.wala ring nahuling isda. mga iba’tibang kulay na kagaya ng gitara. Pero. Ang mga kawaksing babae ay mayroong sunung-sunong na mga bakol na kinalalagyan ng mga pagkain at pinggan. mabilis na lumipat ang ilang kabinataan sa bangkang sinasakyan ng mga dalagang kanilang pinipintuho. Habang naglalakad masaya silang nagkukuwentuhan at nagbibiruan. Ang mga nagpipiknik ay nasa may baklad na ni Kapitan Tiyago. Nag-tigisang bangka ang mga dalaga sapagkat lulubog daw ang kanilang sinasakyan. Paminsan-minsa ay binabawalan sila ng mga matatandang babae sa pangunguna ni Tiya Isabel.akurdiyon at tambuli.

utang niya ang kanyang buhay dito. Tuwang-tuwa si Pari Salvi sa panood sa papalayong mga dalaga. sinabi niyang siya ay naligaw. Kamala- . Nang punahin ng mga kasama nito tungkol sa sa kanyang galos. Nananghalian sila sa lilim ng mayatabong na punong. Naniniwala ang mga dalaga na sinuman ang makakita ng pugad upang masundan niya at makita parati si Ibarra nang hindi siya makikita nito. Nagpatuloy ang mga magkakaibigan sa pangingisda at nakahuli naman ng marami. Pero. Lumundag pa ang isang anak ng mangingisda na may tangang gulok. Nais niyang sundan ang mga ito. ipinasya niyang hanapin na lamang ang mga kasama nito. May inabot na sulat ang kanyang kawaksi. Pero higit na malakas ang buwaya. nagtuloy ito sa kumbento upang kumain ng almusal. pinahinto niya ang karwahe. Ipihanda niya ang kanyang kaerwahe at nagpahatid sa piknikan. napag-usapan nina Padre Salvi ang taong tumatampalasan kay Padre Damaso na naging dahilan ng pagkakasakit nito. kumuha ng isang punyal si Ibarra at lumundag din sa lawa. Sa may di – kalayuan. Kapagdaka’y nilamutak ang liham at hindi na nag-almusal. Dahil dito. Namaybay siya sa mga latian hanggang sa maulinigan niya si Maria na naghahanap ng pugad ng gansa. Hindi hinimatay si Maria Clara sapagkat ang mga ‘dalaga noon ay hindi marunong mahimatay. Pagkaraang makapananghali. Pinabalik niya sa kumbento. Binasa niya ito. Pamayamaya’y lumitaw sina Ibarra at ang piloto o si Elias na dahil iniligtas siya ni Ibarra sa tiyak na kapahamakan. nagagapi si Elias. nahuli na ni Elias ang buwaya.kahoy na tumutunghay sa batisan.Ilang saglit lang. Nagpatuloy sila sa gubat na pag-aari ni Ibarra. Kabanata XXIV Sa Kagubatan Buod Pagkatapos na makapagmisa ng maaga si Pari Salvi.’ Biglang umalimbukay ang pulang tubig. Natauhan mula sa pagkapatda si Maria ng lumapit sa kanya si Ibarra.

" Ipinihayag niyang nagsisinungaling ang aklat ng Gulong ng Kapalaran. Pero.sabing hinablot ang aklat at pinagpunit-punit ito. anya ang maniwala sa aklat sapagkat ang mga nilalaman nito’y pawang kasinungalingan. Sinabi niya sa mga kaharap na siya na ang kukupkup kay Sisa. dumating si Sisa. . Inusig nila si Ibarra dahil sa pagaanyaya at pagkupkop sa masamang tao. Hinati ni Ibarra ang sulat. Ni bakas ni Elias ay wala silang nakita. Hindi na tumugon ang kura at sa halip ay biglang tinalikuran ang magkakaibigan at nagbalik na ito sa kumbento. Sa darating naman ang apat na sibil at ang sarhento. Hinahanap nila si Elias na siya umanong tumampalasan kay Padre Damaso. Kadagdaka’y nakiumpok na si Ibarra sa mga nagsisipaglarong binata at dalaga na naglalaro ng Gulong Ng Kapalaran. Inihagis niya ang dais at binasa siya ang sagot na tumama sa: "Ang pangarap ay nanatiling pangarap lamang. mabilis na tumalilis si Sisa. Nagtanong si Ibarra kung magtatagumpay siya sa kanyang balak. Malaking Kasalanan. Ginalugad ng mga sibil at sarhento ang gubat upang hanapin si Elias na umano’y nagtapon din sa labak sa alperes. Dumating si Pari Salvi. Ngunit. Napunta ang usapan sa pagkawala nina Crispin at Basilio. Mula sa kanyang bulsa. inilabaas niya ang isang kapirasong sulat na nagsasaad na pinatibay na ang kanyang balak na magtayo ng bahay-paaralan. Walang sabi.mala. ang kalahati ay ibinigay kay Maria at ang natitirang kalahati ay kay Sinang na nagtamo ng pinakamasamang sagot sa kanilang paglalaro. At iniwanan na ni Ibarra sa pagalalaro ang mga kaibigan. tinugon sila ni Ibarra sa pagsasabing walang sinuman ang maaring makialam sa mga taong kanyang inaanyayahan sa piging kahit na sinuman ang mga taong ito. Nabanas si Albino at sinabihan ang Kura na higit na malaking kasalanan ang pangahasan ang hindi kanya at walang pahintulot sa pagmamay-ari nito. kaya kaagad na iniutos na pakainin ito. Namagitan na si Ibarra sapagakt magpapangana na ang dalawa. mga sakristan ni Pari Salvi. Nakita siya ni Ibarra. Naging maigting ang pagtatalo nina Pari Salvi at Don Felipo sapagkat sinabi ng Don na higit pang mahalaga sa kura ang paghahanap sa nawawalang onsa kaysa sa kanyang dalawang sakristan.

ang lahat ng kanyang mga pangarap ay madudurog lamang sa matitigas na pader ng simbahan. Kabanata XXV Sa Tahanan ng Pilosopo Buod Pagkaraang libutin ni Ibarra. ang kapitan ng bayan at ang lahat ng mayayaman sa bayan. Ayon pa rin kay Mang Tasyo ang gobyerno ay kasangkapan lamang ng simbahan. Abala ito. Inabutan niya ito ng nagsusulat ng heroglipiko sa wikang Pilipino. magtagumpay lamang ang binata kung ito ay tutulungan at kung hindi naman. ang mga taong kanyang tinutukoy ay magbibigay ng masasamang payo subalit ang pagsangguni ay hiindi nangangahulugan ng pagsunod. Kung kaya’t isinangguni niya ang kanyang balak tungkol sa pagpapatayo ng paaralan. Sinabi ni Mang Tasyo na ang sinusulat niya ay hindi mauunawaan ngayon. Pero. Sundin lamang kunwari ang payo at ipakita ni Ibarrang ang kanyang ginagawa ay ayon sa mga pinagsangunian. . Matindi ang paniniwala ni Ibarra na siya ay tutulungan kapwa ng bayan at pamahalaan.Nagpasyang umalis na sa gubat ang mga dalaga at binat ng unti-unting lumalaganap ang dilim sa paligid. Pinigilan si Ibarra. Ipinalagay ni Ibarra na siya ay dayuhan sa sariling bayan at higit namang kilala si Mang Tasyo ng mga tao. Ngunit. sinabi ng matanda na huwag siyang sangguniin sapagkat itinuturing siyang baliw ni Ibarra. Pero napuna nito ng siya ay papanaog na. at sa halip ay kanyang itunuro sa binata ang Kura.lahi ay maiintidahan ito sapagkat ang mga ito ay higit na matalino at malamang hindi nahihimbing sa panahon ng kanilang mga ninuno. Ayon pa rin sa kanya. Maagap na tumugon din ang matanda na higit pa sa pamahalaan ang kapangyarihan ng isang uldog. Magtatakipsilim na. ang mga susunod na salin. kaya ninais niyang huwag ng gambalain ang matanda. nagsadya ito sa bahay ni Mang Tasyo. Tinugon ni Ibarra si Mang Tasyo na maganda ang kanyang payo pero mahirap gawin sapagkat kinakailangan pa bang bihisan ng kasinungalingan ang isang katotohanan. Nagpatuloy na magkaroon ng tunggalian ng paniniwala sina Mang Tasyo at Ibarra. Na ito ay matatag sapagkat nakasandig sa pader ng kumbento at ito ay kusang babagsak sa sandaling iwan ng simbahan.

ang aatupagin ng pamahalaan rito kundi ang magpayaman sa loob lamang ng tatlong taong panunukungkulan. Ito ay hindi naghihirap tulad ng sa isang bansa sapagkat dati – rati tinatangkilik tayo ng relihiyon at ng pamahalaan. ang Gobyerno at ang relihiyon ay di. Katunayan. Ipinaliwanag ng binata na ang Pilipinas ay umiibig sa Espanya at alam ng bayan na siya ay tintangkilik.papayag na sapitin ang araw na sinabi ni Mang Tasyo. anya darating ang panahong magliliwanag ang kadiliman at ang mga tinimping buntunghininga’y magsisiklab. Pero. Inimungkahi ng matanda na habang buhay sa ala-ala ng binata ang sinapit ng kanyang ama ay limutin muna niya ang tungkol sa kanyang balak na papapatayo ng paaralan. Kaya ang Diyos. Kinakailangang gumawa na lamang siya ng . Ang payo ng matanda ay kailangang magyuko muna si Ibarra ng ulo sa mga naghariharian. napuna ni Mang Tasyo na lumalayo na sila ni ibarra sa usapan.(1)Kailangan bang magyuko at mapanganyaya? (2)Kailangan bang maapi upang maging mabutiing kristiyano at parumihin ang budhi upang matupad ang isang layunin? (3)Bakit ako mangangayupapa kung ako ay nakapagtataas ng ulo? Direkto sa punto naman ang sagot ni Mang Tasyo na "Sapagakat ang lupang pagatatamanan ninyo ay hawak ng inyong mga kaaway.Sinabi ng binata na kasiyahan na niyang masasabi ang dipagdaing ng bayan. ang dahilan ay sapat ang utos ng Hari ay nawawalang silbi sapagakat walang nagpapatupad. sinabi naman ni Mang Tasyo na pipi ang bayan kaya hindi dumaraing. Hindi naatim ni Ibarra ang payo ng matanda at sa halip ayy sunod-sunod na tanong ang kanyang pinakawalan. Kailangang humalik muna kayo ng kamay!" Mariing sinalungat naman ni Ibarra ang pahayag na ito ng matanda sa pagsasabing:"humalik pagkatapos nilang patayin ang aking ama at hukayin sa libingan. Sa palagay niya. Ang Bayan ay maniningil ng pautang at sa gayo’y isusulat sa dugo ang kanyang kasaysayan. Kayo ay mahina upang lumaban. Ako’y hindi naghihiganti sapagakat mahal ko ang aking relihiyon. Sa puntong ito. Inungkat muli ni Ibarra ang paghingi niya ng payo. Ngunit ang anak ay hindi nakaklimot!" Sa sinabing ito ni Ibarra. Dahil dito. Ikinatwiran naman ng matanda na tunay na mainam ang mga balak sa itaas ngunit hindi natutupad sa ibaba dahil sa kasakiman sa yaman at sa kamangmangan ng bayan.

Humingi pa si Ibarra ng payo kay Mang Tasyo. Kinamayan ni Ibarra si Mang Tasyo at sinabing kakausapin niya ang kura na marahil ay hindi naman katulad ng umusig sa kanyang ama. At ang binata ay magsisilbing isang mabuting halimbawa sa iba na natatakot lang magsimula. . hindi kaduwagan ang pagyuko sa dumarating na punlo. Naunawaan ni Ibarra ang payo ng matanda. anya. Kung ito ay magpapakatigas ng tayo. ay isang maliit na puno ang itinanim. Ang masama ay sumalubong sa punlong iyon. Ang sinunod niyang itinuro ay matayog na puno ng makopa.Naging masigla sa paghahanda ang kilusan sa lahat ng dako. ang tangkay niya ay tiyak na mababali. tuluyang umalis na si Ibarra. ito ay maroon ding mapapala sapagkat tiyak na may lalabas na bagong pananim mula sa mga itinanim nito. pero kailangang gawin niya ang naipangakong handog sa kasintahang si Maria. May nagpapaputok ng kuwitis at may nagtutugtugan ng mga banda ng musiko.Ang mga bintana ng bahay ay napapalamutian ng iba’t-ibang dekorasyon. Isinama ng matanda ang binata sa may tabi ng bintana. Kabanata XXVI Ang Bisperas ng Pista Buod Ika-10 ng Nobyembre angn bisperas ng pista sa bayan ng San Diego. upang hindi na muling makabangon. Isa pa. Ilang saglit pa.ibang paraan na ikagagaling ng kanyang mga kababayan. Tinanong ng binata kung malilimot ng kura ang ginawa niya. Ang ibinigay nitong payo ay mga halimbawa. Nag-aalala na baka pakitang –tao lamang ang pagtulong sa kanya dahil sa ang pagtuturo ay magiging kaagaw ng kumbwento sa kayamanan ng bayan. kailangan nito ang sandalan. Binigyan diin ni Mang Tasyo na hindi man magtatagumpay si Ibarra. Itinuro ni Mang Tasyo kay Ibarra ang isang rosas na sa dami ng bulaklak ay yumuyuko sa lakas ng hangin. Ipakikiusap din niya sa kura na tangkilikin ang kaawa-awang balo at ang mga anak. Dati-rati. Kung ang puno ay itinanim niya ito ng malaki ay hindi mabubuhay sapagkat ibubuwal ng hangin. Ito ay ipinaparis niya kay Ibarra na parang isang punong inilipat sa isang lupaing mabato mula sa Europa. Kaya. Ito ay tinukuran niya ng mga patpat hanggang sa kumapit ang mga ugat nito sa lupa.

hitso at nganga. Batangas at Sta. Puno ng kurtinang sutla ang mga pinto at at pati ang mga santo at imahen ay nagagayakan din.Cruz ang inaasahang na darating. Ang paaralan ay magiging kauri ng mga modernong paaralan sa Alemenya. kaibigan o kaaway. ipinaliliwanag ni Juan ang kanilang itatayo ay isang malaking paaralan.000. Tanauan. serbesa.alka na binili pa sa Maynila na katulad ng hamon at ng relyenong pabo. Batay sa planong ginawa ni Ginoong A. Habang abala ang mga manggagawa. Ang isang panig ay para sa mga lalaki at ang ikalawa naman ay para sa mga babae. Ang tolda ay mayroong tukod na kawayan upang makadan ang prusisyon. Ang mga ilawang globong kristal na minana pa sa kanilang mga kanununuan ay inilalabas din kabilang na ang kanyong binurdahan ng mga dalaga. tinatapos ng mga trabahador ang katangang semento na siyang pagtatayuan ng bahay paaralan. Sa isang lugar naman na malapit sa bahay ni Ibarra. mahirap man o mayaman upang masiyahan sila sa pista. Sina Kapitan Tiyago at Kapitan Juaquin na may dalawang 18. ang nangangasiwa sa mga manggagawa. alpombra. Madalas na tinutogtug ang kampana kasdunod ang mga putok ng mgha kuwitis at bomba. at sa mga Pilipino. bungangkahoy at mga gulay na dadalhin sa mayayamang may-ari na kanilang sinasaka. nakaayos ang minatamis na bungang kahoy. Naglagay naman ng malaking tolda at mayroong tukod sa may paligid ng patyo ng simbahan. Sa liwasang bayan naman ay itinayo ang magandang tanghalan siyang pagdarausan ng komedya ng mga taga-Tundo. Lahat-lahat ay mayroong limang banda ng musiko at tatlong orkestra ang inihanda sa para sa pagdiriwang ng pista. Si Nol Juan.Ang mga pagkain ganito ay inuukol sa mga banyaga. ang tagiliran ng eskwela ay . ang intsik na si Carlos na siyang naglalagay sa sugal na liam-po at mga mamamayan buhat pa sa Lipa. may nakahandang pagkain . Ang mga masasayang lugar ng San Diego ay tinayuan ng arkong kawayan. baboy. na siyang arkitekto. Ang magbubukid at taga bundok ay naghahanda ng manok. Batay sa mga balita Si Padre Damaso ang magsesermon sa umaga at magiging bangkero naman pasgdating ng gabi.Sa bahay ng mga nakakariwasa. tsanpan at iba pang klase ng alak na inangkat pa mula sa Europa. Dahil sa sobrang kintab ng sahig ay pwedeng ng makapanalamin. sigarilyo. banehang pilak na lalagyan ng tabako. bulaklak na gawang kamay. belong ginansilyo.

Humingi ng pahintulot si Maria sa ama nito at siya ay pinahintulutan naman. Sa mga pag-alok ng pagtulong ay tumanggi si Ibarra sapagkat hindi naman simabahan ang kanyang ipinagagawa. lalong pag-ingata’t kaaway na lihim…siyang isaisip na kakabakahin. at ito ay kanyang nasasbi ngunit tinugon siya nng matanda sa isang aral ni Balagtas na "Kung ang isalubong sa iyong pagdating may masayang mukha’t pakitang gilliw. Kastilang-Pilipino at iba pa. isa kay Kapitan Tiyago ang pinakamalaki. magkakaroon ng bodega at piitan para sa mga batang tamad na mag-aral. Nawala sa isipan ni Ibarra ang mga natatakot na hinala ni Mang Tasyo. ilang araw nang dumarating ang sarisaring inumin at pagkaing galing sa Europa sa tahanan ni Kapitan Tiyago. Dahil dito. Sasagutin niya ang klahat ng gastos. May mga ilang kaibigang dalaga si Maria na kinumbidang mamasyal si Ibarra. .” Kabanata XXVII Sa Pagtakip Salim Buod Sa lahat ng may handaan sa pista ng San Diego. Sinadya niyang higtan sa dami ng handa ang mga taga lalawigan dahil kay Maria at Ibarra na kanyang mamanugangin. Sa pagdating ng Kapitan sa bisperas may pasalubong ito kay Maria na isang agnos na may brilyante at esmeralda at kapirasong kahoy na mula sa bangka ni San Pedro. Ginawa siyang huwaran. tabas ng kuwelyong damit. Sa proyekto ni Ibarra ay naghandog ng tulong ang mga mayayaman samantalang ang kura ay humiling na siya ang gawing padrino at magbabasbas sa paglalagay ng unang batosa huling araw ng pista. bilang ng butones ng tsaleko o amerikana.tatamnan ng maraming puno at gulay. nagbilin ang ama na kailangang umuwi bago maghapunan si Maria sapagkat darating si Padre Damaso. ang atin lamang natutularan sa kanila ay maliliit na bagay na kanilang ginagawa at ang mga kasiraan ay napupuna tulad ng ayos ng kurbata.Dahil si Ibarra ay pinuri pa ng isang tanyag na diyaryo sa Maynila sa pagsasabing siya ay bihasa at mayamang kapitalista. Gayunman. Kalugod-lugod ang pagkikita nina Kapitan Tiyago at Ibarra. Bago pa mang dumating ang talagang pista. siya ay hinangaan ng mga binata at nag-aaral sa Maynila. ngunit karaniwan.

Umalis na rin ang ketongin na dala ang bakol. sa pagtataka ng kanyang mga kasama. Binitiwan ni Sisa ang ketongin at umalis na kumakanta.Mahigpit na inanyayahan naman ni Kapitan Tiyago si Ibarra na sa kanilang tahanan na siya maghapunan. Kinuha ni Maria ang suot na agnos at nilagay sa bakol ng ketongin. o hindi. Pero. Nakita nila ang isang ketongin na nakasalakot at umaawit sa saliw ng kanyang gitara. Ipinatanaw ni Sisa sa ketongin ang ilaw sa kampanaryo at sinabing naruroon ang anak niyang si Basilio na bumababa sa lubid. Si Maria ay napagitna kina Iday at Victoria at naglalakad siyang kasunod si Tiya Isabel. Kinuha ng ketongin ang agnos sa bakol at ito ay kanyang hinagkan. Pumanaog na ng bahay si Ibarra kasunod ang mga dalaga. Nanaog kaagad ito at sila ay inimbitang pumanhik muna. Nakita ni Ibarra si Kapitan Basilio. Sumunod ay lumuhod ito sa sa may harap ni Maria at isinubsob ang ulo at hinagkan ang mga bakas ng yapak ni Maria. Sa gayong pangyayari. na naging kaibigan at tagapagtanggol niya na sumama ito sa kanya kinagabihan. Itinuro rin niya ang ilaw sa kumbento at sinabing nandoroon naman ang anak niyang si Crispin. nagdahilan si Ibarra na mayroon siyang hinihintay na bisita. Siyang-siya si Maria sapagkat nakadama siya ng kalayaan sa labas ng kumbento. . Napangiti lamang si Ibarra. Ang mga naglalakad ay napatapat sa bahay ni Simang. Nakarating sila sa liwasang bayan. sinagilahan siya ng pagkahabag. kung oo. Hindi masigurado kung ano ang ipinahihiwatig ng ngiting yaon. Nagtakip ng mukha si Maria at pinahid ng panyo ang lubhang namamalisbis sa mukha. naibulong na lamang ni Maria na mayroon palang mga taong sawing-palad. May bumati kay Ibarra kay at pinuri naman si Maria. Pagkakita ni Maria sa ketongin.mukat ay biglang lumapit ang baliw na si Sisa at hinawakan sa bisig ang ketongin. Kamukat. Pinandidirihan at nilalayuan siya ng mga tao sapagkat natatakot silang mahawa ng sakit nito. Ang ketongin ay pinarusahan ng maraming palo dahil lamang sa pagliligtas niya sa isang nahulog sa mababaw na kanal. Sinabi niyang maglalagay ng isang munting bangka sa monte si Padre Damaso.

Kapitan Juaquin.Buod Kabanata XXVIII Sulatan Inilathala sa isang malaganap na pahayagan sa Maynila ang tungkol sa pista. Ang pagsundo ng maraming tao at at mga makapangyarihan sa kura sa kumbento. Isang liham naman ni Kapitan Aristorenas kay Luis Chiquito ang nag-anyaya na ito’y dumalo sa pista upang makipasya at makipag-laro ng monte sa mga batikan tahur na sina Kapitan Tiyago. Tumanggap din ng liham si Ibarra na dinala ni Andeng. Nasabi din sa dyaryo ang pag-ganap sa sa dula ng mga balitang artistang sina Ratia Carvajal at Fernandez na kapwa hinahangaan ng lahat pero dahil sa kastila ang kanilang usapan. Ang nakita kay Maria na nakasuot mestisa at nagniningning sa brilyante ay humanga sa ganda. Pari damaso. ang marurunong lamang ng espanyol ang mga nakakaintindi sa palabas. Isinunod naman kaagad ang misa kantada sa saliw ng orkestra at awit ng mga artista pag nagkatapos ng Siyang-siya ang lahat sa sermon ni Padre Manuel Martin. Higit na nasiyahan ang mga Pilipino sa komedyang tagalog. Anang liham: . mga kakilala at mamamayang Kastila at ginoo ng gabinete. ang paghahanda ng hapunan ng Hermana Mayor at at ang pagtungo sa tahanan ng madasaling si Don Santiago De los Santos upang kunin si Parde Salvi at Padre Damaso Verdolagas. Alas once ng umaga. Dumaan ito sa paligid ng simbahan. idinaos ng birhen ang prusisyon ng birhen de la Paz. kinabukasan. Ang hindi pag dalo ni Ibarra naman ay ipinagtaka ng lahat. Ginawa ito upang malaman ng banyaga na interesadong mabatid ang mga pamamaraan ng pagdaraos ng pista ng mga Pilipino. Samantala. Kabilang din sa balita ang pagkakaroon ng dalawang banda ng musiko noong bisperas ng pista. Kabesang Manuel at ang konsul. Nakasaad sa dyaryo na walng makakatulad sa karangyaan ng pista ng pinangangasiwaaan ng mga paring pransiskano. pagdalo ni Padre Hermando Sybila. Batanggas at Maynila. Nagkaroon din ng sayawan at ang pinakamaringal ay ang pagsayaw ni Kapitan Tiyago. na kasama ang karong pilak nina Santo Domingo at San Diego.

Si Don Felipo at sumang-ayon sa pananaw na ito ni Tasyo subalit wala siyang magawa sa kagustuhan ng kapitan at ng kura. anya pagtatapon ng pera at tumatakip sa karaingan ng lahat. mga kastila at alkalde ang magsisimba ng araw na iyon. kaya’t ipinagdasal kita at ipinagtulos ng kandila kahit sinabi ni itay na hindi naman malubha. May ganyan palang mga tao. Ipaabot mo saakin ang kanyang kalagayan at ipapadalaw kita kay Itay. Ipaubaya mo na kay Andeng ang paglalagay ng iyong tsa.Crisostomo: Ilan araw na ng hindi tayo nagkita. . Ikaw raw ay may sakit. Ang mga musiko ay walang tigil sa kalilibot. mahusay siya kaysa sa iyong katulong. Dahil sa mga tanyang na tao. Nagising ang mga nututulog. Ang mga tao ay nagbihis na ng mga magara at ginamit ang mga hiyas na itinatago nila. Maria Clara: Habol: Ako’y dalawin mo bukas. Muling narining ang tuong kampana at mga paputok. Binabatak naman ng mga hermana mayor ang mga tao upang tumikim ng kanilang inihandang pagkain.” Ang pagsasaya. Tanging si Pilosopong Tasyo lamang ang hindi nagpalit ng bihisan. paalam Kabanata XXIX Ang Umaga Buod Maagang pumasiyo sa lasangan ang mga banda ng musiko. Punong-puno ng tao ang patyo. Binati siya ng tinyente mayor. Sumagot ang Pilosopo na “Ang magsaya ay di nangangahulugan ng paggawa ng mga kabaliwan. upang dumalo ako sa paglalagay ng unang bato sa paaralan. Kung hindi lang talaga ako kwinentuhan ni Padre Damaso ay talagang iiwan ko sila. Kagabi. pinilit nila akong tumugtog at sumayaw kaya nayamot ako.

ikatlong bahagi ng ibinayad sa komedya na magatatanghal sa loob ng tatlong gabi. Ang prusisyon ay sinasabayan ng mga paputok ng kuwitis. Bawat isa ay gustong makasawsaw sa agua bendita. Naniniwala ang mga tao na kahit na mahal ang bayad sa komedya. ang manonood dito ay mahuhulog sa impierno ang kaluluwa. Nagsisigawan at nag-iiyakan naman ang mga bata. Kabanata XXX Sa Simbahan Buod Punong-puno ng tao ang simbahan. Ang iba ay . Natatangi ang karo ni San Diego na sinusundan ng kay Francisco at ang Birheng de la Padre Damaso. ang tanging nagbago lamang ay si Pari Salve ang nasa ilalim ng palyo sa halip na si Pari Silyla. siya ay ginagamot ng babaing nangangasiwa sa kumbento. binalot ito ng pranela at hinilot. awitin at tugtuging pangsimbahan. Eksaktong alas otso ng umaga. Pero.. Siya ay pinahiram ng langis sa leeg at dibdib. Nakadungaw sa bintana ang alkalde. kaya nagpahiwatig siya na hindi makapagbibigay ng sermon kinabukasan. Ito ay nagtaas lamang ng ulo mula sa kanyang matuwid na pagkakatayo. walang tigil na nagpapaypay ng abaniko. SiPadre Salve ay hindi bumati sa mga kakilala. Maayos ang prusisyon. Naiiba ang prusisyon kaysa sa nagdaang araw sapagkat ang mga nagsisilaw ay nakaabitong ginggon. Ang mga nakikinig naman sa sermon ay tuloy-tuloy sa langit. nang simula ang prisisyon. Ang sermon ay binayaran ng P250. sumbrero at panyo ang mga tao. Dahil dito. Halos hindi na humihinga ang mga tao sa loob ng simbahan. Pagkaraan ay nag-almusal si Padre Damaso ng ilang itlog na binati sa alak. si Kapintan Tiyago. Habang hinihintay ang alkalde. hindi siya natatanggi sapagkat sinabi ng mga kasama niyang pari na walang ibang nakakaalamat nakapag-aral sa buhay ni San Diego kundi tanging siya lamang. Sa suot na abito ay kaagad na makikilala ang mayayaman at mahihirap. Huminto ang karong sinusudan ng palyo sa tapat ng bahay nina Kapitan Tiyago. si Maria. Ito ay dinaan sa ilalim ng tolda at inilawan ng matatandang dalaga na kausap sa kapatiran ni San Francisco. si Ibarra at ilan pang kastila.

Kabanata XXXI Ang Sermon Buod Pinatunayan ni Padre Damaso na kaya niyang magsermon sa wikang kastila at Tagalog. Nagalinlangan anp alperes. Sinimulan ang pagmimisa ni Padre Damaso. Ang pari ay pinangungunahan ng dalawang sakristan sinusundan ng prayleng may hawak na kuwaderno. Ang suot niya ay napapalamutian ng banda ni Carlos III at ng limang medalya sa dibdib.ina-antok sa may tabi ng kumpisalan. Lumingon siya sa likod at itinuro ang pintong malaki. Ngunit. tanging palibak ang inukol niya kay Pari Martin. Inakala ng ilang tao na ang alakalde ay isang sibil na nagsuot-komedyante. Nagpugay ang ari sa mga nagsimba. Inakala ng sakristan yaon ay isang pagturo sa kanya upang isara ang lahat ng mga pintuan. na ang ibig sabihin ay higit na magaling ang isesermon niya kaysa kahapon. hindi niya magawa sapagkat nagsisimula ng magsalita ang predikador. Humandang makinig ang lahat. Ang pambungad na sermon ay hinalaw sa Aklat II. Pero. Pumanhik sa pulpito si Pari Damaso at at Pari Sibyla. Salaysay 20 mga salitang winika ng Diyos sa pamamagitan ni Estres ng nagsasaad ng:Ibinigay mo sa kanila ang iyong mabuting espiritu upang silay’y turuan. hindi mo inaalis sa kanilang bibig ang iyong tinig at binigyan mo sila ng tubig mapawi ang kanilang pagkauhaw" Humanga si Pari Sibyla sa pagkabigkas ni Padre Damaso at si Padre Martin ay napalunok ng laway dahil sa alam niyang higit na magaling ang pambungad na iyon sa kanyang sariling sermon. Kabanata IX. Sinabi ni pari Damaso na kanyang binitiwan ang mga pananalita ng diyos upang maging kapakikapakinabang na tulad ng isang binhing umuusbong at lumalaki sa . iniisip niyang tatayo at aalis na. Binalingan ni Padre Damaso ang kasamang prayle at pinabuksan ang kuwderno upang kumuha ng tala. Ilang saglit lang dumating ang alkalde kasama ang kanyang mga tauhan.

at pagtutungayaw ang isinasumbulat niya. Kung kaya’t sa malakas na tinig. ang matapang na si David. ito ay tumagal ng tumagal. kaya inakala ng marami na pinagalitan siya ni Pari Damaso dahil sa hindi pagkakahuli nito sa mga tulisan. Nakita ni ari Damaso na napakunot – noo ang alperes sa kanyang tinuran. tulisan. Ang tanging naunawaan ng karamihan ay ang salitang guwardiya sibil. Kailangang maging maingat. Inaantok ang mga nakikinig. Nagbebenta kasi siya ng alak at madalas na usigin siya ng mga karabinero dahil sa hinihingan siya ng patente. si Maria ay hindi nakikinig sa sermon sapagkat abala siya sa pagtingin sa kinaroroonan ni Ibarra na malapit lamanng sa kanya. isang lalaki ang namumutlang tumindig at nagtago sa kumpiskalan. kung kaya nagpakuliling na si pari Salvi upang huminto na si Damaso. Habang isinasagawa ang misa. nagsawalang kibo na lamang siya. . Ang mga himalang likhang ito ay tulad ng paglikha kay diego de Alcala. sinabi ni Damaso na "opo. Natatalo nila ang mga tulisan ng kadiliman at lahat ng kampon ni Lucifer. sumabak pa rin sa pagsasalita ng may kalahating oras. ginoong Alperes. sumpa. mga binatang salbahe at pilosopo.." Ang mga bahaging ito ng sermon ay ipinahayag ni Pari damaso sa wikang Kastila. San Diego at San Francisco. Si Kapitan Tiyago ay napahikab. isang lalaki (ito ay si Elias) ang lumapit kay Ibarra at nagbabala tungkol sa gagawing pagdiriwang sa paaralan. Pero.lupain ng banal na si francisco. Nang simulan na sa tagalog ang misa. kaya hindi maiintiihan ng mga Indiyo. higit na matapang at makapangyarihan bagamat walang armas kundi isang krus na kahoy lamang. Naging kabagot-bagot na ang sermon. Pero. Dahil dito. Hindi rin nakaligtas sa pag-aglahi ng pari ang mga mistisilyong hambog at mapagmataas.ang mga parinig na ito ay nadadama ni Ibarra.. Nang mabanggit naman niya ang tungkol sa patente upang tukuyin ang pagwawalang – bahala ng mga tao sa kasalanan. ang guwardiya sibil ng langit. Samantala. Lumilisya na si Padri Damaso sa sermon niya sapagkat puro panunumbat. pati si Ibarra ay nabalisa lalo nang turulin ng pari ang tungkol sa makasalanang hindi nangungumpisal na namamatay sa bilangguan na walang sakramento sa simbahan. Hinikayat niya ang mga makasalanan na tularan ang mapagwaging si gideon. Umasim din ang muha ng alperes. ang mapagtagumpay na si Roldan ng kakristiyanuhan.

Buod **Kabanata XXXII Ang Panghugos Ipinakita ng taong madilaw kay Nor Juan kung paano niya mapapagalaw ang pampakilos ng kalong ang kanyang itinayo. Hindi marunong mamalo at magbilad sa araw ang kanyang mga tauhan. malakihan ang paghahanda ni Ibarra sa pagbabaon ng panulukangbato ng bahay-paaralan. Nagbubulungan sa pagpuri ang mga taong nasa paligid nila. Sinabi ng taong madilaw kay Nor Juan na natutuhan niya ang paggawa ng makinarya kay Don Saturnino na nuno ni Don Crisistomo. Nakilala ni Ibarra si Elias na kaagad namang umalis. marunong ding gumising ng mga natutulog at magpatulog ng gising. nakabaon sa lupa ang apat na haligi. Ang lubid ay nakatali naman sa isang kalo na magtataas at magbaba ng batong . Ang bandang itaas naman ay mayroong banderang iba-iba ang kulay. salaping pilak at relikya ay inilulan na sa isang kahang bakal. Sa haligi nakasabit ang malalaking lubid kayat tila napakatibay ng pagkayari at napakalaki.anya si Ibarra sa pagbaba sa hukay at huwag lalapit sa bato sapagkat maari siyang mamamatay. Hindi kumukurap si Elias sa pagkakatitig sa taong madilaw na siyang may hawak ng lubid. Ang kahang bakal ay ipinasok naman sa bumbong na yari sa tingga. Ang mga naghanda sa almusal ay mga guro at mag-aaral. Ang mga mahahalagang kasulatan naman pati na ang mga medalya. Hangang-hanga si Juan sa taong madilaw. Ito pa anya ay maraming nalalaman. Tiningnang mabuti ni Nor Juan kung paano itinataas at ibinababa ang batong malaki na siyang ilalapat sa ilalim sa pamamagitan ng pag-aayos ng kahit isang tao lamang. Nagsimulang magbasbas si Pari Salvi sa pamamagitan ng pagbibihis ng damit na pang-okasyon. Sa ilalim ng maraming habong na itinayo ay pawang puno ng pagkain at inumin aalmusalin ng mga panauhing isa-isang sinudo ng mga banda at musiko. Aito ay mayroong walang metro ang taas. Sa kabilang dako.

Nang mapawi ang usok. Ipinaliwanag din niya na dapat pa ring mag-ingat si Ibarra sapaglkat sa lahat ng dako ito ay mayruong kaaway. si Elias ay nagbabayad lamang ng utang na loob sa kanya. Hustong nasa ibaba ito. Yaon daw ay isang masamang simula. mga prayle. Lahat tayo’y may kalaban. Umano’y narinig ni Elias ang taong madilaw ng sinundang gabi nakikipag-usap sa di kilalang tao at sinabing "hindi kakanin ng isda ang isang ito (Ibarra) tulad ng . si Ibarra ay nakitang nakatayo sa pagitan ng bumagsak na kalo at ng batongbuhay. mula sa pinakamaliit na kulisap hanggang sa tao. nang bigla na lamang humalagpos ang lubid sa kalo. kaagad na umuwi si Ibarra upang magpalit ng damit. Gusto ng alkalde na ipahuli ang nangasiwa sa pagpapagawa. Kabanata XXXIII Malayang Kaisipan Buod Panauhin ni Ibarra si Elias. Ang mga kaaway ni Ibarra ay naglilipana sa halos lahat ng lugar.ilalapat sa nakatayong bato sa ibaba. mga kawani. ilang mayayamang bisita at Kapitan Tiyago para sa pasinaya. Isa sa mga kaaway ni Ibarra ay ang taong madilaw. Ito’y natabunan ng mga biga na nasa paanan ni Ibarra. May uka sa gitna ang bato. napilitan ding bumaba si Ibarra. Makaraang ipagtanong niya si Maria. dahil na rin sa kanyang balak na pagpapatayo ng paaralan. Isapa. nakiusap si Iabarra na siya na ang bahala sa lahat. Bago simulan ang pagpapalitada. Pagdaka’y isa-isa ng bumaba ang kura. Nagiba ang buong balangkas at umalumbukay ang makapal na alikabok." Batas ng buhay ang di pagkakasundo. dahil sa kanyang mga ninuno at ama na nagkaroon don ng mga kagalit. Sa ukang ito ilalagay ang bumbong na tingga. na walang iba kundi si Nor Juan. Dahil sa biro nio Kapitan Tiyago at amuki ng alkalde." pagdidiin pa ni Elias. Isa si Pilosopong Tasyo sa nakasaksi sa maganap na pangyayari. Hiningi ni Elias sa binata na ipaglihim nito ang pagbibigay niya ng babala sa kanya. Pero. mula sa pinakadukha hanggang sa lalong mayaman at makapangyarihan. Ang taong madilaw ay tinanghal na isang bangkay. nagtalumpati muna sa wikang Kastila ang alkalde.

Hindi ito humingi ng mataas na sahod ng magprisinta kay Nor Juan. kung ilang araw na mananatili ang Kapitan Heneral sapagkat ito umano ay mahilig sa bagay-bagay na kataka-taka. Lahat bumati sa kanya. kawani at kaibigang dalaga ni Maria. Sinikap ni Ibarra na tuklasin ang tunay na pagkatao ni Elias. kung ito ay nakapagaral o hindi. Sa magkabilang panig naman nakaluklok sina Kapitan Tiyago." Ang ganitong natuklasan ni Elias ay kanyang ikinabahala sapagkat kahit na ipinagmamalaki ng taong madilaw ang kaalaman sa trabaho. ang hindi pagdating ni Padre Damaso. Ganadong kumain ang lahat ng makatanggap ng telegrama sina Kapitan Tiyago. Nakaluklok sa magkabilang dulo ng mesa sina Ibarra at ang alkalde. makikita ninyo. Subalit sa kamatayan ng Diyos ang humatol at naging hukom. kapitan ng bayan. Umiinit na ang usapan noon sapagkat nagsisimula ng ilagay ang . Nasa bandang kanan ni Ibarra si Maria at nasa kaliwa naman ang eskribano. Hindi nasasabi sa kable. kawalan ng kaalaman ng mga magbubukid ng kobyertos at kung anong kurso ang ipapakuha nila sa kanilang mga anak. Binanggit ni Ibarra na nanghihinayang sa pagkamatay ng taong dilaw sapagkat marami pa sanang mababatid 'buhat sa kanya. maliban kay Ibarra. Kung saan napasuot ang usapan ng mga kumakain. nangako siyang anumang oras na kailangan siya ay babalik siya sapagkat mayroon pa siyang tinatanaw na utang na loob kay Ibarra. Pero. Ang sagot ni Elias ay: Napilitan akong maniwalang lubos sa Diyos sapagkat nawalan na ako ng tiwala sa Diyos. Kabanata XXXIV Ang Pananghalian Buod Ang mga kilalang tao sa San Diego ay magkaharap na nanananghalian sa isang malaking hapag. mga prayle. Pero.kanyang ama. siya’y kaagad na umalis. Darating ang Kapitan Heneral at magiging panauhin ni Kapitan Tiyago sa kanyang bahay. ikinatwiran ni Elias na maski na mabuhay ang taong madilaw inakala niyang matatakasan ang pag-uusig ng bulag na hukuman ng tao. Ang hindi pag-imik ni Pari Salvi. Alam ni Elias na marami pa ang mga taong gustong kumausap kay Ibarra kaya nagpaalam na ito. Patapos na ang tanghalian nang dumating si Padre Damaso.

Hindi naman maintindihan ng mga magsasaka ang kahulugan ng Pilibustero. Gulo ang isip ni Ibarra na umalis at iniwan ang mga kasalo sa pananghalian. ikinatwiran ni Kapitan Martin na walang makapigil kay Ibarra sapagkat wala itong kinatatakutang awtoridad. nang ungkatin ni Pari Damaso ang tungklol sa pagkamatay ng ama ni Ibarrang may kasamang pag-aglahi. Kaya. Pero. Kabanata XXXV Mga Usap-usapan Buod Ang mga pangyayaring namagitan kina Ibarra at Padre Damaso ay madaling kumalat sa buong San Diego. Sa kabilang dako. karamihan naman sa mga babae ay takot na mawalay sa grasya ng simbahan. anang Don Filipo ay nangyayari sapagkat hindi nagkakaisa at watak-watak ang mga taumbayan samantalang ang mga prayle at mayayaman ay nagkakabuklod-buklod. Sakmal naman ng matinding pagkatakot ang mga magsasaka na hindi matuloy ang pagpapatayo ng paaralan sapagkat bawa’t isa sa kanila ay naghahangad ng anak na makatapos ng pag-aaral. pero patuloy ang pari sa pagsasaring. Sinikap na ibahin nito ang usapan. Pero. Sumulak ang dugo ni Ibarra. Walang kibo na lamang si Ibarra.mga tsampan sa kopa. Pero. Nanindigan naman ang kapitan ng bayan na wala silang magagawa sapagkat laging nasa katwiran ang mga prayle. Dahil sa maagap na pagsansala ng kanyang itinanggi at minamahal na si Maria. Biglang dinaluhong niya si Pari Damaso at sasaksakin nito sa dibdib. hindi matukoy kung sino ang may katwiran sa dalawa. hindi niya itiniloy ang balak na kitilan ng hininga si Padre Damaso. hindi sana nangyari ang gayon. pinigilan siya ni Maria. Nagkakaisa ang lahat na kung naging matinpi si Ibarra. Sa mga usapan. Ipinapalagay naman ni Don Filipo na hinihintay daw ni Ibarra na tulungan siya sa taumbayan bilang pagtanaw ng utang na loob sa kabutihang nagawa niya at ng kanyang ama. Ang ganito. Tanging si Kapitana Maria lamang at pumili kay Ibarra at sinabing karangalan niya ang magkaroon ng anak na magtatangol at mangangalaga sa sagradong alaala ng yumaong ama. May nagsabing hindi na matutuloy ang pagpapatayo ng simbahan sapagkat tinawag na pilibustero ng prayle si Ibarra. Handa ang binata na dungisan ang kamay nito sa sinumang lumapas tangan sa kanyang ama. . Nahalata ng alkalde na panay ang pasaring ni Pari Damaso kay Ibarra.

Pati si Isabel ay nagalit at sinabihan ang Kapitan na ang pagpapalit ng katipan ay hindi parang nagpapalit lamang ng baro. sinabi ng Kapitan na mawawalang kabuluhan lamang sapagkat ang arsobispo ay isang prayle rin at walang ibang paunlakan kundi ang mga kapwa prayle. Nasa gayon silang pag-uusap nang bumalik si Kapitan Tiyago. Sindak ang mga kausap ni Kapitan lalo na si Maria na napailing lamang.000 sa binata ay huwag ng pabayaran kundi mawawala ang kanyan buhay at kaluluwa. Si Pari Sibyla ay nagsabi naman na huwag tanggapin si Ibarra sa kanyang tahanan at ang utang ni Kapitan Tiyago na P50. Isa pa. Pero. Inalo ni Kapitan Tiyago si Maria sa pagsasabing ang ina raw nito ay nakita lamang niyang umiyak nang ito’y naglilihi. Paano nga. Hinarap na niya ang paghahanda sa bahay. Iminungkahi ni Tiya Isabel na sulatan ito. pinagbawalan si Maria ng kanyang ama na makipag-usap kay Ibarra habang hindi pa inaalis ang eskomonyon sa binata. Pagkaraang pagsabihan ng Kapitan si Maria na tumigil na ito sa kangangalngal at baka mamugto ang mga mata. Si Andeng ay nagboluntaryong gagawa ng paraan para magkausap ang magkasintahan. Madali namang mapapatawad si Ibarra sapagkat nawalan lamang ng ulirat si Padre Damaso. umiiyak at tinakpan ang mga taynga. may kamag-anak si Padre Damaso sa nakatakdang dumating mula sa Europa at siyang inilalaan ng maging panibagong katipan ni Maria. . Si Maria ay panay ang pagtangis at hindi pinakikinggan ang payo ng kanyang ale at ni Andeng.Kabanata XXXVI Ang Unang Suliranin Buod Isang malaking gulo ang nangyayari sa bahay ni Tiyago dahil sa hindi inaasahang pagdating ng Kapitan-Heneral. Dahil kaibigan ni Kapitan Tiyago ang Arsobispo. Pinatuloy na inaalo naman ni Tiya Isabel si Maria sa pagsasabing susulat sila sa Papa at magbibigay ng malaking limos. Saglit na umalis si Kapitan Tiyago sapagkat pinapupunta ito sa kumbento. anito. Sinabi nito na inutusan siya ng pari na sirain ang kasunduan ng pag-iisang dibdib ng magkasintahan.

Namumutla at nginig ang buong katawan ng binata ng pumasok siyang kausapin ng Heneral. Ang buong kabahayan ni Kapitan Tiyago ay nagsimula ng mapuno ng mga tao. Yumuko ang mga ito at nagbigay galang sa Henera. Ang sumunod na nagbigay galang sa heneral ay sina kapitan tiyago at Maria. Sinabi naman niya sa alkalde na samahan siya nito sa paglilibot. maaring nautas na ni Ibarra si Padre Damaso. Nasa ganito siyang kalagayan ng pumasok ang kanyang Tiya Isabel at sinabing gusto siyang makausap ng Kapitan-Heneral. hindi siya pinapansin nito at sa halip sinabi ng Heneral na ipaabot kay Padre Damaso ang pangangamusta na gumaling ito kaagad. Napansin ng Heneral na medyo nabalisa si Maria. Hindi matiis ni Pari Salvi na ipaalala sa Heneral na si Ibarra ay excomulgado. Kabanata XXXVII Ang Kapitan-Heneral Buod Pagkadating ng Kapitan-Heneral. Mayroon siyang panahon basta sa katarungan. Sinabi ng Heneral na kailangang tumanggap ng gantimpala si Maria na kagyat namang tumutol. Kaya sinabi niyang nais itong makaharap bago umaalis patungong Espanya. Pero. Nakasalubong nila ang pagpanaog ni Ibarra. Sinabi nina Pari Sybila at Pari Salvi na may sakit ang hinahanap.Pamaya-maya dumating na nga ang Kapitan-Heneral. Mabigat man sa loob ay unti-unti na siyang nag-ayos ng katawan. Smantala. Pari Martin. Ang paglabas ng binata sa simbahan ay ikinagalit ni Damaso. Kung hindi dahil sa kanya. nakangiti na siya. ng lumabas na ito. hinanap siya ng heneral. Dahil hindi kasama si Padre Damaso. Ngunit. Pagkalabas ng binata. Pinapurihan ng Heneral si Maria dahil sa ginawa nito sa pananghalian. kinausap muna niya ang binatang Taga-Maynila na nagkamaling lumabas habang nagsesermon sa misa si Padre Damaso. Ito ay tanda ng mabuting ugali ng Kapitan-Heneral. Ngunit hindi . Pari Salvi at iba pang mga prayle. Si Maria naman ay tumakbo sa silid at nagdasal sa Mahal na Birhen. ipinahanap niya kaagad si Ibarra. ipinahayag ng kagawad na dumating na si Ibarra at nakahanda na siyang humarap sa Heneral. Napamaang ang mga reverencia at sabay sabay na nagpaalam. Samantala. ipinapasok na ng kagawad ang mga reverencia na sina Pari Sibyla.

Pinahalagahan ng Heneral ang paninindigan ni Ibarra sapagkat inaakala niyang higit nga niyang kilala ang Pilipinas kaysa sa kanya. Samantala. Pero. Sinabihan ng Heneral ang alkalde na hindi na kailangang maulit pa ang naganap na pananghalian at ibigay ang lahat ng kaluwagan kay Ibarra sa pagsasakatuparan ng kanyang mga mabubuting layunin. Pagkakita ng Henaral kay Ibarra mabilis niya itong kinamayan at sinabing tama lang ang kanyang ginawa lalo na ang ginawang pagtatanggol sa ala-ala ng ama.Ipinagugunita niya kay Ibarra na samahan siya sa pamamasyal. Pero. Huwag ding pakialaman si Ibarra. Tumango si Ibarra at umalis na. Hindi na kailangan ito. Kumatok siya sa silid ni Maria sapagkat naririnig niya ang boses nito. nagpamuni ng Heneral na matalino ang binata. Kabanata XXXVIII . tinawag ng Heneral ang mga kagawad at sumunod ang alkalde. lumitaw na nagkapalad si Ibarra na makatagpo ang pamilya ng kapitan Heneral noong siya nagpunta sa Madrid. Tiniyak niya na kakausapin ang arsobispo tungkol sa pagkakaexcumulgado ni Ibarra.sila nagkakibuan. hindi binuksan ang pinto at sa halip ay si Sinang ang sumilip. Sinabi ni Sinang na isulat na lamang ni Ibarra ang sasabihin sapagkat papunta sila sa dulaan. Nangako siyang pangangalagaan din ang kaligtasan ni Ibarra. Mata lamang ang nag-usap. Tumango ang Alkalde sa tinuran ng Heneral. Kapagdaka. Nang maalala niya si Maria. Nang dumating si tiyago kaagad na binati siya ng Heneral dahil sa pagkakaroon ng kapuri-puring anak at marangal na manunungangin. ani Ibarra sapagkat lahat daw ng mga Pilipino ay tinagubilin sa Heneral. Nagprisinta pa ang Heneral na maging ninong sa kasal. Tinanong ng Heneral kung wala man lang liham na tagubiling dala si Ibarra para sa kanya. Sa pagkukuwento. Nagtaka si Ibarra. sinasabi ni Ibarra na higit na matamis ang mamuhay sa bayang sinilangan at pinamuhayan din ng mga magulang nito. Inamuki niya itong ipagbili ang lahat lahat na ariarian at sumama na sa kanya sa Espanya sapagkat hindi nababagay ang kanyang kaisipan sa Pilipinas. mariing pautos pa ng Heneral. sinabi ng Heneral kay Ibarra na puntahan na niya ang kanyang kasintahan at itagubilinang paparoonin sa kanya si kapitan tiyago. kaagad na hinanap ni Ibarra sa Maria. Sa pagpapahayag ni Ibarra ng kanyang sariling pananaw sa buhay.

Kung napatigil si Padre Salvi sa ganda ng tinig ni Maria Clara. mas gusto ni Ibarra na manatili na lamang sa tahanan ni Kapitan Tiyago upang makasama niya si Maria.Buod Ang Prusisyon Ang nakakatulig na paputok at sunod-sunod na pagdupikal ng mga batingaw ay nagbabadyang inilabas na ang prusisyon. Nagpatayo ang kapitan ng isang kubol sa harap ng kanyang bahay upang pagdausan ng pagbigkas ng tulang papuri o loa sa pintakasi ng bayan. Santa Maria Magdalena. Kabanata XXXIX Si Donya Consolacion . Ang karo ni San Diego ay hinihila ng anim na Hermano Tercero. Kasamang naglalakad ni Kapitan Heneral ang mga kagawad. Nangunguna sa prusisyon ang taltong sakristan na may hawak na mga seryales na pilak. Inihinto ang mga karo at andas ng mga santo sa tapat ng kubol sa pagdadarausan ng loa. Ang mga santong pinuprusisyon ay pinangungunahan ni San Juan Bautista. Kastila at Tagalog ay pinagpatuloy ang prusisyon hanggang sa mapatapat sa bahay ni Kapitan Tiyago. San Diego De Alcala at ang pinakahuli ay ang Mahal na Birhen. Mayroon din silang kasama na namimigay ng libreng kandila para gamiting pang-ilaw sa prusisyon. mag-aaral at mga batang may dala-dalang parol na papel. Pagkatapos na bumigkas ng papuri ang bata sa wikang Latin. nakabotang pangabayo. ang alkalde. Saglot na naputol ang pagmuni-muni ni Ibarra nang palalahanan siya ng kaptian Heneral tungkol sa imbitasyon nitong makasalo sa pagkain upang pag-usapan ang pagkawala nina Basilio at Crispin. ang alperes at si Ibarra at patungo sa bahay ng kapitan. Higit na nakadama ng kalungkutan si Ibarra. Kung hindi lamang sa imbitasyon ng Kapitan Heneral. nakabanda at may bigkis ang lumabas. Mula sa tabing may isang batang lalaking may pakpak. Nadarama niya ang mensahe ng tinig ng kasiphayuan ng kasintahan. Ang mga binata na halos lahat ay mayroong dalang sinding parol. Ang lahat ay natigilan sa magandang pagawit ni Maria Claria ng Ave Maria ni Gounod sa saliw ng kanyang sariling piyano. Sumunod si San Francisco. Kasunod nila ang mga guro. Ang mga agwasil at tinitini naman ay may dalang mga pamalo upang gamitin sa sinumang maniksik o humiwalay sa hanay. si Kapitan Tiyago.

kaya galit na pinaalis ito. para sa sarili ni Donya Consolacion siya ay higit pa ngang maganda kaysa kay Maria Clara. Isa pa hindi matino ang isip. Palibhasa. Pinakandado niyang mabuti pati pintuan. Nasisiyahan ang Donya sa gayong tanawin. Nang araw ngang iyon. Paano hindi siya pinayagang lumabas ng kanyang asawa. inutusan ng Donya ang sundalo na sabihin kay Sisa ang gusto nitong mangyari. Nang hindi sumunod si Sisa. isa na siyang baliw. ang asawa na alperes at paraluman ng mga guwardiya sibil ay hindi nakapagsimba. Hindi napansin ng Donya ang pagdating ng alperes na pasikad na binuksan ang . bago dumaan ang prusisyon. Kumanta si Sisa ng Kundiman ng Gabi.’ Ang ipinagpuputok pa ng damdamin ng Donya bukod sa siya ay hindi pinayagang lumabas ng bahay ay ang pangyayaring sobra kung alipustain at murahin siya ng alperes. ipinasara niya sa bantay ang lahat ng mga bintana at nagpasindi pa ng ilaw. Pero. Pero. Ang pagdili-dili niya ay nakapagbigay sa kanyang ng ibayong ngitngit. sa wikang kastila ang utos ng Donya. Nabuwal si Sisa at nagisi ang manipis nitong damit kasabay ng paglabas ng dugo mula sa nabakbak na sugat. hindi sumunod si Sisa. Napansin ng Donya ang pagkamaang ng kawal. Ikinahihiya ng alperes ang katawa-tawang pagdadamit nito. Kinuha ng Donya ang latigo ng alperes at muling inutos na kumanta si Sisa. hindi niya sukat akalain na marunong ng Tagalog ang Donya. Dahil dito. Habang nagiisip ang Donya narinig niyang umaawit si Sisa na dalawang araw ng nakukulong sa kwartel. Napamaang ang sundalo. Binalingan ng Donya si Sisa at sa pilipit na pangangastila ay inutusan itong magbaile o sumayaw.Buod Kahit na napatapat ang prusisyon sa bahay ni Donya Consolacion ay pinid na pinid. Ang kanya namang amoy katulad ng kalaguyo ng mga guwardiya sibil. pinalo niya ito sa binti at paa. Ang awit ay tumalab sa damdamin ng Donya at nakapagsalita ng Tagalog. Inutusan din nitong huwag magpapasok maski sinuman. Pinapaakyat ng Donya si Sisa upang pakantahin. Ang kanyang galit ay naibunton niya kay Sisa. Suklam na suklam ang Donya at iniisip kung paano makapaghiganti. hindi ito maunawaan ni Sisa. Nang umagang iyon.

Siya ay dating labandera lamang ng mga sundalo na mapangasawa niya ang alperes na nuon ay isa lamang kabo. pero hindi ito pinansin ni Ibarra. Tinanong pa niya ang alperes kung bakit hindi man lang daw bumati ito sa kanya. parang walang anuman ito sa Donya. Ang pansin ng lahat ay nasa entablado maliban kay Pari Salvi na walang kurap na nakatitig kay Maria Clara. Kabanata XL Ang Karapatan at Lakas Buod Mag-iikasampu na ng gabi ng paisa-isang sindihan ang mga kuwitis. Nagsimula na ang palabas sa pamamagitan ng tambalang tinig nina Chananay at Marianito ng ‘Crispino dela Comare’. Kailangang gamutin din ang mga sugat nito. Saglit naputol ang pag-uusap ng dalawa ng dumating si Maria Clara kasama ang mga kaibigan. kung magkaroon man ng kagaspangan ng ugali si Donya Consolacion yaon ay bunga ng kanyang kawalan ng sapat na edukasyon. Ang huling pailaw ay parang bulkan habang ang daan ay naliliwanagan ng ‘luces de Bengala’ na siyang nagsisilbing ilaw sa mga taong naglalakad patungo sa liwasang bayan.nakasarang pintuan. Isa-isa silang inihatid sa upuan ng tiniente. Kasunod nilang dumating ang kura at ilang kastila. Ngunit. sinagilahan ito ng pangangatal ng katawan sa galit at namutla. Hindi sumagot ang alperes. Inutusan niya ang bantay na bigyan ng damit at pagkain si Sisa. Danga’t nalamang hindi tinanggap ng alkalde ang pagbibitiw nito. Kausap ng Tiniente si Pilosopong Tasyo at nakasentro ang kanilang pag-uusap na nagbibitaw na ang Don sa kanyang tungkulin. Malaki ang entabladong pagdarausan ng dula. Malugod na binati niya ang kasintahan at ang mga kasama nito. Bumalasik ang kanyang mukha. Pagkakita ng alperes kay Sisa. Ito ang dahilan kung may plastik na pag-uugali. Sa kabilang dako. Umugong ang bulungan. Taposna na ang unang bahagi ng dula nang pumasok si Ibarra. Ang nangasiwa sa palabas ay ang Tinienti Mayor na si Don Filipo sapagkat ang Kapitan ay nasa sugalan. Pilit siyang nagaastang may pinag-aralan. marunong ng kastila at may ugaling Europeo. Ang dahilan si Sisa ay nakatakdang ihatid sa tahanan ni Ibarra kinabukasan din. bigyan ng magandang higaan at huwag lalapastanganin. Tumindig si Pari Salvi o ang Kura at hiniling kay Don Filipo na .

May ilang tao na lumapit kay Ibarra at sinabing huwag pansinin ang paglisan ng kura. Pinigilan siya ni Sinang subalit nangako si Ibarra na babalik na lamang siya. May dalawang sibil na hinagad ang mga musikero upang pigilin ang palabas pero ang mga ito ay nahuli ng mga kuwadrilyero na katulong ni Don Filipo. pangko ni Ibarra at nawala sila sa kadiliman. Napahinuhod naman ng piloto ang mga lalaki na huwag ng ituloy ang kanilang mga binabalak. pinakiusapan sila ni Don Filipo na huwag ng palalain pa ang pangyayari. Kaya. naitanong ni Ibarra na sila ay nasa panahon pa ng edad Media. May mga pulutong ng mga kalalakihan na nagbabalak ng masama sa mga sibil. Pero. Dumating din ang kanyang utusan na nagbalita rin tungkol sa nangyaring kaguluhan. Isa-isa ng nagsialisan ang mga tao. nakita niya ang buong pangyayari sa liwasan. Napilitan umalis ang Kura at ang mga kasama nito. Mabilis na tinungo niya ang bahay ni Kapitan . sapagkat ang mga ito ang nagsasabing si Ibarra ay eskumulgaldo. Ang mga sibil na inihatid ng mga kuwaddrilyero sa tribunal ay pinagbabato ng mga tao.paalisin si Ibarra. hindi pinagbigyan ang kahilingan ng mga sibil at natapos na ang dula. Halos nagkandahulog siyang bumaba sa kumbento at nagtuloy sa liwasan. Ngunit. Tiyempo namang nakabalik na si Ibarra. anang Don hindi siya natatakot sa gagawin ng kura sapagkat maghapong kau-kausap ng Kapitan Heneral at ng Alkalde ng lalawigan si Ibarra. Ngunit. pero hindi niya alumana. wala itong dapat ipangamba. Binubulyawan siya ng mga kastila. Kaya kay Ibarra siys nakiusap. Mula naman sa kinaroroonan ni Pari Salvi. nang lumapit ang dalawang sibil kay Don Filipo at ipinatitigil ang palabas dahil hindi raw makatulog sa ingay ang alperes at si Donya Consolacion. Pero. Pero. hindi siya pinansin. Sinabi ng binata na wala siyang magagawa. Kaagad na hinanap niya si Maria. Bigla na lamang nakita ni Pari Salvi sa kanyang pangitain na si Mari Clara ay walang malay-tao. Papalabas na si Yeyeng upang sumayaw. Nilapitan ni Ibarra ang mga dalaga at nagpaalam na ilang sandali siyang mawawala sapagkat mayroong nalimutang tipanan. hindi sumunod ang Don at sinabing hindi niya magagawa ang gayon sapagkat nag-abuloy ng malaki si Ibarra. Kumapit na sa bisig ni Ibarra ang mga nasindak na dalaga. bigla na lang nagkagulo. Walang tigil naman sa kauusal ng letania sa latin si Tiya Isabel. Isa pa. Ngunit. Pinakiusap ni Ibarra si Elias na puntahan ang mga kalalakihang nagbabalak ng masama. wala ng tao. Dahil dito.

Nakarating siya sa Pilipinas sakay ng barkong Salvadora. Nais malaman ni Tiyago kung alin sa dalawang ito ang higit na mapaghimala. ang krus sa Tunasan na lumaki. na inaanak ng kamag-anak ni Pari Damaso at tanging kalihim ng lahat ng ministro sa Espanya. Isa siyang social climber at ibig na mapabilang sa mataas na antas ng lipunan.Tiyago. Bumalik na sa kumbento si Pari Salvi. Pagkatapos na maipakilala ni Victorina si Linares. Nuong bata at dalaga pa siya at kapani-paniwalang maganda ito. Napilitan siyang masiyahan sa isang maralitang Kastila na taga-Espanya itinaboy ng bayang Extremadura at ipinadpad ng kapalaran sa Pilipinas. aakalain na si Donya Victorina ay isang Orofea. Kaya. Sa nakapinid na durungawan nabanaagan niya ang mga anino nina Maria Clara at Tiya Isabel. Nahihiya na siyang magbalik sa Espanya. Ang dumating ay sina Dr. Ang pagkabahala sa dibdib ng pari ay unti-unting nawala. ang bitag na inihanda niya ay walang nasilo. ngunit mukha pang matanda kay Donya Victorina. pero ipinamimiltang siya ay 32 taong gulang lamang. o ang krus sa Matahong na nagpapawis. Nalagay siya sa pangangailangan na kailangang makapangasawa siya ng dayuhan. Sa biglang tingin. Kabanata XLII Ang Mag-asawang De Espadaña Buod Malungkot sa bahay ni Kapitan Tiyago sapagkat may sakit si Maria. Siya ay isang ginang na may edad na 45. Sa barko dumanas siya ng katakot-takot na pagkahilo at nabalian pa ng paa. Pinag-uusapan ng magpinsang Tiya Isabel at Kapitan Tiyago kung alin ang mabuting bigyan ng limos. Ngunit. sinamahan sila ni Tiyago sa kani-kanilang silid. Ang kastilang ito ay Tiburcio de Espanada na may 35 taong gulang. Natigil ang pag-uusap ng magpinsan nang mayroong tumigil sa harap ng bahay. Tiburcio de Espadana. dahil ipinasya na niyang manatili sa Pilipinas. hindi siya nagpasilo sa mga lalaking Pilipino at ang pinangarap niyang mapangasawa ay isang dayuhan. Ligtas sa kapahamakan si Maria. Eksaktong 15 araw siya sa . Inaasahan ni Tiyago ang mga dumating na panauhin. Napagdesisyonan na parehong bigyan ng limos ang dalawang ito upang gumaling kaagad ang karamdaman ni Maria.

ngunit wala ring nangyari. nagsumbong ang mga tunay na mediko sa Protomediko de Manila na siya ay pekeng doktor. Siya ay dating nagtatrabaho sa pagamutan ng San Carlos bilang tagapagbaga ng mga painitan at tagapaspas ng alikabok sa mga mesa at upuan pero wala talagang kaalam-alam sa panggagamot. sinamantala niya ng husto ang pagtitiwala ng mga Indio. Hindi siya nagkaanak. Dahil dito." Ang ginawa niya ay nagpatingin sa mga hilot at manggagamot. nilalabnot niya ang pustiso ng asawa at kung minsan nama’y hindi niya ipinapahintulutan lumabas ng bahay. Sapagkat hindi naman siya nag-aral pinayuhan siya ng mga kababayan na humanap nang magandang kapalaran sa mga lalawigan at magpanggap na isang mediko na ang tanging puhunan ay ang pagiging kastila. pero dahil sa gipit na gipit na siya. Babalik na sana siya sa pamamalimos sa mga kakilala’t kababayan subalit napangasawa nga niya si Donya Victorina. Pagkakasal. Lumalaon pataas ng pataas. Ilang buwan ang lumipas. lumipat sila sa Santa Ana at dito idinaos ang kanilang pulut-gata. kayat nakalimbag sa mga tarheta nito ang Victorina delos Reyes de Espanada. Ngunit. Ipinamalita niyang siya ay naglilihi at sa Espanya manganganak sapagkat ayaw ipanganak ang anak na tatawaging rebolusyunario. Binihisan din niya ng husto ang asawa para magmukhang kagalang-galang. umaasa siya na tuloy-tuloy na ang kanyang pagyaman. naibunton niya ang kanyang ngitngit sa asawa nito. kapag nagagalit ang Donya. ang inaasahang pagbubuntis ng Donya ay naunsyami kayat wala siyang magawa kundi ang manatili sa "lupaing ito ng mga salvaje. wala siyang mapagpipilian kundi sumunod sa payo. Nagpusod-Espanyola at naglagay ng mga palamuti sa katawan. Dumaan ang tatlong buwan. Ayaw sana niyang sumunod dahil nahihya siya. Nawalan na siya ng pasyente. Parang maamong kordero ang Don. Ang kanyang pangalan ay dinagdag din ng de.bansa nang matanggap siya sa trabaho dahil sa tulong ng mga kababayang Kastila. Sa una mabana ang singil. Ilang araw ang nagtagal bumili ng aranya at karomata si Donya Victorina at matutuling kabayo mula sa Albay at Batangas para sa gamit nilang mag-asawa. Dahil siguro nadisperada ang Donya sa hindi pagkakaroon ng anak. kahit na ano ang gawin ng Donya hindi ito nakakarinigan ng reklamo. Ang Donya ay nagsimulang maging ilusyunada bilang isang Orofea. .

Tunay na amini’t hindi. ESPECIALISTA EN TODA CLASE DE ENFERMEDADES at ito ay ikinabit sa kanyang bahay. Kaagad sinabakan na ni Donya Victorina ang pamimintas sa mga tag-lalawigan at pinangalandakan na kaututang dila nila ang alkalde at ng iba pang nasa mataas na poder sa estado. siya ay Ander de Saya. dahil sa wala na siyang magawa sinabi na lamang na nanghinayang siya at hindi kaagad nagkasakit si Mari disin sanay’y nakadaupang palad nila ang Henerl. Nang matapos ang kanilang pag-uusap. Pinulsuhan ng Don si Maria. Ipinakaon naman ng Don ang pamangkin si Linares na nag-aaral ng pagkamananggol. wala siyang magawa at sumunod na lamang sa Donya. pinuntahan nila si Maria na noon ay nakahiga sa isang kamagong na nakaukurtinahan ng husi at pinya. sa gastos ng Donya.Isang araw. Nagpaukit sa marmol ang Donya ng karatulang may nakasulat na:DOCTOR DE ESPADAÑA. Jarabe . Naitanong naman ni Linares kay Pari Salvi kung saan si Padre Damaso. *** Samantala sila ay nagmimiryenda ay dumating si Pari Salvi. Nasa tabi ang dalawang kaibiganng babae at si Andeng na may hawak ng punpon ng azucena. ngunit mapapagaling. Halos hindi makapaniwala ang Donya. Ngunit. Ang iniresetang gamot niya ay: Sa Umaga ay liquen at gatas. Tumutol ang Don sapagakat pamemeke na naman ang gagawin niyang panggagamot. Pero. Naisip din ng Donya na kumuha ng tagapangasiwang kastila sa kanyang mga ari-arian sapagkat hindi niya pinagkakatiwalaan ang mga Pilipino. tiningnan ang dila at sinabing may sakit ito. kaya si Linares na lamang ang kanilang ipinakilala. Ang ulo ni Maria ay may taling panyo na basa ng agua colonia at nakakumot ng puti. namangha ang Donya nang sabihin ni Tiyago na kadadalaw lamang ng Kapitan – Heneral sa kanilang tahanan. Dati ng kakilala ng magasawa ang pari. naisip ng Donya na ang asawa ay dapat na maglagay ng titulong medicina at cirugia. Sinabi ni Salvi na dadalaw ito kay Maria kaya napanatag ang loob ni Linares. Gayunpaman. sapagakat may dala itong sulat-tagubilin para rito.

Ang mga nakakakilala sa prayle ay halos hindi rin makapaniwala na ang paring may magaspang na ugali at matipunong anyo ay mayroon palang gayong kalambot na damdamin ng pari. Ibinigay ni Linares ang sulat sa pari na binasa naman niya. Naiwan si Pari Salvi na malungkot at nagmumuni-muni. Nang kumalma na ang damdamin ng pari. na hinihingi umano ng payo tungkol sa pagkamatay ng kanyang kapatid. siya ay putlain mabuway kung lumakad. Umalis na bumubulong-bulong si Lucas. Sinamantala ito ng Donya at ipinakilala si Linarez na nabigla sapagkat nakatoun ang kanyang mga mata at isip kay Maria na lubhang nagagandahan. kaya pinagtabuyan niya ito at pasalamat siya’t hindi siya ipinabilanggo ni Ibarra. Sinabi ni Linares na siya ay anaanak ng bayaw ni Damaso na si altea at dalawang pildoras de Cinaglosa. Dahil dito. Kabanata XLIV . payat at hindi masalita. Tungkol naman sa pag-aasawa. Kabanata XLIII Mga Balak o Panukala Buod Tuloy-tuloy si Padre Damaso sa kamang kinahihigan ni Maria at luhaang sisnabi sa "Anak ko. Ang pari ay kagagaling lamang niya sa sakit. Lumitaw na si Linares ay nangangailangan ng trabho at mapapangasawa. Tumindig si Pari Damaso at nagpunta sa silong ng balag sa ilalim ng balkkonahe at umiyak na parang batang ibunulalas ang lahat ng sama ng loob. Ang una niyang ginawa ay dumalaw nga kay Maria Clara. nasabi ng lahat na talagang mahal na mahal ng pari ang inaanak na si Maria.00 para sa pagkamatay ng kanyang kapatid. Saglit nanautol ang walang kurap na pagkakatitig ni Linarez sa magandang mukha ni Maria nang sabihin ni Pari Salvi na dumating na si Pari Damaso."Nagtaka si Maria sa nakitang anyo ng pari. Nagitla na lamang siya nang batiin ni Lucas. pilit na nagpapatulo siya ng luha nan isalysay niya ang pakikipagkita niya kay Ibarra at binigyan lamang ng P500. hindi ka mamamatay. Nagalit ang pari sa kadramahan ni Lucas. Nagdrama ng husto si Lucas. Ayon kay Damaso madali niyang maihanap ng trabaho ang binata sapagkat ito ay tinanggap na abogado sa Universidad Central. sinabi ni Damaso na kakauapin nila si Tiyago. ipinakilala ni Donya Victorina si Linares.

nabanas ang Donya at iminungkahi niya kay Pari Salvi na gamutin ng kanyang kumpisal Si Donya Consulation na asawa ng alperes. Dahil dito. Hindi umimik ang pari at sa halip ay tinagubilinan niya si Kapitan Tiyago na ipahanda kay Tiya Isabel si Maria sa isang pangungumpisal muli sa gabing iyon at bibigyan nniya ng viatico kinabukasan upang tuloy-tuloy na ang kanyang paggaling. Takang-taka naman si Don Tiburcio sa naging epekto ng gamot na inireseta niya sa dalaga. Sinabi naman ng kura na mabuti nga ang di pag papahintulot ng kapitan na mag kausap ang anak at si Ibarra. Samantala.Siya ay binabantayang mabuti ng kanyang mga kaibigang dalaga. Isang hapon napag-usapan ang nakatakdang pag lipat ng parokya ni Pari Damaso sa Tayabas. Saglit na natigil ang kanilang pag\uusap sapagkat siyang pagpasok ni Tiya Isabel upang ihanda muli si Maria na sulatan niya si Ibarra at sabihing limutin . Sumagot si sinang na abala si Ibarra sa pag-aasikaso na mapatawad ng arsobispo ang kanyang ekskumunyon. Pero. Sinabi ni Kapitan Tiyago na ang ganitong pagkakalayo ng pari ay labis na daramdamin ni Maria sapagkat para na rin niya itong ama. Sa kasiyahan ni Donya Victorina hindi niya nilabnot ang pustiso ng asawa. Si Tiyago naman ay nagpamisa at nangako na magbibigay ng tungkod na ginto sa Birhen ng Antipolo.pinainom ni Sinang si Maria ng isang pildoras na mula sa bumbong na kristal at bilin ng doktor ay itigil ito kaag nakakaramdam siya ng pamimingi. Sa kanyang pagkahibang walang sinasabing pangalan kundi ang pangalan ng kanyang inang hindi man lamang nakikilala. tinutulan ng Donya ang ganitong pananaw ng dalaga sapagkat matibay ang kanyang paniniwala.Pagsusuri sa Budhi Buod Nabinat si Maria pagkatapos na makapagkumpisal. Hindi pinansin ni Pari Salvi ang Donya at sa halip sinabi niya na malaki raw ang nagawa ng pangungumpisal sapagkat daig ng isang malinis na budhi ang lahat namga gamot na gaya ng pinatutunayan na ng maraming pagkakaton. Ipinaliwanag din niya na ang pagkakasakit ng dalaga ay bunga ng mga pangyayari noong pista. na si Don Tiburcio ang nakapagpagaling kay Maria. Itinanong ni Maria kay Silang kung hindi sumulat si Ibrra. Unti-unti namang bumaba ang lagnat ni Maria.

Dahil dito. Umiilig lamang ang matanda sa kahilingan ni Elias at sinabing wala siyang dahilan para magpanibagong buhay sa ibang lupain. Di nakapag tanong si Sinang dahil nagsisimula na si Tiya Isabel. Kailangan niyang maipaghiganti ang kalupitang sinapit o pagkamatay ng kanyang dalawang anak na lalaki at isang babae sa kamay ng mga buhong. ayon Kay matandang Pablo siya ang naaawa Kay Elias. Pagkaraan ay nagtulos ng isang malaking kandila sa harap ng altar ng mahal na Birhen. Sa malas. dugo at kamatayan ang isinisigaw ng kanyang budhi dahil sa kaapihang kanyang natamo. Ang kanyang anak na dalaga ay pinagsamantalahan at inilugso ang kapurihan ng isang alagad ng simbahan. May anim na buwan na nang huli silang magkita. si Maria naman ay nag-iisip ng mga kasalanan. Si Elias ay malakas samantalang ang matanda ay sugatan at lugami sa hirap ng katawan at kalooban. nagsiyasat ang dalawa niyang anak na lalaki. yaman din lamang daw walang nangyari sa kanyang paghahanap sa angkang nagpahamak sa kanyang pamilya. Kayat na nagkilala silang dalawa. Pero. Nuon anya. ito ay namumutla at nakapangagat labi. kunot ang nuo at pawisan. siya ay isang duwag ngunit. Nung lumabas ng silid si Pari Salvi. Katunayan. At ngayon nga ay kanyang natagpuan. May 15 araw na araw na naibalita kay Elias ang sinapit ni Kapitan Pablo. siya ang kinumpisalan na di nagtamo nag patawad. . Binasa ni Tiya Isabel ang sampung utos. Nagtagal ang kumpisalan sa gabing niya ito. pinaghanap siya nito sa kabundukan ng dalawang lalawigan. Karumal-dumal ang sinapit ng kanyang mga anak kaya ganito na lamang ang kanyang pagpupuyos. Kabanata XLV Ang mga Pinag-uusig Buod Nagpunta sa Kagubatan si Elias at hinanap si Kapitan Pablo. Siya ay sinamahan ng isang lalaki sa yungib na tila nasa ilalim ng lupa. Binigyang diin ni Elias na magturingan na lamang silang dalawa bilang mag-ama yayamang pareho na silang nag-iisa sa buhay. Noon. Napansin ni Tiya Isabel na sa halip na makinig ang pari sa sinasabin ni Maria. Nag makita ni Elias ang Matandang Pablo natatalian ang ulo ng isang bigkis na kayong may bahid ng dugo. Subalit. tila ba binabasa ang nasa isip ng dalaga. Ipinaliwanag ni Elias sa Kapitan na nais niya itong isama sa lupain ng mga dibinyagan upang doon na manirahan nang payapa kahit na malayo sa sibilisasyon. ngayon nagkapalit sila ng puwesto.

kinalimutan niya ang paghihiganti. may pinag-aralan at nag-iisang anak ng isang taong marangal na hinamak din ng isang pari.nagkaroon ng nakawan sa kumbento at ang isa niyang anak ay sinuplong. si Elias ang unang kasama niyang maghahadog ng buhay. Dahil dito. ang paglimot ay lubhang napakahirap. Bilang pagbibigay diin. Kaya ang ganang kay Elias ay napakadali sapagkat siya ay bata pa. hindi namatayan ng mga anak at hindi nawawalan ng pag-asa. Kabanata XLVI . At sila ay naghihintay lamang na tamang tiyempo at araw upang lumusob. Ang paratang na pagnanakaw sa kanyang anak ay di napatunayan. tiniyak ni Elias sa matanda na makakatulong daw ang binatang ito sa kanilang pagnasang maipaabot sa heneral ang mga hinaing ng bayan.Pero ang kanyang anak ay namatay sa sobrang pahirap na dinanas. Ang anak niyang ito ay ibinitin sa kanyang buhok at narinig niya ang sigaw. isa lamang malaking kasinungalingan. Ipinahayag ni Elias Kay Matandang Pablo na siya ay nagkapalad na makilala at makatulong sa isang binatang mayaman. wala ng nalalabi sa kanya kundi bababa ng bayan upang maghimasik at makapaghiganti. matapat. Sa mga tauhan ng kapitan ang kakatagpuin niya sa may baybayin ng San Diego at sasabihin niya ang sagot. Naunawaan ni Elias ang paninindigan ni kapitan Pablo. may maasahan at makakapagtamo sila ng katarungan at kung hindi naman. Nangako ang matanda na hindi rin siya susugat sa sinumang walang kasalanan tulad ng ginawa nitong pagkakasakit na naging sanhi ng kanyang pagkakasugat at huwag lamang ang isang kuwadrilyong tumutupad lang naman ng kanyang tungkulin. Ang isa naman niyang anak ay hindi duwag at pingambahan na siya ay maghihiganti dahil sa sinapit ng dalawamg kapatid. Ang mga ito ang bumubuo sa kanyang pangkat na pinamumunuan. para sa kapitan. marami siyang kaanib na kapwa rin pinag-uusig ng awtoridad. Tumango ang matanda. pero siya ay nasanay sa buhay na tahimik ay naging duwag at hindi nagkaroon ng lakas ng loob na pumatay o magpakamatay. daing at pagtawag sa kanya. Ito ay pinahirapan din hanggang sa magpatiwakal na lamang. Ito ay hinuli ng mga awtoridad dahil nakalimutan lamang niyang magdala ng sedula. Ang kurang nagparatang ay inilipat sa ibang lugar. Kapag pumayag ang binata. Pero. siya man daw ay tulad nito na sa pangambang makasugat nang walang kinalaman. Ngayon. ipinangako ni Elias na malalaman ni Kapitan Pablo ang magiging resulta ng kanyang lakad o pakikipag-usap sa binata (si Ibarra ) sa loob ng apat na araw. maraming kaibigan sa Madrid kabilang na ang Kapitan-Heneral. Hindi naman siya nag-iisa.

ang mga tahur at sentensyador. anya ay kay Don Cisostomo Ibarra. Parang apoy na kumalat ang paglalaban. Nasa loob ng sabungan sina Kapitan Pablo. Tinanong ni Lucas ang magkapitd kung payag na sila sa kondisyong kanyang ibinigay. Ang Pera. magtatari at mga sobra ang hilig sa sabong. kung papayag sila sa kanilang amuki.Pamayamaya ay lumapit ang pinakabata sa dalawa kay Lucas at nakiusap na pautangin ito ng pera para may maipusta. may sabungan din sa San Diego. Lumilitaw na dehado ang pula at llamado naman ang puti. Nagkaroon ng pustahan ang mga sabungero. Makikita sa lugar na ito ang mga taong may matataas na tungkulin. Ang ikatlong bahagi naman ng sabungan ay tinatawag na ruweda. May pasukan ito sa pinto na binabantayan ng isang babaeng naniningil ng bayad sa pagpasok. Bulik naman ang manok ni Kapitan Basilio. madali niyang . gamit na maliliit sa bahay. ang dalawang binatang magkapatid na sina Tarsilo at Bruno ay naiinggit sa mga pumupusta. hindi niya mapapautang ang mga ito ng perang hindi niya pag-aari. Sila ay matamang pinagmamasdan ni Lucas. Nakahanay naman sa magkabilang daraanan na mga tao ang mga tindera na nagtitinda ng kung anu-ano na katulad ng pagkain. Dito nagpapalipat-lipat nang mabilis ang kuwarta sa kamay ng mga tao at pakikipagsunduan. sinabi ni Lucas na kahit kilala man niya ang magkapatid na ayaw ipaghiganti ang pagkamatay ng kanilang ama. mayayaman. Dito dinaraos ang mga sultada. Kalapit ito ng isang may kalakihan ding lugar na kinaroroonan ng mga tahur. Gayunman. Ito ay nahahati sa tatlong bahagi. Ang tawag sa lugar na ito ay ulutan. Dahil dito.Buod Ang Sabungan Katulad din ng iba pang bayan ng Pilipinas. Kapitan Basilio at Lucas. Nagkaroon muna ng batian tungkol sa pagkakasakit ni Maria Clara. Nagtanong si Kapitan Basilio tungkol sa manok na isasabong ni Kapitan Tiyago samantalang papasok ito sa sabungan na kasunod ang dalawang alalay o utusan na may dalang isang lasak na manok at isang malaking putting tinali. Habang hindi magkamayaw sa pagpusta ang ilang sabungero sa gagawing pagsusultada. Sina Bruno at Tarsilo ay may masaklap na karanasan sa mga sibil. sigarilyo at iba pa. Ayaw ng nakatatanda.000. ang kanilang ama ay pinatay sa palo ng mga ito. pagkaraan nagkasundo ang dalawa na paglabanin ang bulik at ang lasak sa pustang P 3.

Ikinatwiran ng dalawa. Naisip nilang pumusta sa sususnod na laban. nakita nila si Pedro. Tiyempo namang ang isusunod na paglalabanin ay ang bulik ni Kapitan Basilio at ang lasak ni Kapitan Tiyago. Kapag nagtagumpay sila sa gagawing pagsalakay. Naisip nilang walang mangyayari sa kanila kung kukunin nila ang inaalok na pera ni Lucas sapagkat si Crisostomo ay kaibigang matalik ng heneral at kasama pa nito sa pamamasyal.Tinagubilinan ni Lucas ang magkapatid na kinabukasan ay darating ang mga sandatang padala ni Ibarra. Nakalimutan ng magkapatid ang tungkol sa kanilang kapatid na babae. Tuloy ang sabong. May tarak ito sa dibdib samantalang ang sa pula naman ay sa pakpak lamang. walang salapi at mahihina at kung sakali ay malapit lamang ang bundok. Pero matindi ang sa puti.mabibigyan ng pera ang mga ito. Ito lamang at naghiwalay na silang tatlo. Kabanata XLVII Ang Dalawang Senyora Buod Habang nakikipaglaban ang lasak ni Kapitan Tiyago. na kundi lamang sa kanilang kapatid na babae ay matagal na siguro silang nabitay. Sila ay binigyan ng tigP30. ang asawa ni Sisa na binibilangan ng pera ni Lucas. hindi sila nabigo. tig-sasampu uli sa bawat maisama nila. pinagsalpuk na ang dalawang manok. na ilang sandali lang ay kapwa sugatan. Tumango sila pareho sa lahat ng kondisyon. Nanghinayang sina Tarsilo at Bruno at hindi sila nakapusta disin sana’y nanalo ng tig-P100 bawat isa. Sa ikawalo naman ng gabi sa makalawa ay kailangan magtungo sila sa libingan upang tumanggap ng utos. unang bumulagta ang puit na nagkikisay at sumunod naman ang pula na ipinipikit ang mga mata.00 sa kasunduang sasama sila sa pagsalakay sa kuwartel. Gayunman. Samantala. sinagot sila ni Lucas na mga nabibitay ay mga duwag lamang. Kapag sila ay nakapagsama pa. Pero. magkaakbay naman na namamasyal sina Donya Victorina at Don Tiburcio upang malasin ang bahay ng mga . Sa di kalayuan. Nang lumapit ang magkapatid kay Lucas. Kaagad na tinanggap ang perang hinihingi nila. Hiyawang umaatikabo ang sumunod. Ang nanalo sa labanan ay ang pula. may tig-P100 at ang mga kasama nila at sila naman ay tigP200 ang tatanggapin.

Dahil dito. ngunit pasinghal na binulyawan siya ng alperes kasabay sa pagtawag ditong ‘mapagbanal-banalang Carliston’. Siya namang pagdating ni Kapitan Tiyago na lugo-lugo sapagkat natalo ang kangyang lasak. tumanggi ang Don bunga raw ng kanyang kapansanan. inutos niya sa Don na mamalo ng sumbrero.Indio. inutusan nito na siya ang humamon sa Alperes sa pamamagitan ng baril o sable at kung hindi ibubulatlat nito sa madla at kay Kapitan Tiyago ang tunay nitong pagkatao. ngumuso at dumura sa kabila. Pero. Ayon sa Donya pangit ang mga bahay ng mga Indio. Sapagkat ang duwag ay hindi nababagay sa inyong anak. Nang mapadaan ang Donya sa tapat ng bahay ng alperes nagkatama ang kanilang mga paningin. Sa kanilang paglakad. inabutan nilang kausap ni Linares si Maria at ang mga kaibigan nito. Nagalit naman ng husto si Victorina at sinabi kay tiburcio na kailangan hamunin niya ang alperes sa pamamagitan ns sabelo o rebolber. pagdidiin pa ng Donya. bago umalis sina Donya Victorina at Don Tiburcio iniwan nila ang . Tumanggi ang Tiburcio. Dahil sa narinig nagpahatid si Maria sa kanyang silid. di dapat itong magpakasal kay Maria. Pero. Hindi pa nakapagpapahinga si Tiyago. Tiningnan ng alperes ang Donya mula ulo hanngang paa. Umawat si Don Tiburcio. Kay Linares nabaling ang atensyon ng Donya. kaya nahablot na naman ng di oras ang kanyang pustiso ng nagtatalak na asawa. Sinugod ng Donya ang alperes at nagkaroon ng mainitang pagtatalo… Binanggit ng Donya ang pagiging labandera ng alperesa samantalang pinagdidikdikan naman ng huli ang pagiging pilay at mapagpanggap na asawa ng Donya. Bago magpang-abot ang dalawa. dumating ang alperes. Habang hawak na mahigpit ang latigo ng alperes na nanaog si Donya Consolacion. nababanas siya ng husto kapag hindi nagpupugay sa kanila ang mga nakakasalubong. Ang pangyayari ay sinaksihan ng maraming tao na nakatawag pansin ng kanilang pagtatalakan. upang daluhugin si Donia Victorina. Kinagabihan. Parehong matalim. Puyos sa galit. Tinaltalan kaagad siya ng Donya. Pagdating sa bahay ng mag-asawa. Namutla si Linares at humingi ito ng paumanhin sa Donya. Dumating ang kura at pinatitigil ang dalawa. Sinabi niya sa Kapitan na hahamunin ni Linares ang alperes at kapag hindi niya ito nagawa.

tuwa si Tiya Isabel. pero hinang-hina siya dahil nga sa pagkakasakit. Buod Kabanata XLVIII Ang Talinhaga Dumating kinabukasan si Ibarra na gaya ng pagkakabalita ni Lucas sa magkapatid na Tarsilo at Bruno. gulo ang kanyang isip. Yumukod si Elias at . Binati siya ni Nol Juan at mangagawang dinatnan niyang abalang gumagawa. Sa may paanan nito ay nandoroon si Linares na nagkukumpol ng rosas at sampaga. Malungkot si Maria. Nakatingin lamang sa kanya si Maria na parang inuunawa ang bawat katagang namutawi sa kanyang labi. Sinabi ni Ibarra sa kasintahan ang dahilan ng kanyang di ipinasabing pagdalaw. Namulat si Linares ng makita si Ibarra samantalang si Maria ay namula at hinayaang malaglag na lamang ang tangang pamaypay. Naiwan naman si Linares na nasa gipit na kalagayan.Tumango ang dalaga. Pero. kaya nakuro ni Ibarra na bukas nalamang siya dadalaw. sapagkat boto siya kay Ibarra at ayaw din niyang mapangasawa ng kanyang pamangkin si Maria ang kastilang si Linares. Ang unang sinadya ng binata ay ang tahanan ni Kapitan Tiyago upang ibalita na siya ay hindi escomulgado at dalawin si Maria. May dala siyang sulat mula sa arsobispo na ibinigay nito sa kura at nagsasaad na inaalis na ang excomunion. Sa paglakad niya. Nakita ni Ibarra si Elias na kasama ang mga manggagawa. Ngunit biglang naumid ang dila ng binata sapagkat nakita niyang kalapit ng kasintahan si Linares na nasa balkon. humantong siya sa ipinapagawang paaralan. tinugon siya ni Nol Juan na hindi nila pinapansin ang excommunion sapagkat silang lahat ay pawang excomulgado. Binigyang diin ni Ibarra sa mga dinatnan na wala ng dapat ipangamba sa kanya ng sinuman sapagkat siya ay hindi na excomugaldo. Umalis si Ibarra na ang puso ay ginugutay ng matinding pag-aalinlangan. Si Linares ay waring napapatda at hindi makapagsalita. Tinawag ni Isabel si Maria at pinatuloy si Ibarra. Nakasandig sa silyon si Maria at may hawak na abaniko. Sinikap nitong tumayo. Tuwang.kuwenta sa paggagamot kay Maria at ito’y umaabot sa kung ilang libong piso.

ipinahiwatig sa pamamagitan ng tingin na mayroon siyang gustong sabihin sa kanya. sa mga prayle. Si Elias naman ay lumayo na. Nang tignan ng binata ang talaan ng mga obrero. inutusan ni Ibarra si Nol Juan na kunin at ipakita sa kanya ang talaan nito ng mga obrero upang kanyang tignan. Sinabi ni Elias na nais niyang makausap ang binata nang ilang oras. Nanghinayang naman ang binata ng sabihin ni Elias na di siya matatandaan ng alperes. ang kanilang kapanatagan at bawasan ang lakas at kapangyarihang taglay ng mga sibil na madalas na nagiging puno’t dulo ng paglapastangan sa karapatang pantao. Tumugon si Ibarra na anumang pagbabago na sa halip na makakabuti ay lalo pang makakasama. nakasalubong niya ang alperes at gusto nitong muli na magkausap. Ipinakiusap nitong mamangka sila sa baybay ng lawa sa bandang hapon upang pag-usapan ang isang napakahalagang bagay. nagdahilan na lamang siya. sa paglalapat ng katarungan at sa iba pang pangangasiwa ng gobyerno (2) pagkakaloob ng kaunting karangalan sa pagkatao ng mga tao. Sinabi nitong maaari niyang pakilusin ang kanyang mga kaibigan sa Madrid sa pamamagitan ng salapi at pati na ang Kapitan-Heneral ay kanyang mapapakiusapan. waring ito ay hindi nasisiyahan. Ang kahilingan ng mga sawimpalad. ani Elias ay (1) humingi sila ng makaamang pagtangkilik sa gobyerno na katulad ng mga ganap na pagbabago sa mga kawal na sandatahan. ngunit lahat sila ay walang magagawa. Hindi na nag-aksaya ng panahon si Elias sinabi niya kaagad kay Ibarra na siya ang sugo ng mga sawimpalad. Siya man ay hindi gagawa ng . Dahil dito. Nilapitan ni Ibarra si Elias na nag-iisang nagkakarga ng bato sa isang kariton. Saglit na napabuntonghininga si Ibarra sapagkat biglang pumasok sa kanyang isip ang kanyang pangako kay Maria. Sinabi ni Ibarra ang dahilan. kaagad na humingi ng paumanhin si Elias sa pagkagambala niya sa binata. Tumango lamang si Ibarra nang makitang papalapit na sa kanila si Nol Juan. Dahil nag-aalala siyang makita si Elias. Kabanata XLIX Ang Tinig ng mga Pinag-uusig Buod Nang lumulan si Ibarra sa bangka ni Elias. wala ang pangalan ng pilotong si Elias. Ipinaliwanag niya ang napagkasunduan ng puno ng mga tulisan (Si Kapitan Pablo) na hindi na binanggit pa ang mga pag-aalinlangan at pagbabala. Kaya.

Naniniwala siya na kapag ang sakit ay malala. ay matatawag naman nilang masasamang kailangan.anumang pagkilos ukol sa mga bagay na iyon sapagkat kung may kasiraan man ang korporasyon. ay manghuhuli sila ng mga kaawaawang mamamayan na walang lakas na tumutol. Ang isang mabuting manggagamot. Nagtaka si Elias. Paano raw magkakagayon gayong 15 taon nang may mga sibil. Ang mga sibil ay walang naidudulot na kabutihan sa bayan sapagkat kanilang pinipigil at pinahihirapan ang isang tao kahit na marangal dahil lamang sa nakalimutan ang cedula personal. kailangang gamutin ng isang mahapding panlunas. At kapag pinahina ang guwardiya sibil ay malalagay naman sa panganib ang katahimikan ng bayan. sinabi naman ni Ibarra na may utang na loob na dapat tanawin ng bayan sa mga paring pinagkakautangan ng pananalig at patangkilik noon laban sa mga pandarahas ng mga may-kapangyarihan. Pero. ipinahayag niya kay Ibarra na sasabihin na lamang daw niya sa mga ito na ilipat na sa Diyos o sa kanilang mga bisig ang pagtitiwala na sa kapwa tao na di magtatamong-pala. hindi napahinuhod ni Elias si Ibarra tungkol sa pakiusap ng mga sawimpalad. Kaya. Pero. Katulad ng mga sibil na sa pagnanais daw na masugpo ang kasamaan. Lumitaw sa pagpapalitan ng kuro-kuro ng dalawa na kapwa nila mahal ang bayan. Binigyang diin naman ni Elias na ang mga sawimpalad na hinihingi ng bayan ang pagbabago sa mga palakad ng mga prayle at ng isang pagtangkilik laban sa korporasyon. Napag-usapan pa nila na bago itatag ang guardia civil nanunulisan ang mga tao dahil sa matinding pagkagutom. paggawa ng marahas at walang habas na paggamit ng lakas. Ang sakit ng bayan ay malubha kaya’t kailangan ang kaparaanang marahas kung ito ay makakabuti. anya ay sinususri ang pinagmulan ng sakit at hindi ang mga at hindi ang mga palatandaan nito na sinisikap na bigyan ng lunas. ito’y iniinis sa pananakot. ngunit ang mga tulisan ay patuloy pa rin sa pandarambong. Kabanata L Ang mga Kaanak ni Elias . hindi niya sukat akalaing ang isang tulad ni Ibarra ay naniniwala sa tinatawag na masamang kailangan na para bang nais palabasin nito na kailangang gumawa muna ng masama upang makapagdulot ng mabuti. at kapag kailangang malinis ang kanilang mga kuwartel.

Nangamoy ang bangkay at nalaman ng mga awtoridad ang pagkamatay ng asawa. ito ay hindi itinuloy at ipinagpaliban sapagkat dalawang buwan siyang buntis nuon. silang mag-anak ay namundok na lamang. Siya ay ipinadpad ng kapalaran sa Tayabas at namasukang obrero sa isang mayamang angkan.Nahatulan din siyang paluin. Buntis noon ang asawa. Ang ina ay nakilala naman sa tawag na haliparot.Pero. napaunlad niya ang kanyang kabuhayan hanggang sa makakilala siya ng isang dalagang taga-bayan na kanyang inibig ng tapat. Nang gumaling ang sugat ng kanyang nuno. Ito ay ipinaseo sa lansangan na nakagapos sa kabayo at pinapalo sa bawat panulukan ng daan. Isinakdal ang kanyang nuno sa salang panununog. kamay ay ikinalat.Isang gabi nasunog ang isang tanggapang pinaglilingkuran niya. ngunit hindi nagtagal namatay ang anak nito. nakagisnan na lamang ng anak ang ina na patay na. Palibhasay maralita at walang kayang ibayad sa abogado. Isang umaga. ang kanyang nuno ay isang tenedor de libros sa isang bahay.Kasama ng kanyang asawa at isang anak na lalaki. Gumawa siya ng panununog at pagpatay upang maipaghiganti nila ang kaapihang natamo. Walang nalalabing paraan sa nakakabata dahil sa kalunos-lunos na pangyayaring ito kundi ang tumakas. Ang lahat ay natakot sa kanyang pangalan. Ito ay nakabulagta sa ilalim ng isang puno at ang isang ulo ay nakatingala sa isang bakol na nakasabit sa puno. Madali naman siyang nakagiliwan sapagkat nagtataglay nga ito ng magandang ugali. Hindi ito naipalibing ng babae. Nanganak ang babae.Buod Isinalaysay ni Elias ang kanyang kasaysayan kay Ibarra upang malaman nito na siya ay kabilang din sa mga swimpalad. Ang kanyang katawan ay ibinaon samantalang ang mga paa. ito ay nanirahan sa Maynila. Hindi nakayanan ng kanyang nuno ang sapin-saping pagdurusang kanilang natanggap.kalakal ng kastila. Gayunman sinasagilahan siya ng matinding pangamba na mamanhikan. ito ay naging tulisan. siya ay nahatulan. . Siya ay masikap at ng nagkaroon ng puhunan. nagtangka pa ring humanap ng pagkakakitaan kahit na sa masamang paraan para sa anak at asawang may sakit. ginawa ang hatol. delingkuwente at napalo at ang bunso dahil sa mabait at tinawag na lamang anak ng ina.May 60 taon na ang nakakalipas. Gayunman. Sa paglaki ng anak na panganay. pagkasilang niya. Nagbigti ito. lumipat sila sa kalapit na lalawigan. Ang ulo naman ay siyang dinala sa kanyang ina. Nagawang tumakas ng babae mula sa malupit na kamay ng batas. Nakilala siya sa tawag na balat.

isang malayong kamag-anak ang nagpamukha sa kanilang kahapong nagdaan. Dahil sa kanyang salapi at ugaling mapag-mataas. Lalong binayo ng matinding kalungkutan ang kapatid ni Elias nang mabalitaan niyang ikinasal sa iba ang kanyang kasintahan. Ang babae ay nanganak ng kambal. Nagmamahalan silang magkapatid at ang pag-igkas ng panahon ay hindi nila namamalayan. Bata pa sila ay iminulat sa kanilang patay na ang kanilang ama. Mahal palibhasa ang babae. At ito ay pinatunayan ng isang matandang utusan nila. Siya ay nakulong sa halip na makasal siya sa babae. Ang lalaki ay si Elias. Isang araw nawala na lamang ito’t sukat. minsan ay nailugso nito ang puri at desidido siyang panindigan ang nagawa. Dito natapos ang salaysay ni Elias. bago ito namatay naipagtapat niyang lahat ang kahapon ng magkakapatid. palibhasa’y may kaya ang nuno si Elias ay nag-aral sa mga Heswitas samantalang ang kapatid na babae ay sa Concordia. isang babae at isang lalaki. nagpaalam na si Ibarra at sinabi kay Elias na siya ay limutin na at huwag babatiin sa anumang kalagayang siya ay makita nito. Lamang. Nagtuloy si Elias sa kuta . Maganda ang kanilang hinaharap. wala siyang magagawa kundi ang maghintay pa sapagkat ang sama ay di-nagagamot ng kapwa sama rin. ngunit ang kanilang kahapon ang nagwasak sa kanilang kinabukasan. Nagpalitan pa ng iba’t-ibang pananaw ang dalawa hanggang sa sabihin ni Ibarra kay Elias na sabihin niya sa mga sumugo sa kanya na siya (Ibarra) ay taus-pusong nakikiisa sa kanilang mga damdaming. Dagdag pa rito. Bagamat hindi nagsama ang magkasuyo. ang kanyang kapatid na babae ay nakatakdang ikasal sa binatang nagmamahyal sa kanya. Namatay na naghihinagpis ang kanilang ama dahil sa pag-aakalang siya ang naging dahilan ng kasawian nilang magkapatid.Lumipas ang anim na buwan nabalitaan na lamang ni Elias na mayroong isang bangkay ng babaing natagpuan sa baybayuin ng Calamba na may tarak sa dibdib. Ngunit. Pero. Namatay ang kanilang nuno kaya’t umuwi silang magkapatid upang asikasuhin ang kanilang kabuhayan.Nangangamba siyang matuklasan ang tunay niyang pagkatao. Iyon pala ang kanilang ama. Naniniwala naman sila sapagkat musmos pa lamang ay namatay ang kanilang ina. Dahil dito siya ay nagpagala-gala sa iba’t-ibang lalawigan bunga ng iba’t-ibang pagbibintang tungkol sa kanya na hindi naman niya ginagawa. ang kanilang pagtatampisaw sa dulot ng pag-ibig ay nagkaroon ng bunga. Ito ang kanyang kapatid. sa kasawian ng tao siya man ay matroong kasalanan din. dahil sa mayaman ang ama ng babae at wala siyang kayang ipagtanggol ang sarili. Nang magkaroon ng sapat na isip. Nang makarating na sila sa baybayin.

Lahat ng magustuhan mo ay ibibigay ko basta kalabanin mo lamang ang alperes. ang kura kaya o si Kapitan Tiyago. Lunes ika-7 ng gabi Alam ni Linares na hindi nagbibiro ang Donya. Ibubunyag ko rin ang iyong lihim kay Clarita (Maria) at hindi rin kita bibigyan ng salapi. Labis siyang nagpatianod sa kapritso ng Donya. ipababatid ko kay kapitan Tiyago na ikaw ay di naging kalihim. Kapag natapos na ang taning na ito at hindi mo pa siya nakakalaban ay. Masayang ibinalita niya ang tungkol sa sulat na padala ng arsobispo tungkol sa pagalis ng excommunion kay Ibarra kasabay ng kanyang pagpupuring and binata ay kalugod lugod ngunit may kapusukan ng kauniti. kailangang malaman ko kung kayo ay magtuos ng alperes at Kapitan Pablo at sinabi sa kapitan na siya kung di rin lamang mamamatay ay tutupad sa kanyang pangako na aanib sa kanila sa sandaling ipasiya ng pinuno na dumating na ang oras ng pakikibaka sa mga Kastila. Pinagsisisihan niya ang kanyang paghahambog at pagsisinungaling sa paghahangad lamang na makapagsamantala. Kailangang hamunin niya ang alperes subalit sino naman kaya ang papayag na maging padrino niya. VICTORINA DE LOS REYES ESPADANA Sampaloc. Dumating si Pari Salvi at nagmano si Kapitan Tiyago. Ang pinsan mong nagmamahal sa iyo ng buong puso. hindi mo nabibiro si Canovas at hindi nakakasama ni Heneral Martinez sa anumang kasayahan. Tanging ang sagabal na lamang sa pagpapatawad ay si Pari . Kabanata LI Mga Pagbabago Buod Sakmal ng pagkabalisa at di pag-igmik si Linares sapagkat nakatanggap siya ng liham mula kay Donya Victorina na nagsasaad ng ganito: Mahal kong pinsan. Sa loob ng tatlong araw. Ako ay hindi tatanggap ng anumang paumanhin o dahilan.

Itinanong ng isa kung nakausap na niya ng kaharap si Elias. Siya ang sasalakay sa kumbento upang makaganti siya sa kura. Di nagluwat. Ipinasasabi raw ni Maria ani Sinang na limutin na siya ng binata ngunit sinabi ni Ibarra ng gusto niyang makausap ng sarilinan ang kasintahan.Damaso. Pagdating sa lugar ng tatlo. Tumugon ang unang anino na ito nga ay pumayag na sumama sapagkat ipapadala ni Ibarra sa Maynila ang kanyang asawa upang ipagamot. Saglit na huminto sa pagaasanan ang mga anino nang mabanaagan nilang may dumarating na isang anino na namamaybay sa bakod. Naisipan . Hindi raw pero siguradong kasama ito sapagkat nailigtas na minsan ni Ibarra ang buhay nito. Ipinaliwanag ng bagong dumating na anino na sinusubaybayan siya kaya’t naghiwa-hiwalay na sila at tinagubilinan ang mga dinatnan ng kinabukasan ng gabi nila tatanggapin ang mga sandata kasabay ng sigaw na "Mabuhay Don Crisostomo"! ang tatlong anino ay nawala sa likod ng pader. sumilong ito sa pintuan kaya’t nagkita sila ng unang sumilong. Binati niya ang kapitan at yumukod naman kay Linares. Binigyang diin naman ng ikatlong anino na kasama ng lima lulusob sila sa kwartel upang ipakilala sa mga sibil na kanilang ama ay may mga anak na lalaki. Nang dumating ang ikalawang anino. Nagpapasalamat ang binata at lumapit kay sinang upang itanong kung galit sa kanya si Maria. Isa pa. Si Pari Salvi ay buong lugod na kumamay kay Ibarra at sinabi nitong katatatapos pa lamang niyang papurihan ito. Ang bagong dating naman ay naghintay sa sulok ng pintuan. namasid ito sa kanyang paligid. Sa bahaging iyon ng usapan ng pari at Kapitan Tiyago pumasok si Ibarra na kasama si Tiya Isabael. umalis na si Ibarra. Kabanata LII ****Ang Baraha ng Patay at ang mga Anino Buod Madilim ang gabi at malamig ang ihip ng hangin pumapaspas sa mga dahong tuyo at alikabok ng makipot ng daang patungo sa libingan. May tatlong anino na paanas na naguusap sa ilalim ng pinto ng libingan. sinabi ng alila ni Ibarra na sial ay magigng 20 na katao na. Umaambon palibhasa. Pero anya ay hindi makatanggi kung si Maria ang kakausap sapagkat inaama niya ang pari. Narinig ni Maria ang usapan at nagtungo ito sa silid kasama si Victoria. nagkakilala sila.

anya. Pinabayaan nila sapagkat ayon sa alperes walang pilat si Elias. si Elias mismo ang nakasalubong ng mga sibil. Kabanata LIII Ang Mabuting Araw ay Nakikilala sa Umaga Buod Kinabukasan ng umaga. Pumasok sila sa loob nglibingan at sa ibabaw ng punto ay umumpog magkaharap upang magsugal. . Panaghoy at pahikbi naman ang narinig ni Ermana sipa kahit na malayo ang kanyang bahay sa libinga. Ang mga sibil ay patakbong nagtungo sa simbahang pinasukan ni Lucas. Dinala siya sa liwanag upang kilalanin. Nagsimula na silang magsugal sapagkat sa isang tao lamang ang nakikipagpagsugal ang mga patay. Nakasalubong nila si Lucas at itinanong kung saan ito pupunta. Sa simbahan ani Lucas upang magpamisa. nag iba ang bayan na di na katulad noon na may 20 na taon na ang nakalipas. Nang gabing iyonn dalawang sibil ang naglalakad sa tabi ng simbahan. Hindi namn mapakali si Tandang Asyo sapagkat naniniwala siyang ang pagbibitiw ay hindi nararpat at napapanahon. Sa panahon ng digmaan. Ayon sa kanya. Ilang saglit lamamg. Natalo si Elias kaya umalis itong hindi kumikibo. Sa paniniwala ng mga puno ng mga kapatiranh ni San Francisco. Ang mataas sa dalawa ay si Elias at ang may pilat sa mukha ay si Lucas. Sa pagiisip ni Pilosopong Tasyo. Pinaguusapan nila ang tungkol sa paghuli kay Elias sapagkat sinumang makahuli rito ay hindi mapapalo sa loob ng tatlong buwan. ang puno ay dapat na manatili sa kanyang tao.nilang magsugal at kung sinuman ang manalo sa kanila ay maiiwan upang makipagsugal sa mga patay. binigyang diin naman ng kura sa kanyang sermon ang tungkol sa kaluluwa sa purgartoryo. Nasabi ni Don na tinaggap ng alkade ang kanyang pagbibtiw sa tungkulin. Namamalas na nag naging bunga ng pagdayo sa Pilipinas ng mga Europeo at ang pagdayo naman ng mga kabataan sa Europa ay nadadma na rin . Sa pulpito. Sinabi ni Elias na hinahabol niya ang lalaking may pilat sapagkat siyang bumugbog sa kanyang kapatid. Ang usapan ay hindi nakaligtas sa matalas na paningin nina Don Filipo at Pilosopong Tasyo na ilang araw na ilang araw ngt naghihina. Ang nakaraan ay nagbigay ng aralin. kumalat ang balita tungkol sa mga ilaw na nakita sa libingan ng nakaraang gabi. may 20 ang nakita niyang kandila na sinindihan. Nilamon siya ng kadiliman.

Sa panitikan. Kaya na ng tao na pangasiwaan ang malawak na daigdig na kanyang ginagalwan at tinatahanan. nagpaalam na si Don Filipo. Dahil dito nagkasundo ang kura at alperes na paghandaan nila ang gagawing paglusob ng mga insurektos. inireklamo agad ng alperes ang mga kambing ng kura na naninira sa kanyang bakod.Ang mga kabataang nakapag aral sa Europa ay nagkaroon ng malawak na kaalaman tungkol sa kaysayan. nagsimula na ring lumitaw ang mga makatang nagpapahayag ng malaya at mga makaagham ng pagsubok. Layunin nito na kanilang mapakanta ang sinumang mahuhuling buhay. Sa kuwartel naman ay palihim ang pagkilos ng mga kawal upang mahuli nang mga buhay ang mga lulusob. Sa kabila ng karamdaman ni Tandang Tasyo ang kapakanan ng bayan ang kanyang inaalagata. anya ay mayroong napipintong pag-aalsa na gagawin nang gabing iyon. Matibay ang kanyang paniniwala ng ang Pilipinas ay tumatahak parin sa karimlan. Nalaman ito ng pari. Matematika. sa kahihinatnan ng bayan. Sinabi naman ng pari na nanganganib ang buhay ng lahat. Ipinakiusap din niya sa Don na sabihin kay Ibarra na makipagkita sa kanya sa loob ng ilang araw sapagkat malapit na siyang yumao. Tuloy-tuloy na pumanhik ito ng bahay at malakas na tinwag ang alperes. Pero tinugon sya ni Tandang Tasyo na ang mga mamamatay ay hindi na nangangailangan ng gamot at sa halip ang mga maiiwan ang mangangailangan. Bago makapag salita ang kura. Nagkaroon pa ng palitan ng katwiran ang dalawa tungkol sa bayan. Hindi na rin kayang sawatain ng kumbento ang paglaganap ng mga modernong kabihasnan. ugali ng mga binata at dalaga ang ng mga naglilingkod sa Simbahan hanggang sa tanungin ni Don Filipo si Tandang Tasyo kung hindi nangangailangan ng mga gamot sapagkat napansin nitong hinang-hina na sya. Humingi ang kura ng apat na sibil na nakapaisana ang itatalaga sa kumbento. wika at iba pang uri ng kaalamn na itutring na enerhiya noong una. kuna kaya nakini-kinita ng alperes at kura ang pag-ulan ng kurus at bituin . anya sa pamamagitan ng isang babae na nangumpisal sa kanya na nagsabi sa kanya na sasalakayin ang kuwartel at kumbento. Ang mga taong gustong humalik sa kanyang kamay ay hindi niya pinapansin. Kabanata LIV Lahat ng Lihim ay Nabubunyag at Walang Di Nagkakamit ng Parusa Buod Orasyon. Hindi nagluwat. Pahangos na patungo ang kura sa bahay ng alperes. Ika-walo ng gabi ang nakatakdang paglusob. Lumabas agad ang alperes kasunod ang asawang si Donya Consolacion. Agham. sa relihiyon. Katunayan.

Itinuloy ang pagsunog sa mga mahahaagang papeles at dokumento. Isa pa. Tinulungan ni Elias si Ibarra sa pagpili ng mga kasulatan. Kabanata LV Ang Pagkakagulo Buod Oras ng hapunan pero nagdahilan si Maria na wala siyang ganang kumain. Pagkakita ni Elias kay Ibarra ipinagtapat niya kaagad ang nakatakdang paglusob at batay sa kanyang natuklasan. Biglang bumunot ng balaraw si Elias at naisip niyang gamitin iyon kay Ibarra. isa naman lalaki ang mabilis na tumatakbo sa daan patungo sa tirahan ni Ibarra. Ngunit. Nang sumapit ang ikawalo. nabasa niya ang tungkol kay Don Pedro Eibarramendia at tinanong niya kay Ibarra kung ano ang relasyon nito sa kanya. silang lahat ay tumindig upang magdasal. Nagbulungan silang dalawa habang palakad lakad si Pari Salvi sa loob ng bulwagan. Hindi mapakali si si Maria sa paghihintay nilang magkaibigan ang pagdating ni Ibarra. Ipinasunog ni Elias kay Ibarra ang lahat ng mga aklat at kasulatan nito sapagkat di na maiiwasan na siya ay mapasangkot at tiyak na siya ang isisigaw ng sinumang mahuhuli ng mga sibil. saglit lang ang pagkadimlan ng kaisipan ng biglang siyang matauhan. Natagpuan na ng piloto ang lahing lumikha ng matinding kasawian sa kanilang buhay. napaupo sa isang sulok ang pari samantalang ang magkaibigan ay hindi malaman ang gagawin. Si Ibarra ang kapural at nagbayad sa mga kalahok sa paglusob. Sa mga kasulatan. Tinangkang lapitan ni Maria ang kasintahan ngunit biglang umalingawngaw na lamang ang sunod sunod na putok. Mabilis na umakyat ng bahay at hinanap sa nakitang utusan ang amo nito na kaagad naman itinuro na ito ay nasa laboratoryo. Kaya niyaya niya ang kaibigan ni Sinangsa piyano. ito ay isang Baskongado. Nagtaka si Ibarra. Nakatakdang dumating sa ikawalo ng gabi si Ibarra. Sya namang pagpasok ni Ibarra na luksang luksa ang suot. Halos nayanig ang buong pagkatao ni Elias nang sabihin ni Ibarra na iyon ang kanyang nuno na ipinaikli lamang ang apilyido. Ika-walo rin ng gabi ang nakatakdang paglusob sa kumbento at sa kwartel. Sa kabilang dako.sapagkat ganap silang nakahanda. . Kasalukuyan kumakain noon ang argos na si :Linares at isinadasal nilang umalais na ang "multong" si Pari Salvi. Binitiwan niya ang hawak na balaraw at tulirong tumingin ng tuwid kay Ibarra at saka mabilis na pumanaog ng bahay. Nang tumugtog ang kampana.

Ang Kura naman ay nagtago sa likod ng haligi. Tinig ng isang kawal na kastila. Dinatnan niya ang mga katulong ni Ibarra na hilong naghihintay sa kanilang amo. Si Ibara ay nanaog din. Hanggang sa maisip niyang balikan ang bahay ni Ibarra. Nang malaman niya ang nangyari kay Ibarra. Nang mawala ang putukan. At mga nagsisikain na kumedor ay biglang pumasok at panay na ‘tulisan…tulisan…Si Tiya Isabal ay panay ang dasal samantalang ang magkaibigan ang nagyakapan. Pinasok naman ni Tiya Isabel ang magkaibigan sa silid. Kinuha ni Elias ang larawan ni Maria at isinilid ito sa isang supot. Isinama. Para siyang sinusurot sa sariling budhi. Pero lumigid lamang saka umakyat sa bintana na patungo sa gabinete. ang kanyang nuno. ilang mga kasukatan at larawan ni Maria. Nakita niya ang mga kasulatan. pinapanaog ng alperes ang kura. mga aklat. kaagad na inutusan ni Ibarra ang kanyang katulong na ihanda ang kanyang kabayo. nagkunwari itong umalis. hindi makapagsalita. Sa may bandang tribunal. Si Ibarra ay walang tinag sa kinatatayuan. Lalaban sana siya ngunit nagbago ang kanyang isip. Pagdating ni Ibarra sa bahay. Tumuloy siya sa gabinete at isinilid nya ang kanyang maleta ang mga hiyas. Binitawan niya ang kanyang baril at binuksan ang pinto. Nakita niyang dumating ang mga sibil. salapi. Tiniyak ng alperes na wala ng panganib kaya lumabas na sa pinagtataguan ang kura. Dinampot niya ang baril at ang iba naman ay isinilid niya sa sako at inihulog sa bintana. Ngunit aalis na lamang siya nakarinig sya ng malaks na pagputok sa pintuan. Dinakit siya ng Sarhento ng mga dumating na kawal. kapatid na babae at ang kanyang ama. Inakala ng mga nasa bahay na nasugatan ng malubha sa pari Salvi. sigawan at pinagbuhan sa may kumbento. alahas at baril. Waring ang lahat ay tinatawag siyang duwag… isang duwag. basta nagpatuloy nalamang sa paglakad ng binata. Hindi nagkausap si Ibarra at Maria. Labis na pangingipospos ang kanyang damdmin. Nagipon siya ng mga damit at . nanaog ito. Naalalala niya ang sinapit ng kanyang angkan.Napapatda si Ibara. Nagpatuloy ang putukan atsilbatuhan kasabay ng pagsasara ng mga pintuan at bintana ng biglaan. mabilis. Sa kabilang dako. Nagsukbit siya ng isang balaraw at dalawang rebolber. gulong gulo ang isip ni Elias ng pumasok siya sa bahay ni Ibarra. nangingibabaw ang tinig ng alperes sa pagtatagubilin sa kapitan na wag niyang pabayaan makatakas ang mga nahuling lumusob. Ang mga tao sa bahay ni Kapitan Tiyago ay nakakarinig ng puro putokan. Napadaan siya sa hanay ng mga sibil na naka bayoneta pa. si Balat.

Pamaya-maya. nakausap ni Hermana Pute ang isang lalaking kagagaling lamang sa tribunal. isang bata ang naglakas loob na magbukas ng bintana at inilibot ang paningin. Sa ngitngit daw ni Ibarra. Lubhang kalagim-lagim daw ang nagdaang gabi tulad noong mandambong si Balat. Naalaska ng husto ang directocillo. pati simbaha’y nais niyang paghigantihan. Kaya lang sinansala ni Kapitan Tiyago ang kanilang pagtatanan sa tulong ng mga sibil. kaya hindi maa-ari silang pumasok. Ipinapalagay naman ng iba na ang mga kuwadrilyero raw kaya dinakip si Ibarra. sa isang hudyat niya tinabig ng kawal ang matanda at mabilis silang pumanik. lumilitaw na si Kapitan Pablo raw ang sumalakay. Binuhusan niya ito nga mga gas at saka sinilaban. Kabanata LVI Ang mga Sabi at Kuro-kuro Buod Hanggang sa kinabukasan sakmal pa rin ng takot ang buong bayan ng San Diego. Ang mga kawal ay nagpupumilit namang pumasok. Dahil sa ginawa ng bata.papel. Pero sinalubong sila ng makapal na usok at ang apoy na nakarating na sa gabinete. Sinabi nitong nagtapat na si Bruno. Sinabihan sila ng matandang katulong ng walang pahintolot sa may-ari. mabuti na lamang at nasa bahay ni Kapitan Tiyago si Pari Salvi. Biglang nagkaroon ng bmalalakas na pagsabog. Samantala. Ang mga lalaki ay nagpunta naman sa kuwartel at sa may tribunal. Ang mga magkakapit-bahay ay nagbalitaan. Mabilis pa sa lintik na umatras at nanaog ng bahay ang mga kawal kasama ang mga katulong ni Ibarra. Lumitaw pa sa usapan ng mga tao na tinangka raw ni Ibarra na itanan ang kasintahang si Maria upang hindi matuloy ang pakikipagisang dibdib niya kay Linares. Sa kanilang pag-uusap. Ang mga sibil daw ang sumunog sa bahay ng binata. Kabanata LVII Vae Victus! Sa Aba ng Mga Manlulupig . Tahimik na tahimik ang buong paligid. Ni isa mang tao ay walang makitang naglalakad sa gitna ng daan. May isang utusang babae naman ang nagpahayag na nakita niyang nakabitin sa ilalim ng puno ng santol si Lucas. Pinatunayan nito ang balita tungkol sa magkasintahang sina Ibarra at Maria. nagsisunod ang mga iba na magbbukas ng bintana.

Donya Consolation at nag kapitan na halatang malungkot. Kung ilang bese ibinulusok ang katawan ni Tarsilo sa balon. Panay ang kanilang pagbabanta sa mga batang sumisilip sa puwang ng mga rehas upang tingnan ang mga nadakip. Hindi nakayanan ng kura ang gayong tanawin kaya lumabas siya sa bulwagan na namumutla. Iniutos na paluin ng yantok si Tarsilo hanggang sa magdugo ang buong katawan nito. ito ay umiling. Pilit siyang tinatanong kung kaalam si Ibarra sa nasabing paglusob. Hindi niya natagalan ang pagpapahirap hanggang sa takasan siya ng hininga sa gayong uri ng kalupitan. si Pedro na asawa ni Sisa at ang kay Lucas na may tali pang Lubid sa leeg. Kasunod niya ang isang parag batang umiiyak at duguan ang salawal. nang di mapansin si Tarsilo. Samantala. Nang matiyak na patay na si Tarsilo ang binalingan naman ay ang isa pang bilanggo. Sinabi niyang nuong lamang niyua nakita. Hindi maoakanta si Tarsilo. Hinarap sa kura ang dalawang tanging buhay na nabihag ng mga sibil. Dahil sa patuloy itong walang immik kahit sa sunod-sunod ang pagtatanong sa kanya. Bago mag-ikasiyam dumating ang kura at wala sa loob na naitanong niya sa alperes sina Ibarra at Don Filipo. Ang babaing ito ay ang kapatid na dalaga nina Bruno at Tarsilo. iniutos ng alperes na dalhin si Tarsilo sa limang bangkay. kaya ito ay ibinalik sa bulwagan. lalong nagngitngit ang alperes. Nakita ng kura ang isang dalagang parang nagbibilang ng mga naririnnig sa loob ng tribunal.Buod Balisa ang mga sibil na nasa kwartel. Ngunit. Dahil dito. Nagpuyos sa galit ang alperes. Naroroon ang alperes. Ang pangalan diumano ng bilanggong ito ay Andong luko-luko at kaya napapunta sa . humahalinghing at nanananghoy ng malakas. Dahil dito. Nadatnan niya ang isang bilanggo ring nagpapalahaw sa iyak at tumatawag sa mga santo. hiningi na lamang ni Tarsilo na madaliin ang kanyang kamatayan. Tarsilo Alasigan ang tunay na pangalan ni Tarsilo. Ipinasino kay Tarsilo ang dinatnan. Nakita niya ang kanyang kapatid na si Bruno sa tadtad ng saksak. iginigiit din niyang walang kamalaymalay si Ibarra sapagkat ang ginawa ay upang ipaghiganti ang kanilang amang pinatay sa palo ng mga sibil. Walang makuhang anumang impormasyon at di mapaamin si Tarsilo kaya ito ay itinimba sa isang balong nakakabaligtad ng sikmura ang tubig at amoy. muli siyang pinalo hanggang sa mabalot ng dugo ang buong katawan. Pero. direktorsillo. Binulungan pa siya ni Donya Consolacion na lalong pahirapan ang binata.

Buod Kabanata LVIII Ang Sinumpa Tuliro at balisa ang mga pamilya ng mga bilanggo. Ngunit. kaya iniutos itong ipasok na muli sa karsel. Palakad-lakad umiiyak ang mag-ina ni Don Filipo. Ang kapitan naman ay lalong nawalan ng silbi. Mag-iikalawa ng hapon ng dumating ang isang kariton na hila ang isang baka. kuwartel at tribunal. Nakakapaso ang sikat ng araw. Si Kapitana Maria naman ay pasilip-silip sa rehas upang tignan ang kambal niyang anak. Ang sinunod na ilaban ay mga bilanggo sa pangunguna ni Don Filipo na nakuha pang batiin ng naka ngiti ang kanyang asawang si Doray ng yakapin ang asawa. Inaantok ang alperes sa naging sagot ng bilanggo. mahihirapan sa paglakad ng kanilang ka-anak ng bilanggo. hindi sila makapagtamo ng luna sa kanilang mga inilalakad. pero hinadlangan siya ng dalawang sibil. Pero. Nang makita naman si Antonio ng inang si Kapitana Tinay binirahan ito ng katakot takot na hagulgol. Si Andong ay napaiyak din ng makita ang biyenan . Ang suro ng paaralan ay kasama-sama rin ng mga tao. Samantalang si Nol Juan ay nakaluksa na sapagkat ipinalagay niyang wala ng kaligtasan si Ibarra. ipinagbawalan sila ni Kapitana Maria at sinabing kapag ginawan nila iyon. Ang alperes naman ay nagdagdag ng mga bantay upang kulahatin ang mga babaingh nagsusumamo sa kanaya. Palibhahsa wala silang kilalang malakas at makakapitan na makakatulong upang palayain ang kanilang kaanak na bilanggo. Amy isang babae naman ang halos mangiyak-ngiyak na nagsabing si Ibarra ang may pakana at kasalanan ng lahat. Ang biyenan ni Andong ay nanduroon din at walang gatol na ipinagsasabio na kaya raw hinuli si Andong ng mga sibil ay dahil sa bago nitong salawal. ngunit ang mga babae ay ayaw umalis.patyo ay upang magbawass sapagkat pinapakain ng bulok ng biyenan nito. Sila ay pabalik-balik sa kumbento. Tinangka ng mga kaanak ng mga bilanggo na sirain at kalagan ang mga hayop na humihila sa kariton. Inusal-usal naman ni Kapitana Tinay ang pangalan ng kanyang anak na si Antonio. May sakit ang kura at ayaw na lumabas ng kanyang silid at ayaw daw itong makipag-usap kahit kanino. lumabas ang may 20 kawal at pinaligiran ng kariton. Pamaya-maya.

Katulad ng kambal na anak ni Kapitana Maria. Naalala niya ang kwento ni Elias tungkol sa babaeng nakakita ng ulong nasa bakol at nakabitin sa punongkahoy. Mula sa isang mataas na lugar. Kinabukasan. Dahil dito ay inutusan ni Ibarra na gapusin siya ng mga kawal ng abot-siko. Pati ang kanyang mga nuno at magulang ay isinumpa ng mga tao hanggang siya ay tinawag ng erehe ng dapat mabitay. Kabanata LIX Pag-ibig sa Bayan . Sundan nya ng tingin a ng papalaong kariton na sinakyan ng bilanggo. Kahit na walang utos ang kanilang mga pinuno ang mga sibil sumunod sin sila sa utos ng binata. Sa kalipunan ng mga bilanggo. and seminaristang si Albano ay naka gapos na mabuti. Waring walang ibig dumamay kay Ibarra. tanging kay Ibarra lamang na walang tumatawag sa kanyang pangalan sa halip siya ang binubuntunan ng sis at tinwag na siyang duwag. Pagkakita kay Ibarra ng mga tao. Kasunod nito ay pinagbabato si Ibarra. Kasunod ay may 15 ng kawal na umaalalay sa kanya. Ang alperes ay lumabas na naka-kabayo at batbat ng sandata ang katawan. Walang naawa sa kanya. tahanan kaibigan at magandang kinabuhasan. Pati si Sinang ay pinagbawalan umiyak ni Kapitan Basilio. biglang umugong ang salitaan na kung sino pa ang may sala ay siya pa itong walang may pasari ng kanyang pagkakakulong. Ilang sandali pa ipinasiya na niyang umuwi. maamang nagmamasid si Pilosopong Tasyo na pagod na pagod at naka balabal ng makapal na kumot. Kahit na nasa gipit at abang kalagayan ang binata. nagisnan ng isang pastol patay na si Tasyo sa may ointuan ng kanyang bahay. Ang huling lumabas ay si Ibarra na walang gapos ngunit nasa pagitan ng dalawang kawal. Ang kasay sayan ng piloto ay parang biglang naglaro sa kanyang pangitain. pag-ibig. Doon nya nadama ng husto ang mawalan ng inang bayan. Ang namumutlang si Ibarra ay pasuyod na tinignan ng mga maraming tao at naghahanap ng isang mukhang kaibigan.

disin sana ay haharap siya sa Kapitan-Heneral at ihahandog nito ang kanyang paglilingkod laban sa mga manghihimagsik. dalawang payo ang ibinigay ni Don Primitivo: (1) magbigay sila ng regalo sa heneral ng kahit anong alahas at idahilan na ito ay pamasko at (2) sunuging lahat ng mga kasilulatan na . Iba rin ang balitang nagmula sa kumbento.Buod Ang ginawang pagluson ng mga naapi o sawimpalad ay nakarating at napalathala sa mga diyaryo sa Maynila. damdamin at paniniwala. Siya ay ipinasundo ni Tinchang upang hingan ng payo sapagkat marunong itong mangatwiran. At ang pang-unawa sa mga ito ay batay sa talas ng isip. Ang kanilang dalawang anak na dalaga ay sa isang tabi lamang at di umiimik. Samantala. Sa ibang kumbento naman ay iba ang pinag-uusapan. Sinabi ni Don Primitivo na dapat napakilala si Tinong kay Ibarra pagkat ang mga mabubuti raw ay napaparusahan dahil sa mga masasama. Nasabi pa ni Tinchang na kung siya ay naging lalaki lamang. Nang bumalik ang kanyang ulirat. Nawalan ng malay ng di oras si Tinong dahil sa payo. Ito ay isng lalaking may edad at mahilig magsasalita ng Latin. Ang mga nag-aaral daw sa mga heswita sa Ateneo ay lumalabas na nagiging pilibustero. Kaya’t walang ibang nalalabing paraan kundi ang gumawa ng huling habilin si Tinong. Iab-iba ang estilo ng mga balitang lumaganap. Ang ilan naman ay nagpunta sa palasyo at naghahandog ng tulong sa pamahalaang nasa panganib. pinakain ni Tinong si Ibarra sa kanilang bahay at niyukuran pa niya ito nang makita sa may tulay ng Espanya sa gitna ng maraming tao at sinabing sila magkaibigan. Ang mga tauhan ng kumbento ay higit na naliligalig. Kaagad na nag-umpisa ng pagsasalita si Tinchang pagkakita sa pinsa. hindi mapakali si Kapitan Tinong dahil minsan ito ay nagpakita ito ng kagandahang loob kay Ibarra. Ayon sa kanya. Sa isang bahay naman sa Tundo. Malapit ng mabanas ng husto si Tinong sa kakulitan ng asawa nang dumating ang kanilang pinsan si Don Primitivo. Nabanggit pa nga na na maging ang munting heneral o generalillo daw MAG-AGUERO ay napagkuro ang kahalagahan ng korporasyon. Kaya panay ang sisi sa kanya ng asawang si kapitana Tinchang. ipinagbubunyi naman si Pari Salvi at sinabing ito ay karapat-dapat na bigyan ng isang mitra. Ang mga provincial ay palihim na nagdadalawan at gumagawa ng mga pagpapanayam hinggil sa nangyari. kuro-kuro.

Hindi na rin siya bumaba ng bahay. masamang kapalaran naman ang dumapo kay Kapitan Tinong. Si Kapitan Tinong ay kasama sa mga inimbita. na katulad ng ginawang pagsunong ni Ibarra sa kanyang mga kasulatan. Ayon sa isang lalaking komang galit na galit daw ang heneral kay Ibarra sapagkat naging napakabuti pa nito sa binata. Nagdahilan ang pingkok at nanaog na ng bahay. Sinabi naman ng isang ginang na talagang walang utang na loob ang mga indiyo kaya’t di dapat silang ituring na mga tunay na tao. Tulad ng karamihan siya ay inimbitahan ng pamahalaan. Siya ay may sakit. siya ay nagpamisa sa Mahal na Birhen sa Antipolo. dahil nangangamba itong baka batiin siya ng isang pilibustero. Boto silang lahat sa payo. Kabanata LX Ikakasal na si Maria Clara Buod Tuwang-tuwa si Kapitan Tiyago sapagkat hindi siya nahuli o natanong man lamang. Ilang oras pa ang nakalipas. Birhen del Rosario at sa Birhen del Carmen. Sa kabilang dako sa isang pagtitipon sa Intramuros na dinaluhan ng mga dalaga. Alam ni Tiyago ang ganitong sinapit ni Tinong. mga asawa at mga anak ng kawani ang tema ng kanilang pag-uusap ay ang tungkol din sa naganap na pag-aalsa. Napalingon ang lalaking komang at tiniyak kung totoo ang balita. Dumating sa bahay ni Tiyago si Linares at ang mag-asawang de Espadaña na kapwa . Ang imbitasyon ay tungkol sa pagtulog ng ilang mayayaman at tanyag na tao sa Fuerza de Santiago na may bantay pa. Di nakabuti ito sa kanya ang ‘paglalakbay’ sa ibat-ibang tanggapan nito sapagkat ng siya ay lumabas. ang ilang mag-anak sa Tundo ay tumanggap ng mga paanyaya ng pamahalaan sa pamamagitan ng mga kawal. Dahil dito. Kahit na araw ang itatayong paaralan ay isang pakana lamang sapagkat ang tunay na layunin ni Ibarra ay gawin lamang itong kuta na gagamitin niya sa kanyang pansariling pangangailangan. Kung hindi naimbita si Kapitan Tiyago ng pamahalaan. Hindi rin siya nakuryente o nabilanggo sa ilalim ng lupa.maaaring makapagpahamak kay Tinong. putlain. Sumabad naman ang isa pang babae at ipinaliwanag na is Tinchang daw ay nagregalo ng isang singsing na puno ng brilyante sa heneral. namamanas at di palaimik.

Sinabi na kung babarilin si Ibarra. ang bulwagan ni Tiyago ay puno ng mga bisitang kastila at intsik. Nakita niya ang bangkang pasadsad sa may sadsaran ng bahay ni kapitan Tiyago. lumitaw na ang kura ay lilipat na ng Maynila samantalang di tiyak ng alperes kung saan ito madedestino. si Linares na nagpatihuli ng dating at si tenyente Guevarra ng mga sibil. ang mag-asawang de Espadaña. Dumaan lamang ang binata upang ipaalam ang damdamin nito at tuloy bigyan ng laya ang kasintahan tungkol sa kanilang . kaya’t inaakala ni Tiyago na siya ay kaiinggitan ng mga tao. At nagpaalam na ang tinyente. pero ito raw ay tanga naman. Si Linares ang tagapayo ng Kapitan Heneral. Nagtungo sa asotea si Maria. Sinabi rin na marunong daw siya sa buhay sapagkat kaya siya ikakasal dahil bibitayin ang unang katipan ni Ibarra. Puno ng damo ang ibabaw ng bangka at may lulan itong dalawang lalaki. Sa pulutong ng mga lalaking nag-uusap naman. Kayamanan lang daw habol ni Linares. Sa wari. desidido na si Tiyago na ipakasal si Maria sapagkat nakini-kinita niyang siya’y maglalabas-masok sa palasyo sa sandaling maging manugang niya si Linares. Sinabi ng isang babae na maganda nga raw si Maria. ang paksa ng mga babae ay si Maria na kahit malungkot siya ay magalang na tinanggap ang mga bisita. Pari Sibyla. kanyang hinarap ang mga bisita. Mangyari pa. Sinabihan niya si Tiya Isabel na kung ano ang nasa loob ni Maria tungkol sa napipinto nitong pakikipag-isang dibdib. Binanggit din niya ang tungkol sa kaso ng binata at pagkaraan ay binati niya si Maria. Bumaba ang isa sa lulan ng bangka at pinanhik siya. Sinarili ni Donya Virtorina ang usapan. Bagama’t namumutla at mahina si Maria. iyon ang nararapat sapagkat siya ay isang pilibustero.itinuring na pangkat ng makapamahalaan. ilang pransiskano at dominikano. Sa narinig ni Maria lalo siyang nasaktan at naghirap ang kalooban. Kinabukasan. Ipinaliwanag ni Guevarra na hindi mabibitay si Ibarra na katulad ng mga nangyari kina GOMBURZA at sa halip ito ay ipatatapon lamang. si Ibarra. Iniwan niya ang mga babaing nag-uusap. Nagkayarian din na magpapapista si Tiyago. Nakatakas siya sa tulong ni Elias. Ito raw ay nakakatiyak ng magandang kinabukasan. ang alperes na ngayon ay tinyente at may grado ng komandante. Humantong ang usapan tungkol sa pagpapakasal nina Maria at Linares. Nangunguna sa mga ito si Pari Salvi.

Nang mapadaan sila sa tapat ng palasyo. napansin nilang nagkakagulo ang mga bantay. Nakalabas na sila sa ilog-Pasig At nakarating sa may Sta. Ang salapi ni Ibarra na itinago niya sa may puno ng balite sa libingan ng ninuno nito ay kanyang ibabalik upang may magamit si Ibarra sa pagpunta nito sa ibang bansa. Pinadapang mabuti ni Elias si Ibarra at tinakpan ng maraming damo. Pagkaraan. Pero. Matagal. Nasa ibang lupain daw ang katiwasayan ni Ibarra at hindi nababagay na manirahan sa Pilipinas. Itinapon ni Elias ang mga damo sa pampang. Nagkuwentuhan muli sina Elias at Ibarra. Inalok ni Ibarra na magsama na lang sila ni Elias. sinabi niya kay Ibarra na itatago siya sa bahay ng isang kaibigan sa Mandaluyong. Nagpatuloy sa pagsasagwan si Elias. lumundag muli ito sa pader at sumakay sa bangka. Napilitan umano itong talikuran ang kanilang pag-iibigan alang-alang sa kanyang inang namayapa at sa dalawang amang nabubuhay pa. tumanggi si Elias. kinuha ang isang mahabang kawayan at ilang bayong at sumige sa pagsagwan. Kung mahuhuli raw ito ni Elias. Nag-alis ng sumbrero si Elias at yumukod kay Maria.kasunduan. Napadaan sila sa tapat ng bahay-bakasyunan ng mga . Sumagwang papalayo sa lumuluhang si Maria. tutal pareho na sila ng kapalaran at magturingan na parang magkapatid. Ana. dahil ang buhay niya ay hindi inilaan sa kahirapan. Kabanata LXI Ang Barilan sa Lawa Buod Habang mabilis na sumasagwan si Elias. Inilarawan ng bantay ang bilanggong tinutukoy ay nakalebita at mahusay magsalita ng Kastila. sila’y pinatigil at tinanong ng bantay si Elias kung saan ito nanggaling. Nang mapadaan sila sa tapat na polvorista. Pero wala siyang tanging pag-ibig kundi si Ibarra lamang. Kumbinsido ang bantay sa paliwanag ni Elias kaya ipinatuloy niya ito sa pagsasagwan at pinagbilinan na huwag magpapasakay sa bangka sapagkat katatakas pa lamang ng isang bilanggo. Inilahad ni Maria ang tunay na kasaysayan at pagkatao nito. Pumasok sila sa may ilog-Beatang inawit ni Balagtas upang akalaing siya ay taga-Peñafrancia. siya ay bibigyan ng gantimpala. Ipinaliwanag ni Elias na siya’y galing ng Maynila at rarasyunan niya ng damo ang hukom at ang kura. Mahigpit na niyapos at pinupog ng halik ni Ibarra si Maria. Lumihis sila ng landas.

nahapo na ang humahabol sa kanya sa kasasagwan . kapatid at maganddang kinabukasan. hindi naman binabasa ni Maria ang Diyaryo. Nang may 50 dipa na lamang ang layo ni Elias sa may pampang. Ang mga mata niya ay nakapako sa diyaryong nagbabalita tungkol sa pagkamatay o pagkalunod ni Ibarra. ang kamatayan o ang kumbento. may magulang.heswitas kaya hindi maiwasang manariwa sa isip ni Elias ang masasayang araw na tinamasa niya. Napagmuni ni Pari Damaso na pinaninindigan ni Maria ang kanyang sinabi. kaya humingi ito ng tawad sa kanya. Sinabi ni Maria na ngayong patay na si Ibarra walang sinumang lalaking kanyang pakakasalan. ngunit nagbago rin ng direksyon ang palwa. Wala siyang nagawa kundi . hindi pansin ni Maria ang maraming regalo na nakabunton sa itaas ng hapag. Namuhay nang masagana at mapayapa. Nakuro ni Elias na napagtatalikupan sila at walang kalaban-laban. Sumapit sila sa malapad na bato at nang makitang inaantok na bantay na wala siyang kasama at mahihingi. Isa pa wala silang dala ni isa mang sandata. Sinabi niya kay Ibarra na magkita na lamang sila sa noche buena sa libingan ng nuno ni Ibarra. Nahalata ni Elias na hinahadlangan sila sa baybayin. Makalipas ang tatlong oras ay umalis na ang mga sibil sapagkat napansin nilang may bahid ng dugo sa tubig ng baybayin ng pampang. Kapag lumilitaw si Elias pinapuputukan ito. Tumayo si Elias at tumalon sabay sikad sa bangka. Pero. pinaraan niya si Elias. Umaga na ang sapitin nila ang lawa. Inisip ni Elias na magbalik sa bunganga ng Ilog-Pasig. Ang atensyon ng mga sibil sa palwa at nakasakay sa bangka ay natuon kay Elias. Pamayamaya dumating si Pari Damaso na hinilingan kaagad ni Maria na sirain ang kasunduan ng kanyang kasal kay Linares at pangalagaan ang kapakanan ng ama. Tinawag sila. Pinaulanan nila ng punglo ang lugar na pinagtalunan nito. Kaya sumagwan itong patungo sa may Binangonan. Napahagulgol pa ito ng malakas habang binibigyan diin niya ang walang kapantay na pagtingin kay Maria. Kabanata LXII Ang Pagtatapat ni Padre Damaso Buod Umaga. Pinahiga ni Elias si Ibarra at tinakpan niya ito ng bayong. Dalawang bagay na lamang ang mahalaga sa kanya. Pero sa di-kalayuan nabanaagan nila ang isang palwa ng mga sibil na papalapit sa kanila. Mabilis na naghubad ng damit si Elias.

Kahit na sa tahanan ni Kapitan Basilio ay wala ring kasigla-sigla. Kausap ng kapitan si Don Filipo na napawalang sala sa mga bintang na laban dito nang mamataan nila si Sisa na isa ng palaboy. sinabi niya kay Basilio na may dalawang buwan na ang nakakaraan nang ito ay kanilang matagpuang sugatan at kalingain pagkatapos. Hindi katulad ng nakaraan na masayang-masaya ang mgat tao. noche buena na. May kumalat namang balita na ang pagkakaligtas ni Kapitan Tiyago mula sa bibitayin ay utang niya kay Linares. Habag na habag ang magkakaibigan sa magkasintahang Maria at Ibarra. Samantala. Sa isang tabi naman mayroong isang dalaga na naglalagay ng mga itlog ng manok. Sa lilim ng isang puno mayroong isang matanda na gumagawa ng walis. siya ay pinayagan ng matanda at ipinagbaon pa niya ng pindang na usa para sa kanyang inang si Sisa. Damdam na damdam ng pari ang kasiphayuang dinaranas ni Maria. nang ito ay magpaalam na uuwi na sa kanila. Sa di-kalayuan. Tumingala ito sa lagit at pabulong na sinabing totoo ngang may Diyos na nagpaparusa. Ngunit ngayon lungkot na lungkot ang buong bayan. Umalis si Pari Damaso na sakbibi ng lumbay. Ang batang nakaupo sa nakabuwal na kahoy ay si Basilio. Kaya. Kabanata LXIII Ang Noche Buena Buod May isang kubo na yari sa balu-baluktot na sanga ng kahoy ang nakatayo sa libis ng isang bundok. Hiniling niya sa Diyos na siya ang parusahan at huwag ang walang malay niyang anak na nangangailangan ng kanyang pagkalinga. Ang pinsan nitong si Victoria at si Iday. hindi naman nananakit ng kapwa. Pero. may sugat ito sa paa. Isinalaysay naman ang tungkol sa buhay nilang mag-anak. Wla man lamang nakasabit na mga parol sa bintana ng bahay. may isang batang lalaki at batang babae ang naglalaro sa tabi ng isang payat at putlain. Nang utusan ng matanda ang apong dalaga na ipagbili ang mga nagawang walis. Sa dampa ay mayroong nakatirang mag-anak na tagalog na nabubuhay dahil sa pangangaso at pangangahoy. . Inaaliw siya ng dalawang batang naglalaro. Si sinang ay tumanggap ng liham buhat kay Maria subalit hindi niya ito binubuksan sa takot na malaman ang nilalaman. ngunit ang mga taga-San Diego ay nangangatog sa ginaw bunga ng hanging amihan na nagmumula sa hilaga.pahintulutan na pumasok sa kumbento si Maria kaysa piliin nito ang kamatayan. gulay at dayap sa isang bilao.

Pero. Siya ay babawian ng buhay nang di nakikita ang pagbubukang-liwayway ng bayang kanyang minamahal. Napatili ito ng malakas at biglang napahandusay sa ibabaw ng ank. Pumasok sa pinto ng libingan ng matandang kastila si Sisa. nakita niya ang isang taong nagmamasid sa kanya. unti-unting nagbalik ang katinuan ng kanyang isip. Nang magbalik naman ng ulirat si Basilio at nakita ang ina. kumaripas ito ng takbo. Kay Basilio na raw ito kung walang ibang dumating na tao upang gamitin niya sa pag-aaral. Ito ay nasa tabi ng punong baliti. Sa mga mapalad. Dinaiti niya ang kanyang taynga sa dibdib ni Sisa. Kaagad niya itong niyakap at pinaghahagkan hanggang sa mawalan ng ulirat. huwag lamang daw limutin nang ganap ang mga nasawi sa dilim ng gabi. Nakita niya ang isang sanga ng baliting nakakapit sa kinaroroonan ng ina. Nanduon ang ina. Buong higpit na niyakap niya ang malamig na bangkay ng ina at napahagulgol ng malaks. Hinabol ni Basilio ang ina. Nakilala rin niya ang anak. umaawit ng walang katuturan. Patay na ang kanyang ina. Sa pagkakatingala niya sa langit. Sinakmal ng matinding pagkasindak si Basilio. At lumakad na si Basilio upang manguha ng panggatong.Nakarating na si Basilio sa kanilang tahanan. Takot. . Nasapol sa ulo si Basilio pero hindi ito tumigil sa pagsunod sa inang tumatakbo. pero binato siya ng alilang babaing nasa daan. Inutusan ng babaing nasa durungawan ang sibil na papanhikin si Sisa. Itinagubilin rin ng lalaki kay Basilio ang malaking kayamanan na nakabaon sa may puno ng balite. kumibot hanggang sa untiunting nabuwal sa lupa. Paika-ika niyang tinalunton ang landas patungo sa tapat ng bahay ng alperes. Si Elias ay tumanaw naman sa dakong silangan at nagwikang higit pa sa isang dalangin. Nang makita naman ni Sisa ang duguang ulo si Basilio. Tumango si Basilio nang tanungin siya ng tao kung anak siya ng namatay. Ang lalaking sugatan na kausap ni Basilio na dalawang araw ng hindi kumakain at sa wari ay malapit ng mamamatay ay si Elias. Pilipt na binubuksan ito ni Basilio. Nang mag-angat siya ng ulo. Subalit nang makita ni Sisa ang tanod. Sa halip pinagbilinan niya si Basilio na mag-ipon ng maraming tuyong kahoy at ibunton sa bangkay ng kanyang ina at pagkaraan sila ay silaban hanggang sa maging abo ang kanilang katawan. Nakarating sila sa may guabat. kumuha ito ng tubig at winisikan sa mukha. hindi niya matutulungan si Basilio na mailibing si Sisa. Hinang-hina ang lalaking sugatan. pasubsob sa ina. Nawalan ng malay. wala ang kanyang ina.

nanirahan na si Padre Damaso sa Maynila. siya ay nakitang bangkay sa kanyang higaan. Kinabukasan. Ang kanyang dating marangyang tahanan ay mayroong nakasulat sa pintuan na: Fumadero Publico de Anfion. Si Don Tiburcio ay hindi na niya pinakikilos. napapayaan niya ang kanyang katawan at kabuhayan. sinabihan niya si Tiya Isabel na umuwi na ito sa Malabon o sa San Diego sapagkat gusto na lamang mabuhay mag-isa. namalas ng buong bayan ng San Diego ang isang malaking siga na nagmumula sa may lugar na kinamatayan ni Sisa at Elias. Wala ni isa mang nakakaalala sa kanya. Ganap na siyang nalimot ng mga tao. sabong at paghitit ng marijuana. Kasunod nito ay umalis na rin sa San Diego at nanirahan na sa Maynila. Ang kanyang inaatupag ay ang paglalaro ng liyempo. Siya ngayon ang nangungutsero. si Kapitan Tiyago ay dumanas ng sapin-saping paghihirap ng damdamin. Madalas tuwing takip-silim ay makikita siya sa tindahan ng intsik sa Sto. sama ng loob o bangungot ang sanhi ng kanyang ikinamatay. Di nagtagal. Nagdagdag ng mga kulot sa ulo si Donya Victorina upang mapagbuti ang pagbabalatkayo niyang siya’y taga-Andalucia. Cristo. Sa pagsusuri ng doktor. . Nagsasalamin na ito. Ang lahat ng mga santo at santang kanyang pinipintakasi at nalimot na niya.Nang magmamadaling-araw. naging mapag-isip at nawalan ng tiwala sa mga kainuman. siya na isang tanyag at dating iginagalang. Hindi na rin siya natatawag bilang "doktor" para mag-gamot. si Pari Salvi habang hinihintay niya ang pagiging obispo ay nanungkulan pansamantala sa kumbento ng Sta. nangayayat ng husto. Ilang linggo naman bago naging ganap na mongha si Maria. Sa kabilang dako. aiya ay inilipat ng padre provincial sa isang malayong probinsiya. Pagkagaling niya sa kumbento. Clarang pinasukan ni Maria Clara. Wala na rin siyang ngipin. Sinisi pa ni Manang rufa ang gumawa ng siga na hindi raw marunong mangilin sa araw ng pagsilang ni Hesus. Kabanata LXIV Katapusan Buod Magmula ng pumasok sa kumbento si Maria. Di nagtagal.