Á¯ËÝà 1.

ÄÝÌÁ-ÛÍ ÝÌÈÉÍ ÓÐÃÀÌÀË, ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÒÀËÀÀÐÕ ÇªÂ˪ÌÆ, ÓÄÈÐÄÀÌÆÓÓÄÛÍ ÒÓÕÀÉ

Á.ÄÀÃÂÀÖÝÐÝÍ Ã.ÍÀÐÀÍÖÝÖÝÃ Ë.ÕÈØÈÃÆÀÐÃÀË,
Ñ.ÇÈÍÀ Ç.ÎÞÓÍ ª.ÁÀÒ×ÈÌÝÃ

ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ
ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ
ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ

Õÿíàí òîõèîëäóóëñàí:
Á.Äàãâàöýðýí
Ï.Öýöýãìàà

Óëààíáààòàð õîò
2005
1

ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ

DDC
615.321’023
Ó-474

Õàìòðàí îðîëöñîí ýðäýì øèíæèëãýýíèé
àæèëòàí, ñóäëàà÷èä:
Ö.Öýýáàò
Ä.Õèøãýý
Ã.Ï¿ðýâñ¿ðýí
Ò.Ñ.Âàðëàìîâà
Ã.Ãàíòîãòîõ
Ä.Íàðàíöýöýã
Ö.Áàðõàñäîðæ
Á.Íÿìàà

Çîõèîã÷èéí ýðõ © ÝÌß, ÓÀØÓÒ¯Êîðïîðàöè

Ýíýõ¿¿ ãàðûí àâëàãûí çîõèîã÷èéí ýðõ õóóëèéí
äàãóó õàìãààëàãäñàí áîëíî. Á¿òýýëèéã á¿òíýýð áóþó
õýñýã÷ëýí õóâèëàõ, íèéòëýõ, ýëåêòðîí ñèñòåìä îðóóëàõ
áîëîí áóñàä ÿìàð íýã õýëáýðýýð àøèãëàõûã õîðèãëîíî.

Äèçàéíåð:

À.Òàáèãàò

Ãàçðûí çóðãèéã:

Ö.Öýýáàò

Öààñíû õýìæýý:
Õýâëýëèéí õóóäàñ:

176 õ 250 ìì
25

“ÀÄÌÎÍ” ÕÕÊ-ä ýõèéã áýëòãýæ, õýâëýâ.
Óëààíáààòàð, 2005 îí

ISBN 99929-0-457-4
2

Á¯ËÝà 1. ÄÝÌÁ-ÛÍ ÝÌÈÉÍ ÓÐÃÀÌÀË, ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÒÀËÀÀÐÕ ÇªÂ˪ÌÆ, ÓÄÈÐÄÀÌÆÓÓÄÛÍ ÒÓÕÀÉ

ÃÀÐ×ÈÃ
ªÌÍªÕ ¯Ã . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7

ÍÝÃįÃÝÝÐ Á¯ËÝÃ
ÄÝÌÁ-ÛÍ ÝÌÈÉÍ ÓÐÃÀÌÀË, ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ
ÒÀËÀÀÐÕ ÇªÂ˪ÌÆ, ÓÄÈÐÄÀÌÆ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9
1.

Ýìèéí óðãàìëûí õàìãààëàëòûí òàëààð ÄÝÌÁ-ûí
áàðèìòëàõ ÷èãëýë . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9
1.1. Ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ, õºãæèë áà õàìãààëàë . . . . . . . . . . . . 9
1.2. Áîäëîãî áà õóóëü ýðõ ç¿é . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11
1.3. Ýðäýì øèíæèëãýý áà ìýäýýëýë . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11
1.4. Óðãàìàë õàìãààëëûí ñòðàòåãè . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13
1.5. Òîãòâîðòîé ¿éëäâýðëýë áà ò¿¿æ áýëòãýõ . . . . . . . . . . . . . . . . . 14
1.6. Øóäàðãà ¸ñ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15
1.7. Íèéãìèéí ìýäýýëëèéã äýìæèõ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16

2.

Óðãàìëûí ãàðàëòàé ýìèéí àþóëã¿é áàéäëûí õÿíàëò áà
ôàðìàêîâèæèëàíñèéí ¿íäñýí ÷èãëýë . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16

3.

ÄÝÌÁ-ûí îëîí óëñûí ýìèéí õÿíàëòûí õºòºëáºð . . . . . . . . . . . . 18

ÕΨÐÄÓÃÀÀÐ Á¯ËÝÃ
ÝÕ ÎÐÍÛ ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝ,
ÝÌÈÉÍ ¯ÉËÄÂÝÐËÝË . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25
2.1. Óðãàìëûí ýìèéí ¿éëäâýðëýë . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25
2.2. Ýìèéí óðãàìëûã ò¿¿æ áýëòãýõýä áàðèìòëàõ æóðàì . . . . . . . . 28
2.3. Óðãàìëûí íººöèéã õàìãààëàõ, òàðèìàëæóóëàõ . . . . . . . . . . . . 41
2.4. Óðãàìëûí õºãæëèéí ¿å øàò, ò¿¿æ áýëòãýõ õóãàöàà . . . . . . . . 51
2.5. Ýìèéí óðãàìëûã õàòààæ áîëîâñðóóëàõ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 58
2.6. Ýìèéí óðãàìëûí ò¿¿õèé ýäèéã ñòàíäàðò÷èëàõ . . . . . . . . . . . . 61

3

ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ

ÃÓÐÀÂÄÓÃÀÀÐ Á¯ËÝÃ
ÝÌÈÉÍ ÓÐÃÀÌËÛÍ ØÈÍÆÈËÃÝÝÍÈÉ ÅЪÍÕÈÉ ÀÐÃÀ . . . 66
3.1. Óðãàìëûí ýìèéí ò¿¿õèé ýäèéã òàíèõ àðãóóä . . . . . . . . . . . . . . 66
3.2. Óðãàìëûí ò¿¿õèé ýäýä àãóóëàãäàõ áèîëîãèéí èäýâõèò
íýãäëèéã ÿëãàí òîäîðõîéëæ òàíèõ àðãà . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 67

ĪЪÂįÃÝÝÐ Á¯ËÝÃ
ÁÈÎËÎÃÈÉÍ ÈÄÝÂÕÈÒ ÍÝÃÄ˯¯Ä . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 70
4.1.
4.2.
4.3.
4.4.
4.5.
4.6.
4.7.
4.8.
4.9.

Ôëàâîíîèä àãóóëñàí óðãàìëûí ò¿¿õèé ýä, à÷ õîëáîãäîë . . . 70
Ñàïîíèí àãóóëñàí óðãàìëûí ò¿¿õèé ýä, à÷ õîëáîãäîë . . . . 72
Àíòðàöåí àãóóëñàí óðãàìëûí ò¿¿õèé ýä, à÷ õîëáîãäîë . . . . . 73
Àëêàëîèä àãóóëñàí óðãàìëûí ò¿¿õèé ýä, à÷ õîëáîãäîë . . . . 74
Ýôèðèéí òîñò óðãàìëûí ò¿¿õèé ýä, à÷ õîëáîãäîë . . . . . . . . 76
Âèòàìèí àãóóëñàí óðãàìëûí ò¿¿õèé ýä, à÷ õîëáîãäîë . . . . . 79
Í¿¿ðñ óñ àãóóëñàí óðãàìëûí ò¿¿õèé ýä, à÷ õîëáîãäîë . . . . . 81
ªºõ òîñ àãóóëñàí óðãàìëûí ò¿¿õèé ýä, à÷ õîëáîãäîë . . . . . . 83
Ç¿ðõíèé ãëèêîçèä àãóóëñàí óðãàìëûí ò¿¿õèé ýä,
à÷ õîëáîãäîë . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 85
4.10. Àðãààõ áîäèñ àãóóëñàí óðãàìëûí ò¿¿õèé ýä, à÷ õîëáîãäîë . 86
4.11. Êóìàðèí àãóóëñàí óðãàìëûí ò¿¿õèé ýä, à÷ õîëáîãäîë . . . . 88
4.12. Äàâèðõàéëàã áîäèñ àãóóëñàí óðãàìëûí ò¿¿õèé ýä, à÷
õîëáîãäîë . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 89

ÒÀÂÄÓÃÀÀÐ Á¯ËÝÃ
ÝÌÈÉÍ ÓÐÃÀÌËÀÀÑ ÝÌ, ÁÝËÄÌÝË ÕÈÉÕ ÀÐÃÀ,
ÒÀÂÈÃÄÀÕ ØÀÀÐÄËÀÃÀ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 91
5.1. Øàõìàë . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 91
5.2. ̺õëºã . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 94
5.3. Õàíä ýì . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 95
5.4. Ýêñòðàêò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 97
5.5. Ìèêñòóð . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 98
5.6. Öóãëóóëãà . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 99

4

Á¯ËÝà 1. ÄÝÌÁ-ÛÍ ÝÌÈÉÍ ÓÐÃÀÌÀË, ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÒÀËÀÀÐÕ ÇªÂ˪ÌÆ, ÓÄÈÐÄÀÌÆÓÓÄÛÍ ÒÓÕÀÉ

ÇÓÐÃÀÄÓÃÀÀÐ Á¯ËÝÃ
ÓÐÃÀÌËÛÍ Ò¯¯ÕÈÉ ÝÄÈÉÍ ØÈÍÆÈËÃÝÝÍÈÉ
ÇÀÐÈÌ ÀÐÃÀ×ÈËÀË, ÀÐÃÀ ÇYÉ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 100
6.1. Óðãàìëûí ò¿¿õèé ýäýä õàíäëàãäàõ áîäèñ òîäîðõîéëîõ . . . . . 100
6.2. Ýìèéí óðãàìëûí ò¿¿õèé ýä, õàíäàíä èäýýëýã÷ áîäèñ
òîäîðõîéëîõ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 100
6.3. Óðãàìëûí õàíäàíä ñïèðò òîäîðõîéëîõ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 101
6.4. Óóñìàëûí ºí㺠òîäîðõîéëîõ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 102
6.5. Óóñìàëûí òóíãàëàãøèëò áà áóëèíãàðûí çýðãèéã
òîäîðõîéëîõ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 103
6.6. Ýìèéí óðãàìëûí ò¿¿õèé ýäèéí ÷èéãëýãèéã òîäîðõîéëîõ . 104
6.7. Óðãàìëûí õàíäàíä õóóðàé ¿ëäýãäýë òîäîðõîéëîõ . . . . . . . . . 104
6.8. ¯íñ òîäîðõîéëîõ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 105
6.9. Óðãàìëûí ýìýíä õîëüö òîäîðõîéëîõ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 105

ÄÎËÎÎÄÓÃÀÀÐ Á¯ËÝÃ
ÓËÀÌÆËÀËÒ ÝÌ ÒÀÍ ÍÀÉÐÓÓËÀÕ ÀÐÃÀ, Ò¯¯ÍÈÉ
ÀÐÃÀǯÉÍ ¯ÍÄÑÈÉÍ ÒÎÉÌ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 108
7.1. Àìòààð íàéðóóëàõ àðãà . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 109
7.2. ×àäëààð íàéðóóëàõ àðãà . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 112
7.3. Øèíãýýëòýýð íàéðóóëàõ àðãà . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 113
7.4. Óëàìæëàëò ýì íàéðëàãûí õýëáýð, òåõíîëîãèéã ººð÷ëºí
øèíý÷èëæ áóé áàéäàë . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 113
7.5. Óëàìæëàëò ýì òàíãèéí ÷àíàðûí õÿíàëòûí àñóóäàë . . . . . . . 116
7.6. Áàéãàëèéí ãàðàëòàé ýìò áîäèñ, óðãàìëûí ýìèéí òóõàé
îéëãîëò òýäãýýðèéã ñòàíäàðò÷èëàõ íü . . . . . . . . . . . . . . . . . . 123

ÍÀÉÌÄÓÃÀÀÐ Á¯ËÝÃ
8.1. Íîìõîòãîõ àðãóóä, ò¿¿íèé à÷ õîëáîãäîë . . . . . . . . . . . . . . . . 123
8.2. Ýìèéí çàðèì óðãàìëûã íîìõîòãîõ àðãûí òóõàé . . . . . . . . . . 125

5

ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ

ÅÑįÃÝÝÐ Á¯ËÝÃ
ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ×ÀÍÀÐÛÍ ÁÀÒÀËÃÀÀ, ÕßÍÀËÒ,
ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 138

ÀØÈÃËÀÑÀÍ ÕÝÂËÝË . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 236

ÌÎÍÃÎË ÍÝÐÈÉÍ ÕÝËÕÝÝÑ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 238

ËÀÒÈÍ ÍÝÐÈÉÍ ÕÝËÕÝÝÑ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 240

ÕÀÂÑÐÀËÒÓÓÄ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 242

6

Áàéãàëèéí ãàðàëòàé ýìò áîäèñ. ýêîëîãè. ýìèéí óðãàìëûí çîõèñòîé õýðýãëýýíèé òàëààð õýä õýäýí óäàà àðãàç¿éí çºâëºìæ. ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÒÀËÀÀÐÕ ÇªÂ˪ÌÆ. (General guidelines for methodlogies on research and evaluation of traditional medicine. áàéãàëü õàìãààëëûí çýðýã àñóóäëûã óëñ îðîí á¿ð ººðèéí õºãæëèéí ºâºðìºö îíöëîãèéã õàðãàëçàí øèéäâýðëýâýë çîõèõ ºðãºí õ¿ðýýòýé îëîí òàëò àñóóäëûã õàìðóóëñàí áàéäàã. ýðõ ç¿é. óäèðäëàãûí çîõèîí áàéãóóëàëò. òýäãýýðèéí íººö. áýëäìýëèéã õýðýãëýõ ÿâäàëä èõýýõýí àíõààðàõ áîëëîî. áýëäìýëèéí ç¿é çîõèñòîé õýðýãëýýã õàíãàõàä þóíû ºìíº òýäãýýðèéí ñòàíäàðò÷èëàë.Geneva. ÄÝ ÌÁ-ààñ äýýðõ àñóóäàëä çîõèõ ¸ñîîð àíõààð÷ óëàìæëàëò ýì÷èëãýý. ÓÄÈÐÄÀÌÆÓÓÄÛÍ ÒÓÕÀÉ ªÌÍªÕ Yà Óëàìæëàëò àíàãààõ óõààí ñóäëàë îëîí àðâàí æèë õºãæèõ ÿâöäàà òóõàéí öàã ¿åèéíõýý ýðýëò õýðýãöýýã äàãàí áîëîâñðîíãóé áîëñîîð èðæýý.Á¯ËÝà 1. ÄÝÌÁ-ÛÍ ÝÌÈÉÍ ÓÐÃÀÌÀË. õóãàöàà. Áàéãàëèéí ãàðàëòàé ýìò áîäèñ. óðãàìëûí ýì. ¿éëäëèéí òàëààð ò¿ëõ¿¿ îðóóëàõûã ýðìýëçñýí áîëíî. 7 . ãàæ íºëººã¿é. óðãàìëûí ýì. Äýëõèéí óëñ îðíóóä óã àñóóäëûã ôàðìàêîïåé áîëîí ò¿¿íòýé àäèëòãàõ áàðèìò áè÷èã áîëîâñðóóëàí áàòëàí ìºðä¿¿ëýõ çàìààð øèéäâýðëýæ áàéíà. òåõíîëîãè. óäèðäàìæóóäûí øààðäëàãà. õÿíàëòûí àñóóäàë ÷óõàë÷ëàí òàâèãääàã áàéíà. 2001 îíû çîõèõ òóøààë øèéäâýðýýð çîõèöóóëæ èðñýí áàéíà. Ìàíàé óëñûí õóâüä óã àñóóäëûã ÝÌß-íû Ñàéäûí 1991. áàéãàëü. áýëäìýëèéí õýðýãëýý ºñºõèéí õèðýýð ñóäëàæ øèéäâýðëýâýë çîõèõ õóóëü. ýìèéí óðãàìëûã ò¿¿æ áýëòãýõ àðãà÷èëàë. ¿ð ä¿íòýé áàéõ. õÿíàëò ëàâëàãààíû à÷ õîëáîãäîëòîé îëîí àñóóäëóóä óðãàí ãàð÷ áàéíà. àþóëã¿é. óðãàìëûí ýì. Ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä äýëõèé íèéòýýðýý óëàìæëàëò àíàãààõ óõààí ò¿¿íèé äîòðîîñ áàéãàëèéí ãàðàëòàé ýìò áîäèñ. ¿éëäâýðëýã÷ õýðýãëýýíèé õàìààðàë. òåõíèê. 2004 ) ÄÝÌÁ-ààñ ãàðãàæ áóé çºâëºìæ. ÄÝÌÁ-ààñ ñàíàë áîëãîæ áóé ãîë çºâëºìæ. áýëäìýëèéí ç¿é çîõèñòîé õýðýãëýýã áèé áîëãîõîä ÷èãëýãäñýí áºãººä ò¿¿íä çàñãèéí ãàçðûí îðîëöîî. áýëäìýëèéã õýðýãëýõòýé õîëáîîòîé õóóëü ýðõèéí çààëòóóä. óðãàìëûí ýì. ýìò áîäèñûã íîìõîòãîí õýðýãëýõ òóõàé áîëîí òýäãýýðèéí ÷àäàë. Ýìèéí óðãàìëûí òàëààð ÄÝÌÁ-ûí áàðèìòëàõ ÷èãëýë. óëàìæëàëò ýì òàí íàéðóóëàí õýðýãëýõ îíîë àðãàç¿éí ¿íäñýí òîéì.2000. Ýíý óäààãèéí á¿òýýëä áèä áàéãàëèéí ãàðàëòàé ýìò áîäèñ.WHO. òåõíîëîãèéí øèéäýë. óäèðäàìæóóä íü áàéãàëèéí ãàðàëòàé ýìò áîäèñ (ò¿¿õèé ýä). óðãàìëûí ýì. àøèãëàëòûí ãîðèì. óäèðäàìæ ãàðãàñàí áàéíà. òåõíèê.

ìýäýýëýë äýýð ¿íäýñëýí øèíýýð õýðýãëýýíä ãàðãàñàí óðãàìëûí ýì. ÇÎÕÈÎÃ×ÈÄ 2005. ñóäàëãàà øèíæèëãýýíèé àæëûí ¿ð ä¿íãýýñ áàãòààõûã ÷àðìàéñàí. Ýíýõ¿¿ õàìòûí á¿òýýëèéã áýëòãýí õýâë¿¿ëýõýä äýìæèæ òóñëàñàí ÄÝÌÁ-ûí Ìîíãîë äàõü ñóóðèí òºëººëºã÷èéí ãàçàðò ã¿í òàëàðõàë èëýðõèéëüå. õÿíàõ ñóóðü àðãóóäûí òàëààð áè÷èæ îðóóëëàà.20. 8 . Ýíý á¿òýýëòýé õîëáîîòîé àëäàà ìàäàã. áýëäìýëèéí òàëààðõ ìýäýýëýë.ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ ͺ㺺 òàëààð Óëàìæëàëò àíàãààõ óõààíû ìýäëýã.07. äóòóó äóëèìàã ç¿éë áàéõ àâààñ áèäýíä õàíäâàë òàëàðõàí õ¿ëýýæ àâàõ áîëíî. ýì áýëäìýëèéã øàëãàõ. Ò¿¿í÷ëýí áàéãàëèéí ãàðàëòàé ýìò áîäèñ.

áîäëîãî áîëîâñðóóëàã÷äûã îðîëöóóëàí óðãàìëûí õàìãààëëûã îëîí óëñûí ò¿âøèíä àâ÷ õýëýëöýõ àñóóäàë áîëãîí òàâüñàí þì. Ýíý óóëçàëòààñ ×èàí-Ìàéí òóíõàãëàë áîëîõ “Óðãàìëûí õàìãààëàë áîë àìüäðàëûí õàìãààëàë þì” ãýæ íýðëýãäýõ ¿éë àæèëëàãààíä óðèàëàí äóóäñàí òóíõàãëàë ãàðãàñàí. Ýíý àñóóäëûã òóñãàñàí “Ýìèéí óðãàìëûí õàìãààëàëòûí òàëààð áàðèìòëàõ ÷èãëýë”-èéã 1993 îíä õýâëýí ãàðãàñàí áàéíà. ÓÄÈÐÄÀÌÆÓÓÄÛÍ ÒÓÕÀÉ 1. Ýíýõ¿¿ òóíõàãëàëä îðîí íóòàã äàõü àíàãààõ óõààíû óëàìæëàë áîëîí ò¿¿íòýé õîëáîãäñîí ìýäëýãèéã ñýðãýýõ. ÓÄÈÐÄÀÌÆÓÓÄÛÍ ÒÓÕÀÉ ÍÝÃįÃÝÝÐ Á¯ËÝà ÄÝÌÁ-ÛÍ ÝÌÈÉÍ ÓÐÃÀÌÀË. òîãòâîðòîé õýðýãëýýíèé òàëààð áàðèìòëàõ ¿íäýñíèé ñòðàòåãè áîëîâñðóóëàõ àæëûí õ¿ðýýã òîäîðõîéëæ. ýìèéí óðãàìëûí õàìãààëàëòàíä óðãàìëûí ¿íäñèéã àíõààðàõ. øóäàðãà ¸ñ. 1. Îðîí íóòãèéí Àíàãààõ óõààíû óëàìæëàëûã ýðãýí ñýðãýýõ ñàíãààñ 1988 îíä Ýíýòõýãèéí Áàíãàëîð õîòîä óóëçàëò çîõèîí áàéãóóëæ “Áàíãàëîðûí òóíõàãëàë” ãýäãèéã ãàðãàñàí áàéíà. õ¿ðýýëýí áóé îð÷íû áîëîí õóäàëäààíû óäèðäëàãóóä.1. õºãæèë áà õàìãààëàë Ýìèéí óðãàìëûã õàìãààëàõûí ãîë çîðèëãî áîë îäîî áà èðýýä¿é õîé÷ ¿åèéí ýð¿¿ë ìýíäèéã äýìæèõýä ýìèéí óðãàìëûã õàíãàëòòàé ¿ëäýýõýä îðøèíî. Äýëõèéí Áàéãàëü Õàìãààëàõ Ñàí áîëîí Äýëõèéã Õàìãààëàõ ñàíãààñ ýìèéí óðãàìëûí íººöèéí òàëààð òîãòâîðòîé çîõèöóóëãà õèéõ íü èðýýä¿é õîé÷ ¿åä ìààíü èõýýõýí à÷ òóñòàéã îíöãîéëîí ¿çýýä ýìèéí óðãàìëûí õàìãààëëûí àñóóäëààð äýëõèé íèéòýýðýý çºâëºëäºõ çîðèëãîîð 1988 îíä Òàéëàíä óëñûí ×èàí-Ìàé õîòîä îëîí óëñûí ÷óóëãà óóëçàëòûã çîõèîí áàéãóóëñàí áàéíà. Àíãëèéí Îêñôîðäûí õóðàëäààíààñ ãàðãàñàí ¿íäñýí ÷èãëýëä õ¿ðýýëýí áóé îð÷èí. òîãòâîðòîé õýðýãëýýã äýìæèõ çýðýã çàðèì íýãýí àñóóäëûã íýìæ òóñãààä äàõèí øèíý÷èëýí 2004 îíä ãàðãàñàí áàéíà. 9 . àìüä åðòºíöèéí òºðºë ç¿éë áîëîí ýìèéí óðãàìëûí õàìãààëàë. ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿íäýñíèé óäèðäëàãóóä. ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÒÀËÀÀÐÕ ÇªÂ˪ÌÆ. Ãýâ÷ ºíººäºð ýìèéí óðãàìëààð áàÿëàã óëñ õîâîðäîæ áàéíà. Ýíýõ¿¿ ¿íäñýí ÷èãëýëä ýìèéí óðãàìëûí õàìãààëàëò. äýìæèõ. ÝÌÈÉÍ ÓÐÃÀÌËÛÍ ÕÀÌÃÀÀËÀËÒÛÍ ÒÀËÀÀÐ ÄÝÌÁ-ÛÍ ÁÀÐÈÌÒËÀÕ ×ÈÃËÝË Ýìèéí óðãàìàë áîë ýðò öàãààñ ýõëýýä îäîîã õ¿ðòýë õ¿í òºðºëõòíèé àìüäðàëûí íýãýí øààðäëàãàòàé ýõ ñóðâàëæ áîëñîîð èðñýí þì. îþóíû ºì÷èéí àñóóäëûã ÷óõàë÷ëàõûã îíöëîí òýìäýãëýñýí. ÄÝÌÁ. Ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ. ÄÝÌÁ-ÛÍ ÝÌÈÉÍ ÓÐÃÀÌÀË. ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÒÀËÀÀÐÕ ÇªÂ˪ÌÆ.Á¯ËÝà 1.

ò¿¿íèé òîãòâîðòîé õýðýãëýýã õàíãàõàä íýí ÷óõàë õ¿÷èí ç¿éë áîëîõ þì. ¿éë÷èëãýýíä óðãàìëûí ãàðàëòàé ýìèéã îäîî ÷ ºðãºíººð õýðýãëýæ áàéíà. ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýã÷äèéí á¿ðòãýë. ̺í Ýð¿¿ë Ìýíäèéí ßàì.ì áîëíî. ¿íäýñíèéõýý ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ.1.3. Òóõàéí óëñ îðíû çàñãèéí ãàçàð áîëîí ýðäýì øèíæèëãýýíèé õ¿ðýýëýíã¿¿ä íü áàéãàëèéí íººöèéã ñóäëàõ. ñî¸ë áîëîí ýäèéí çàñãèéí õýòèéí òºëºâòýéãýý óÿëäóóëàí ýìíýëãèéí òóñëàìæ ¿éë÷èëãýýã õàìãèéí ¿ð ä¿íòýéãýýð ÿâóóëàõ óëàìæëàëò áîëîí îð÷èí ¿åèéí (ýì ãîëëîñîí) óõààíûã íýãòãýõ õàìãèéí ñàéí àðãûã îëæ òóñãàñíààð. Õ¿íñ պ人 Àæ Àõóéí ßàì ãýõ ìýò ñàëáàð õîîðîíäûí õàìòûí àæèëëàãàà íü ýìèéí óðãàìëûã õàìãààëàõ. Çîíõèëîí òîõèîëäîõ ºâ÷í¿¿äèéí ýì÷èëãýýíä ò¿ãýýìýë îëäîöòîé ýìèéí óðãàìëûã òóðøèõ. Óëàìæëàëò ýìíýëãèéí ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëäýã.2.2.1.1. Îðîí íóòãèéí ò¿âøèíä óëàìæëàëò àíàãààõ óõààíû òîãòîëöîîã ñýðãýýõ áîëîí õºãæ¿¿ëýõ Çàñãèéí ãàçðûí áóñ áàéãóóëëàãóóä áîëîí áóñàä áàéãóóëëàãóóä íü îðîí íóòãèéí ò¿âøèíä óëàìæëàëò àíàãààõ óõààíûã ñýðãýýõ áîëîí õºãæ¿¿ëýõ àñóóäëûã äàðààõ áàéäëààð äýìæèõ õýðýãòýé: 1. õýðýãëýýã äýìæèõ.1. Óëàìæëàëò ýìíýëãèéí áîëîí óëàìæëàëò ýðäýì øèíæèëãýýíèé òîãòîëöîîíóóä íü õî¸óëàà ¿íäýñíèéõýý ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæèéí ñòðàòåãèä ÷óõàë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýäýã.1. ìºí ýì÷èëãýý.1. ò¿¿õèé ýäýýð õàíãàõ ºíººãèéí áàéäëûã àãóóëñàí ºðãºí õýðýãëýýíèé ýì÷èëãýýã áèé áîëãîõîä ÷èãëýñýí óëàìæëàëò ýìèéí ñóäàëãààã ÿâóóëñíààð ã. 1. òýäíèé áýëòãýãäñýí áàéäàë çýðãèéã ¿íýí çºâººð òàíüæ ìýäñýíýýð.2. 1.2.1. Ýìèéí óðãàìëûí õàìãààëàëò áà òîãòâîðòîé õýðýãëýýã õàäãàëæ. ¿éë÷èëãýýíä õàìãèéí ¿ð ä¿íòýé àøèãëàõ çàìûã õàéæ îëîõ õýðýãòýé.2 Îðîí íóòãèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæèéí óëàìæëàëò ýì÷èëãýýíèé àðãàä ñóóðèëñàí õ¿÷èí ÷àäàâõèéã ýìèéí óðãàìëûí îðîí íóòãèéí ìåíåæìåíòòýé õîëáîí õºãæ¿¿ëýõ.1. Îðîí íóòãèéí ñî¸ëûí áîëîí óðãàìàë ñóäëàëûí ºâ ñàí òýäíèé õîîðîíäûí õîëáîîã îíöëîí äýìæèõ.1.1.2. 1. 1. 10 .3. Óëàìæëàëò àíàãààõûí òóñëàìæ ¿éë÷èëãýý áîëîí ¿íäýñíèé ýð¿¿ë ìýíäèéí òîãòîëöîî Çàñãèéí ãàçàð áà Ýðäýì øèíæèëãýýíèé õ¿ðýýëýíã¿¿ä íü Óëàìæëàëò àíàãààõûí òóñëàìæ. Àíàãààõ óõààí. Óðãàìëûí ãàðàëòàé ýìèéí ò¿¿õèé ýäèéí õàíãàìæèéí õ¿ðòýýìæòýé áàéäëûã óëàì ¿ð ä¿íòýé áîëãîõûí òóëä óëàìæëàëò àíàãààõûí òîãòîëöîî. ¿éë÷èëãýý áîëîí ýìèéí óðãàìëûí õàìãààëàëòòàé õîëáîãäñîí ¿íäýñíèé õºãæëèéí àñóóäëûã äàðààõ áàéäëààð äýìæèõ õýðýãòýé: 1.1.ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ Äýëõèé äýýð èõýíõ õ¿ì¿¿ñ ýìíýëãèéí àíõàí øàòíû òóñëàìæ. óðãàìëûí òàëûí ºðãºí ìýäëýã á¿õèé õ¿ì¿¿ñ íü ãîë òºëºâ õºäºº îðîí íóòàãò àìüäàðäàã áºãººä òýä òóõàéí îðîí íóòãèéí ýìèéí óðãàìëûí õàìãààëàë áîëîí õýðýãëýýíèé òàëààð ¿íýòýé ñàíàë ãàðãàõ áîëîìæòîé áàéäàã.1. 1.1. 1.1.

1. (áèîëîãèéí òºðºë ç¿éëèéí ¿íäýñíèé ñòðàòåãè áîëîí ¿éë àæèëëàãààíû òºëºâëºãºº) 1.Á¯ËÝà 1. Ýìèéí óðãàìàëòàé õîëáîîòîé ÿíç á¿ðèéí ñàëáàðóóäûí ñàëáàð äóíäûí õàðèëöàà õàìòûí àæèëëàãààã äýìæèõ (ýð¿¿ë ìýíä. ÓÄÈÐÄÀÌÆÓÓÄÛÍ ÒÓÕÀÉ 1. îéí àæ àõóé. ýêñïîðòëîõ çºâøººðºë áîëîí èìïîðòûí çîõèöóóëàëòûã õàìðóóëàõ õýðýãòýé. çîõèöóóëãà.Ýðäýì øèíæèëãýý.1.2 Óðãàìëûí íººöèéí òîãòâîðòîé õýðýãëýý. ñàíàà÷ëàãûí òîãòîëöîîã áèé áîëãîõ íü ÷óõàë øààðäëàãàéòàé. Ýìèéí óðãàìëûí òàëûí ìýäýýëëèéã ºðãºæ¿¿ëýõ. çîõèöóóëàëò çîõèõ õóóëü ýðõ ç¿éí ¿íäñèéã òóñãàñàí ñàëáàð õîîðîíäûí õ¿÷òýé áîäëîãî áèé áîëãîõûã øààðääàã. 1. Ýìèéí óðãàìëûí íººö.4. õºäºº àæ àõóé. õóäàëäààëàõ ëèöåíç.1. Ýìèéí óðãàìëûí õàìãààëàëòûã äýìæèõ õóóëü ýðõ ç¿é áà çîõèöóóëàëò Ýìèéí óðãàìëûã ò¿¿æ áýëòãýõ. 1.2. 1. çîõèöóóëàëò øààðäàãäàõ áîäëîãûí àñóóäëûã õàìàðäàã. ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÒÀËÀÀÐÕ ÇªÂ˪ÌÆ.1. Ýìèéí óðãàìëûí ñóäàëãààã ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõýä äºõºì áàéäàã áºãººä óëàìæëàëò ìýäëýã áîëîí ýðäýì øèíæèëãýýíèé àðãóóä íü õàðèëöàí áèå áèåäýý à÷ òóñàà ºã÷ ýìèéí óðãàìëûí ìåíåæìåíòèéã ñàéæðóóëàõàä ò¿¿íèéã àøèãëàäàã. õóäàëäàà).3.2. õ¿ðýýëýí áóé îð÷èí.1. ÄÝÌÁ-ÛÍ ÝÌÈÉÍ ÓÐÃÀÌÀË.1. õóäàëäàõ.3. øóäàðãà õóâààëöàõ ¿éë àæèëëàãààíû áàéäëûã òîéìëîæ ¿çýõ. Ñ¿¿ëèéí ¿åä óëàìæëàëò ìýäëýãèéã á¿ðòãýæ òýìäýãëýõ. 1.2. õýðýãëýýíèé òàëààð ã¿í ã¿íçãèé îéëãîëòûã áèé áîëãîñîí áàéäàã. ò¿¿íèé õýðýãëýý. Ýìèéí óðãàìëûã ¿íäýñíèé íººöèéí ìåíåæìåíòèéí ñòðàòåãèä õàìðóóëàõ. 1. ñóäàëãàà áà ìýäýýëýë Äýëõèéí îëîí óëñàä îðîí íóòãèéí ýìèéí óðãàìëûí ìåíåæìåíò áà òàðõàö. 1.2.1 Ýìèéí óðãàìëûí õàìãààëàëòàä ÷èãëýãäñýí áîäëîãûí õ¿ðýý Çàñãèéí ãàçàð íü ýìèéí óðãàìëûí áîäëîãûã õýðýãæ¿¿ëýõäýý äàðààõ ç¿éëèéã àíõààðàõ õýðýãòýé: 1.2. Áîäëîãî áà õóóëü ýðõ ç¿é Ýìèéí óðãàìëûí çîõèñòîé õàìãààëàëò.2. Y¿íä: ýìèéí óðãàìëûã ò¿¿æ áýëòãýõ.1 Ýìèéí óðãàìëûí ñóäàëãààã èäýâõæ¿¿ëýõ 1. õàìãààëàëò áîëîí àøèã. Ýíý íü ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ ¿éë÷èëãýýíä ýìèéí óðãàìëûí ÷óõëûã òàíüæ ìýäýõ áîëîí ò¿¿íèé õàìãààëàëò.2. õýðýãëýõ àñóóäëûã òîãòâîðòîé ò¿âøèíä áàðèõ áîëîí ýìèéí óðãàìëûí õàìãààëëûí àñóóäëûã íýí òýðã¿¿íä àâ÷ ¿çñýí ýìèéí óðãàìëûí áîäëîãûã äýìæèõ õóóëü. õàìãààëàõ ¿¿äíýýñ 11 .1.3.2. áèîëîãèéí òºðºë.3. ç¿éëèéí õèìèéí á¿ðýëäýõ¿¿íèéã òîãòîîõ ÷àðìàéëò èõñýæ áàéíà. õóäàëäàà áîëîí õàìãààëàëòòàé õîëáîîòîé ¿íäýñíèé ò¿âøèí äýõ çîðèëãûã òîäîðõîéëîõ.

3. ýðäýì øèíæèëãýýíèé õ¿ðýýëýíã¿¿ä áîëîí òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãóóä íü ýìèéí óðãàìàë.2.4.2.2. Áîäëîãî áîëîâñðóóëàã÷ ìýðãýæèëòýí. Ýìèéí óðãàìëûí ìåíåæìåíòèéí ñèñòåìèéã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ.3.1. 1. ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæëûí õ¿÷èí ÷àäëûã íýìýãä¿¿ëýõäýý: 1. Óðãàìëûã ÿëãàæ òàíèõ.3.3. 1. òàêñàíîìè áîëîí ýòíîáîòàíèêèéí íàðèéí ìýðãýøëèéã õºãæ¿¿ëýõèéã äýìæèõ. Íýí òýðã¿¿íä àâ÷ ¿çýõ øààðäëàãàòàé ýìèéí óðãàìëûí òºðºë. 1. Óñòàõ àþóëòàé áàéãàà ýìèéí óðãàìëûí òºðºë. øèíæèëãýýíèé òàëààð õýðýãæ¿¿ëñýí òºñë¿¿äèéí àìæèëò áîëîí ñóë òàëóóäûã ¿íýëæ. õ¿ðýýëýí áóé îð÷èí.3. óðãàìëûí ïîïóëÿöèéã õÿíàõ àæëûã ã¿éöýòãýõ.3.2.3.3.3. Ýìèéí óðãàìëûí õàìãààëëûí áàéäëûã òîäîðõîéëîõ çîðèëãîîð ¿íäýñíèé á¿ðòãýë.3. Ýìèéí óðãàìëûí õàìãààëëûí ñòðàòåãèéã õàðãàëçàí. 12 .1. 1. ýìèéí óðãàìëûí çýðëýã ïîïóëÿöèéã õÿíàõàä çîðèóëñàí àðãà÷èëàëûã áîëîâñðóóëàõ.3. 1. Óðãàìëûí òºðºë. ïðàêòèêò íýâòð¿¿ëýõ çºâëºìæ ãàðãàõ. 1.3 Ñóäàëãàà øèíæèëãýýã áîäëîãî áîëîâñðóóëàõ áîëîí íººöèéí ìåíåæìåíòèéí ÷èãëýëýýð àøèãëàõ Çàñãèéí ãàçàð.3.3. 1. òîîëëîãûã ÿâóóëàõ.ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ ¿íäýñíèé áîëîí á¿ñèéí ýìèéí óðãàìëûí ìýäýýëëèéí òºâ¿¿äèéã áàéãóóëàõ. ç¿éëèéã òîäîðõîéëæ.2.2. ýäèéí çàñãèéí ¿ð àøèã. 1.5.3.3. Îðîí íóòàãò àæèëëàõ ýòíîáîòàíèêèéí ìýðãýæèëòýí áýëòãýõ. Èõ äýýä ñóðãóóëü áîëîí òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãóóä íü ýìèéí óðãàìëûí òàëààðõ ñóäàëãàà.3. íèéãìèéí áàéäàëòàé õîëáîîòîé ¿íýí ìàãàäëàëòàé ìýäýýëëýýð õàíãàõ. äýëõèéí æàãñààëòûã øèíý÷èëýõ. ç¿éëèéí ¿íäýñíèé.3.3. ä¿ãíýí äàðààãèéí øàòíû ñóäàëãààíä ìýäýýëëèéã øèãøèõ. ò¿¿í÷ëýí çîõèõ á¿ðòãýëèéã áèé áîëãîõ çîðèëãîîð ¿íäýñíèé áîëîí îëîí óëñûí óðãàìëûí õàòààìëûí ñàí áèé áîëãîí áýëòãýõ àæëûã äýìæèõ. ò¿¿íèé ìåíåæìåíòòýé õîëáîîòîé áîäëîãûã äàðààõ áàéäëààð äýìæèíý: 1. 1.1. õóäàëäààíû çàðäàë ¿ð àøãèéã ¿íýëýõ.3. Ýìèéí óðãàìëûí ñóäàëãàà. ç¿éëèéã óñòàæ ìºõºõ àþóë òóëãàðàõààñ ºìíº “Ýðò àíõààðóóëàõ òîãòîëöîî” áàéäëààð àæèëëàõ ýìèéí óðãàìëûí õÿíàëòûí òºâèéã áèé áîëãîõ.3.2.6.3. á¿ñèéí.3.3. Õýýðèéí ñóäàëãàà ÿâóóëàõ. Ýìèéí óðãàìëûí òàêñàíîìè áà ýêîëîãèéã ñóäëàõ.1. Ýìèéí óðãàìëûí ñóäàëãààíû ÷àäàâõèéã íýìýãä¿¿ëýõ Ýðäýì øèíæèëãýýíèé õ¿ðýýëýí. 1.3. 1. Ýìèéí óðãàìëûí ìýäýýëëèéã äýëãýð¿¿ëýõ ñîëèëöîõ ñ¿ëæýýã áèé áîëãîõ àæëûã äýìæèõ. ýðõ á¿õèé õ¿ì¿¿ñèéã ýìèéí óðãàìëûí íººö.2. 1.

4.4. Ýìèéí óðãàìàë õàìãààëëûí àæëûí ¿íäýñ ñóóðèéã òàâèõ 1. íºõºí ñýðãýõ ïîïóëÿöèéã õàäãàëàõ áîëîí òºðºë.1. áèé áîëãîõ àæëûã äýìæèõ.1.2 In situ õàìãààëàë Çàñãèéí ãàçàð áîëîí òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãóóä íü ýìèéí óðãàìëûí óäààí õóãàöààíû in situ õàìãààëëûã ÿâóóëàõäàà: 1.3. óñòàõ àþóë òóëãàðàõ òîõèîëäîë íýìýãäñýýð áàéíà.3 Ýìèéí óðãàìëûí íººöèéí òîãòâîðòîé ìåíåæìåíò áà ò¿¿æ áýëòãýõ àæëûã äýìæèõ. ãàçàð íóòãèéí ýëýãäýë ýâäðýë. ç¿éëèéí ¿íäýñíèé ñòðàòåãè áîëîí ¿éë àæèëëàãààíû òºëºâëºãººã áîëîâñðóóëàõ áà õýðýãæ¿¿ëýõ.4. 1.4. Ýìèéí óðãàìëûí õàìãààëàë áîëîí òîãòâîðòîé õýðýãëýýã ç¿é ¸ñîîð õàíãàñàí ¿íäýñíèé. ýìèéí óðãàìëûí íººö ñàíã óíàãàí íóòàã îðîíä íü áèé áîëãîõ àæëûã äýìæèõ.1 Ýìèéí óðãàìëûã õàìðóóëñàí áèîëîãèéí òºðºë.2.2. Ýìèéí óðãàìëûí õàìãààëàë.Á¯ËÝà 1. ÄÝÌÁ-ÛÍ ÝÌÈÉÍ ÓÐÃÀÌÀË. á¿ñèéí áîëîí îðîí íóòãèéí õ¿ðýýòýé àæëóóäûã çîõèîí áàéãóóëàõ.4. ÓÄÈÐÄÀÌÆÓÓÄÛÍ ÒÓÕÀÉ 1.2. Òîãòâîðòîé ¿éëäâýðëýë áà in situ õàìãààëëûí øààðäëàãàä ¿íäýñëýñýí 13 . îð÷íû áîõèðäîë. ç¿éëèéí íºëºº.4. ìóçåé. 1.4. ç¿éëèéí äîòîðõ ãåíèéí òàðõàëòûã õàìãààëàõ çýðýã àñóóäëûã íýãòãýñýí ñòðàòåãèéã øààðäàæ áàéíà.2. 1. Ex situ õàìãààëàë Çàñãèéí ãàçàð. Õ¿í àìûí ºñºëò. Øààðäëàãàòàé ¿åä íü áîòàíèêèéí öýöýðëýã áîëîí îðîí íóòãèéí óðãàìëûí íººö (îðîí íóòãèéí ò¿âøèí äýõ ãåíèéí ñàí.4. íóðàëò.4. ãýð öýöýðëýã çýðýã) ýìèéí àìüä öóãëóóëãà.4. òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãà áîëîí äîíîð àãåíòëàãóóä ex situ õàìãààëëûã äàðààõ áàéäëààð ã¿éöýòãýíý: 1. 1. õºäºº àæ àõóéí òºëºâëºãºº.1. ýðäýì øèíæèëãýýíèé õ¿ðýýëýí.4. 1.4. ç¿éëä çàíàëõèéëæ áàéíà.4.2. õàìãààëàõ ñòðàòåãè þì. õàðèéí óðãàìëûí òºðºë. 1. Äàõèí íýâòð¿¿ëýõ Ýìèéí óðãàìëûã óñòàæ ìºõºæ áàéãàà ãàçàð íóòàãò íü ýðãýí ñýðãýýõ àæëûã äýìæèõ áîëîí in situ õàìãààëëûí ñàíàà÷ëàãûã äýìæèõ 1.4. òîãòâîðòîé õýðýãëýý.1. öàã àãààðûí ººð÷ëºëò çýðýã íü óðãàìëûí îëîí òºðºë. õºäºº îðîí íóòãèéí õºãæëèéí ñòðàòåãèéã íýãòãýí òºëºâëºõ.4 Îðîí íóòãèéí óëàìæëàë áîëîí ýðõèéã òàíüæ ìýäñýíýýð ýìèéí óðãàìëûã õàìãààëàõ íèéãýì õàìò îëíû á¿ëãèéã áèé áîëãîõ. õàìãààëàãäñàí á¿ñèéí ìåíåæìåíò áîëîí äèçàéí. 1.4.2. ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÒÀËÀÀÐÕ ÇªÂ˪ÌÆ.1. 1. ¯¿íèé íýã ñòðàòåãè áîë óóãóóë íóòãèéã õàìãààëæ óíàãàí áàéäëûã íü õàäãàëàí ýìèéí óðãàìëûí áàéãàëèéí ïîïóëÿöèéã òîãòâîðòîé àøèãëàõ. Ýìèéí óðãàìëûí õàìãààëàë íü òºðºëõ ýêîñèñòåì áîëîí óóãóóë íóòàã. Óðãàìàë õàìãààëëûí ñòðàòåãè Äýëõèé äýýðõ óðãàìëóóä ººð÷ëºãäºæ.2 Ýìèéí óðãàìëûí òºðºë ç¿éë áîëîí ïîïóëÿöèä çîðèóëñàí ÷óõàë óðãàìëûí òàëáàéã îëæ òîãòîîõ.4.

ç¿éëä õýðýãëýõýä çîõèìæòîé áàéõ.4. • ͺºöèéí áîëîí ºâ ñî¸ëûí óëàìæëàëûã óäààí õóãàöààíä áàðèõ. Èõýíõ ýìèéí óðãàìëóóäûã õóäàëäààíû çîðèóëàëòààð èõ õýìæýýãýýð ò¿¿í áýëòãýæ áàéãàà ó÷ðààñ ò¿¿íèé ÷àíàðûã ìóóòãàõã¿éãýýð óäààí õàäãàëàõ àñóóäàë íýí òýðã¿¿íä òàâèãäàæ áàéíà. Õîâîð áîëîí óñòàõ àþóëòàé òºðºë. òºñºë áîëîâñðóóëàõ.5. ç¿éë ò¿¿íèé òàðõàöûã äýìæèõ.ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ ex situ õàìãààëàëä íýí òýðã¿¿íä àâ÷ ¿çýõ ãåíîòèïèéã ÿëãàæ òàíèõ. • Àíäóóð÷ õîëèõ áîëîí áîõèðäîõ ìàãàäëàë èõ áàéõ. 1.4. • Ǻâõºí áàãà õýìæýýíèé äýýæ. ç¿éëä ÷èãëýñýí ãåíèéí òàðõàëòûã òºëººëñºí ýñèéí ºñãºâºð.5. Ýíý íü óðãàìëûí õóâüä ò¿¿íèé òºðºë. øààðäëàãàòàé òºðºë. Õ¿ñíýãò 1 Ýìèéí óðãàìëûã çýðëýã áàéäëààð áýëòãýõ áîëîí òàðèìàëæóóëàõ àðãûí äàâóó áà äóòàãäàëòàé òàëóóä Çýðëýã áàéäëààð áàéãàëèàñ áýëòãýõ 14 Äàâóó òàë • Óðãàìëûí òºðºë.4. 1. õàìãààëàõ øàëòàã. • Óðãàìëûí øèìýã÷ õîâîð áàéäãèéã õàðãàëçàõ. . • Òóõàéí íººöèéí ò¿¿æ áýëòãýõ áîëîí òîãòâîðòîé çîõèöóóëàëòûí òàëûí ìýäëýã ¿ðãýëæ äóòìàã áàéõ. (õýðýâ òîãòâîðòîéãîîð õèéãäñýí áîë) Äóòàãäàëòàé òàë • Òîäîðõîé áóñ ýçýìøëèéí àñóóäàë ãàð÷ èðæ áîëîõ. ¿ðèéí ñàíä ýìèéí óðãàìëûí òîäîðõîé òîîíû òºðºë.4. á¿òýýãäýõ¿¿íèé õàìãààëëûí øààðäëàãûí ò¿âøèí㺺ñ õàìààðäàã.4. 1.3. Åx situ õàìãààëàëûã ÿâóóëàõàä øààðäëàãàòàé ìîëåêóëûí. õýðýãæ¿¿ëýõ.4.4. Åx situ öóãëóóëãà áà íºõºí ñýðãýýõ òºñë¿¿äèéã äýìæèõ. ç¿éëèéí õàìãààëàëòûí áàéäàë. Òîãòâîðòîé ¿éëäâýðëýë áà ò¿¿æ áýëòãýõ Ýìèéí óðãàìëûã áàéãàëèàñ çýðëýã áàéäëààð íü îäîîã õ¿ðòýë òàñðàëòã¿é áýëòãýñýýð èðñýí. ¿éë÷èëãýýã óðãàìëûí ãàðàëòàé ýìýýð õàíãàõ. ç¿éëèéã óñòàõàä õ¿ðãýõ. òåõíèêèéí ãýõ ìýò òåõíîëîãèéí àðãà àæèëëàãàà. Àëèâàà ¿éëäâýðëýëèéí òîãòîëöîî íü àøèãòàé áîëîâ÷ ÿìàð íýãýí ñºðºã ¿ð äàãàâà𠺺ðòºº àãóóëæ áàéäàã. Ýíý àñóóäàëä òàðèìàëæóóëàëò òóñ íýìýð áîëîõ áîëîâ÷ ýíý íü ìºí ë ñóë òàëòàé. • Ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ. • Õÿíàëòã¿éãýýð ò¿¿æ áýëòãýõ íü òóõàéí òºðºë. • Õºðºí㺠îðóóëàëòã¿éãýýð îðëîãî îëîõ áîëîìæòîé áàéõ. øàëòãààíûã áèé áîëãîõ. ç¿éëèéã íýìýãä¿¿ëýõ. áàãàæ òºõººðºìæ¿¿äèéã õºãæ¿¿ëýõ. Èéìýýñ ýìèéí óðãàìëûã áàéãàëèàñ çýðëýãýýð ò¿¿æ áýëòãýõ áîëîí òàðèìàëæóóëàõ õîñîëñîí àðãà íü ¿éëäâýðëýëèéí øààðäëàãàä èë¿¿ íèéöýõ õàíäëàãàòàé áàéäàã. 1.

5. 1. ç¿éë¿¿ä ãàçàð íóòãèéã ýçýëæ ýêîñèñòåìä ñºðºã ¿ð íºëºº ¿ç¿¿ëæ áîëîõ.1. • Òàðèàëàã÷èä ãåíîòèïèéã ñòàíäàðò÷èëæ áîëîõ.2 Àøèã õóâààõ áîëîí îþóíû ºì÷èéí ýðõ 1.5. • ×àíàðûí ñòàíäàðòûã áàðèõ íü õàðüöàíãóé õÿëáàð áàéõ.4 Ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîí õóäàëäààíû àøèãò ýìèéí óðãàìëûí òºðºë.5 Óðãàìëûã çýðëýã áàéäëààð íü òîãòâîðòîéãîîð ò¿¿æ õýðýãëýõ áîëîí òàðèìàëæóóëàëòûí òºñë¿¿äèéã îðîí íóòàãò õýðýãæ¿¿ëýõ áàéäëààð ¿éë àæèëëàãààã ºðãºòãºõ.1 Ýìèéí óðãàìëûí íººöèéí òîãòâîðòîé õýðýãëýýíä çîðèóëñàí ìåíåæìåíòèéí òîãòîëöîîã õºãæ¿¿ëýõ.6. Óëàìæëàëò ìýäëýãèéã õàìãààëàõ. ç¿éëèéã àøèãëàõ çýðãèéã äýìæñýí ¿éëäâýðëýëèéí òîãòîëöîîã èäýâõèæ¿¿ëýõ. ñàéí ìåíåæìåíò áîëîâñðóóëàí ãàðãàõ áîëîí áýëòãýã÷äýä çîðèóëñàí ñóðãàëò ñåìèíàð çîõèîí áàéãóóëàõ. óñ õàìãààëàõ. 1.1. 1. óíàãàí òºðºë. 1. ç¿éëèéã ÿëãàæ òàíèõ àñóóäëààð îðîí íóòãèéí õàìò îëîíòîé õàìòàð÷ àæèëëàõ. 1.1.1. Øóäàðãà ¸ñ 1.5. 1. õîâîðäîõîîñ ÷ºëººëºõ. ç¿éë ò¿¿íèé óóãóóë íóòàãò óðãàëòûí òîãòâîðòîé áàéäëûã õàíãàõ çîðèëãîîð ýìèéí óðãàìëûí òàðèìàëæóóëàëòûã äýìæèõ.1.5.1. ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÒÀËÀÀÐÕ ÇªÂ˪ÌÆ. • Òàðèìàëæóóëàëòàíä óðãàìëûí òºðºë.2. ç¿éëèéã áýëòãýõ.1. • Òàðèìàëæóóëñàí òºðºë. 1.1 Øóäàðãà ¸ñûã õàíãàõàä çîðèóëñàí õóóëü ýðõ ç¿éí îð÷èí Óðãàìëûí íººöèéã àøèãëàõààñ ¿¿äýí ãàðàõ àøãèéí ¿éë àæèëëàãààíä Çàñãèéí ãàçàð õóóëü ýðõ ç¿éí îð÷íûã íü á¿ðä¿¿ëæ ºãâºë çîõèíî. • Çýðëýã óðãàìàë áîëîí ò¿¿íèé òàðõàöûí ¿íýëãýý áóóð÷ ýêîñèñòåìèéã õàìãààëàõ øàëòàã øàëòãààí áàãàñàõ.Á¯ËÝà 1. 1. Ýìèéí óðãàìëûí íººöèéí òîãòâîðòîé ¿éëäâýðëýë áîëîí ò¿¿æ áýëòãýõ áàéäëûã õàíãàõ 1. • Óëàìæëàëò óðãàìàë õýðýãëýã÷ áèø õ¿ì¿¿ñ àøèã îëîõ çîðèëãîîð õàíäàæ óðãàö àâàõ. • Óðãàìàë ç¿éí èòãýëòýé òàíèëò õèéõ áîëîìæòîé. • Òàðèìàëæóóëàëò íü çýðëýã áàéäëààð áýëòãýõýýñ ºíäºð ºðòºãòýé áºãººä èõ õýìæýýíèé õºðºí㺠îðóóëàëò øààðäàõ. ÓÄÈÐÄÀÌÆÓÓÄÛÍ ÒÓÕÀÉ Òàðèìàëæóóëàõ • Õîâîð áîëîí óäààí óðãàäàã óðãàìëûí òºðºë.7 Íèéãýì õàìò îëîíä øóäàðãà áóñ áàéäëûã áèé áîëãîõã¿éãýýð ýìèéí óðãàìëûí ¿éëäâýðëýë.2 Ýìèéí óðãàìàë áýëòãýã÷äýä çîðèóëñàí ãàðûí àâëàãà áîëîâñðóóëæ òàðààõ.6.5.6.6 Õºðñíèé ¿ðñëýãýý.5. íèéãýì õàìò îëíû ýíý ìýäëýãòýé 15 . õóäàëäààíû ¿éë àæèëëàãààã áèé áîëãîõ.1.3 Óðãàìëûí òºðºë. ç¿éëèéí ãåíèéí ñàí íàðèéñàõàä õ¿ðãýæ áîëíî • Òàðèìàëæóóëàëòàíä çîðèóëæ ãàçàð íóòãèéã ººð÷ëºí õóâèðãàõ áîëîìæòîé.5. 1.1.6.5. • Õàíãàìæ íü çýðëýã áàéäëààð áýëòãýõýýñ èë¿¿ íàéäâàðòàé áàéõ. ÄÝÌÁ-ÛÍ ÝÌÈÉÍ ÓÐÃÀÌÀË.

ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ

õîëáîîòîé ýðõèéã õàìãààëàõ ìåõàíèçìûã áèé áîëãîõ,
1.6.2.2. Àøèã õóâààëöàõ õî¸ð òàëûí ãýðýý áàéãóóëàõ áàéäëûã áèé áîëãîõ,
1.6.2.3. Îðîí íóòãèéí ýìèéí óðãàìàë íèéë¿¿ëýã÷èä áîëîí õóäàëäààíû
áàéãóóëëàãóóäûí õîîðîíä ãýðýý õèéëãýõ,
1.6.3.4. Ex situ öóãëóóëãûã òýãø ýðõòýéãýýð àøèãëàõ íºõöëèéã á¿ðä¿¿ëýõ,

1.7. Íèéãìèéí ìýäëýãèéã äýìæèõ
Ýìèéí óðãàìëûí òîãòâîðòîé ìåíåæìåíò, ýìèéí óðãàìëûí õàìãààëàëòàíä
íèéãìèéí äýìæëýãèéã áèé áîëãîõ íü ÷óõàë þì. Ýíýõ¿¿ äýìæëýãèéã áèé
áîëãîõîä þóíû ò¿ð¿¿íä ýíý òóõàé íèéãìèéí çºâ îéëãîëòûã áèé áîëãîõ õýðýãòýé.
1.7.1. Òàíèóëàí ñóðòàë÷ëàõ òºñºë
Èõ, äýýä ñóðãóóëèóä áîëîí Ýðäýì øèíæèëãýýíèé õ¿ðýýëýíã¿¿ä ýìèéí
óðãàìëûí òóõàé ñóðòàë÷èëãàà, ñóäàëãààíû òºñºë õýðýãæ¿¿ëýõ, ýìèéí óðãàìëûí
õàìãààëàëòûí à÷ õîëáîãäëûí òàëààð íèéãìèéí áîëîâñðîë îëãîñíîîð ýìèéí
óðãàìëûí íººöèéí à÷ õîëáîãäëûí òàëààðõ ìýäëýãèéã äýýøë¿¿ëíý.
1.7.2. Íèéãìèéí ìýäëýãèéã íýìýãä¿¿ëýõ
Çàñãèéí ãàçàð, Ýðäýì øèíæèëãýýíèé õ¿ðýýëýíã¿¿ä áîëîí òºðèéí áóñ
áàéãóóëëàãóóä íü ýìèéí óðãàìëûí õýðýãëýý áà õàìãààëëûí òàëààð íèéò àðä
ò¿ìíèé ìýäëýãèéã äýýøë¿¿ëýõäýý äàðààõ ç¿éëèéã õàðãàëçàõ õýðýãòýé:
1.7.2.1. Íèéãìèéí ìýäëýãèéã äýýøë¿¿ëýõ êîìïàíèò àæèë çîõèîí áàéãóóëàõ
(ýìèéí óðãàìëûí æèë ãýõ ìýò) áîëîí ýíý àæëûí õ¿ðýýíä ñóðãàëòûí õºòºëáºð
áîëîâñðóóëæ çîõèöóóëàõ,
1.7.2.2. Ýìèéí óðãàìëûí á¿òýýãäýõ¿¿íèé òàëààð õýðýãëýã÷äýä ÷èãëýñýí
ñóðãàëòûã çîõèîí áàéãóóëàõ,
1.7.3. Àíàãààõûí ñóðãóóëèéí ñóðãàëòûí õºòºëáºðò ýìèéí óðãàìëûí
ýì÷èëãýýíèé õè÷ýýëèéã îðóóëàõ,
Àíàãààõûí ñóðãóóëèóä áîëîí Èõ, äýýä ñóðãóóëèóä ñóðãàëòûí õºòºëáºðòºº
óðãàìëûí ýì÷èëãýýíèé (ôèòîìåäèöèíà) õè÷ýýëèéã îðóóëæ áèîëîãèéí øèíæ
÷àíàð, ¿éë÷èëãýýíèé èäýâõèéí çàð÷èì, õîðîí ÷àíàð, ãàæ íºëºº áîëîí çîõèñòîé
õýðýãëýýíèé òàëààð îéëãîëòûã îþóòíóóäàä çààñíààð ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ,
¿éë÷èëãýýíä ýìèéí óðãàìëûí à÷ õîëáîãäëûí ìýäëýãèéã äýýøë¿¿ëíý.

2. ÓÐÃÀÌËÛÍ ÃÀÐÀËÒÀÉ ÝÌÈÉÍ ÀÞÓËÃ¯É ÁÀÉÄËÛÍ ÕßÍÀËÒ ÁÀ
ÔÀÐÌÀÊÎÂÈÆÈËÀÍÑÈÉÍ ¯ÍÄÑÝÍ ×ÈÃËÝË
Óðãàìëûí ãàðàëòàé ýìèéí àþóëã¿é áàéäëûí õÿíàëò íü ÄÝÌÁ-ûí ýìèéí
õÿíàëòûí õºòºëáºðèéí íýã ãîë àñóóäàë þì. Äýëõèé äàÿàð óðãàìëûí ãàðàëòàé ýì,
á¿òýýãäýõ¿¿íèé ýðýëò õýðýãöýý áàéíãà èõñýæ áàéãààòàé õîëáîîòîéãîîð óðãàìëûí
ýìèéã ôàðìàêîâèæèëàíñèéí òîãòîëöîîíä îðóóëàõ íü îíöãîé ÷óõàë áàéäàã. ÀÍÓ16

Á¯ËÝà 1. ÄÝÌÁ-ÛÍ ÝÌÈÉÍ ÓÐÃÀÌÀË, ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÒÀËÀÀÐÕ ÇªÂ˪ÌÆ, ÓÄÈÐÄÀÌÆÓÓÄÛÍ ÒÓÕÀÉ

ä óðãàìëûí ýìèéí õýðýãëýý 1990-1997 îíä 38%-èàð ºññºí áîë Ãåðìàí óëñàä
õ¿í àìûí 70% íü áàéãàëèéí ãàðàëòàé ýì õýðýãëýäýã áºãººä èõýíõ õ¿ì¿¿ñ íü
õºíãºâòºð ºâ÷íèé ¿åä óðãàìëûí ãàðàëòàé ýìèéí á¿òýýãäýõ¿¿íèéã ñîíãîäîã
áàéíà.
Ýíý ìýò÷èëýí äýëõèé äàÿàð óðãàìëûí ãàðàëòàé ýìèéí õýðýãëýý àñàð
èõ ºñ÷ áàéãàà ó÷ðààñ àþóëã¿é áàéäëûí òóõàé îéëãîëò íü íèéãìèéí ýð¿¿ë
ìýíäèéí ÷óõàë àñóóäàë áîëæ áàéíà. Àþóëã¿é áàéäàë íü ýð¿¿ë ìýíäèéí
òóñëàìæ, ¿éë÷èëãýýí äýõ óðãàìëûí ãàðàëòàé ýìèéí õàíãàìæ, õýðýãëýýíèé
¿íäñýí çàð÷èì áîëîõûí çýðýãöýý ýìèéí ÷àíàðûí õÿíàëòûí ãîë á¿ðýëäýõ¿¿í
õýñýã áîëäîã .
Óðãàìëûí ãàðàëòàé ýì íü îëîí æèëèéí òóðø õýðýãëýãäýæ èðñýí ó÷ðààñ
íèéò õýðýãëýã÷äèéí äóíä áàéãàëèéí á¿òýýãäýõ¿¿í íü àþóëã¿é ãýñýí áóðóó
îéëãîëò ºðãºí òàðõñàí áàéäàã. ͺ㺺òýéã¿¿ð óðãàìëûí ãàðàëòàé á¿òýýãäýõ¿¿í
íü òîäîðõîéëîãäîîã¿é áóñàä ýì (êîðòèêîñòåðîèä, ñòåðîèäûí áóñ ¿ðýâñëèéí
ýì¿¿ä) áóþó õèìèéí õ¿÷òýé áîäèñóóä, õîðòîé áîäèñóóä (õ¿íä ìåòàëë, õèìèéí
áîëîí áèîëîãèéí áîõèðäëóóä)-ààð áîõèðäñîí áàéõ íü îëîíòàà áàéäàã.
Ýëäýâ õîëüöîîñ ãàäíà ýìèéí óðãàìëûí áóðóó òºðºë, ç¿éë õýðýãëýõ, áóðóó òóíãààð õýðýãëýõ, õóäàëäàí àâàã÷ áà íèéë¿¿ëýã÷ àëü àëü íü óðãàìëûí
ãàðàëòàé ýìèéã áóðóó õýðýãëýõ, áóñàä ýì¿¿äòýé õàðèëöàí ¿éë÷ëýëöýõ áîëîí
á¿òýýãäýõ¿¿íèé ÷àíàð ìóó áàéõ çýðýãòýé õîëáîîòîéãîîð ýìèéí ¿éëäýë
ººð÷ëºãääºã.
Óðãàìëûí ãàðàëòàé ýìèéí ãàæ íºëºº, óã á¿òýýãäýõ¿¿í íü ÷àíàðûí õóâüä
ìóó áàéõ áîëîí çîõèñã¿é õýðýãëýýòýé õîëáîîòîé ãàðàõ áóðóó ¿éëäëýýñ ÿëãàõàä
õýö¿¿ áàéäàã.
ªâ÷òºí áîëîí õóäàëäàí àâàã÷èä óðãàìëûí ãàðàëòàé ýìèéã àþóëã¿é
õýðýãëýõèéí òóëä äàðààõ ãóðâàí ç¿éëèéã àíõààðàõ õýðýãòýé:
• Áóðóó ¿éëäëèéã íü òîäîðõîé ÿëãàæ òàíüñàí áàéõ,
• Ýðñäëèéí ¿åä àâàõ àðãà õýìæýýã ìýääýã áàéõ,
• Óðãàìëûí ãàðàëòàé ýìèéí áóðóó ¿éëäëýýñ ñýðãèéëýõ àðãûã ìýääýã áàéõ,
¯¿íèé òóëä:
• Ýìèéí áóðóó ¿éëäëèéí òàëààð ñóð÷ ìýäýõ áîëîìæèéã íýìýãä¿¿ëýõ,
(á¿ðòãýëèéí ñàéí òîãòîëöîî, òîõèîëäëûã îëæ ñóäëàõ ¿éë àæèëëàãàà
ñàéí áàéõ, ìýäýýëëèéã õóâààëöàõ íºõöëèéã á¿ðä¿¿ëýõ çýðãýýð)
• Áóðóó ¿éëäëèéã óðüä÷èëàí ìýäýõ, ñýðýìæëýõ ÷àäàâõèéã äýýøë¿¿ëýõ,
• Ýìíýëãèéí ñàëáàðûí ãàäíà áîëîí äîòíî áàéãàà ìýäëýãèéí íººö¿¿äèéã
îëæ ñóäëàõ,
• Ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæèéã õýðýãæ¿¿ëýõ òîãòîëöîîã ñàéæðóóëàõ,
Ýìèéí àþóëã¿é áàéäëûí õÿíàëòûí õºòºëáºðò óðãàìëûí ãàðàëòàé ýìèéã
îðóóëàõ íü õàíãàëòòàé áèø þì. Ó÷èð íü óðãàìëûí áàéãàëü äàõ òàðõàö áîëîí
óðãàìëûí ýìèéí õýðýãëýýòýé õîëáîîòîé á¿õèé ë õÿíàëòûã ¿ð ä¿íòýé áàéëãàõûí
òóëä îíöãîé øààðäëàãóóä õýðýãòýé áàéäàã.
1. Òîõèîëäëûí á¿ðòãýëèéí ñàíã ºðãºòãºõ,
• Óðãàìëûí ýìýýð ¿éë÷èëäýã óëàìæëàëò àíàãààõûí ýð¿¿ë ìýíäèéí
àæèëòíóóäûã ñóðãàëòàíä õàìðóóëàõ,
17

ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ

• Ýì ç¿é÷ áîëîí áóñàä õàíãàí íèéë¿¿ëýã÷äèéí îðîëöîîã íýìýãä¿¿ëýõ,
• Õóäàëäàí àâàã÷èéí ìýäýýëëèéã õ¿ëýýí àâàõ íºõöëèéã á¿ðä¿¿ëýõ,
• Ýìèéí ìýäýýëëèéí áîëîí õîðäëîãûí òºâ, õýðýãëýã÷äèéí áàéãóóëëàãûí
õîîðîíäîõ ìýäýýëëèéí ñîëèëöîîã õºãæ¿¿ëýõ,
2. Ôàðìàêîâèæèëàíñèéí ¿íäýñíèé òºâ¿¿ä áîëîí ýìèéí çîõèöóóëàëòûí
¿íäýñíèé óäèðäëàãóóäûí äóíä óðãàìëûí ãàðàëòàé ýìèéí çîõèöóóëàëò, ÷àíàðûí
òàëààðõ ìýäýýëëèéã õàðèëöàí ñîëèëöîõ ìåõàíèçìûã áèé áîëãîõ,
• Ôàðìàêîâèæèëàíñèéí ¿íäýñíèé òºâä óðãàìëûí ãàðàëòàé ýìèéí
çîõèöóóëàëòòàé õîëáîîòîé àæèë ã¿éöýòãýõ áîëîâñîí õ¿÷èí áýëòãýõ,
áóðóó ¿éëäýë ãàðãàõ ñýæèã á¿õèé á¿òýýãäýõ¿¿íèé øèíæèëãýýã èäýâõèæ¿¿ëýõ, íàéäâàðòàé ìýäýýëëýýð õàíãàõ íºõöëèéã á¿ðä¿¿ëýõ õýðýãòýé,
• Óðãàìëûí ãàðàëòàé ýìèéí ñòàíäàðò àíãèëàë áîëîí êîäûí òîãòîëöîî,
õýâøìýë íýð òîìú¸îã áèé áîëãîõ,
• Ýìèéí çîõèöóóëàëòûí óäèðäëàãà, õÿíàëòûí òºâ¿¿ä ýì÷èëãýý ¿éë÷èëãýý
¿ç¿¿ëýã÷èä áîëîí õóäàëäàí àâàã÷äûã õàìàðñàí ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿íäýñíèé
äýä á¿òöèéí õ¿ðýýíä, äýëõèé íèéòèéí áîëîí ¿íäýñíèé ò¿âøèíä
õàðèëöàà õîëáîîã íýìýãä¿¿ëýõ,
Óðãàìëûí ãàðàëòàé ýìèéí àþóëã¿é áàéäëûí õÿíàëò áà ôàðìàêîâèæèëàíñèéí
¿íäñýí ÷èãëýëèéí çîðèëãî íü:
1. ÄÝÌÁ-ûí ýìèéí õÿíàëòûí õºòºëáºðèéí õ¿ðýýíä óðãàìëûí ãàðàëòàé ýìèéí
àþóëã¿éí õÿíàëòûã ¿ð àøèãòàéãààð õýðýãæ¿¿ëýõ ôàðìàêîâèæèëàíñèéí
¿íäýñíèé ÷àäàâõèéã áýõæ¿¿ëýõýä ãèø¿¿í îðíóóäàà äýìæèõ,
2. Ôàðìàêîâèæèëàíñèéí çàð÷ìûã õýðýãæ¿¿ëýõýä òåõíèê çºâëºì溺ð
õàíãàõ áîëîí óðãàìëûí ãàðàëòàé ýìèéã àþóëã¿éí õÿíàëòûí õºòºëáºðò
õàìðóóëàõ,
3. Àþóëã¿éí õÿíàëò áîëîí óðãàìëûí ãàðàëòàé ýìèéí ôàðìàêîâèæèëàíñòàé
õîëáîîòîé íýð òîìú¸îíä ñòàíäàðò òîäîðõîéëîëòóóäûã ãàðãàõ,
4. Ãèø¿¿í îðíóóäûí äóíä óðãàìëûí ãàðàëòàé ýìèéí ôàðìàêîâèæèëàíñ
áîëîí àþóëã¿éí òàëààð ìýäýýëýë ñîëèëöîõ íºõöºë áàéäëûã äýìæèõ,
5. Óðãàìëûí ãàðàëòàé ýìèéí àþóëã¿é áàéäàë áîëîí çîõèñòîé õýðýãëýýã
äýìæèõ çýðýã áîëíî.

3. ÄÝÌÁ-ÛÍ ÎËÎÍ ÓËÑÛÍ ÝÌÈÉÍ
ÕßÍÀËÒÛÍ ÕªÒªËÁªÐ
Óðãàìëûí ãàðàëòàé ýìèéí áà áóñàä ýìèéí àþóëã¿éí õÿíàëòûí õîîðîíä
çàð÷ìûí ÿëãàà áàéäàãã¿é. ÄÝÌÁ íü ôàðìàêîâèæèëàíñèéí çîðèëãûã òîäîðõîéëîõäîî “Ôàðìàêîâèæèëàíñä ýìèéí ãàæ íºëºº áóþó áóñàä ýìòýé õîëáîîòîé
àñóóäëóóäûã èëð¿¿ëýõ, ¿íýëýõ, òàíüæ ìýäýõ çîðèëãîîð õèéãäýõ ñóäàëãàà, øèíæèëãýý
áîëîí óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ ¿éë àæèëëàãààã õàìààðíà” ãýæ òîäîðõîéëæýý. Ýíýõ¿¿
îéëãîëò íü ñ¿¿ëèéí ¿åä ºðãºæèæ äàðààõ áàéíà.
• Óðãàìëûí ãàðàëòàé ç¿éëñ,
• Óëàìæëàëò àíàãààõ óõààí,
18

Á¯ËÝà 1. ÄÝÌÁ-ÛÍ ÝÌÈÉÍ ÓÐÃÀÌÀË, ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÒÀËÀÀÐÕ ÇªÂ˪ÌÆ, ÓÄÈÐÄÀÌÆÓÓÄÛÍ ÒÓÕÀÉ

• Öóñíû ãàðàëòàé á¿òýýãäýõ¿¿í,
• Áèîëîãèéí á¿òýýãäýõ¿¿í,
• Ýì÷èëãýýíèé ÷èãëýë¿¿ä,
• Âàêöèí,
Ýíý øèíæëýõ óõààíä äàðààõ îëîí ç¿éëñ õàìààðíà. Y¿íä:
• Ñòàíäàðòàä äºõ¿¿ ýì¿¿ä,
• Ýìòýé õîëáîîòîé ãàðàõ àëäàà,
• ¯ð íºëººíèé òàëààðõ ìýäýýëëèéí õîìñäîë,
• Áàòëàãäààã¿é çààëò áîëîí øèíæëýõ óõààíû çîõèõ ¿íäýñ ñóóðüã¿éãýýð
ýìèéã õýðýãëýõ,
• Õóðö áîëîí àðõàã õîðäëîãûí òîõèîëäëûí á¿ðòãýë¿¿ä,
• Ýìòýé õîëáîîòîé ãàðñàí íàñ áàðàëòûí øàëòãààíû ¿íýëãýý,
• Ýìèéí ãàæ äîí, áóðóó õýðýãëýý,
• Ýì áîëîí õèìèéí áîäèñ, áóñàä ýì¿¿ä, õ¿íñíèé õîîðîíäûí ñºðºã
õàðèëöàí ¿éë÷ëýë¿¿ä,
Äàðààõ ¿éë àæèëëàãààã ÿâóóëñíààð ôàðìàêîâèæèëàíñèéí çîðèëãî
áèåëýãäýíý.
• Óðä ºìíº ìýäýãäýýã¿é ñºðºã ¿éëäýë áóþó õàðèëöàí ¿éëäëèéã ýðò èëð¿¿ëýõ,
• Ìýäýãäýæ áàéãàà ñºðºã ¿éëäëèéí äàâòàìæ èõñýæ áàéãààã èëð¿¿ëýõ,
• Ѻðºã ¿éëäëèéí áàéæ áîëîõ ìåõàíèçì áîëîí ýðñäýëò õ¿÷èí ç¿éëèéã
ÿëãàæ òàíèõ,
• Ýìèéí æîð áè÷èõ, òàðààõ, õàíãàõ, çîõèöóóëàõ áàéäëûã äýýøë¿¿ëýõýä
õýðýãòýé ìýäýýëëèéã ¿íýëýõ,
Ôàðìàêîâèæèëàíñèéí ýöñèéí çîðèëãî íü á¿õ òºðëèéí ýì¿¿äèéí àþóëã¿é
áàéäàë, ¿ð ä¿íòýé, çîõèñòîé õýðýãëýýã òºëºâø¿¿ëýõ àñóóäàë þì.

3.1. Óðãàìëûí ãàðàëòàé ýìèéí àþóëã¿éí õÿíàëòòàé
õîëáîîòîé ÷èã õàíäëàãà
• Çîõèöóóëàëò áà ÷àíàðûí õÿíàëò
Óðãàìëûí ãàðàëòàé ýìèéí ¿íäýñíèé çîõèöóóëàëò, á¿ðòãýë íü óëñ á¿ðò ººð
áàéäàã. Óðãàìëûí ãàðàëòàé ýìèéí õýðýãëýýã çîõèöóóëàëòòàé îðîíä æîðîîð
îëãîäîã áîëîí æîðîîð îëãîäîãã¿é ýì¿¿ä ãýæ ÿëãàäàã.
Óðãàìëûí ãàðàëòàé òîäîðõîé íýã òºðëèéí á¿òýýãäýõ¿¿íèé çîõèöóóëãûí
áàéäàë íü óëñ îðîí á¿ðò ÿëãààòàé áàéäàã. Ýíý òºðëèéí á¿òýýãäýõ¿¿íèé
õýðýãëýý ò¿ãýýìýë áîëæ áàéãàà áºãººä çîõèöóóëàëòûí äóòàãäàëòàé áàéäàë,
÷àíàðûí õÿíàëòûí òîãòîëöîîíû ñóë áàéäàë, ò¿ãýýõ ñóâãóóäûí çàõèàëãà
÷ºëººòýé áàéäãààñ ñºðºã ¿éëäýë èõ ãàð÷ áàéíà. Óðãàìëûí ãàðàëòàé ýì¿¿ä (ºâñ,
óðãàìëûí ìàòåðèàëóóä, óðãàìëûí áýëäìýë¿¿ä, áýëýí á¿òýýãäýõ¿¿í¿¿ä)-òýé
õîëáîîòîé ¿íäýñíèé çîõèöóóëàëòûí ìýäýýëëèéã àþóëã¿é áàéäëûí ¿íäýñíèé
õÿíàëòûí òºâ¿¿ä, ¿íäýñíèé çîõèöóóëàëòûí ýðõ á¿õèé ãàçðóóä àøèãëàæ
÷àäàõã¿é òîõèîëäîë ãàðäàã.

19

ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ

3.2. ×àíàðûí ñòàíäàðò
Óðãàìëûí ãàðàëòàé ýì¿¿äèéí ÷àíàðûí õÿíàëòûí ñòàíäàðò íü ¿íäýñíèé
áîëîí á¿ñèéí ôàðìàêîïåéä òîäîðõîéëîãäñîí áàéäàã. ¯íäýñíèé áîëîí á¿ñèéí
ôàðìàêîïåé äàõü óðãàìëûí ìàòåðèàëóóäûí õýðýãëýý áîëîí àãóóëàìæ íü ýäãýýð
óðãàìëûí ìàòåðèàëóóä, áýëäìýëèéí òàëààðõ òóõàéí îðîí íóòãèéí áîëîìæ
áîëîëöîîí äýýð ¿íäýñëýãäñýí áàéäàã.

3.3. ×àíàðûí áàòàëãàà áà õÿíàëò
×àíàðûí áàòàëãàà íü ÷àíàðûí ¿íäýñíèé ñòàíäàðò, óðãàìëûí ãàðàëòàé
ýìèéí GMP, õàÿã øîøãî, ¿éëäâýðëýëèéí ëèöåíç, èìïîðò, ìàðêåòèíãèéí çýðýã
îëîí àñóóäëûã õàìàðäàã. Òóõàéí îðîí íóòàã äàõü çîõèöóóëàëò, ÷àíàðûí õÿíàëò
ñóë áàéãààãààñ óðãàìëûí ãàðàëòàé ýìèéí ÷àíàð ìóó áàéõ, òîäîðõîéëîãäîîã¿é
õ¿÷òýé áîäèñóóäòàé õîëèëäîõ, áîõèðëîãäîõ çýðýã ñºðºã íºëºº ãàðàõ íü ýëáýã
áàéäàã.
Óðãàìëûí ãàðàëòàé áýëýí á¿òýýãäýõ¿¿íä òàâèõ øààðäëàãà áà òýäãýýðèéí
÷àíàðûí õÿíàëòûí àðãóóä íü áóñàä ýì¿¿äýýñ èë¿¿ òºâºãòýé íèéëìýë øèíæòýé
áàéäàã.
Áýëýí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ÷àíàð íü ò¿¿íèé íàéðëàãàä îðñîí ò¿¿õèé ýä¿¿äèéí
÷àíàðààñ èõýýõýí õàìààðäàã. Èéìýýñ պ人 àæ àõóéí ¿éë àæèëëàãàà, óðãàìëûã
ò¿¿æ öóãëóóëàõ, óðãàìàë ñîíãîëò, óðãàìàë òàðèàëàëòûí ¿éë àæèëëàãàà íü
ýíýõ¿¿ àñóóäàëä õàìààðàõ ÷óõàë àðãà õýìæýý þì.

3.4. Õýðýãëýýòýé õîëáîîòîé áóñàä àñóóäëóóä
Óëñ îðíóóäûí ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýýíèé òîãòîëöîîíû îíöëîãîîñ
õàìààðàí óðãàìëûí ãàðàëòàé ýìýýð ýì÷èëãýý, ¿éë÷èëãýý õèéõ ýð¿¿ë ìýíäèéí
ìýðãýæèëòí¿¿äýä ìºðäâºë çîõèõ õóóëü ýðõ ç¿éí îð÷èí ººð ººð áàéäàã.
Óðãàìëûí ãàðàëòàé ýìèéí èõýíõ á¿òýýãäýõ¿¿í æîðîîð îëãîäîãã¿é ýìýíä
õàìààðäàã. Óðãàìëûí ãàðàëòàé ýìýýð ýì÷èëãýý, ¿éë÷èëãýý ýðõëýã÷ ¿ð ä¿íòýé ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõûí òóëä óðãàìëûí ãàðàëòàé ýìèéí õýðýãëýý áîëîí
àþóëã¿é áàéäëûí òàëààðõ ìýäëýãýý õºãæ¿¿ëýí õàðèëöàí ìýäëýãýý ñîëèëöîõ
îð÷èíã á¿ðä¿¿ëýõ íü ÷óõàë þì.
Óðãàìëûí ãàðàëòàé ýìèéí òàëààðõ çîõèñòîé ìýäëýãèéí õîìñäîë:
Óðãàìëûí ãàðàëòàé ýìèéí ýì÷èëãýý, ¿éë÷èëãýý ýðõëýã÷ ýì÷, ñóâèëàã÷,
ýì ç¿é÷äýýñ ãàäíà òóõàéí ºâ÷òºí¿¿ääýý óðãàìëûí ãàðàëòàé á¿òýýãäýõ¿¿í íü
òýäýíä õýðõýí íºëººëºõèéã òàíüæ ìýä¿¿ëýõ ñóðãàëò ÿâóóëàõ õýðýãòýé þì.
̺í èéì ìýäëýã íü îíîøëîãîî õèéõ áîëîí ýì÷èëãýýíèé øèéäâýð ãàðãàõàä ÷
õýðýãöýýòýé þì.
Óðãàìëûí ãàðàëòàé ýìýýð ýì÷èëãýý, ¿éë÷èëãýý õèéäýãã¿é ýð¿¿ë ìýíäèéí
ìýðãýæèëòí¿¿ä ýì÷ë¿¿ëýã÷èéã ¿çýæ áàéõ ¿åäýý óðãàìëûí ýìèéí õýðýãëýýíèé
20

Á¯ËÝà 1. ÄÝÌÁ-ÛÍ ÝÌÈÉÍ ÓÐÃÀÌÀË, ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÒÀËÀÀÐÕ ÇªÂ˪ÌÆ, ÓÄÈÐÄÀÌÆÓÓÄÛÍ ÒÓÕÀÉ

òàëààð àñóóæ ëàâëàæ áàéõ õýðýãòýé áºãººä õîðäëîãûí òºâ áîëîí ýð¿¿ë ìýíäèéí
ìýäýýëëèéí ¿éë÷èëãýýíä àæèëëàäàã ýð¿¿ë ìýíäèéí àæèëòíóóä ÷ óðãàìëûí
ãàðàëòàé ýìèéí òàëààð ñàéí ìýäýýëýë îëæ àâñàí áàéõ øààðäëàãàòàé.
Ýì÷ë¿¿ëýã÷èä óðãàìëûí ãàðàëòàé ýìèéã áóñàä ýìòýé õàìò õýðýãëýæ áàéãàà
òîõèîëäëîî òýð áîëãîí ýì÷äýý õýëäýãã¿é. Èéìýýñ óëàìæëàëò ýìíýëãèéí áîëîí
îð÷èí ¿åèéí ýìíýëãèéí ýì÷ íàðûí àëü àëü íü ýì÷ë¿¿ëýã÷äýýñ ãàð÷ áîëîõ
íîöòîé ýðñäëýýñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõèéí òóëä õýðýãëýæ áàéãàà ýìèéí òàëààð
ñàéí àñóóæ çîõèõ ìýäýýëýëòýé áàéõ ¸ñòîé.

3.5. Õÿíàëòûí îíöãîé àñóóäëóóä
¯íýëãýý ºãºã÷äºä á¿ðòãýëèéí ñàí ìàø ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé. Òîõèîëäëûí
á¿ðòãýëèéã ¿íýëýõýä õ¿ðýýëýí áóé îð÷íû õ¿÷èí ç¿éëèéí òàëààðõ ìýäëýã
íºëººëäºã. Ѻðºã ¿éëäëèéí ìýäýýëëèéí ò¿ãýýìýë ýõ ñóðâàëæ áîë êëèíèê
ñóäàëãàà áîëîí ñàéí äóðûí á¿ðòãýë¿¿ä áàéäàã.
Ýìèéí ñºðºã ¿éëäëèéã ýð¿¿ë ìýíäèéí ìýðãýæèëòí¿¿ä ìýäýýëäýã. Òýä
ýìíýëãèéí ìýäëýãòýé, èõýâ÷ëýí ýì÷ë¿¿ëýã÷äèéíõýý áèåèéí áàéäëûí ººð÷ëºëòèéã õÿíàõ áîëîìæòîé ó÷ðààñ ýìòýé õîëáîîòîé ãàð÷ áóé ñºðºã ¿éëäëèéã
ñàéí òàíüæ ìýäýõ áîëîìæòîé áàéäàã.
Ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýýíèé çîõèñòîé òîãòîëöîî á¿ðäñýí íºõöºëä çºâõºí óðãàìëûí ýìýýð ýì÷èëãýý, ¿éë÷èëãýý ÿâóóëàã÷äààñ ãàäíà ýì÷ íàð, ýð¿¿
í¿¿ðíèé ýì÷, ýì ç¿é÷èä, ñóâèëàã÷ íàð ñºðºã ¿éëäëèéã îëæ á¿ðòãýõ ãîë õ¿ì¿¿ñ
áàéäàã.
Æîðîîð îëãîäîãã¿é ýì¿¿äèéí õóâüä ýð¿¿ë ìýíäèéí ìýðãýæèëòíèé
îðîëöîîã¿éãýýð õýðýãëýãääýã ó÷ðààñ ýìèéí ãàæ ¿éëäëèéí òàëààðõ ìýäýýëëèéí
á¿ðòãýë íü õóäàëäàí àâàã÷äààñ ë õàìààðäàã. Õýðýãëýã÷äèéí ìýäýýëëèéí
á¿ðòãýëèéí òàëààð îëîí óëñûí õýìæýýíä áàðèìòëàõ ¿íäñýí ÷èãëýë áàéäàãã¿é.
Ǻâõºí çàðèì ¿íäýñíèé çîõèöóóëàëò ýðõ á¿õèé öººí òîîíû áàéãóóëëàãóóä
ýìèéí ñºðºã íºëºº ãàð÷ áîëîõ íîöòîé èëðýëèéí òàëààð õýðýãëýã÷äýä ÷èãëýñýí
á¿ðòãýëèéã öóãëóóëàõ àæèëëàãàà ÿâóóëäàã.
Ýìèéí ñºðºã íºëººíèé òàëààð õýðýãëýã÷èä ¿íäýñíèé òºâ áîëîí ýì÷äýý
ìýäýýëýë ºãºõ àñóóäàë äýýð çàðèì ìàðãààíòàé àñóóäàë ãàðäàã. Óðãàìëûí
ãàðàëòàé ýì ¿éëäâýðëýã÷èä, íèéë¿¿ëýã÷èä á¿òýýãäýõ¿¿íèéõýý ñºðºã íºëººíèé
òàëààðõ ìýäýýëëèéí ýõ ñóðâàëæ áîëæ áîëîõ þì. Çàðèì îðîíä ýíý íü àæëûí
çîõèöóóëàëòûí õ¿ðýýíèé íýãýí õýñýã áàéäàã. Ýìèéí êîìïàíè áîëîí òýäíèé
òºëººëºã÷èä, õýðýãëýã÷äýä øààðäëàãàòàé ìýäýýëëèéã øóóä ºã÷ áîëîõ þì.
Óðãàìëûí ãàðàëòàé ýìòýé õîëáîîòîé àñóóäëóóä íü õîðäëîãûí ¿íäýñíèé
òºâä á¿ðòãýãääýã. Ýìèéí ìýäýýëëèéí òºâ¿¿ä íü ýìíýë ç¿éí ìýäýýëëèéí
ýõ ñóðâàëæòàé õîëáîîòîéãîîð ýìèéí ñºðºã ¿éëäëèéí òàëààðõ ìýäýýëëèéí
íýãäñýí öýã áîëæ áîëíî.

21

ýð¿¿ë ìýíäèéí îëîí óëñûí áîëîí á¿ñèéí áàéãóóëëàãóóä çýðýã îðíî.2. ¿éë÷èëãýýíä õýðýãëýäýã óðãàìëûí ãàðàëòàé áóñàä á¿òýýãäýõ¿¿í¿¿ä.3. õýðýãëýã÷èä. Óðãàìëûí ãàðàëòàé ýìýíä çîðèóëñàí ôàðìàêîâèæèëàíñèéí ¿íäýñíèé òîãòîëöîîã áèé áîëãîõîä äàðààõ á¿ëã¿¿äèéí õîîðîíä ºðãºí õýìæýýíèé çºâëºãºº ÿâóóëáàë çîõèíî: óðãàìëûí òàëààð ìýðãýøñýí ýð¿¿ë ìýíäèéí ìýðãýæèëòí¿¿ä. . . õîðäëîãûí òºâ¿¿ä. . ýìèéí ¿éëäâýðëýã÷èä. 22 . ñóäëàà÷èä. Ò¿¿íèé çîõèöóóëàëòûí áàéäàë .ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ 3.6.6. ýìèéí ¿íäýñíèé çîõèöóóëàëòûí ýðõ á¿õèé õ¿ì¿¿ñ.6.Æîðîîð îëãîäîãã¿é ýìèéí çýðýãëýëòýé óðãàìëûí ýì¿¿ä.Çàõ çýýë äýõ óðãàìëûí ýì¿¿ä: õóäàëäààëàãäñàíû äàðààõ õÿíàëòàíä áàéãàà.6.Øèíý ýìèéã á¿òýýõ ¿éë ÿâöûã äàãàñàí óðãàìëûí ýì¿¿ä: õóäàëäààëàãäñàíû äàðàà õÿíàëòàíä áàéãàà.1. . õóóëü÷èä. ìýðãýæëèéí íèéãýìëýã¿¿ä. . . 3.Øèíý ýìèéã á¿òýýõ ¿éë ÿâöûã äàãàñàí óðãàìëûí ýì¿¿ä: ýìèéí ¿íäýñíèé çîõèöóóëàëòûí çºâøººðëèéí äàãóó ýìíýë ç¿éí ñóäàëãààíä áàéãàà. Ýìíýë ç¿éí ñóäàëãààíû ÿâöàä èëðýõ ñºðºã ¿éëäëèéã á¿ðòãýæ ìýäýýëýõ òàëûí çºâëºìæèéã ¿íäñýí ÷èãëýëä òóñãàñàí áàéâàë çîõèíî.Äàõèí ¿íýëýõ ¿éë ÿâöûã äàãàñàí óðãàìëûí ýì¿¿ä: õóäàëäààëàãäñàíû äàðààõ õÿíàëòàíä áàéãàà.Äàõèí ¿íýëýõ ¿éë ÿâöûã äàãàñàí óðãàìëûí ýì¿¿ä: ýìíýë ç¿éí ñóäàëãàà õèéãäýæ áàéãàà. ýì÷ë¿¿ëýã÷èä.Õ¿íñ áîëîí ãîî ñàéõíû á¿òýýãäýõ¿¿íèé çîõèöóóëàëòàíä õàìààðäàãã¿é áîëîâ÷ ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ. Ýìèéí õÿíàëòûí õ¿ðýýíä õàìðàãäààã¿é óðãàìëûí ãàðàëòàé ç¿éëñ ¯¿íä: Õ¿íñ áîëîí ãîî ñàéõíû çîðèëãîîð õýðýãëýãäýæ áàéãàà ç¿éëñ õàìààðíà. . ýìèéí ìýäýýëëèéí òºâ¿¿ä. ýìèéí ÷àíàðûí õÿíàëòûí ¿íäýñíèé ëàáîðàòîðè. 3. Àþóëã¿éí õÿíàëòàíä óðãàìëûí ãàðàëòàé á¿òýýãäýõ¿¿í¿¿äèéã õàìðóóëàõ øààðäëàãà Àþóëã¿éí õÿíàëòàíä óðãàìëûí ãàðàëòàé á¿òýýãäýõ¿¿íèé îëîí òàëûí àñóóäëûã õàìðóóëàõûí òóëä äàðààõ óõàãäàõóóíóóäûã àâ÷ ¿çýõ íü ÷óõàë þì.Æîðîîð îëãîäîã ýìèéí çýðýãëýëòýé óðãàìëûí ýì¿¿ä. Á¿ðòãýë áîëîí çàõ çýýëèéíõ íü áàéäàë .Õ¿íñ áîëîí ãîî ñàéõíû á¿òýýãäýõ¿¿íèé çîõèöóóëãàíä õàìààðäàãã¿é áîëîâ÷ ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæèíä õýðýãëýäýã óðãàìëûí ãàðàëòàé áóñàä á¿òýýãäýõ¿¿í¿¿ä: õóäàëäààëàãäñàíû äàðààõ õÿíàëòàíä áàéãàà. 3.

õýâëýõ çýðýã ¿éë àæèëëàãààã ÿâóóëàõ çºâëºëäºõ õîðîîã áèé áîëãîæ àæèëëàâàë çîõèíî. ¯¿íèé çýðýãöýý ìýäýýëëèéã óòñààð. ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÒÀËÀÀÐÕ ÇªÂ˪ÌÆ.7. áýëòãýñýí àðãà çýðãèéã ñàéòàð òóñãàñàí áàéõ õýðýãòýé þì. Ýìèéí ñºðºã ¿éëäëèéã á¿ðòãýõ òàëààð ñóðãàëòûí ìàòåðèàëûã áýëòãýí òàðààâàë çîõèíî. ¯íäýñíèé òºâ íü èðñýí ìýäýýëýëòýé õîëáîîòîéãîîð çºâëºãºº ºãºõ. èíòåðíåò øóóäàíãààð ºã÷ áîëíî. Óðãàìëûí ãàðàëòàé ýì á¿òýýãäýõ¿¿íèéã ÿëãàõ êîä áîëîí ñòàíäàðò àíãèëëûã áèé áîëãîæ àøèãëàâàë çîõèíî. Ýìèéí ¿íäýñíèé òºâ íü ýìèéí ñºðºã íºëººã õàðãàëçàí ýðõòýí òîãòîëöîîíû àíãèëàë. çàõèàãààð. ìýäýýëëèéã òàéëáàðëàõ. äýýä ñóðãóóëèóäûí ôàðìàêîãíîçûí òýíõèì. ýìíýë ç¿éí èëðýëèéí æèæèã á¿ëã¿¿äýýð íü çàäëàí øèíæèëãýý ñóäàëãààã òîãòìîë õóãàöààòàéãààð õèéæ áàéõ ¸ñòîé. ¿íýëýõ.Á¯ËÝà 1. Óðãàìëûí ãàðàëòàé áîëîâñðóóëñàí áýëýí á¿òýýãäýõ¿¿í¿¿äèéã ýêñïîðòëîõîä ¿íäýñíèé ýìèéí çîõèöóóëàëò òºâ õóäàëäàí àâàã÷èéã øààðäëàãàòàé ìýäýýëë¿¿äýýð õàíãàõ õýðýãòýé. Ýíý õóóäàñ íü ýìèéí ñýæèã á¿õèé íºëººã òîäîðõîé á¿ðòãýõýä òîõèðñîí òóñãàé çàãâàðòàé áàéíà. Óã ìýäýýëýëä îëîí óëñûí íýðøèë. Ǻâëºëäºõ õîðîî íü îëîí ÷èãëýëèéí ñàëáàðóóäààñ ñîíãîãäñîí ãèø¿¿äòýé áàéíà. ¿éë÷èëãýý ÿâóóëäàã ãàçðóóä áîëîí óðãàìëûí ýìèéí õýðýãëýý á¿õèé ãàçðóóäàä òàðààñàí áàéõ øààðäëàãàòàé. óðãàìàë ñóäëàà÷. àìüòàí ñóäëàà÷èäòàé õàìòðàí àæèëëàâàë çîõèñòîé. Õýðýâ áîëîìæòîé áîë á¿ðòãýëèéí ñòàíäàðò õóóäñûã àøèãëàâàë ñàéí. óã ìýäýýëýã÷èéí òàëààðõ á¿ðòãýëèéã õèéæ ã¿éöýòãýâýë çîõèíî. ÓÄÈÐÄÀÌÆÓÓÄÛÍ ÒÓÕÀÉ 3. ÄÝÌÁ-ÛÍ ÝÌÈÉÍ ÓÐÃÀÌÀË. Ýìèéí ñºðºã ¿éëäëèéí òàëààð èðñýí ìýäýýëëèéã õ¿ëýýæ àâààä ìýäýýëýã÷äýä òàëàðõàë èëýðõèéëýõ. Ìýäýýëëèéã á¿ðòãýõ õóóäñûã óëàìæëàëò ýìíýëãèéí òóñëàìæ. óðãàìëûí õýðýãëýãäýõ õýñýã. Ýìèéí ñºðºã íºëººíèé ¿íäýñíèé òºâ íü Èõ. Y¿íä: • Åðºíõèé àíàãààõ • Ýì ç¿é • Êëèíèê ôàðìàêîëîãè • Êëèíèê ýì ñóäëàë • Êëèíèê õîð ñóäëàë • Ôàðìàêîêèíåòèê • Òàðõâàð ñóäëàë • Ôàðìàêîýïèäåìèîëîãè • Ýìãýã ñóäëàë • Ýìèéí çîõèöóóëãà áà ÷àíàðûí áàòàëãààæèëò • Ýìèéí ìýäýýëýë • Ìýäýýëëèéí øèíæëýõ óõààí 23 . Èðñýí ìýäýýëëèéí òîõèîëäîë á¿ðèéã ¿íäýñíèé òºâèéí ñòàíäàðò ÷èã õàíäëàãûã àøèãëàí ¿íýëýõ õýðýãòýé. öóãëóóëñàí ìýäýýëëèéí äàãóó ÷àíàðûí ñòàíäàðòûí ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõ. Ñýæèãëýãäýæ áóé ñºðºã ¿éëäëèéã ìýäýýëýõ Ýìèéí ñºðºã íºëººã àíçààð÷ ìýäâýë ò¿¿íèéã çîõèõ áàéãóóëëàãàä íü õàìãèéí òîõèðîìæòîé àðãààð øóóðõàé ìýäýýëâýë çîõèíî.

3. Ýìèéí ¿íäýñíèé òºâèéí ýìèéí øèíæýý÷èä óðãàìëûí ãàðàëòàé ýìýíä äàðààõ øèíæèëãýýí¿¿ä õèéíý: 1. ôèòîõèìè. • Óðãàìëûí ãàðàëòàé ýìèéí ìýðãýæèëòí¿¿äèéã áýëòãýõ. • ¯íäýñíèé çîõèöóóëãûí óäèðäëàãà áîëîí ôàðìàêîâèæèëàíñèéí ¿íäýñíèé òºâèéí õîîðîíä íÿãò õàìòûí àæèëëàãàà á¿ðä¿¿ëýõ. àþóëã¿é ýì÷èëãýýã äýìæèõýä ÷èãëýãäýíý.ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ • • • • • • Õ¿í ñóäëàë Õàðèëöàà õîëáîî Ýòíîôàðìàêîëîãè Ôàðìàêîãíîçè Ôèòîõèìè Óëàìæëàëò àíàãààõ óõààí çýðýã ñàëáàðóóäààñ á¿ðäñýí õýò òîì áèø á¿òýöòýé áàéâàë çîõèíî. • ¯íäýñíèé áîëîí îëîí óëñûí á¿õ ò¿âøèíä ìýäýýëýë ñîëèëöîõ õàðèëöààíû òîäîðõîé ñóâãèéã áèé áîëãîõ. ýòíîôàðìàêîëîãè)-ûí áîëîâñîí õ¿÷èí áýëòãýõ. 24 . Óðãàìëûí ãàðàëòàé ýìèéí àþóëã¿éí õÿíàëòûí òàëààð ñóðãàëò ñåìèíàð çîõèîí áàéãóóëàõ õýðýãòýé. Ýíý íü ýì÷èëãýýíèé òàëààð òîõèðñîí øèéäëèéã ãàðãàõ. Óðãàìëûí ãàðàëòàé ýìèéí àþóëã¿éí õÿíàëòûí ¿íäñýí ÷èãëýëèéã áàðèìòàëñíààð äàðààõ ¿ð ä¿íã áèé áîëãîíî. ÄÝÌÁ íü óëàìæëàëò àíàãààõ óõààíû ¿ð øèìèéã õ¿ðòýõèéã õ¿ññýí õýðýãëýã÷. Õ¿÷òýé íºëººòýé á¿òýýãäýõ¿¿í¿¿äèéã øèíæëýõ ëàáîðàòîðèéí õ¿÷èí ÷àäëûã íýìýãä¿¿ëýõ. Óðãàìëûí ýìèéí òàëààð íàéäâàðòàé ìýäýýëëèéã á¿ðä¿¿ëýõ. Y¿íä: • Ôàðìàêîâèæèëàíñèéí òîãòîëöîîã áèé áîëãîæ ºðãºòãºñíººð óðãàìëûí ýìèéí àþóëã¿éí õÿíàëòûí ¿ð ä¿íòýé ¿éë àæèëëàãààã ÿâóóëàõ. íèéò õ¿í àìä çîðèóëñàí ýìèéí çîõèñòîé õýðýãëýýíèé ¿íäñýí ÷èãëýëèéã áîëîâñðóóëæ áàéíà. Ýìèéí ñºðºã íºëººíèé øàëòãààíûã çàäëàí øèíæèëæ ñóäëàõ ¿éë àæèëëàãààã ÿâóóëàõ õýðýãòýé. 2. • Óðãàìëûí ãàðàëòàé ýìèéí àþóëã¿éí ìýäýýëëèéã îëîí óëñûí ò¿âøèíä õóâààëöàõ áîëîìæèéã á¿ðä¿¿ëýõ. ýòíîáîòàíèê. óëàìæëàëò àíàãààõ óõààíû çîõèñòîé. • Óðãàìëûí ýìèéí çîõèöóóëàëò áà ÷àíàðûí áàòàëãààíû àðãà õýìæýýã áýõæ¿¿ëýõ. Óðãàìëûí ýìèéí õàìààðàëòàé ñàëáàð (Ôàðìàêîãíîçè.

¿íýëýõ. ò¿¿õèé ýä. ýõ îðíû áàéãàëèéí ãàðàëòàé ò¿¿õèé ýä àøèãëàí àþóëã¿é ºíäºð èäýâõòýé ýì. 2. áýëòãýõ. óëàìæëàëò ýìèéã ¿éëäâýðëýõ. çîõèñòîé ñòàíäàðò õýðýãëýõ. 3. õýðýãëýýíèé çîõèöóóëàëò íü îðîí á¿ðò õîîðîíäîî èõýýõýí ÿëãààòàé áàéäàã õèéãýýä õºãæëèéí ÿíç á¿ðèéí ¿å øàòàíä õýðýãæèæ áàéíà. ýìèéã ñòàíäàðò÷èëàõ õýðýãòýé …” -ã ÷óõàë÷ëàí çààñàí áèëýý. àðãà÷èëàë. Óðãàìëûí ýìèéí ¿éëäâýðëýë “Óëàìæëàëò àíàãààõ óõààíûã õºãæ¿¿ëýõ òàëààð òºðººñ áàðèìòëàõ áîäëîãî”ûí ¿íäñýí ÷èãëýëä: “Óëàìæëàëò ìîíãîë ýìíýëãèéã îð÷èí ¿åèéí àíàãààõ óõààíû îëîëò àìæèëòòàé çºâ õîñëóóëàí õºãæ¿¿ëýõ. òàðèìàëæóóëàõ. øàëãóóð áîëîâñðóóëàõ. Ýìèéí óðãàìëûí êëèíèêèéí ºìíºõ áîëîí êëèíèêèéí ñóäàëãààíû ä¿íãèéí íàðèéâ÷èëñàí á¿ðòãýë õèéõ. ÝÌÈÉÍ ¯ÉËÄÂÝÐËÝË 2. ýìèéí óðãàìëûí ãàðàëòàé á¿òýýãäýõ¿¿íèé ýì÷èëãýýíèé èäýâõ. øèéäâýð¿¿äýä òóëãóóðëàí óðãàìëûí ýìèéí òàëààðõ ÄÝÌÁ-ûí ºìíºõ á¿ëýãò àâ÷ ¿çñýí áîäëîãûã äàðààõ áàéäëààð íýãòãýí èëýðõèéëñýí áàéíà. Óðãàìëûí ýìèéí ¿éëäâýðëýë. çîõèñòîé õýðýãëýýã õºõ¿¿ëýí äýìæñýí áàéíà. áýëòãýõ. õýðýãëýýíèé åðºíõèé õàíäëàãà ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä õóðäàí íýìýãäýæ áàéíà ãýæ òýìäýãëýñýí áàéíà. ìýäýýëýë ñîëèëöîîíû õ¿ðýýíä õàìòûí õ¿÷èí ÷àðìàéëòûã äýìæèõýä èõýýõýí àíõààðàõ áîëëîî. ÄÝÌÁ-ûí Àññàìáëåé ýìèéí óðãàìëûã á¿ðòãýõ. ¿íýëãýý ºãºõºä ÷èãëýãäñýí 3 òîìîîõîí øèéäâýð áîëîâñðóóëæ áàòàëñàí áàéíà. 1. ÝÕ ÎÐÍÛ ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝ. 1989 îíóóäàä ýìèéí óðãàìëûã õàìãààëàõ. ÝÌÈÉÍ ¯ÉËÄÂÝÐËÝË ÕΨÐÄÓÃÀÀÐ Á¯ËÝà ÝÕ ÎÐÍÛ ÝÌÈÉÍ ÓÐÃÀÌËÛÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝ. õÿíàëòûí îëîí óëñûí ä¿ðìèéí øààðäëàãàä íèéö¿¿ëýí õÿíàëòûí øèíý àðãà÷èëàë áèé áîëãîæ. 1988. ¿éëäâýðèéí òåõíîëîãèéí íºõöëèéã ýìèéí ¿éëäâýðëýë. àþóëã¿é õýðýãëýýã òîãòîîõ àðãà. ÿëãàí òîäîðõîéëîõ. Òýäãýýð. àøèãëàõ. Äýëõèéí õ¿í àìûí äèéëýíõ õýñãèéí ýð¿¿ë ìýíäèéã ñàõèí õàìãààëàõ òîãòîëöîîíä óðãàìëûí ýì ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé áîëîõûã á¿ðíýý îéëãîí. ÄÝÌÁ-ààñ ãàðãàñàí “Óðãàìëûí ýìèéí çîõèñòîé õýðýãëýý”-íèé óäèðäàìæèíä: Îð÷èí ¿åèéí íèéëýã ýì äàâàìãàéëàí õýðýãëýãääýã á¿ñ íóòãóóäàä ÷ óðãàìëûí ýìèéã àøèãëàõ ñîíèðõîë. ¿éëäâýðëýëèéí õýâèéí ¿éë àæèëëàãààã õàíãàõ.1. 1987. Ýìèéí óðãàìëûí çîõèñòîé õýðýãëýýã òºãºëäºðæ¿¿ëýõèéí òóëä òýäãýýðèéã ÿëãàí òîäîðõîéëîõ.Á¯ËÝà 2. áýëòãýõ. òýäãýýð íü õýðýãëýõýä äºõºìòýé ýì÷èëãýýíèé ¿íý öýíýòýé ýõ ¿¿ñâýð áîëîõûã õ¿ëýýí çºâøººð÷. îð÷èí ¿åèéí áàãàæ òºõººðºìæ àøèãëàõ çàìààð 25 . òàðèìàëæóóëàõ ÷èãëýëýýð òîäîðõîé õºòºëáºð áîëîâñðóóëàõ àæëûã äýìæèíý.

óðãàìëûí íºõºí ñýðãýõ íºõöëèéã á¿ðä¿¿ëæ àæèëëàõààñ ãàäíà ¿éëäâýð á¿ð óðãàìëûã òàðèìàëæóóëàõ ïëàíòàöèòàé áîëîõ õýðýãòýé þì. Óëàìæëàëò áîëîí îð÷èí ¿åèéí ýìèéí ãîë ò¿¿õèé ýä áîëäîã îëîí óðãàìëóóä óñòàæ ¿ã¿é áîëîõ àþóë òóëãàð÷ áàéãààãààñ ÄÝÌÁ ýìèéí óðãàìëûã õàìãààëàõ. õàìòûí çîõèöóóëàëò õèéõèéã óðèàëñàí áàéíà. íàéðëàãà. Ìîíãîë îðíû óðãàìëûí áàéðøèëûã ãàçàð ç¿éí ºâºðìºö îíöëîãîîð íü 16 òîéðîãò õóâààæ ¿çäýã áºãººä ýäãýýðýýñ ¿éëäâýðëýëèéí çîðèóëàëòààð 100-ààä íýð òºðëèéí óðãàìëûã ò¿¿æ áýëòãýäýã áàéíà. õèìèéí á¿òöèéã òîäîðõîéëæ. Ìàíàé îðîíä ºâ÷íèéã àíàãààõ ÷àäâàðòàé áèîëîãèéí èäýâõèò áîäèñ àãóóëñàí 70-ààä îâãèéí 900-ààä îð÷èì íýðèéí óðãàìàë óðãàäãèéã ìàíàé ýðäýìòýí ñóäëàà÷èä òîãòîîñîí áàéäàã.ààä ýìèéí ñòàíäàðòûã áîëîâñðóóëæ 20 ãàðóé íýðèéí ýìèéí óðãàìëûã òàðèìàëæóóëààä áàéíà. ñóäëàõ àæèë 1940-ººä îíîîñ ýõýëñýí áèëýý. èíòðîäóêöèéí ñóäàëãàà ÿâóóëàõ àñóóäàë õàðüöàíãóé õîöðîãäîæ áàéãàà ó÷ðààñ äîòîîäûí óëàìæëàëò ýìèéí ¿éëäâýðèéã õºãæ¿¿ëýõýä ñºðºã íºëºº ¿ç¿¿ëæ áàéíà. òýäãýýðèéí áèîëîãèéí èäýâõèò áîäèñûí õýìæýý. ýì÷èëãýýíä çàéëøã¿é øààðäëàãàòàé 200-ààä ýìèéí æîðûã ÿëãàí àâ÷ ò¿¿íèé íàéðëàãàä îðäîã ýìèéí óðãàìàë.ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ óðãàìëûí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ÷àíàðûí õÿíàëòûã õàíãàõàä ÷èãëýãäñýí àðãà õýìæýýã íýâòð¿¿ëýõ. Îäîîãèéí áàéäëààð ýìèéí óðãàìëûã áàéãàëèéí óíàãàí òºðõººð ò¿¿æ õóðààí áýëòãýæ óëàìæëàëò áîëîí ãàëåíû ýìèéí ¿éëäâýðëýë ÿâóóëæ áàéíà. óëàìæëàëò ýìèéã ¿íäýñíèé ñòàíäàðò. Ìàíàé óëñàä íèéòäýý õóâèéí õýâøëèéí áîëîí óëñûí õàðüÿàëàëòàé 16 ãàëåíû. áóñàä îðíóóäàä óðãàäàã èæèë àéìàã. Ìîíãîë óëñàä ýìèéí óðãàìàë. ôàðìàêîïåéä îðóóëàõ íü ÷óõàë áîëîõûã òýìäýãëýñýí áàéíà. Óëàìæëàëò ýìèéí 6 ¿éëäâýð íü æèëäýý 1-3 òí îð÷èì óðãàìëûí ãàðàëòàé ýì òàíã ¿éëäâýðëýæ ýíý õýìæýýíèé ýì òàíã ýêñïîðòîä ãàðãàäàã. ýêîëîãèéí òýíöâýðèéã á¿ðýí õàíãàõ òîãòîëöîîíû õàíäëàãà á¿õèé àæëûã Óëàìæëàëò àíàãààõûí øèíæëýõ óõààí òåõíîëîãè ¿éëäâýðëýëèéí êîðïîðàöè (ÓÀØÓÒ¯Êîðïîðàöè. òàðèìàëæóóëæ. óëàìæëàëò ýìèéí ¿éëäâýð àæèëëàäàã. ýðäñèéí ãàðàëòàé ò¿¿õèé ýäèéí îðöûí äàâòàìæèéã á¿ðýí òîãòîîñîí áàéäàã. Ýäãýýð æîðîíä 300 ãàðóé 26 . ýìèéí óðãàìëûã çîõèñòîé àøèãëàõ. îâîã ç¿éë ä¿ðñèéí óðãàìëóóäòàé æèøèí ñóäàëæ. Ìàíàé ýðäýìòäèéí ñóäàëãààãààð ýðòíýýñ ìîíãîë îòî÷ íàðûí ýì÷èëãýýíä õýðýãëýæ áàéñàí æîð äàâõàðäñàí òîîãîîð 11000 îð÷èì áàéñíûã á¿ðòãýæ. õîé÷ ¿åäýý òîãòâîðòîé íºõºí ñýðãýëòýíä îðæ ÷àäàõóéö íººöèéí õýìæýýã õàíãàõàä ÷èãëýãäñýí õºòºëáºð áîëîâñðóóëàõ òàëààð îëîí óëñûí õàìòûí àæèëëàãàà. Ýìèéí óðãàìëûí áàéãàëèéí íººö. óðãàìëûí ãàðàëòàé 30. Ýìèéí óðãàìëûí íººöèéã ñóäëàí òîãòîîõ. òàðõàöûã ñóäëàõ. 4. ýðäñèéí ãàðàëòàé ýìèéí ò¿¿õèé ýä àøèãëàõ. àìüòíû ýä ýðõòýí. õóó÷èí íýðýýð Àðäûí ýìíýëãèéí õ¿ðýýëýí) ýõëýí õèéæ îäîîãèéí áàéäëààð íèéò 50 ãàðóé óðãàìëûí ñòàíäàðò. Öààøèä óðãàìëûã ¿éëäâýðëýëèéí çîðèóëàëòààð ò¿¿æ àøèãëàõäàà áàéãàëü ýêîëîãèéí òýíöâýðò áàéäëûã àíõààðàí. íººöæ¿¿ëýõ.

áàéãàëèéí á¿òýýãäýõ¿¿í¿¿äèéã õýðýãëýõ íü íýìýãäýæ áàéãààãèéí çýðýãöýý ýäãýýð ýì÷èëãýý. Óëàìæëàëò àíàãààõ óõààí íü ñ¿¿ëèéí ¿åä ýð¿¿ë ìýíäèéí òîãòîëöîîíä õóðäàöòàé íýâòýð÷ áàéãàà àíàãààõ óõààí þì. áèîõèìèéí ïðîöåññ. ýðäñèéí ãàðàëòàé ýìèéã õýðýãëýõ) – Ýìèéí áóñ ýì÷èëãýý (Y¿íä: ýì õýðýãëýõã¿éãýýð ç¿¿. Õàëóóí îðíû ýôèðèéí òîñò óðãàìëûí òîñíû àãóóëàìæ ñýð¿¿í á¿ñýä óðãàäàã óðãàìëûíõààñ èë¿¿ áàéäàã. òýäãýýð íü îð÷èí ¿åèéí àíàãààõ óõààíòàé ýðñ ÿëãàà á¿õèé îíîëûí áàðèìæààí äýýð òóëãóóðëàñàí ýì÷èëãýýíèé ãîë áýëäìýë áàéäëààð õýðýãëýãääýã. áîäèñóóäûí ôàðìàêîëîãè ¿éëäëèéí íèéëáýðæñýí èëðýë áºãººä õèìèéí öýâýðø¿¿ëñýí íýã áîäèñûí ¿éë÷èëãýý áèø þì. áèå ìàõáîäèä äóòàãäñàí àìüäðàëûí ÷óõàë ç¿éë¿¿äèéã íºõºõ æóðìààð áèîõèìè. ¿íäñýíä àðãààõ áîäèñ 8-ð ñàðûí ñ¿¿ë. ¿ð ä¿íòýé. àãààð. á¿òýýãäýõ¿¿í¿¿äèéí àþóëã¿é áàéäàë. ôèçèîëîãèéí ïðîöåññûã çîõèöóóëàõ íºëººòýé áàéäàã. àìüòíû ýä ýðõòýí. 9-ð ñàðûí ýõýýð õàìãèéí èõ àãóóëàãääàã ã. Óëàìæëàëò àíàãààõ óõààíû ýì÷èëãýý. ñýòãýë çàñàë çýðýã ýì÷èëãýýí¿¿ä õàìààðíà) ãýñýí 2 ¿íäñýí õýñãýýñ òîãòäîã.ì. Ýìèéí óðãàìëûí ò¿¿õèé ýä íü óëàìæëàëò ýì ¿éëäâýðëýëèéí ãîë ýõ áóëàã áºãººä òýäãýýð íü ýìèéí ò¿¿õèé ýäèéí çàõ çýýëä èõýýõýí ºíäºð õóâèéã ýçýëäýã.Á¯ËÝà 2. óñ. Óðãàìàëä áèîëîãèéí èäýâõèò áîäèñ ¿¿ñýí áèé áîëîõ ç¿é òîãòîë íü ãýðýë. Óëàìæëàëò ýìèéí ÷àíàðûí õÿíàëòûí àðãàä ÿëãàí öýâýðø¿¿ëñýí íýã áîäèñò õýðýãëýãääýã ñòàíäàðò àðãóóä òîõèðîõã¿é áºãººä øóóä àâ÷ õýðýãëýõýä áîëîìæã¿é áàéäàã. 100 ãàðóé ýðäýñ áîäèñ îðäîã áºãººä ¿¿íýýñ 150-èàä óðãàìàë îëîí óëñûí ôàðìàêîïåéä îðæ çºâøººðºãäñºí áàéäàã. Òóõàéí óðãàìëûí óðãàëò. Óëàìæëàëò àíàãààõ óõààíû ýì÷èëãýý íü: – Ýìèéí ýì÷èëãýý (ýìèéí óðãàìàë. Óðãàìëûí ãàðàëòàé ýì íü õèìèéí íèéëýã ýì¿¿äýýñ ÿëãàãäàõóéö õýä õýäýí ¿íäñýí øèíæòýé. ýðõòýí òîãòîëöîîíû ôàðìàêîëîãèéí á¿òöèéã ººð÷ëºõ. ãàçàð ç¿éí áàéðøèë çýðýã áàéãàëèéí õ¿÷èí ç¿éëèéí íºëººë뺺ñ õàìààð÷ áàéíãà ººð÷ëºãäºæ áàéäàã áàéíà. ýðõòýí òîãòîëöîîíä øóóä áà øóóä áóñ çàìààð íºëººëºí ôåðìåíò. Óëàìæëàëò ýìèéí áýëäìýëèéí ¿éë÷èëãýýíèé ¿ð ä¿í íü ò¿¿íèé íàéðëàãà äàõü ÿíç á¿ðèéí óðãàìëóóäàä àãóóëàãäàæ áàéãàà ôèòîõèìèéí õóâüä ñàéòàð ÿëãàí òîäîðõîéëîîã¿é áèîëîãèéí èäýâõèò íýãäë¿¿ä. ÷àíàðòàé áàéäëûã áàòàëãààæóóëàõ øààðäëàãà ºñ÷ áàéíà. ÝÌÈÉÍ ¯ÉËÄÂÝÐËÝË ýìèéí óðãàìàë ò¿¿íèé ãàçðûí äýýä áà äîîä õýñýã. Óðãàìëûí íèéëáýð íýãäë¿¿ä õ¿íèé áèåä òîäîðõîé ýä. ºñºëò õºãæèëòèéí ÿíç á¿ðèéí øàòàíä ò¿¿íä àãóóëàãäàæ áóé ¿éë÷ëýã÷ áîäèñûí õýìæýý õàðèëöàí àäèëã¿é áàéäàã. ýðõòýí á¿ðò õàðèëöàí àäèëã¿é õýìæýýãýýð õóðèìòëàãääàã. 27 . Æèøýý íü: Ýôèðèéí òîñ àãóóëñàí óðãàìàëä ýôèðèéí òîñ öýöýãëýëòèéí ¿åä. Áèîëîãèéí èäýâõèò áîäèñóóä íü óðãàìëûí ýä. ýñ. áàðèà çàñàë. ÝÕ ÎÐÍÛ ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝ. 100 îð÷èì àìüòíû ãàðàëòàé ò¿¿õèé ýä.

õ¿÷òýé ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýí ýëýã ãýìòýýõ. ò¿¿õèé ýäèéã çºâ õàäãàëàõ. ¯¿íä: óðãàìëûã çºâ òàíèõ. õîðã¿éæ¿¿ëýí. Óðãàìëûí ãàðàëòàé á¿òýýãäýõ¿¿í íü äàéâàð áîäèñ èõòýé. ýðäýíèéí. àþóëã¿é áàéäàë íü õýëáýëçýõ òîõèîëäîë èõ ãàðäàã. ¿ð ä¿íòýé. îð÷íû íºõöºë áàéäàë. õàäãàëàëò. Áèä óëàìæëàëò ìîíãîë ýìèéí íàéðëàãûã íü õýâýýð ¿ëäýýæ çºâõºí ýìèéí õýëáýðèéã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ òåõíîëîãèéí òóðøèëòûã çàðèì íýã îëîí íàéðëàãàò æîðîí äýýð òóðøèí 30-ààä ýìèéã ¿ðëýýð. áîëîâñðóóëàëò. çºâ áýëòãýí. àìüòàí. òîñîí. 150-200-ààä ýìèéã òàí. òàëõ õýëáýðýýð ¿éëäâýðëýæ ýìíýëãèéí ïðàêòèêò íýâòð¿¿ëýýä áàéíà. íàéðëàãà íü îëîí ÿíç áàéäàã ó÷ðààñ ÷àíàð. àìüòàí. ÷àíàðûí àñóóäëóóäààð çîõèöóóëàãäàíà. Ìàíàé óëñàä óðãàìëûí ãàðàëòàé îëîí íàéðëàãàòàé æîðûã õÿíàõ á¿ðòãýõ òîãòîëöîî õàíãàëòã¿é. ºâ÷òºíä õ¿ðãýæ áóé óëàìæëàëò ýìèéã àþóëã¿é. àðõèí. õàäãàëàëò. ¿éë÷èëãýý íü îëîí õ¿÷èí ç¿éëýýñ õàìààðäàã. àìüòàí. ¿éëäâýðëýëèéí øàò äàìæëàãà. õàíä. ýðäñèéí ãàðàëòàé ýìèéí ÷àíàð. ÷àíàðòàé ýì ¿éëäâýðëýí ãàðãàõ õ¿ðòýëõ íàðèéí ¿éë àæèëëàãààòàé õîëáîîòîé àñóóäàë þì. Óëàìæëàëò ýìèéí íàéðëàãûã õýëáýðæ¿¿ëýëòýýð íü òàí. ýì òàí íü îëîí óðãàìàë. áýëòãýñýí áîëîí óðãàñàí ãàçàð íóòàã. ýðäñèéí ãàðàëòàé ò¿¿õèé ýäýýñ ýì ¿éëäâýðëýõ. ò¿¿íä òàâèãäàõ øààðäëàãààñ ºâºðìºö ººð ìåíåæìåíò. ýì òàíã õóäàëäààëàõ ýìèéí ñàí íü îð÷èí ¿åèéí ýì ¿éëäâýðëýë. õàâäàð ¿¿ñãýõ. ò¿¿íä àãóóëàãäàõ áèîëîãèéí èäýâõèò íýãäëèéã òîãòîîõ.ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ Óðãàìàë. 28 . ¿ðýë. ýì áýëäìýëèéã ñòàíäàðò÷èëàõ àñóóäàë ÷óõàë áàéäàã. çóóðìàë. ýìèéí á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýõ. ×àíàðûí áàòàëãààòàé á¿òýýãäýõ¿¿íèéã çºâ õýðýãëýõ íü óðãàìëûí ãàðàëòàé ýì çýðýã óëàìæëàëò àíàãààõûí á¿òýýãäýõ¿¿íòýé õîëáîîòîé ãàðàõ ýðñäëèéã áóóðóóëàõàä ÷óõàë íºëººòýé áàéäàã. àðõàã ÿâöòàé ãàæ ¿éëäýë ¿ç¿¿ëäýã òàëòàé òóë ò¿¿íèé õîðûã áàãàñãàõ. íººö àãóóëàõ áàéð. ¿éëäâýðëýëèéí ÿâö. Óðãàìëûí ýìèéã õîðã¿é ãýæ îéëãîõ íü ºðººñãºë îéëãîëò þì. áîëîâñðóóëàõ. çºâ áîëîâñðóóëñàí áàéäàë). Õÿíàëòûí òîãòîëöîîíû ìåíåæìåíò íü óðãàìëûí ò¿¿õèé ýäèéí ÷àíàð (ò¿¿õèé ýäèéã õýçýý áýëòãýñýí. Óëàìæëàëò ýìò áîäèñ. 5-6 ýìèéã ðàøààíààð. ñàâëàëò. áàéëãàõàä ÷èãëýãäýíý. Íèëýýä óðãàìëûí ýì õàðüöàíãóé õîð áàãàòàé áèåä çîõèìæòîé 纺ëºí ¿éëäýë ¿ç¿¿ëäýã áàéõàä çàðèì óðãàìëûí ýìèéí íàéðëàãàä îðæ áàéãàà ò¿¿õèé ýä íü õîðòîé. òàëõ. ºâñºí ýì ãýõ çýðãýýð àíãèëäàã. Æèøýý íü: Ñàðìèñûã öóñàí äàõü õîëåñòåðîëûã áóóðóóëàõ ¿éëäýëòýé ãýäýã áîëîâ÷ óëàìæëàëò àðãààð áîëîâñðóóëàí íîìõîòãîæ ýìýíä îðóóëàõàä ýíý ¿éëäýë íü àëãà áîëäîã àæýý (17). Èéìä áóñàä áàðààòàé àäèëã¿é áà óðãàìàë. ò¿¿æ áýëòãýõ. çºâõºí ç¿é çîõèñòîé õýðýãëýñýí òîõèîëäîëä ë õ¿íèé ýð¿¿ë ìýíäýä àøèã òóñòàé ýìèéí ¿éëäýë ¿ç¿¿ëýõ ó÷ðààñ óëàìæëàëò ýìò áîäèñ (ò¿¿õèé ýä). ñàéí õºã溺ã¿é áàéíà. ýðäñèéí ãàðàëòàé ò¿¿õèé ýäèéí öóãëóóëãà áàéäëààð íýãòãýí áýëòãýãäýíý. óðãàìëûí ò¿¿õèé ýä áýëòãýõ õóãàöàà. ¿ð õºâðºëä íºëººëºõ.

Õîëòîñ íàõèàã ÷àâ÷èõ áóþó îãòîëæ õºðººäºæ àâíà. ýì÷èëãýýíèé ¿éëäýë ¿ç¿¿ëýõ ÷àäëààð õàðèëöàí àäèëã¿é áàéäàã.2. Òýð íü äàðàà íºõºí ñýðãýíý. Óðãàìàëä àãóóëàãäàõ áèîëîãèéí èäýâõèò íýãäë¿¿ä öàã àãààð.Á¯ËÝà 2.2. çîõèîí áàéãóóëàëòûí íàðèéí àðãà ç¿éãýýñ èõýýõýí õàìààðíà. 2. Õóãàëæ. áàÿí á¿ðä¿¿ä. ò¿¿æ áýëòãýõ ìýäëýã. ñîíãèíîëîã áóëöóó. Õîò áîëîí îðîí íóòãèéí áàéãàëü õàìãààëàõ ãàçðóóä íü ººðèéí íóòàã äýâñãýð äýýð óðãàäàã óðãàìëûí íººöèéã õàìãààëàõ ¿¿äíýýñ ñèñòåìòýé.1. çóëãààæ ìîäûã ãýìòýýæ áîëîõã¿é. Ýíý íü ¿íäñýýð ¿ðæäýã õýëáýðèéí óðãàìàë äýýð îíöãîé ÷óõàë áºãººä óõàæ àâñàí ¿íäýñíèé í¿õíèé øîðîîã áóöààæ áºãëºæ òýãøèëáýë ¿ëäñýí óðãàìëûí ¿íäýñ õàòàõã¿é óðãàõàä íü òóñòàé. ÝÌÈÉÍ ÓÐÃÀÌËÛà ү¯Æ ÁÝËÒÃÝÕÝÄ ÁÀÐÈÌÒËÀÕ ÆÓÐÀÌ Óðãàìëûí ò¿¿õèé ýä áýëòãýõ ¿éëäâýðèéí ãàçðóóä õîò áîëîí îðîí íóòãèéí áàéãàëü õàìãààëàõ ãàçðóóäààñ çºâøººðºë àâ÷ ò¿¿õèé ýäèéã áýëòãýíý. óðãàìëûí ºñºëò õºãæèëò. 2. áèîëîãèéí èäýâõèò áîäèñûí õýìæýý.2. Óðãàìàëä áèîëîãèéí èäýâõèò áîäèñ õóðèìòëàãäàõ ¿åä ò¿¿æ áýëòãýõ íü ÷àíàðòàé ýì òàí ¿éëäâýðëýõ íºõöºë áîëæ ºãäºã. Õýðýâ çàëóó íàõèàíû ¿ç¿¿ðèéí ìº÷ðèéã àâ÷èõâàë ã¿éöýä óðãàæ ÷àäàõã¿éä õ¿ðíý. ¿íäýñëýã èøèéã ò¿¿õäýý óã óðãàìëûí ¿ð áîëîâñîð÷ óíàñíû äàðàà ýìèéí óðãàìëûí ¿íäñèéã ò¿¿íý. 2. ¯íäñèéã óõàæ àâàõäàà óðãàõ õýñãèéã ¿íäýñíýýñ ¿ëäýýõ õýðýãòýé. Ýìèéí óðãàìëûí ò¿¿õèé ýäèéã ò¿¿æ áýëòãýõ àðãà àæèëëàãàà íü óðãàìëûí òàðõàö.2. ¿íäýñëýã ¿ð æèìñ. 2. Ýìèéí ò¿¿õèé ýä áýëòãýõ àæèëä õàéõðàìæã¿é õàíäâàë ÷àíàð íü àìàðõàí àëäàãäàæ ò¿¿íýýñ áýëòãýñýí ýì áýëäìýë¿¿ä ñòàíäàðòûí øààðäëàãàä íèéöýõã¿éä õ¿ðíý. 2.3. òîäîðõîé òºëºâëºãººíèé äàãóó íººöèéã æèë æèëýýð ýýëæë¿¿ëýí àøèãëàõ. 2. Çýðëýã áîëîí òàðèìàë óðãàìëààñ áýëòãýæ áàéãàà ò¿¿õèé ýäèéã ýðõòíýýñ íü õàìààð÷ ãàçðûí äîîðõ ýðõòýí ¿íäýñ. ¿ð æèìñ. ãàçðûí äýýðõ ýðõòýí íàâ÷.2. 2. íàõèà.6 ¯íäýñ.7.5. ¯íäñèéã óõàõ ¿åä 10 ì êâàäðàò òàëáàéä 2-3 èø áóþó áóòûã ¿ëäýýæ óõñàí í¿õèéã øîðîîãîîð äàðæ óðãàõ íºõöëèéã õàíãàíà. íóòàãøóóëàõ àæëûã çîõèîí áàéãóóëàõ íü ÷óõàë áàéíà. ÝÕ ÎÐÍÛ ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝ. óðãàõ îð÷èí. íººö.2. Óðãàìëûí íàâ÷ õýðýãëýõ áîë á¿ãäèéã çóëãààí àâ÷ áîëîõã¿é. Öýöýã áóþó áàã öýöãèéã ò¿¿õäýý ¿ðæèëòèéã íü õàíãàõ çîðèëãîîð íýã 29 .2.4. ºã뺺íèé ø¿¿äýð õàòñàíû äàðàà áýëòãýíý. ¿íäýñëýã èø.2. Óðãàìëûí ò¿¿õèé ýäèéã ò¿¿æ áýëòãýõ ÿâö íü ò¿¿õèé ýäèéí îíöëîãîîñ õàìààðàí ÿëãààòàé áàéäàã. Óðãàìëûí ãàçðûí äýýä õýñýã áóþó ºâñèéã ò¿¿õäýý ýìèéí ò¿¿õèé ýäýä îðîõã¿é áóñàä õýñãèéã õºíäºõã¿é çºâõºí ºâñèéã îãòîëæ òàéð÷ àâíà. ºâñ. ¯íäýñ áà ¿íäýñëýã èøèéã öàã àãààðûí áàéäàë õàðãàëçàõã¿éãýýð áýëòãýäýã áîë ãàçðûí äýýðõ õýñãèéã õóð òóíàäàñã¿é ºäºð. ¿å øàòààñ õàìààð÷ àãóóëàìæ.2. öýöýã. Áàéãàëü õàìãààëàõ çîðèëãîîð ýìèéí óðãàìëûí ò¿¿õèé ýäèéã õîò ñóóðèí ãàçðûí íîãîîí á¿ñýä. óðãàìëûí á¿ðõýâ÷ íü òàëõëàãäñàí ãàçðóóäààñ áýëòãýõèéã õîðèãëîäîã. ãàçàð ç¿éí îð÷èí. òàðèìàëæóóëàõ. áóëöóó. ÝÌÈÉÍ ¯ÉËÄÂÝÐËÝË 2. íýí õîâîð àìüòíû áàéðøèõ ãàçàð. Óðãàìëûã ¿íäýñòýé íü ñóãàëæ àâáàë óñòàõàä õ¿ðãýíý. ¿ð õýìýýí àíãèëæ ¿çäýã.

Òóõàéëáàë: ¿éëäâýð. Ã.10. 2. ºí㺠õýëáýðýý àëäñàí áîë ýìèéí óðãàìëûí ò¿¿õèé ýä áýëòãýëèéí øààðäëàãà õàíãàõã¿é. 2. Óðãàìàë íü õîðòîí øàâüæèíä èäýãäñýí. õóãàëàõ.2.Öýýáàò. Äîîðõ õ¿ñíýãòýíä çàðèì íýã ºðãºí õýðýãöýýò óðãàìëûí ò¿¿õèé ýäèéí ñýëãýýã ¿éëäâýðëýëèéí õýðýãöýýíä çîðèóëàí æèë á¿ð çîõèîæ áîëîõûã õàðóóëñàí ñóäàëãààíû àæëûí ä¿íã æèøýýí äýýð 2-ð õ¿ñíýãòýíä ¿ç¿¿ëýâ (ÓÀØÓÒ¯Êèéí óëàìæëàëò ýìèéí ¿éëäâýðèéí æèëèéí õýðýãöýýã òîîöîîëñîí ñóäàëãààò ñýëãýýã Áàéãàëèéí ýìò áîäèñ. øóâòàð÷ ò¿¿æ áîëîõã¿é.2. 2. Ýìèéí óðãàìëûã æèë á¿ð íýã ãàçðààñ äàâòàí ò¿¿âýë óðãàìëûí íºõºí òºëæèëòºíä íºëººëºõ òóë ¿¿íèéã õàðãàëçàí ãàçðûí äýýðõ õýñãèéã áóþó ºâñ íàâ÷èéã íýã æèëýýð. ¯éëäâýðèéí ãàçðóóä íü óðãàìëûí ò¿¿õèé ýä áýëòãýõ òºëºâëºãººã áîëîâñðóóëàõäàà èõ óðãàöòàé íóòàã. Óðãàìëûí õàÿãò: Óðãàìëûí ò¿¿õèé ýäèéí íýð: Ò¿¿õèé ýäèéí õýìæýý: êã Ò¿¿æ áýëòãýñýí ãàçðûí íýð: Ò¿¿æ áýëòãýñýí õóãàöàà: çýðãèéã áè÷èæ õàäñàí áàéíà. 2. áóòëàã óðãàìàë).11. 2. 2. Ò¿¿æ áýëòãýñýí óðãàìëûã õàëóóí íàðàíä øóóäàé ñàâàíä õèéñíýýñ õîéø 34 öàãààñ èë¿¿ õóãàöààãààð áàéëãàâàë óðãàìàë õàëæ. ñóãàëàõ.16.Ãàíòîãòîõ íàðûí ã¿éöýòãýñýí ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæëûí ä¿íãýýñ àâàâ).2. ÿëçðàõàä õ¿ð÷ ÷àíàðàà àëääàã.ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ õýñãèéã íü ¿ëäýýæ ò¿¿õ øààðäëàãàòàé.8.15. òàëáàéã 2-3 æèë àìðààõààð áîäîæ àøèãëàíà. ¿íäñèéã ãýìòýýæ.13.2. áàÿëàã ñóäëàëûí ñåêòîðûí ñóäëàà÷ Ö.2. Óðãàìëûí ò¿¿õèé ýäèéã çîõèñòîé öàã õóãàöààíä íü ò¿¿æ áýëòãýíý.2. Ýìèéí óðãàìëûã ñòàíäàðòûí øààðäëàãàä íèéö¿¿ëýí ò¿¿æ áýëòãýñíèé äàðàà õàòààõ áîëîâñðóóëàëòûã çºâ ñîíãîí õàòààæ ñàâëàíà. çàìûí õàæóó ãàçðààñ ò¿¿õã¿é áàéõûã àíõààðàõ õýðýãòýé. 30 . Áóòëàã óðãàìëûí ìº÷ðèéã ò¿¿õäýý òîì ãîë ìº÷ðèéã õóãàëæ.12.2. 2.2.2.14. îãòîëæ. ¯¿íèé óëìààñ óðãàìëûí äîòîð àãóóëàãäàõ áèîëîãèéí èäýâõèò íýãäë¿¿ä ººð÷ëºãäºæ ÷àíàðàà àëäàæ ìóóääàã.17. ñàâàíä õèéæ õàÿãëàíà. 2. õºðººäºæ áîëîõã¿é.2. ¿íäñèéã 2-3 æèë çàðèìäàà 5-6 æèë àëãàñàí ò¿¿õ íü óðãàìëûí íºõºí ñýðãýëòýíä õàíãàëòòàé õóãàöàà ãýæ ¿çäýã. õîò òîñãîí. 2. Áýëòãýñýí óðãàìëûí ò¿¿õèé ýäèéã ñàëõè àãààð îðîõ öýâýð òààð øóóäàé. Ýíý ¿åä óðãàìëûí èø ìº÷èð (ìîäëîã.9. 2. Óðãàìëûí ò¿¿õèé ýä ¿ð æèìñèéã íàìàð îðîé áîëîâñîð÷ ã¿éöýõ ¿åä ò¿¿æ áýëòãýíý. Òîîñ øîðîîíä äàðàãäñàí áîõèðäñîí óðãàìëûã ò¿¿æ áîëîõã¿é.

úðººñòýé Íàì äàâàà ¿ð æèìñ Á¿òýýëèéí íóðóó Óìàðò Õàíãàé /Ñýëýíãý Íàéðàìäàëûí ÑÀÀ Íàðèéí Ø¿ðýíãèéí ãîë Àöàí àæèãàíà Òºâ Õàíãàé/ Àðõàíãàé Stellaria Òàðèàò ñóì. Óìàðò Õàíãàé /Ñýëýíãý Öàãààí òîëãîéí ÑÀÀ-ààñ ¿íäýñ Àìàðáàÿñãàëàí îðîõ çàìä Õàíãàé /Áóëãàí. Àð ìîãîéò ¿íäýñ Óìàðò Õàíãàé/ Ñýëýíãý. óðãàìàë ãàçàð Óðãàìëûí ìîíãîë. acicularis L. Íàéðàìäàë ÑÀÀ. ýðõòýí ç¿éí ðàéîí ëàòèí íýð 2 3 4 Ãîâèéí ãàíãà Õàíãàé/ ªâºðõàíãàé Á¿ðä Thymus gobicus ñóì Tschern. ÝÌÈÉÍ ¯ÉËÄÂÝÐËÝË Õ¿ñíýãò 2 Õàíãàéí îéò õýýðèéí óóëàðõàã ðàéîíû ýìèéí óðãàìëûí ò¿¿õèé ýä áýëòãýæ áîëîõ íóòàã. Áóãàò ñóì Õîíãîð íóóð.Á¯ËÝà 2.×óëóóò ãîë dichotoma L. Áàòöýíãýë ñóì 2000 2001 2003 2004 2005 5 6 7 8 9 + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + 31 . Íàì äàâàà Óìàðò Õàíãàé /Ñýëýíãý. Íîìãîíû îð÷èì Ãàçðûí Õàíãàé/Àðõàíãàé äýýä Áàòöýíãýë ñóì õýñýã Õàíãàé/Àðõàíãàé ªãèéíóóð óðä òàëûí áýñðýã óóëñààð ªðãºñò íîõîéí Óìàðò Õàíãàé/Ñýëýíãý õîøóó Rosa Çýëòýðèéí ÑÀÀ. ÝÕ ÎÐÍÛ ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝ. Ø¿ðýíãèéí ãîë ¯ìõèé Õàíãàé/ªâºðõàíãàé Á¿ðä øèìýëäýã ñóì. ñýëãýý (2000-2005 îí) ¹ 1 1 2 3 4 5 Óðãàìëûí Ãàçàð íóòàã. Áóëãàí ñóì. Íîìãîí áðèãàä Ãàçðûí Dracocepîð÷èì äýýä hallum Òºâ Õàíãàé/ Àðõàíãàé õýñýã foeditum L. Çýëòýðèéí ÑÀÀ.Àçðàãûí äàâàà Ýìèéí áàìáàé Òºâ Õàíãàé/ Àðõàíãàé Valeriana Öýíõýð ñóì Öýíõýðèéí officinalis L ãîëûí íóãàä Õàíãàé/ Àðõàíãàé.

óðä Òàìèðûí ãîëûí ñàâä Óìàðò Õàíãàé/ Ñýëýíãý Çýëòýð ÑÀÀ. Äàÿí óóë Òºâ Õàíãàé/ Àðõàíãàé. Íàðèéí Ø¿ðýíãèéí ãîëûí ýõ 32 + + Ãàçðûí äýýä õýñýã + + + + + + + + + . Íàéðàìäàëûí ÑÀÀ. Òàìèðûí ãîëûí õºíäèéä Óìàðò Õàíãàé/ Ñýëýíãý Çýëòýðèéí ÑÀÀ. Íî¸í õàíãàé Óìàðò Õàíãàé /Ñýëýíãý Çýëòýðèéí ÑÀÀ. ×èãýñòýéí ãîëûí ñàâ. Òºâ Õàíãàé/ Àðõàíãàé Áóëãàí ñóì. ñóì.Õàíãàé / Áóëãàí àéìàã Á¿ðýãõàíãàé ñóì íàãâà Lophanthus chinensis (Rafin) Ñàãñàé ÷îíûí ºðãºñ Carduus crispuus L. Ñóâðàãà õàéðõàíû àð Àðõàíãàé. Çýëòýðèéí ãîëûí ñàâä Õàíãàé/ ªâºðõàíãàé Á¿ðä ñóì. úðººñòýé Õàíãàé/ Çàâõàí. Õàíãàé /Áóëãàíû õîò îð÷ìûí ñàâ äàãóó Óìàðò Õàíãàé / Ñýëýíãý. Áóëãàí ñóì Àð ìîãîéò. ͺìðºãèéí àð + Ãàçðûí äýýä õýñýã + + + + + + + + + Ãàçðûí äýýä õýñýã + + + + + + + + + + + + Íàâ÷ + + + + Òºâ Õàíãàé/ Àðõàíãàé Áóëãàí ñóì. Íàì äàâààíû îéä 10 Ñèáèðü õîòîé Leonurus sibirica L. ͺìðºã ñóì. + Ãàçðûí äýýä õýñýã Õàíãàé/Çàâõàí Îòãîí ñóì. Íàéðàìäàë ÑÀÀ. Õàíãàé ñóì. Áîãäûí ãîëûí ñàâä Íàíãèàä ñàäàã. Íàì äàâàà Ñýëýíãý.ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ 6 7 8 9 Óëààí áàøèãà Odontites rubra L.Ø¿ðýíãèéí ãîëûí ñàâä Òºâ Õàíãàé/Àðõàíãàé Áóëãàí ñóì Òàìèðûí ãîëûí ñàâä Õàíãàé/Çàâõàí. Òàìèðûí ãîëûí ñàâä Áàòöýíãýë ñóì. Õàðõîðèí îðîõ çàìä + + Óëààí óíàãàí òóðóó Pyrola incarnata Õàíãàé /Çàâõàí Èõ óóë L.

ªâºð ìîãîéòûí àðûí øèíýñýí îé Õàíãàé/Àðõàíãàé Òàðèàò 14 Áàéãàëèéí ñóì. Õºõ äàâààíû Berberis sibirica àð. ÝÕ ÎÐÍÛ ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝ. Õàäàòûí îð÷ìûí õîðñ Aconitum øèíýñýí îéä baicalense Õàíãàé/Çàâõàí ͺìðºã Turcz. Óìàðò Õàíãàé/ Ñýëýíãý Çýëòýðèéí ÑÀÀ. Íàðèéíèé øèíýñýí Orchis salina L. Óëèàñòàé îðîõ çàìä øèíýñýí îéä + + ¿íäýñ + Èø ìº÷èð + + + + + + + ¿íäýñ + + Ãàçðûí äýýä õýñýã ¿íäýñ + + + + + + + + + + + + + + + ¿íäýñ + + + + 33 . ÝÌÈÉÍ ¯ÉËÄÂÝÐËÝË 11 Äàãóóð õýðýýí í¿ä Asparagus dahuricus Fisch. Õàíãàé/Çàâõàí Àëäàðõààí ñóì. Íàðèéí Ø¿ðýíãèéí ãîëûí ýõíèé øèíýñýí îéä Õàíãàé/Çàâõàí. òàëûí øèíýñýí îéä Òºâ Õàíãàé/Àðõàíãàé Áóëãàí ñóì. Äàÿí óóë 13 Ìàðöíû Õàíãàé/ Àðõàíãàé Öýíõýð öàõèðàì ñóì.Óíüò Paeonia ñóì. Àðìîãîéòûí øèíýñýí îéä Óìàðò Õàíãàé/Ñýëýíãý. ãîëûí õºíäèéí óðä anomala L.Á¯ËÝà 2. ex ñóì. Èäýð ñóì òºâººñ áàðóóí óðàãø. Àð ìîãîéòûí øèíýñýí îéä 15 ßãààí öýýíý Òºâ Õàíãàé/Áóëãàí. ºâºð L. îéí öîîðõîéä Òºâ Õàíãàé/ Àðõàíãàé Áóëãàí ñóì. úðººñòýéí àì Óìàðò Õàíãàé/ Ñýëýíãý Íàéðàìäàëûí ÑÀÀ. Íàðèéí Ø¿ðýíãèéí ãîëûí ýõíèé õîëèìîã îéí ýíãýðò Òºâ Õàíãàé/ Àðõàíãàé 12 Ñèáèðü øàð ìîä Áóëãàí ñóì. ͺìðºãèéí àðûí Rapaics øèíýñýí îéä Òºâ Õàíãàé/ Àðõàíãàé Áóëãàí ñóì. Òîñîíöýíãýë ñóì. Íàéðàìäàëûí ÑÀÀ. Íàë÷èãàðûí øèíýñýí îéä Ãóëçãàíû àìíû øèíýñýí îéä Õàíãàé/Çàâõàí.

îðîõ çàìä 20 êì-ò Èäýð ñóìíààñ áàðóóí óðàãø Óëèàñòàé îðîõ çàìä 11 êì-ò Òºâ Õàíãàé/ Áóëãàí Òýøèã ñóì. Àëäàðõààí ñóì. Ç¿¿íìÿíãàíû óóëûí îðîéä 17 Òàéæèéí æèíñ Òºâ Õàíãàé/ Àðõàíãàéí Õîòîíò ñóì Echinops latifolicus Óìàðò Õàíãàé Tausch /Ñýëýíãý. Àð ìîãîéò 21 ¯õýð äýãä Òºâ Õàíãàé/ Àðõàíãàé Gentania Öýíõýð ñóì. Èõ óóë foetidum L. Óëèàñòàé îðîõ çàìä L. Íàì äàâàà Íàéðàìäàëûí ÑÀÀ. Íàðèéí Ø¿ðýíãèéí ãîëûí óóëûí ýíãýð 18 Àëòàí ãàãíóóð Õàíãàé/Çàâõàí. Îòãîíòýíãýðèéí ðàøààí ñóâèëëûí îð÷èì Õàíãàé/Àðõàíãàé Òàðèàò ñóì. Äàÿí óóë Çàâõàí Ñîëîíãîòûí äàâàà 34 + + + Ãàçðûí äýýä õýñýã + + + + ¿íäýñ + + + + + + + + + + + + + + + ¿íäýñ + + Ãàçðûí äýýä õýñýã + + + Ãàçðûí äýýä õýñýã + Ãàçðûí äýýä õýñýã + + + + + + + + + + + Ãàçðûí äýýä õýñýã + + + + + + + + + + + + .ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ 16 Æàâõààëàã áàøèð Dianthus superbuus L. Gentania algida Çàãàñòàéí äàâàà L. Òºâ Õàíãàé/ Áóëãàí. Áóãàò ñóì. òºâººñ õîéø 6 êì-ò 20 Ñèáèðü óäâàë Òºâ Õàíãàé/ Àðõàíãàéí Aquilegia Öýöýðëýã õîò. Çàâõàí Îòãîí ñóì. ªíäºð-Óëààí îðîõ çàìä 35 êì Ñîëîíãîòûí äàâààíû îðîéí òàãä Õàíãàé/Çàâõàí Îòãîí ñóì. äàâàà Àðõàíãàéí Áóëãàí ñóì. ãîëûí õºíäèé Àðõàíãàé Ýðäýíýìàíäàë ñóìíààñ Òàðèàò îðîõ çàìä 22 Öàãààí äýãä Õàíãàé/Çàâõàí ßðóó ñóì. Öàãààí sibirica L. Èäýð Rhodiola rosea ñóì. Õàíõºõèéí îðîéä 19 ¯ìõèé áóðæãàð Õàíãàé/Çàâõàí Thalictrum Òîñîíöýíãýë ñóì. Öýíõýðèéí macrophylla L. 117êì-ò Áàðóóí õîéä Õàíãàé/ Óâñ ªíäºðõàíãàé ñóì. Õàð àçàðãàíû äàâàà Õàíãàé/Çàâõàí. Çýë-òýðèéí ÑÀÀ. Ìÿíãàí óóë Çàâõàí Àëäàðõààí ñóì.

Ñîëîíãîòûí äàâàà 25 Õ¿éòíèé äýãä Äóíäàä Õàëõ/ Äóíäãîâü Artemisia àéìàã. ÝÌÈÉÍ ¯ÉËÄÂÝÐËÝË 23 ßìààí ñýðäýã Saxifraga hurculus L. Òºâ Õàíãàé/Àðõàíãàé Áóëãàí ñóì. Ç¿¿í ìÿíãàí óóë Õàíãàé/Çàâõàí Àëäàðõààí ñóì. Òºâ àéìãèéí Áàÿíöîãò ñóìûí íóòàã Ýðäýíý ñóìûí íóòàã Áàÿí äàâààíû áýñðýã óóëñààð Õºâñãºë / Óëààí óóë ñóì Ãîîìûí äàâàà. Õîéä Òýðõ Óðä Òýðõ 24 Á¿õýë íàâ÷èò Õàíãàé/Àðõàíãàé Õàíãàé õîíèëîí ñóì. Íî¸í õàíãàéí øèíýñ õóøèí îéä Õýíòèé / Òºâ àéìãèéí ̺íãºí ìîðüò ñóì Áóäëàí õàíãàéä õóø øèíýñýí îéä Õºâñãºë / Óëààí óóë ñóì ªëèéí äàâàà Õàíãàé /Çàâõàí Òîñîíöýíãýë ñóì óóëñààð + + + Ãàçðûí äýýä õýñýã + + + + + + + + + Ãàçðûí äýýä õýñýã + + + + + + + + + + + + Ãàçðûí äýýä õýñýã ¿íäýñ + + + + + Íàâ÷ + + + + + + + + + Íàâ÷ + 35 . Àäààöàã ñóì. Àäààfrigida Willd. öàãèéí õºíäèé Äýðýí ñóì îðîõ çàìä 20 êì-ò óóëûí õýýð Ìîíãîë äàãóóð Ñýëýíãý Áàðóóí õàðàà ñóìûí íóòàã 26 Àäàìñûí òýðýëæ Rhododendron Adamsii Rehd. Õºëñ-Õàÿûí äàâàà Õàíãàé/Àðõàíãàéí Õàíãàé ñóì Øàð óñíû äàâàà Õàíãàé/Çàâõàí Îòãîí ñóì. 27 Àëèðñ Vaccinium vitis idaea L. Äàÿí óóë Õàíãàé/Çàâõàí Òîñîíöýíãýë ñóì.Á¯ËÝà 2. Áóëãàí ñóì. Õºëñ-Õàÿíû äàâàà Òºâ Õàíãàé/Àðõàíãàé ×óëóóò ñóì.×óëóóò ãîë Òºâ Õàíãàé/ Àðõàíãàé Õàíãàé ñóì. ªëèéí äàâàà Õàíãàé/Çàâõàí Èäýð ñóìûí íóòàã Ñîëîíãîòûí äàâààíû îð÷ìûí óóëñààð Àðõàíãàé àéìãèéí íóòàã Õàíãàé ñóì. Íî¸í õàíãàé Lagotis integÒºâ Õàíãàé/Àðõàíãàé rifolia Schischk. ÝÕ ÎÐÍÛ ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝ.

Óÿëàëä Ïàãäãàð áàäààí Õýíòèé / Óëààíáààòàð õîò Bergenia crassi îð÷èì folia (L. Íàì Polygonatum äàâàà odoratum Íàéðàìäaëûí ÑÀÀ-í (Mill.) Èõ áàãà áàÿíãèéí ýõ Õàíäãàéò. òîõîéä Ñýëýíãý àéìàã /Áàðóóí õàðàà Æàðãàëàíòûí õîîðîíäîõ áýñðýã óóëñààð Õýíòèé (Óëààíáààòàð õîò îð÷èì Ãà÷óóðòûí Áóðãàñòàéä) Ìîíãîë äàãóóð / Äîðíîò àéìãèéí Áàÿí óóë ñóìûí íóòàãò Áàÿí óóë ñóìûí íóòàã Àëòàí óòàñ Äîðíîãîâü / Äîðíîãîâü Cuscuta àéìàã Óëààí óóë ñóìûí chinensis Lam. 36 Ìîíãîë-Äàãóóð / Õýíòèé àéìàã Äîðíîò Áàÿí äóí ñóìûí íóòàã Äîðíîò Áàÿí óóë ñóìûí íóòàã Áàÿí-Aäðàãà ñóì ø¿¿ñèéí ãîëä Äîðíîò Ìîíãîë / Õýíòèé àéìàã Ò¿ìýíöîãòûí ÑÀÀí íóòàãò + + + + + + + + + + Ãàçðûí äýýä õýñýã + + + + + Ãàçðûí äýýä õýñýã + + + + + + ¿íäýñ ¿íäýñëýã èø + + + + ¿íäýñ ¿íäýñëýã èø + + + + + + + + + + + + + + + ¿íäýñ + + + + . Øàðãà ìîðüò Õîíîã òîëãîé Óëèàñòàéí ýõ Àñðàëò õàéðõàíû ñàéð óóëñààð 32 Áàéãàëèéí ã¿¿í õºõ Scutelleria baicalensis Georgi.) Druce íóòàã Íàðèéí ø¿ðýíãèéí ãîëä (Ìîíãîë äàãóóð) Ñýëýíãý àéìàã Øààìàð ñóì Òóæèéí íàðñ. Ñ¿¿ë íàðñ (Õýíòèé) Ñýëýíãý àéìàã Õ¿äýðèéí ÒÀÀ.ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ 28 29 30 31 Õýíòèé/Òºâ àéìãèéí ̺íãºí ìîðüò ñóìûí îé á¿õèé ãàçðààð Õýíòèé/ Óëààíáààòàð õîò îð÷ìûí îéãîîð / Áàãà àëòàí çóë Ìîíãîë Äàãóóð / Ñýëýíãý Hemerocalus Øààìàð Òàâèëàíãèéí minor L. íóòàã Ñàéõàí óëààí ñóìûí íóòàã Õàòàíáóëàã ñóìûí íóòàã Àíõèëóóí Õàíãàé / Ñýëýíãý àéìàã ìóõàð öàãààí Çýëòýðèéí ÑÀÀ.

Øààìàðûí ÒÀÀ. ̺íãºí ìîðüò ñóì. ºâºð Æàí÷èâëàí Xîîëò. Îðõîí ãîëûí òàòàì Õýíòèé / Òºâ àéìãèéí Òóóë ãîëûí ñàâ Áóëöóóò Ìîíãîë .Äàãóóð / Òºâ tum L. Óóëûí õýòò Áóðãàñ íàâ÷èò Õàíãàé / Çýëòýð ÑÀÀ áàíçäîî Íàìäàâàà Saussurea Ìîíãîë.) àéìàã Áàðóóí õàðààãèéí DC. ÝÕ ÎÐÍÛ ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝ. Hàðèéí äàâàà Òºâ àéìàã Áàÿí äýëãýð ñóì íóòàã Äóãóé äýãäãýíý Ìîíãîë . Õýðëýíãèéí ãîëûí ñàâ Òóóë ãîëûí ñàâ ªðãºí ãîëûí ñàâ + Ãàçðûí äýýä õýñýã + + + + ¿íäýñ + + + Ãàçðûí äýýä õýñýã + + + + ¿íäýñ + + + Ãàçðûí äýýä õýñýã + + + Ãàçðûí äýýä õýñýã + + + + 37 . rotatum (L.Á¯ËÝà 2. Õýðëýíãèéí ãîëûí òàòàì Òýí¿¿íèé ãîëûí òàòàì Ñýëýíãý àéìàã. Òýí¿¿íèé ãîëûí ñàâ äàãóó Íàìãèéí Ìîíãîë .Ìîíãîë .Äàãóóð / Òºâ òóéïëàíöàð àéìàã Áàÿíäýëãýð ñóì Phlomis óóëûí õýýðèéí íóãàä tuberosa L. àéìàã Ýðäýíý.Äàãóóð (Ñýëýíãý salicisfolia (L. 34 35 36 37 38 Ìîíãîë-Äàãóóð / Òºâ àéìàã ̺íãºí ìîðüò ñóì. ÝÌÈÉÍ ¯ÉËÄÂÝÐËÝË 33 Áàìáàëçóóðûí øèâëýý Equisetum arvense L. Õîîëò Áàÿí íàðèéí äàâàà îð÷ìîîð Äîëãèîíòñîí Õýíòèé / Òºâ àéìàã ãèø¿¿í Òýðýëæ îð÷ìûí íóòãààð Rheum undula.) Õàíàí õàäíû àìðàëòûí îð÷èì Òºâ àéìàã.Äàãóóð / Òºâ Lomatgonium àéìàã Æàðãàëàíò ñóì.Äàãóóð / Òºâ ä¿íäýããàðàâ àéìàã ̺íãºí ìîðüò ñóì Parnasia Òýí¿¿íèé ãîëûí ñàâ palustris L. Ñýðãýëýí ñóìûí íóòàã Àð. íóòãààð Òºâ àéìàã) Óëààíáààòàð õîò îð÷èì. Ýðäýíý ñóì Áóäëàí õàíãàéä Õàíãàé / Àðõàíãàé àéìàã Õîòîíò ñóì.

ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ 39 Çýâýðõ¿¿ èã¿¿øèí Cacala hastata L. 43 ¯íýãýí ñ¿¿ëõýé ëèäýð Sophora alopecuroides 44 Ìîíãîë õóí÷èð Astragalus mongolicus Bge. Á¿ðýã õàíãàé ñóì Ñýëýíãý àéìàã.Äàãóóð / Ñýëýíãý àéìàã Ñ¿õáààòàð õîò îð÷èì Äóíäàä Õàëõ / Áóëãàí àéìàã Äàøèí÷èëýí ñóìûí îð÷èì Äîðíîãîâü / Õóëä ñóìûí îð÷èì Ëóóñ ñóìûí îð÷èì Ìîíãîë. 38 Ìîíãîë -Äàãóóð /Áóëãàí àéìàã. 42 Êóçíåöîâûí õîðñ Aconitum kuznezoffii Reichb.Äàãóóð / Ñýëýíãý àéìàã Øààìàð ÒÀÀ Äýëãýð íî¸í óóë Äóëààí õàí óóë Òºâ àéìàã Æàðãàëàíò ñóì. Äóãàí õàä àìðàëòûí îð÷ìûí îéä Ìîíãîë. Ýðäýíý ñóì Áàÿí äàâàà Õýíòèé àéìàã ªìíºäýëãýð ñóì Áàëäàíáýðýýâýíãèéí õèéäèéí îð÷èì + + Ãàçðûí äýýä õýñýã + + + + + ¿ð Ãàçðûí äýýä õýñýã + + + + + + + + + + + + + + ¿íäýñ + + ¿íäýñ + + + + + + + + ¿íäýñ + + . Äýëãýðõààí óóë Õýíòèé / Óëààíáààòàð õîò îð÷èì Òýðýëæ Óëèàñòàé Øàðãà ìîðüò Õàíäãàéò Äîðíîãîâü / Ñ¿õáààòàð àéìàã Ýðäýíý öàãààí ñóìûí íóòàã Áóëãàí àéìàã Äàøèí÷èëýí ñóì (Òàðèìàëæóóëñàí) Õàíãàé / Çàâõàí àéìàã Týëìýí ñóì Àðõàíãàé àéìàã. Çýëòýð ÑÀÀ Íàìäàâàà Õàíãàé / Ìîíãîë . 40 Çýëýí çàíãóó Tribulus terrestris L. Áóëãàí ñóì Àð ìîãîéò Öýíõýð ñóì Öýíõýðèéí õàëóóí ðàøààí îð÷èì Ìîíãîë .Äàãóóð / Òºâ àéìàã. 41 Èõ ø¿¿äýðãýíý Chelidonium majus L.Äàãóóð / Ñýëýíãý àéìàã Øààìàð ÒÀÀ.

Öîãò îâîî ñóìûí íóòàã Õóðö äýãä Ìîíãîë . ̺íãºí ìîðüò ñóì.) ¿íäýñ Äóíäàä Õàëõ / Áóëãàí àéìàã Áàÿííóóð ñóì 50 ×àñ óëààí äîëîîãîíî Crataequs sanquinea Pall.Á¯ËÝà 2.Äàãóóð / Òºâ Gentiana acuta àéìàã Æàðãàëàíò ñóì L. Äóãàí õàäíû àìðàëòûí Ãàçðûí îð÷èì äýýä õýñýã Õýíòèé / Òºâ àéìàã Ýðäýíý ñóì Ãàëòàé áóëíàéä ßãààí õ¿í õîðñ Ìîíãîë . ÝÌÈÉÍ ¯ÉËÄÂÝÐËÝË 45 Íàìãèéí ñóðãàð Ledum palustre L. Õºâñãºë / Õºâñãºë àéìàã Òàðèàëàí ñóì Ñýëýíãý ãîëûí òàòàì Õàíãàé / Ñýëýíãý àéìàã Çýëòýðèéí ÑÀÀ. õýñýã Ãóðâàí áºãòèé Òýñ ñóìûí íóòàã Íàðèéí Äóíäàä Õàëõ /Äóíäãîâü àéìãèéí Ãóðâàí ñàéõàí öàõèëäàã ñóìûí íóòàãò óóëûí õýýðò Iris tenuifolia Pall.Äàãóóð / Òºâ Physochliana àéìàã Áàÿíöîãò ñóì physaloides (L. ¿íäýñ Äîðíîãîâü / ªìíºãîâü àéìàã Õàíõîíãîð ñóìûí íóòàã. 51 Õóâüñàíãè õóí÷èð Astragalus variabilis Bge. Õóø á¿õèé óóëàíä Òºâ àéìàã Ýðäýíý ñóì. Áóäëàí Õàíãàéä Óëààíáààòàð îð÷èìä Ãàçðûí äýýä õýñýã + + Õàíäãàéò Èõ áàãà Áàÿí Øàðãà ìîðüò Íàíãèàä Àëaøàà / ªìíºãîâü àéìàã çýýðãýíý Õ¿ðìýí ñóì Ãàçðûí Ephedra sinica Æàíæèí áðèãàäûí îð÷èì äýýä Stapf. 46 47 48 49 Õýíòèé / Òºâ àéìàã. Òóóë ãîëûí ñàâä ̺íãºí ìîðüò ñóì Àëàøàà ãîâü / ªìíºãîâü àéìàã Òýñ ñóì Ãóðâàí òýñ íóòàã Áóëãàí ñóìûí íóòàã + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + æèìñ + + + + + Ãàçðûí äýýä õýñýã + + + + + 39 . ÝÕ ÎÐÍÛ ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝ. Çýëòýðèéí ãîëûí ñàâä Õýíòèé / Òºâ àéìàã Ýðäýíý ñóì.

Èõ Áàÿí. Ëàõ áðèãàä Ìîíãîë . Áàãà Áàÿí 57 Îðõèãäìîë æàìáà Malva neglecta Wallr.A. 40 Õàíãàé / Àðõàíãàé àéìàã.ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ 52 Öºëèéí àðãàìæèí öýöýã Cistanche salsa (C. 58 Ìàíæ ãàíäèãàð Sambucus manshurica Kitag. 59 Õàð ëàíòàíç Hyoscyamus niger L. Õàðàà ãîëûí øóãóéä Õýíòèé / Òºâ àéìàã Ýðäýíý ñóì Òóóëûí ñàâä 55 Äàëàí ò¿ð¿¿ Õýíòèé / Òºâ àéìàã Stelleria Ýðäýíý ñóì chamaejasme L. Èõ Áàÿí.ãàøóóíû îâîî Õ¿ðìýí ñóì Ãóðâàí áºãòèé Àëòàéí ºâºð ãîâü / ÃîâüÀëòàé àéìàã Öîãò ñóì Çàõóó çaðaì Ç¿¿íãàðûí ãîâü Õîâä àéìàã Áóëãàí ñóì Óóøèãèéí çàñòàâûí îð÷èì Èõ íóóðóóäûí õîòãîð / Áàÿíõîíãîð àéìàã Áóóöàãààí ñóì Áààöàãààí ñóì Àëàøàà ãîâü / ªìíºãîâü àéìàã Ñýâðýé ñóì Íî¸í ñóìûí íóòàã Ìîíãîë. Èõ Áàÿí. Õîòîíò ñóìûí íóòàã Ìîíãîë . Áàÿí äàâàà ̺íãºí ìîðüò ñóì Õýðëýíãèéí ñàâ Óëààíáààòàð îð÷èì ÿíò. 54 Õîñ øèâ¿¿ðò óëààãàíà Ribis diacanthium Pall. Øàðãàìîðüò L. Áàãà Áàÿí Áàòñ¿ìáýð ñóìûí íóòàã Òàðèíà Äóíäàä Õàëõ / Áóëãàí àéìàã Äàøèí÷èëýí ñóì. Àëàøàa ãîâü /ªìíºãîâü àéìàã. Íîìãîí ñóì Îðñîã .Äàãóóð / Ñýëýíãý àéìàã Øààìàð ñóì íîãîî øààìàð Õýíòèé / Óëààíáààòàð õîò îð÷èì/ Õàíäãàéò Øàðãàìîðüò.) 53 Ïðåæèâàëüñêèéí çýýðãýíý Ephedra Przewalskii Stapf.Äàãóóð / Ñýëýíãý àéìàã Áàÿí õàðààò ñóì.Äàãóóð / Òºâ àéìàã Áàÿíöîãò ñóì + + ¿íäýñ + + + + + + Ãàçðûí äýýä õýñýã + + + + + ̺÷èð + + Ãàçðûí äýýä õýñýã + + + + + Øèëì¿¿ñ + + + + + + + + ¿ð + + + ̺÷èð + + + + + ¿ð + . Áàãà Áàÿí 56 Íàðñíû Õýíòèé / Óëààíáààòàð õîò øèëì¿¿ñ îð÷èì Pinus Sylvestris Õàíäãàéò.Mey.

õîâîðäñîí óðãàìëûã óðãàæ áóé ãàçàðò íü èø áóò ¿ëäýýõã¿é ò¿¿õ çýðýã íü óðãàìëûã óñòàõàä õ¿ðãýæ áàéãàà ãîë øàëòãààí þì. ÝÕ ÎÐÍÛ ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝ. ýðõ á¿õèé áóñàä áàéãóóëëàãûí çºâøººðºë. òîõèæóóëàõ. ÝÌÈÉÍ ¯ÉËÄÂÝÐËÝË 60 Õàð øàðèëæ Artemisia santolinifolia Turcz ex Bess. òàðèìàëæóóëàõ Ýìèéí óðãàìàë íü ýõ îðíû áàéãàëèéí ¿íýò áàÿëãèéí íýã ó÷ðààñ óðãàìëûí ò¿¿õèé ýäèéã áýëòãýõäýý íººöèéã õàéðëàí õàìãààëàõ ÿâäàë ìàíàé óëñûí èðãýí á¿ðèéí ¿¿ðýã áàéõ ¸ñòîé. îð÷íûã çàñ÷ ñàéæðóóëàõ. Ýìèéí óðãàìàë. òýäãýýðèéã ¿ðæ¿¿ëýõ. áàãà íººöòýé çàðèì ñººã óðãàìëûã ò¿ëøèíä õýðýãëýõ. Óðãàìëûí íººöèéã õàìãààëàõ. . ÓÀØÓÒ¯Êîðïîðàöèéí Ýðäýì øèíæèëãýýíèé òºâèéí äýðãýä 1989 îíîîñ Áóëãàí àéìãèéí Äàøèí÷èëýí ñóìûí íóòàãò (õýýðèéí á¿ñýä) ýìèéí óðãàìàë íóòàãøóóëàí. ýõ îðíû áàéãàëü öàã óóðò óðãàäàãã¿é óðãàìëûã íóòàãøóóëàí òàðèàëàõ àæëóóä õèéãäýæ ýõëýýä áàéíà. õÿíàëòûí äîð ã¿éöýòãýíý ãýæ çààñíû äàãóó çàðèì óðãàìëûã íºõºí ñýðãýýæ òàðèìàëæóóëàõ. ßëàíãóÿà îëîí íàñò óðãàìëûí ¿íäñèéã ýìõ çàìáàðààã¿é óõàõ. èõ õýìæýýãýýð íººöºëæ áýëòãýõ çýðýã íü óðãàìëûã ¿íäñýýð íü óñòàõàä õ¿ðãýæ áàéíà. òàðèìàëæóóëàõ òóðøèëò. . àæ àõóéí íýãæ. õ¿íñíèé æèìñèéã ò¿¿æ àøèãëàõäàà èø ìº÷ðèéã õóãàëàõ. ýõ îðíû õîâîðäñîí óðãàìàë áîëîí óëàìæëàëò ýì òàíä îðäîã ãàäààäààñ àâäàã ýìèéí óðãàìëûã íóòàãøóóëàí. 41 .Õîâîðäñîí àìüòàí. Õýíòèé / Ãà÷óóðò òîñãîí îð÷ìûí áýñðýã óóë Äóíäàä Õàëõ / Äóíäãîâü àéìàã Èõ ãàçðûí ÷óëóó Áàãà ãàçðûí ÷óëóó Àäààöàã ñóìûí íóòàã Çîñûí äàâàà + Ãàçðûí äýýä õýñýã + + + 2. óðãàìëûã òàðèìàëæóóëàõ. Óëàìæëàëò ýìíýëýã ¿¿ñ÷ õºãæèí óðãàìëûí ãàðàëòàé óëàìæëàëò ýìèéí õýðýãöýý èõñýæ.Á¯ËÝà 2. áàéãóóëëàãà áàéãàëü îð÷íû òýíöëèéã õàíãàõ çîðèëãîîð äàðààõ àðãà õýìæýýã àâ÷ õýðýãæ¿¿ëýõ ¸ñòîé” ãýæýý. óðãàìëûí àøèãëàëòûã õÿçãààðëàõ. íóòàãøóóëàõ.Áàéãàëèéí áàÿëàã àøèãëàñàí ãàçàð. ¿íäñèéã ãýìòýýõ. íóòàãøóóëàõ. Áàéãàëü õàìãààëàõ õóóëèéí 25-ð ç¿éëèéí Áàéãàëèéí áàÿëãèéã íºõºí ñýðãýýõ òóõàé õýñýãò çààõäàà: “Áàéãàëèéí áàÿëãèéã ¿éëäâýðëýëèéí çîðèóëàëòààð àøèãëàã÷ èðãýí. ¿ðæèõäýý óäààí. óðãàìëûí ãàçðûí äýýä õýñãèéã ò¿¿æ áýëòãýõäýý ¿íäýñòýé íü çóëãààæ àâàõ çýðãýýð öààøèä óðãàæ ñýðãýõ íºõöëèéã àëäàãäóóëàõ. ñóäàëãààã 5 ãà òàëáàéä ÿâóóëæ áàéíà. ýìèéí ¿éëäâýð¿¿ä îëíîîð áàéãóóëàãäàæ áàéãàà ºíºº ¿åä ýìèéí óðãàìëûí íºõºí ¿ðæèõ íºõöëèéã õàíãàã÷ áèîäèíàìèêèéí àñóóäàë áîëîí “Áàéãàëü îð÷íûã õàìãààëàõ òóõàé“. ýãýë áèåòèéã ºñãºâºðëºõ àæëûã òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãà.3. . òàðèìàëæóóëàõ òóðøèëò ¿éëäâýðëýëèéí ïëàíòàöèéã áàéãóóëàí.Ìîíãîë óëñûí íóòàã äýâñãýðò áàéäàãã¿é àìüòíûã ¿ðæ¿¿ëýõ. “Áàéãàëèéí óðãàìëûí òóõàé“ õóóëèéí çààëòóóäûã àíõààðàõ íü ÷óõàë þì. òýæýýëýýð õàíãàõ çýðãýýð íººöèéã íü íýìýãä¿¿ëýõ.

ýìèéí óðãàìëûã íóòàãøóóëàí. áàéðøèë. òàðèìàëæóóëàõ ãýñýí 2 ÷èãëýëýýð ýðäýì øèíæèëãýý. Öýõ ãàëóóí òàâàã. Òîëáîò ñèëèáóì. íººöèéã òîäîðõîé á¿ñ íóòãèéí áóþó óðãàìàë-ãàçàðç¿éí Õàíãàé. Óëàìæëàëò Àíàãààõûí Øèíæëýõ Óõààí Òåõíîëîãè ¯éëäâýðëýëèéí Êîðïîðàöèéí “Áàéãàëèéí ýìò áîäèñûí áàÿëàã ñóäëàëûí íýãäñýí ëàáîðàòîðè” íü áàéãàëèéí óðãàìëûí òàðõàö. íººöèéã ñóäëàõ. çàñàã çàõèðãààíû õóâüä òîäîðõîé á¿ñ íóòãèéí õýìæýýíä òîãòîîí. ¯ð ä¿íã õ¿ñíýãò 3-ò ¿ç¿¿ëýâ. Ãîëòáîð. Ëèäýð. Õ¿ñíýãò 3 Õàíãàéí îéò õýýðèéí ðàéîíû ýìèéí óðãàìëûí ò¿¿õèé ýäèéí ãàðö. Óðò íàâ÷èò áàòðàø. ñóäàëãààíû àæèë õèéæ áàéíà. պ人ãèéí áèðààãà.ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ Øèíæëýõ óõààí òåõíîëîãèéí òºñëèéí õ¿ðýýíä òóðøèëò ñóäàëãààã ¿å øàòòàé õýðýãæ¿¿ëñíýýð ãàäààäààñ èìïîðòîîð àâäàã 10-ààä òºðºë. íººöèéã íü àëäàãäóóëàõã¿éãýýð çîõèñòîé (ñýëãýí) àøèãëàõ øèíæëýõ óõààíû ¿íäýñëýëòýé àðãà÷èëàëóóäûã áîëîâñðóóëñàí áàéíà. Õýíòèéí òîéðãóóäûí õ¿ðýýíä òîãòîîñîí. ªâñºí ã¿ðãýì. Áàéãàëèéí óðãàìëûí òàðõàö. ãîëûí óðä òàë Ýâøèë Øèíýñýí îé Øèíýñýí îé Øèíýñýí îé Øèíýñýí îé Áóðãàñ-ìîíîñ äîëîîãîíî á¿õèé ãîëûí õºíäèé Õîëèìîã îé Õóñ-óëèàíãàð õîëèìîã îé Øèíýñýí îé Õýðýãëýõ ýðõòýí ¿íäýñ Íèéò òàëáàé ãà 168 14 1000 40 46 120 8 600 400 . ¯¿íèé ¿ð ä¿íä ìàíàé îðîíä óðãàäàãã¿é ªíäºð çîîñîíöýöýã (ìàíà). Ø¿ðýí óíæëàãà. Óëàìæëàëò ýìíýëãèéí ýì÷èëãýýíä øààðäëàãàòàé áºãººä ºðãºí õýðýãëýãääýã ýõ îðíû õîâîðäîæ áóé çàðèì óðãàìëóóäûã òàðèìàëæóóëàõ àæèë äàâõàð ÿâàãäàæ áàéíà. ç¿éëèéí óðãàìëûã òàðèìàëæóóëæ ýõëýýä áàéíà. Íàðèéí íàâ÷èò æèãä. Ýìèéí õýðýýí¿äýí. ãàðö. Õàíãàéí îéò õýýðèéí óóëàðõàã ä¿¿ðýãò óðãàäàã áàéãàëèéí 30 îð÷èì ç¿éë ýìèéí óðãàìëûí òàðõàö áàéðøèëûã òóõàéí ä¿¿ðýã áîëîí îð÷èí ç¿éí. Õóìñàíöýöýã. íººö ¹ 1 42 Óðãàìëûí íýð ßãààí öýýíý Óðãàìàë ãàçàð ç¿éí ðàéîíû ãàçàð íóòãèéí íýð Òºâ Õàíãàé/Àðõàíãàé Áóëãàí ñóì Àð ìîãîéò Íàðèéí àì Áóãàòûí àì Áàðóóí õîéò Õàíãàé/ Çàâõàí Ò¿äýâòýé ñóì. 20 îð÷èì ç¿éëèéí ãàðö íººöèéã òîäîðõîé ýâøëèéí õ¿ðýýíä äóíäà÷ëàí áàéãàëèéí íºõºí ñýðãýëò. Ëèøü. íººöèéí ñóäàëãààíä çàðèì óðãàìëûí òàðõàö. Çýëòýðèéí ãîëûí ýõ úðººñòýéí ýõ Öàãààí òîëãîéí ÑÀÀ. Õºâñãºë. ¯¿íä: ×èõýð ºâñ. ×àöàðãàíà. Øàð áóóðöàã çýðýã óðãàìëûã íóòàãøóóëàí õàãàñ áà ¿éëäâýðëýëèéí õýìæýýíä òàðèàëæ áàéíà. ͺìðºãèéí àð Óìàðò Õàíãàé / Ñýëýíãèéí Çýëòýðèéí ÑÀÀ. Æàìáà. Õàëèóí äàâàà Ç¿¿íá¿ðýíãèéí ÑÀÀ. Íàíãèàä ìàõèðñ çýðýã 20èîä íýðèéí óðãàìëûã òàðèàëñàí íü ººðèéí ¿éëäâýðèéí õýðýãöýýãýý õàíãààä çîãñîõã¿é áóñàä óëàìæëàëò ýìèéí ¿éëäâýð¿¿äèéã çàðèì ò¿¿õèé ýäýýð õàíãàõ õýìæýýíä õ¿ðñýí áàéíà. Õóñòàéí äàâàà Òºâ Õàíãàéí /Áóëãàíû Óíüò ñóì.

Íàðèéí ø¿ðýíãèéí ãîë.úðººñòýé á¿õèé àð Áóðãàñ óëèàíãàðûí òºãºë á¿õèé ãîëûí õºíäèé Àëòàí ãàãíóóð Õàíãàé / Çàâõàí Èäýð ñóì. Àìàðáàÿñãàëàíãèéí õèéä îðîõ Õàä àñãà á¿õèé çàìä 18 êì-ò óóëûí ýíãýð Õàíãàé / Áóëãàíû Áóãàò ñóì Õîíãîð Õàä àñãà á¿õèé íóóð. ÝÕ ÎÐÍÛ ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝ. Øèíýñýí îé Óëèàñòàé îðîõ çàìä 117 êì-ò á¿õèé óóëûí Áàðóóí õîéä Õàíãàé / Óâñûí ªíäºð ýíãýð õàíãàé ñóì Õàíõºõèéí îðîé Õàä àñãà á¿õèé óóëûí îðîé Àöàí àæèãàíà Òºâ Õàíãàé / Àðõàíãàé Òàðèàò ñóì. Íàì äàâàà Õîëèìîã îé Íàéðàìäàëûí ÑÀÀ. Íàì äàâàà Íàéðàìäëûí ÑÀÀ. ýõíèé ç¿¿í óðàãø õàðñàí óóëûí ýíãýð Íàâ÷èò õîëèìîã îé Õîëèìîã îé Õîëèìîã îé Õîëèìîã îé ¯åòýíàëàãºâñò íóãà Óóëûí õóóðàéäóó ¿åòýí ýëäýâ ºâñò õýýð Áîòóóëü¿åòýíò óóëûí ýíãýð Ýëäýâ ºâñò ×îíûí ºðãºñ Õàíãàé / Çàâõàí Òîñîíöýíãýë ñóì óóëûí õýýð Ãóíçíû àì Àëäàðõààí ñóì.Á¯ËÝà 2. Íàðèéí Õóø-øèíýñ Ø¿ðýíãèéí ãîëûí ýõ óëèàíãàðûí îé 150 ¿ð. ÝÌÈÉÍ ¯ÉËÄÂÝÐËÝË 2 3 4 5 6 7 ªðãºñò Õàíãàé / Ñýëýíãèéí Ç¿¿íá¿ðýíãèéí íîõîéí õîøóó ÑÀÀ. Ãîëûí õºíÁàÿíáóëàã Óìàðò Õàíãàé /Ñýëýíãèéí äèéí àñãà õàä Çýëòýðèéí ÑÀÀ. ãàçðûí äýýä õýñýã 5 130 150 1000 465 Ãàçðûí äýýä õýñýã 250 1020 200 2000 43 . Õºõ ñóì Øèíýñýí îé Óìàðò Õàíãàé / Ñýëýíãèéí Çýëòýðèéí ÑÀÀ. Íàì äàâàà Ñýëýíãèéí Íàéðàìäàë ÑÀÀ. Õîðãîîñ ç¿¿í óðàãø ªíäºð óëààí Õàä àñãà á¿õèé îðîõ çàìä 35 êì-ò óóëûí ýíãýð Õàíãàé /Ñýëýíãèéí Öàãààí òîëãîéí ÑÀÀ. Õóñòàéí äàâàà Ñýëýíãèéí Çýëòýðèéí ÑÀÀ. Àçðàãûí äàâàà óóëûí ýíãýð Óëààí óíàãàí Õàíãàé / Çàâõàí Òîñîíöýíãýë ñóì ò¿ð¿¿ Íàëãàð Øèíýñýí îé Çàâõàí Àëäàðõààí ñóì Îòãîíòýíãýðèéí ðàøààí ñóâèëàë Øèíýñýí îé Òºâ Õàíãàé / Àðõàíãàé Áóëãàí ñóì Àð ìîãîéò Øèíýñýí îé Òºâøð¿¿ëýõèéí ÑÀÀ. Íàðèéí Ø¿ðýíãèéí ãîë Á¿òýýëèéí íóðóó Òàéæèéí Òºâ Õàíãàé / Àðõàíãàé Õîòîíò ñóì æèíñ Õàðõîðèí îðîõ ÷èãëýëä 20 êì Óìàðò Õàíãàé / Ñýëýíãèéí Çýëòýðèéí ÑÀÀ. æèìñ 400 1000 1000 ¿íäýñ 200 600 28 100 Ãàçðûí äýýä õýñýã 4 28 3 ¿íäýñ 10 ¿íäýñ. Îòãîíòýíãýð ªíäºð óóëûí ðàøààí ñóâèëàë õàä àñãà á¿õèé ýíãýð Òºâ Õàíãàé /Àðõàíãàé Áóëãàí ñóì.

àëàã ºâñò óóëûí íóãàðõóó õýýð Îéí íóãàä Õàä àñãà á¿õèé óóëûí ýíãýð Õàä àñãà á¿õèé óóëûí ýíãýð Õàä àñãà á¿õèé óóëûí ýíãýð Øèíýñ-ýëäýâ ºâñò îéí äýýä çàõ Øèíýñ-õóñóëèàíãàð òºãºë ¯åòýí-ýëäýâ ºâñò óóëûí òàã Øèíýñýí îé Øèíýñýí îé ¯åòýí.àëàã ºâñò óóëûí íóãàðõóó õýýð ¯åòýí. Òàðèàò îðîõ çàìä 13-30 êì-ò Áóëãàí ñóì Ñýíñò ñóâàðãûí àì Õàíãàé / Çàâõàíû Öýöýí óóë ñóì Øàð íóðóóíû àð Õàíãàé / Çàâõàí Òîñîíöýíãýë. Àð ìîãîéò Áóëãàí ñóì. Ò¿äýâòýéí àð Òîñîíöýíãýë ñóì Íàì äàâàà Õàíãàé / Àðõàíãàé Õàíãàé ñóì. ×óëóóò ãîëûí áàðóóí áèå Õàíãàé / Àðõàíãàé Õàíãàé ñóì. Õîéä Òýðõ 44 Ýëäýâ ºâñò õýýð Ýëäýâ ºâñò õýýð ¯åòýí-àëàã ºâñò íóãà ¯åòýí. Õàð àçàðãûí äàâàà Òýøèã ñóì. Óëèàñòàé îðîõ çàìä 11 êì-ò Àëäàðõààí ñóì Äîëîîãèéí äàâààíû àð Õàíãàé / Áóëãàí Áóãàò ñóì.ýëäýâ ºâñò íóãà ¯åòýí ýëäýâ ºâñò óóëûí õýýð Áîòóóëü-¿åòýí á¿õèé óóëûí õýýð Øèíýñýí îé Õàä àñãà á¿õèé àð ªíäºð óóëûí áóøèëç-¿åòýíò õýýð ¯åòýí –àëàã ºâñò óóëûí õýýð Àëàã ºâñò ¿åòýíò óóëûí íóãà ¯åòýí-óëàëæàëàã ºâñò óóëûí íóãà 120 Ãàçðûí äýýä õýñýã 100 60 ¿íäýñ ãàçðûí äýýä õýñýã Ãàçðûí äýýä õýñýã 2000 40 1000 28 40 150 300 800 Ãàçðûí äýýä õýñýã 40 126 400 Ãàçðûí äýýä õýñýã Ãàçðûí äýýä õýñýã 1000 1260 460 100 30 1000 Ãàçðûí äýýä õýñýã 250 150 1000 . Öàãààí äàâàà Áóëãàí ñóì. Öýíõýðèéí ãîëûí õºíäèé Õîòîíò ñóì Ýðäýíýìàíäàë ñóì.ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ 8 9 Ãîâèéí ãàíãà Ýìèéí ñºä 10 ¯ìõèé áóðæãàð 11 Æàâõààëàã áàøèð 12 ¯õýð äýãä Õàíãàé / Çàâõàí Èäýð ñóì. Ç¿¿íìÿíãàí óóë Äîëîîãèéí äàâàà. Èõ óóë îðîõ çàìä 18-20 êì-ò Èäýð ñóì. Õºõ ýðýã 14 Õýâòýý äýãä Õàíãàé / Çàâõàí Îòãîí ñóì. Óëèàñòàé îðîõ çàìä 11 êì-ò Àëäàðõààí ñóì Îòãîíòýíãýð ðàøààí ñóâèëàë Õàíãàé / Àðõàíãàé Õîðãîîñ ªíäºð óëààí îðîõ çàìä. Íàë÷ãàð Èäýð ñóì. Òàðèàò îðîõ çàìä 13 Ñèáèðü óäâàë Õàíãàé / Àðõàíãàé Öýöýðëýã õîò. òºâººñ áàðóóí óðàãø Óëèñòàé îðîõ çàìä Õàíãàé / Àðõàíãàé Öýíõýð ñóì. Ò¿äýâòýé ñóì. Çàëìàí Õàíãàé / Çàâõàí Îòãîí ñóì Ç¿¿í ìÿíãàí óóëûí òàã Òîñîíöýíãýë ñóì.

óðä Òàìèðûí ýõ Õàíãàé ñóì. Àëäàðõààí ñóì. Äàÿí Õàíãàé / Àðõàíãàé Áóëãàí ñóì. Òàìèðûí ãîëûí õºíäèé Óìàðò Õàíãàé / Ñýëýíãèéí Íàéðàìäàëûí ÑÀÀ.ñººã á¿õèé ãîëûí õºíäèé Ãîëûí õºíäèéí óëàëæèò íóãà Ãàçðûí äýýä õýñýã 5000 10 60 150 400 100 14 Ãàçðûí äýýä õýñýã 100 1250 100 40 Ãàçðûí äýýä õýñýã 160 200 150 Óëàëæ áóøèëçàò íóãà Ãîëûí õºíäèéí óëàëæèò íóãà Óëàëæ áóøèëçàò ÷èéãñýã íóãà Õàä àñãà á¿õèé ñººãò ýâøèë Òàðèàëàíãèéí õîãèéí óðãàìàë Ãàçðûí äýýä õýñýã Èø. Ìÿíãàí óóë. Íî¸í Õàíãàé Õàíãàé / Çàâõàí Àëäàðõààí ñóì. Ýãèéí äàâàà Õàíãàé / Çàâõàí àéìãèéí Îòãîí ñóì. Íàðèéí Ø¿ðýíãèéí ãîë 18 ßìààí ñýðäýã Õàíãàé / Àðõàíãàé Áóëãàí ñóì.×óëóóòûí ãîë Õàíãàé ñóì. Ìÿíãàí óóë Ñîëîíãîòûí äàâàà Áóøèëçóëàëæèò ÷èéãñýã íóãà ªíäºð óóëûí áóøèëçóëàëæèò íóãà Áóøèëçóëàëæèò ÷èéãñýã íóãà Áóðãàñ . Ò¿äýâòýéí àð Óìàðò Õàíãàé / Ñýëýíãèéí Íàéðàìäàëûí ÑÀÀ.áóøèëç áîòóóëüò õýýð Áóøèëç óëàëæèò íóãà 1500 Ãàçðûí äýýä õýñýã 450 1000 5000 1000 4000 45 . Äàÿí óóëûí îðîé Ñîëîíãîòûí äàâàà Õàíãàé / Çàâõàí Öàãààí ÷óëóóò ñóìûí òºâººñ áàðóóí õîéø 10 êì Ò¿äýâòýé ñóì. Õºëñ – Õàÿûí äàâàà Õàíãàé ñóì. ÝÌÈÉÍ ¯ÉËÄÂÝÐËÝË 15 Öàãààí äýãä 16 Ñîðìóóñò äýãä Õàíãàé / Àðõàíãàé Õàíãàé ñóì. Øàð óñíû äàâàà ×óëóóò ñóì.Íàðèéí Ø¿ðýíãèéí ãîëûí ýõ Õàíãàé / Àðõàíãàé Õàíãàé ñóì.Á¯ËÝà 2. Çàãàñòàéí äàâàà Îòãîí ñóì.¿åòýíò íóãà Øèðýã óëàëæèò ãîëûí íóãà Áóðãàñ . Õîéä Òýðõèéí äàâàà Óðä Òýðõèéí ãîëûí ýõ Õàíãàé / Çàâõàí Ñîëîíãîòûí äàâàà. ìº÷èð ¿íäýñ 40 100 150 250 134 1400 2000 1000 1600 400 250 800 560 Áóøèëç óëàëæèò ºíäºð óóëûí íóãà Óëàëæ . ÝÕ ÎÐÍÛ ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝ. Óðä Òýðõèéí äàâàà Çàâõàí àéìãèéí ßðóó ñóì. Íî¸í õàíãàé Áóëãàí ñóì.äýëò õàðãàíà á¿õèé ãîëûí õºíäèé Øèíýñýí îéí öîîðõîé Áóðãàñàí òºãºë á¿õèé ãîëûí øóãóé Ãîëûí õºíäèéí óëàëæ . óðä Òàìèðûí ãîëûí ñàâ Áàòöýíãýë ñóì. Áàÿíáóëàã. Òºâøð¿¿ëýõèéí ÑÀÀ Áàòöýíãýë ñóì Óìàðò Õàíãàé / Ñýëýíãý àéìàã Çýëòýðèéí ÑÀÀ Öàãààí òîëãîéí ÑÀÀ Õàíãàé / Àðõàíãàé Õàíãàé ñóì. Çàãàñòàéí äàâàà 19 Ñèáèðü øàð ìîä 20 ªíäºð ¿õýð ãîíüä 21 Á¿õýë íàâ÷èò õîíëèí Õàíãàé / Àðõàíãàé Áóëãàí ñóì. Øàð óñíû ãîëûí õºíäèé 17 Óëààí áàøèãà Õàíãàé / Çàâõàí Àëäàðõààí ñóì Áîãäûí ãîëûí ñàâ ×èãýñòýéí ãîëûí ñàâ Õàíãàé / Àðõàíãàé Áóëãàí ñóì.

Ãîâèéí ãàíãà . Óëààí áàøèãà.Lilium pumilum DC.àëàã ºâñò õýýð ¯åòýí . Çýâýðõ¿¿ èã¿¿øèí-Cacalia hastate L. ãîëûí ñàâä Àëäàðõààí ñóì.àëàã ºâñò íóãàðõóó õýýð 1000 3000 Èø ìº÷èð 250 Íàâ÷ öýöýã 45 400 240 Ãàç-ðûí 2 äýýä 3 õýñýã 20 150 ¿íäýñ 200 Òóõàéëáàë: Àäàìñûí òýðýëæ .Thymus gobicus. áèî-ýêîëîãèéí çàäëàãèéí ñóäàëãààã óðãàìàë-ãàçàðç¿éí Õºâñãºë. Òýýëèéí äàâàà Öýíõýð ñóì Öýíõýðèéí õàëóóí ðàøààí 25 Äîëãèîíòñîí ãèø¿¿íý Õàíãàé / Àðõàíãàé Áàòöýíãýë ñóì Áóëãàí ñóì. óðä Òàìèðûí ýõ ×óëóóò ñóì.Saxifraga hurculus L çýðãèéã òóõàéí ýâøèëä ¿éëäâýðëýëèéí íººöòýéã òîãòîîí òýäãýýðèéã øèíæëýõ óõààíû ¿íäýñëýëòýé ò¿¿æ àøèãëàõ ¿íäýñëýëèéã áîëîâñðóóëàí ãàðãàñàí. ªðãºñò íîõîéí õîøóó Rosa acicularis. Ýìèéí ñºä . Ãóëçãàé 24 Ìîíãîë àëòàí Õàíãàé / Àðõàíãàé Áóëãàí ñóì ªâºð õóíäàãà ìîãîéò. ßãààí öýýíý . Íàìãèéí ÿìààí ñýðäýã. Õàíãàé. Ñèáèðü õîòîé. Áàéãàëèéí õîðñ . Ñîðìóóñò äýãäGentiana barbata. Óðò íàâ÷èò áàëãàí.ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ 22 Äýëò õàðãàíà Õàíãàé / Çàâõàí àéìàã Îòãîí ñóì Öàãààí ÷óëóóò ñóì. (öàãààí äàëü). Õýíòèé.Adonis Mongolica Sim. Îäîé ñàðààíà . “Áàéãàëèéí ýìò áîäèñûí áàÿëàã ñóäëàëûí íýãäñýí ëàáîðàòîðè” íü Ìîíãîë óëàìæëàëò ýì òàíä çîíõèëîí îðäîã ºðãºí õýðýãöýýòýé 20 îð÷èì ç¿éëèéí óðãàìëûí òàðõàö-áàéðøèë.Leonurus sibiricus L.Aconitum baicalensis Georg.Rhododendron Adamsii Rehd. Æàâõààëàã áàøèð. Ñàëáàðòûí ýõ Õàíãàé / Çàâõàí Èõ óóë. 46 . Ìîíãîë àëòàí õóíäàãà . Ìîíãîë Äàãóóðûí ä¿¿ðã¿¿äýä òîäîðõîé á¿ñ íóòãèéí õ¿ðýýíä ã¿éöýòãýñýí áàéíà (37. óðä Òàìèð Òàðèàò ñóì. 38. Äàÿíãèéí íóðóó 23 Àäàìñûí òýðýëæ Õàíãàé / Àðõàíãàé Áóëãàí ñóì. ãàðö-íººö.Myricaria longifolia Willd íü îð÷íû íýí õÿçãààðëàãäìàë íºõöºëä ãàíö íýãýýð óðãàäàã áà íºãººòýéã¿¿ð ýäãýýð ç¿éë óðãàìàë íü Ìîíãîë óëñûí óëààí íîìîíä îðñîí òóë òóõàéí ýâøèëä íü õàìãààëàí çºâõºí ñýëãýýòýéãýýð áàãà õýìæýýòýéãýýð çîõèñòîé àøèãëàõ áîëîìæòîéã.àëàã ºâñò íóãàðõóó õýýð Æèæèã-¿åòýíàëàã ºâñò õóóðàéäóó õýýð Áîòóóëü ¿åòýíàëàã ºâñò õóóðàé õýýð ¿åòýí .Dianthus superbuus L.Sanguisorba officinalis.. Ýãèéí äàâàà Õàä ÷óëóóòàé ñººã á¿õèé ýíãýð Ãîëûí áóðãàñ õàðãàíà á¿õèé õºíäèé Ѻºã ñººãºíöºð á¿õèé óóëûí ýíãýð õàæóó Õóø-øèíýñ á¿õèé óóëûí àð ¯åòýí . Ýìèéí áàìáàé .Paeonia anomala L.Odontites rubra L.Valeriana officinalis L. 39). ªë÷èð äýãä-Gentiana algida Pall.

îéò õýýð 23. Scutelleria dichotoma L. Odontites rubra ( Baumg ) Pers. Juniperus sibirica Burdsd. Tribulus terrestris L Õýíòèé: Leonurus sibiricus L. óñ èâýýëò / ãèäðîôèò Ñóäàëãààíä õàìðàãäñàí óðãàìëûí ýêîëîãèéí ÿëãàà (õóâèàð) 51. Rheum undulatum L.õàãàñ öºë ̺í ãàäààäààñ èìïîðòîîð õóäàëäàí àâäàã 10 ãàðóé ç¿éë óðãàìëûã íóòàãøóóëàí. Ñóäàëãààíä õàìðàãäñàí óðãàìëûí àìüäðàëûí õýëáýð (õóâèàð) 33.õýýð 20. Bergenia crassifolia (L) Fritsch .8% . Cacalia hastata L. 6.Adonis mongolica Sim. Rheum undulatum L. Acorus calamus L. Paeonia anomala L.×èéãñýã 26.×èéãñýã õóóðàéñàã 14.8 % . Cacalia hastata L.0% . Ledum palustre L. Valeriana officinalis L.Íàìàãñàã. Paeonia anomala L. 3. ÝÌÈÉÍ ¯ÉËÄÂÝÐËÝË Óðãàìëûí òºðºë. Inula Britanica L. òàðèìàëæóóëàõ ñóäàëãààã õèéæ.8% .Valeriana officinalis L. 4.Õóóðàéñàã ÷èéãñýã 4. 5. Rhodiola rosea L. Tribulus terrestris L.Õóóðàéñàã 19.2 % . Ìîíãîë Äàãóóð: Leonurus sibiricus L. ÝÕ ÎÐÍÛ ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝ.Ýëñýðõýã 4. Orchis salina Turcz. Inula Britanica L. Equisetum arvense L. Õýíòèé Ìîíãîë Äàãóóð Õàíãàé Äóíäàä Õàëõ Äîðíîãîâü Àëàøàà ãîâü 2000 2001 2000 2001 2002 2002 2001 2002 2001 2002 2003 2004 2002 Äîðíîãîâü: Vencetoxicum sibiricum (L) Dence. Equisetum arvense L.3% . àøèãëàõ áîëîí 47 .ºíäºð óóë 4.1 % . ç¿éë – ãàçàð ç¿éí ä¿¿ðãýýð (2000-2005 îí) 1. áàéãàëèéí óðãàìëûã ç¿é çîõèñòîé áýëòãýõ. Scutelleria baicalensis Georgi. Iris bungei Maxim. Tribulus terrestris L. Lilium pumilium DC.Á¯ËÝà 2. Äóíäàä Õàëõ: Vencetoxicum sibiricum (L) Dence. 2-3 ç¿éë óðãàìëûã õàãàñ ¿éëäâýðëýëèéí õýìæýýíä òàðèàëàí.8 % . 2.9 % . Stellaria dichotoma L. Õàíãàé: Stellaria dichotoma L. Lilium pumilum DC.3% . Juniperus sabina L.

Öîìèðëîãèéí èëòýñ 6. ªðíèéí àíàãààõ óõààíä: öóñíû äàðàëò áóóðóóëàõ. õàð ºíãèéí íÿãò õàëüñàí á¿ðõ¿¿ëòýé. ¿å ìº÷.) Ñàðààíû îâîãò (Liliaceae) õàìààðàõ îëîí íàñò ºâñëºã óðãàìàë. Óðãàìàë ç¿éí øèíæ: Õýðýýí¿äýí íü (Asparagus îfficinalis L. Ìîíãîë îðíû õýýðèéí á¿ñýä Âîëüôûí ãîëòáîð (Syrenga Wolfii Shneid)ûã ìº÷ðººð òàðèàëàõ àðãà÷èëàë 5. Óðãàæ ýõëýõäýý îðîéí õýñýã íÿãò õàéðñëàã á¿ðõ¿¿ëýýð õó÷èãäñàí áàéõ áà ºñºõ ÿâöàä õàéðñíû çàâñàð çàé ãàð÷ íàðèéí óòàñëàã ç¿¿ õýëáýðèéí íîãîîí íàâ÷. Ìîíãîë îðíû õýýðèéí á¿ñýä ªíäºð çîîñîíöýöýã (Inula helenum)-èéã íºõºí ñýðãýýõ íàõèà á¿õèé ¿íäýñíèé õýñãýýð òàðèàëàõ àðãà÷èëàë 7. óëààí ºíãèéí ¿ðèéí ãàäàðãóó ãºëãºð. ìº÷ðººð òàðèàëàõ àðãà÷èëàë 3. Ìîíãîë îðíû õýýðèéí á¿ñýä Íîãòðóó ºâñ (Fritellera palladiflora L. í¿¿ðñ óñ.ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ òàðèàëàõ 8 àðãà÷èëàë áîëîâñðóóëñàí áàéíà. Ñ¿ãìýë-7 çýðýã óëàìæëàëò ýìèéí íàéðëàãàä îðäîã ÷óõàë ò¿¿õèé ýäèéí íýã þì. ýì öýöýã 3 àìñàð á¿õèé æèìñãýíý. Äîðíûí óëàìæëàëò ýìíýëýãò: Ẻð. Íàâ÷íû ºâºðò íýã õî¸ðîîðîî áàéðëàñàí öàãààí ºíãèéí æèæèã öýöýãòýé.9 ñì ãîë÷òîé áºìáºëºã õýëáýðòýé. Õýíòèé. çàëóó íàéëçóóð íü óóðàã 1. Ìîíãîë îðíû õýýðèéí á¿ñýä íýí õîâîðäñîí ¯íýãýí ñ¿¿ëõýé ëèäýð (Sophora alopecuroides L)-èéã ¿ðýýð òàðèàëàõ àðãà÷èëàë Æèøýý áîëãîí äîîðõ çàãâàðûã ¿ç¿¿ëüå. èíóëèí çýðýã áèîëîãèéí èäýâõèò áîäèñûã àãóóëíà. Ìîíãîë Äàãóóð. äàâñàã. Ìîíãîë îðíû õýýðèéí á¿ñýä Íàðèéí íàâ÷èò æèãä (Elaeagnus angustifolia Bunge)-èéã ¿ð. àìèíäýì. ç¿ðõ ñóäàñíû ºâ÷èí. çàõûí ñóäàñ òýëýõ. àñïàðàãèí. íàéëçóóð óðãàíà. Òóõàéëáàë: 1. òóëàé. õîîëíû øèíãýö ñàéæðóóëàõ çîðèëãîîð õýðýãëýäýã. 48 . á¿ðýí áîëîâñîðñîí ¿åäýý 0. Ìîíãîë îðíû õýýðèéí á¿ñýä Òîëáîò ñèëèáóì (Silybum marianum)-èéã ¿ðýýð íóòàãøóóëàí òàðèàëàõ àðãà÷èëàë 2. Èøíèé ºíäºð 50-150 ñì. ýôèðèéí òîñ. ýð öýöýã 6 äîõèóðòàé. äàâñàã. ÷èõðèéí øèæèí ºâ÷íèé ¿åä õýðýãëýíý. èäýýò øàðõ. êàðîòèí. Ìîíãîë îðíû õýýðèéí á¿ñýä Íàíãèàä ìàõèðñ (Lycium chinense L)-èéã ìº÷èð. Ẻð. Õýðýýí¿äýíãèéí 5 ç¿éë ìàíàé îðíû õýýðèéí á¿ñ. ¿ðèéí õºâðºë õýâëèé òàëäàà áàéðëàíà. Ìîíãîë îðíû õýýðèéí á¿ñýä Ýìèéí õýðýýí¿äýí (Asparagus officinalis L.7% õ¿ðòýë.)-èéã ¿ðýýð òàðèàëàõ àðãà÷èëàë 8. ç¿ðõ ñóäàñíû ¿éë àæèëëàãààã ñàéæðóóëàõ. ¿å ìº÷. ñòåðîèä ñàïîíèí. ñàõëàã ¿íäýñòýé. Ìîíãîë îðíû õýýðèéí á¿ñýä Ýìèéí õýðýýí¿äýíã ¿ðýýð òàðèàëàõ àðãà÷èëàë (òåõíîëîãè) Õýðýýí¿äýí óðãàìëûí ¿íäýñ íü àñïàðàãèí. Õýðýýí¿äýíãèéí ¿íäýñ íü Ñîæèä. ¿ð áîëîí ¿íäýñëýã èøíèé íàéëçóóðààð ¿ðæ¿¿ëýõ àðãà÷èëàë 6.) ¿ðýýð òàðèàëàõ àðãà÷èëàë 4.7-0.

Ýíý óðãàìëûí íººö áàãà. Òàëáàéí àëü ÷ õýñýãò òàðèàëñàí óðãàìàëä óñàëãàà æèãä õèéãäýõýýð òàëáàéí äýâñãèéã çàñàæ òýãøëýíý. äºðâºëæèí òàëáàéä 40-50 ë óñ îðîõîîð óñàëíà.1 ã áàéõ áà ëàáîðàòîðèéí ñî¸îëîìæ 50% -èàñ áàãàã¿é áàéíà. ¯ðèéã òàðèàëàõûí ºìíº 18-24 öàã á¿ëýýí óñàíä áàéëãàæ äýâòýýõ áºãººä óñûã 2-3 óäàà ñîëèí ýöýñò íü öýâýð óñààð áóëõàæ äààâóó áóþó áðåçåíòýí äýýð äýëãýæ ñýâðýýíý. õàæóó. Ñî¸îëîìæèéã äýýøë¿¿ëýõèéí òóëä ¿ðèéã ÷èéãëýí äýâòýýõ. 1000 ¿ðèéí æèí 19. Õàéðöàãëàñàí òàëáàéä 2-3 æèë ºíæèæ ÿëçàðñàí ºòºã áóóöûã 1 ñì çóçààíòàé æèãä öàöàí ìàëòóóð áóþó ñàìíóóðààð ñàéòàð õîëüæ òýãøëýõ áà õîã óðãàìëûí ¿íäñèéã öýâýðëýíý. 95%-èàñ äîîøã¿é öýâýðøèëòòýé. Óðãàëòûí õóãàöàà 5-ð ñàðûí äóíäààñ 10-ð ñàðûí ýõ õ¿ðòýë Õºðñ áîëîâñðóóëàëò 1 ãåêòàð òàëáàéä 10 òí øèì áîðäîî (ºòºã áóóö) íîîãäîõîîð æèãä òàðààí áîðäîõ áà áîðäîëòûã õºðñ õàãàëàõààñ ºìíº õèéíý. æàëãà. Óðãàìàë òàðèàëàõààñ 2 õîíîãèéí ºìíº òàëáàéã 1 àì. áóò ñººãºíöðèéí äóíä óðãàíà. 49 . Òàðèàëñíû äàðàà 3-5 ñì öóõóéñàí ¿åä óðãàìàë õîîðîíä 5-7 ñì áàéõààð áîäîæ ýõíèé öººëºëò õèéíý. áàãà çýðýã õóæèðëàã õºðñºíä óóë òîëãîäûí ýíãýð.5-8. óðãàìàë õîîðîíä 20-25 ñì çàéòàé òàðèàëíà. ÝÌÈÉÍ ¯ÉËÄÂÝÐËÝË Õÿíãàí. Òàðèàëàëò Òàðèàëàëòûã õºðñíèé 0-15 ñì ã¿íä 5 õýìýýñ äýýø áîëñîí ¿åä (5-ð ñàðûí äóíä 10 õîíîãò áàãòààí) ¿ðýý õèéíý. Äîðíîãîâü.5-3. ðÍ 7. ÏÍ-3-35 àíæèñààð 20-22 ñì ã¿í õàãàëæ çèãçàã áîðíîéãîîð õàãàëãààíû ÷èãëýëä õºíäëºí þìóó æèø¿¿ 2-3 óäàà õàãàëæ. ÝÕ ÎÐÍÛ ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝ. áîðíîéäîí òàëáàéã 8õ3 ì õýìæýýòýé õàéðöàãëàí (äýâñýãëýæ) äýâñýã õîîðîíä ãàäàðãóóãèéí óñàëãààãààð óñëàõ øóóäóó òàòíà. ¯ðèéã ñóóëãàñíû äàðàà óðñãàëûí õóðä áàãàòàé óñààð õàëèàõ àðãààð õºðñèéã íýâ÷òýë óñàëíà. Ãîâü-Àëòàé.0 ñì ã¿íä ñóóëãàíà. Òàðèàëàõ òàëáàéã ñîíãîõ Òàðèàëàõ òàëáàé íü áàðóóí õîéä ç¿ãèéí ñàëõèíààñ íºìºðëºãäñºí. Øèã¿¿ òàðèãäñàí 2 íàñòàé òàðüöûã õàâàð ýõíèé óñàëãàà õèéñíèé äàðàà ¿íäñèéã àëü áîëîõ ãýìòýýëã¿é óõàí àâ÷ óðüä÷èëàí áîëîâñðóóëñàí òàëáàéä ìºð õîîðîíä 50-60 ñì. Àëòàéí öààä ãîâü çýðýã ãàçðóóäààð ýëñýðõýã.0 ñóëàâòàð ø¿ëòëýã õºðñºíä òàðèàëàõ íü òîõèðîìæòîé. ¯ðèéã êàëèéí ïåðìàíãàíàòûí 10%-èéí óóñìàëä 2-3 ñåêóíä àðèóòãàíà. ÷èéãòýé ýëñýíä òîäîðõîé õóãàöààãààð ñòðàòèôèêàöèëíà. Òàðèàëàõ ýõ ìàòåðèàë (¿ð) áýëòãýõ Òàðèàëàõ ¿ð íü ýëäýâ õîã õîëüöã¿é. Óðüä÷èëàí áýëòãýñýí òàëáàéä ¿ðèéã ìºð õîîðîíä 50-60 ñì çàéòàéãààð ñèéðãýýð òóóçäàí 2. ¿éëäâýðëýëèéí õýìæýýíä àøèãëàõ áîëîìæã¿é ó÷èð îëîí æèëèéí ñóäàëãààíû ä¿íä òóëãóóðëàí õýýðèéí á¿ñýä ¿ðýýð òàðèàëàõ àðãà÷èëàë áîëîâñðóóëñàí. ñàéð.Á¯ËÝà 2. Öóõóéö á¿ðýí æèãäýðñýí ¿åä óðãàìàë õîîðîíä 10-15 ñì áàéõààð áîäîæ 2 äàõü öººëºëò õèéíý. ¿ðæèë øèì ñàéòàé.

Õàäãàëàëò ¯ðèéí õàäãàëàëò: 95%-èàñ äîîøã¿é öýâýðøèëòòýé ¿ðèéã äààâóóí óóòàíä õèéæ òàñàëãààíû õýìä 1 ñàð. óñàëãààíû äàðàà áàðèëäàæ õºðñíèé ºíãºí õýñýã ºðºìòâºë óñàëãàà á¿ðèéí äàðàà ñèéð¿¿ëýëòèéã 5-7 ñì ã¿íä õèéæ 纺ëëºíº. Òàëáàéä ºâºëæèõ óðãàìëûã õó÷èõààñ 4-5 õîíîãèéí ºìíº íàìðûí öýíýã óñàëãààã (èõ íîðìîîð) øàíãèéí àðãààð õèéíý. öýöýãëýëò. øàâðàíöàð. õºðñºíä àãóóëàãäàõ õîã óðãàìëûí ¿ðèéí áîëîí ¿íäýñëýã èøíèé àãóóëàìæ. òàëáàéí õîãæèëòûí õýìæýýíýýñ õàìààð÷ õîã óðãàìàëòàé òýìöýõ.7-0. õºðñ ñèéð¿¿ëýõ àðãà àæèëëàãààã ã¿éöýòãýíý. Õýðýýí¿äýí óðãàìëûí ò¿¿õèé ýäýýð õàíãàõ õýìæýýíä õ¿ðýýä áàéíà. õàâàëò èõòýé áîëñîí áàéäàã òóë ýõ óðãàìëààñ 20-25 ñì àëñóóð òîéðóóëàí õ¿ðçýýð ãèøãýæ øîðîîã ñóëëàõ çàìààð àëü áîëîõ õàÿãäàë áàãàòàé. Òàðèàëàëò õèéñýí òàëáàéí õºðñíèé îíöëîã. õýñýãëýí õóâààæ äààâóóí äýëãýö äýýð íèìãýí äýëãýæ ñ¿¿äýð ãàçàðò õàòààíà. Æèìñãýíèé õàëüñ. Õóðààñàí ¿íäýñèéí øîðîîã ñàéòàð öýâýðëýæ óñàíä áóëõàæ óãààí. äàðàà íü ñýð¿¿âòýð áóþó 20-30 õýìä 2 ñàð õàäãàëàí òàðèàëàëòàíä õýðýãëýíý. ¯íäýñ õóðààëò: 3 íàñòàé óðãàìëûí ¿íäñèéã ýìèéí ò¿¿õèé ýäèéí çîðèóëàëòààð áýëòãýõ ¿åä ¿íäýñ ñàëààëò. ¿íäýñ îð÷ìûã íü øîðîîãîîð ñàéí íÿãòðóóëæ òàëáàéä öàñ òîãòîõîîð õó÷èæ ºâºëæ¿¿ëíý (Ã. Íÿëõ öóõóéö æèãäðýõ ¿åä (5-ð ñàðûí ñ¿¿ë÷ 6-ð ñàðûí ýõýí) öî÷èð õ¿éòðýëò òîõèîëäâîë òàëáàéã óñëàõ áà óòàà ìàé òàâüæ õàìãààëíà. Õóðààëò ¯ðèéí õóðààëò: Áîëîâñîð÷ ã¿éöñýí óëààí ºíãºòýé 0.ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ Àãðî -àð÷èëãàà. ªâºëæ¿¿ëýëò Òàðèìàëæóóëñàí óðãàìëûã íàìðûí öýíýã óñàëãàà õèéñíýýñ 3-4 õîíîãèéí äàðàà ãàçðûí äýýðõ õýñãèéã õºðñíèé ãàäàðãóóãààñ 4-5 ñì ºíäºðò òàéð÷.Ãàíòîãòîõ áà áóñàä. 2002). ̺í òàðèìàëæóóëñàí óðãàìëûí ñòàíäàðòûã 50 . Öóõóéö æèãäýðñýí ¿åä öººëºëòèéã 2 óäàà õèéæ ãàð ñàìíóóðààð õºðñèéã ñèéð¿¿ëýí õîã óðãàìëûã öýâýðëýíý. ñàëõè ÷ºëººòýé íýâòðýõ ãàçàð õàòààíà. ¯íäýñ õàäãàëàõ: Ò¿¿õèé ýäèéã õàäãàëàõäàà ñàéí õàòààæ õýâèéí ÷èéãòýé áîëñîí ¿åä òààðàí øóóäàéä õèéæ òàñàëãààíû åðäèéí òåìïåðàòóðò õàäãàëíà.9 ñì ãîë÷òîé æèìñãýíèéã ò¿¿âýðëýí 8-ð ñàðûí ýõíýýñ 9-ð ñàðûí ñ¿¿ë÷ õ¿ðòýë õóðààæ ìîäîí äýëãýö þì óó òààð çýðýã ÷èéã òàòäàãã¿é ìàòåðèàë äýýð äýëãýæ ýýâýð. Íàéëçóóð ¿¿ñýëò. Óðãàëòûí õóãàöààíä öóõóéëò æèãäýðñíýýñ õîéø óðãàìëûí õºãæèëòèéí ¿å øàòàíä òîõèðóóëàí óñàëãààã 5-6 óäàà õèéõ áà õºðñ ýðäýñæèëòòýé. ýëäýâ õîëüöíîîñ ¿ðèéã ãàð àðãààð ÿëãàí öýâýðëýõ áà ¿ðèéí öýâýðøèëò 95%. íàõèà ñóóëòûí ¿å¿äýä áóóöíû èñãýëýí óóñìàëààð òàëáàéã áîðäîíî.5 êã áóóö îðîõîîð òîîöîîëîí óóñãàæ 1 àì äºðâºëæèí ìåòðò 3 ë óóñìàëààð áîðäîíî. Äýýð äóðüäñàí àðãà÷èëàëóóäûã áîëîâñðóóëàí õýðýãæ¿¿ëñíýýð óëàìæëàëò ýìèéí ¿éëäâýð¿¿äèéã Ìàíà. 10-ð ñàðûí ýõíèé 10 õîíîãò õóðààíà.èàñ äîîøã¿é áàéíà. òîðäîëò Òàëáàéä ºâºëæñºí óðãàìëûã õó÷ëàãà àâàíãóóò óñàëãààã èõ íîðìîîð (1 àì äºðâºëæèí ìåòðò 60-70 ë) õèéæ 10 ë óñàíä 1.

Óðãàìëûã ò¿¿æ áýëòãýõ õóãàöààã õºãæëèéí äàðààõ ¿å øàòààð òîäîðõîéëíî. 1. Óðãàìëûí ýðõòýíèéã ò¿¿æ áýëòãýõäýý õóãàöààã çºâ áàðèìòàëæ ÷àäâàë ÷àíàðòàé ñàéí ò¿¿õèé ýä áýëòãýõ à÷ õîëáîãäîëòîé áîëîõ þì.Á¯ËÝà 2. èø ìº÷èð.4. Óðãàìëûí õºãæëèéí òîäîðõîé ¿å øàò íü ò¿¿íèé ãàäíàõ øèíæýýð òîäîðõîéëîãäîíî. Ýìèéí óðãàìëûã ò¿¿õ õàìãèéí òîõèðîìæòîé õóãàöààã óðãàìàëä àãóóëàãääàã áèîëîãèéí èäýâõèò áîäèñ õàìãèéí èõ õóðèìòëàãääàã õºãæëèéí òîäîðõîé ¿å øàòûã áàðèìòëàí òîãòîîíî. Õàòàõ Óðãàìëûí ¿å øàòóóä íýã äýñ äàðààëëààð ÿâàãäàõã¿é. ¿íäýñëýã èø” MNS 5223: 2002 2. Íàâ÷íû õºãæèë 3. íàâ÷. Ýìèéí ò¿¿õèé ýä “ªíäºð çîîñîíöýöãèéí ¿íäýñ. îðîéòóóëàõòàé øóóä õàìààðàëòàé áàéäàã. Èéìä ýìèéí óðãàìàëä àãóóëàãäàõ áèîëîãèéí èäýâõèò áîäèñ èõ õýìæýýãýýð õóðèìòëàãäñàí õºãæëèéí ¿å øàòàíä íü ò¿¿æ áýëòãýõ õýðýãòýé. Óðãàìëûí õºãæëèéí ¿å øàò. óóð àìüñãàë. Öýöýãëýëò 4. ò¿¿æ áýëòãýõ õóãàöàà Óðãàìëûí ãàðàëòàé ýìèéí ò¿¿õèé ýäèéã áýëòãýõ õóãàöàà òîäîðõîé áîëîâ÷ öàã óóðûí ººð÷ëºëòººñ õàìààð÷ óðãàìàë á¿ðèéí õºãæèëòèéí ¿å øàòòàé òýð á¿ð íàðèéí òîõèðäîãã¿é áàéíà. Õºãæëèéí òîäîðõîé õóãàöààíä íü áàãòààæ ò¿¿æ ÷àäààã¿é óðãàìàë íü áèîëîãèéí èäýâõèò íýãäëèéã áàãà õýìæýýãýýð àãóóëàõ. Ýìèéí óðãàìëûí ãàçðûí äýýä õýñýã áîëîõ öýöýã. 1. çàðèì ýðõòýí íü õºãæèæ ã¿éöýýã¿é áàéõ ýñâýë õºãøèð÷ ÷àíàðàà àëäàí øààðäëàãà õàíãàõã¿é áîëäîã. Áýëòãýñýí óðãàìëûí ò¿¿õèé ýäèéí ÷àíàð èõýâ÷ëýí ò¿¿õ õóãàöààã ýðòä¿¿ëýõ. Óðãàìëûí ò¿¿õèé ýäèéã ò¿¿æ áýëòãýõäýý õºãæëèéí ¿å øàòóóäûí èëðýë òîäîðõîéëîãäñîí ¿åä ýõëýí íºãºº ¿å øàòàíäàà øèëæèõ ¿åèéã õ¿ðòýë ¿ðãýëæë¿¿ëýí òîîöíî. íàõèà. Ýìèéí ò¿¿õèé ýä “Ýìèéí õýðýýí¿äýíãèéí ¿íäýñ. ¯ðëýëò 5. Ýìèéí óðãàìàëä àãóóëàãäàõ áèîëîãèéí ºíäºð èäýâõèò íýãäë¿¿ä óðãàìëûí ýðõòýí á¿ðä õàðèëöàí àäèëã¿é áàéõ áà õºãæëèéí ¿å øàòòàé øóóä õîëáîîòîé áàéäàã. Íàõèàëàõ 2. çàðèì íýã íü ýõëýýä öýöýãëýæ äàðàà íü íàâ÷èëæ áàéõàä íºãºº íü íàâ÷èëñíû äàðàà öýöýãëýõ çýðãýýð õºãæëèéí ¿å øàòóóä ÿíç á¿ðýýð ÿâàãääàã áàéíà. öàã àãààðààñ øàëòãààëàí íóòàã á¿ðò õàðèëöàí àäèëã¿é áàéäàã. Ýíý ¿å øàò íü óðãàìëûí óðãàõ ãàçðûí õºðñ. ÝÌÈÉÍ ¯ÉËÄÂÝÐËÝË áîëîâñðóóëñàí. ÝÕ ÎÐÍÛ ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝ. ¿íäýñëýã èø” MNS 5222: 2002 2. æèìñ çýðãèéã áýëòãýõäýý ø¿¿äýð õàòñàíû äàðàà áîëîí õóð òóíàäàñ îðîîã¿é 51 .

Õîëòîñíû ò¿¿õèé ýäèéã áýëòãýõäýý èø. óäààí õàòäàã ó÷ðààñ èéì óðãàìëûí íàâ÷èéã áàðèóëã¿é ò¿¿æ áýëòãýíý. Õºãæèëòèéí ýíý ¿åýñ õýòýðâýë áýëòãýñýí ò¿¿õèé ýäèéí ÷àíàðò íºëººëºí õýðýãöýýã¿é áîëíî.2. 2. Á¿ä¿¿í ø¿¿ñëýã íàâ÷íû áàðèóë íü ¿éë÷ëýã÷ áîäèñ áàãàòàé. Íàâ÷èéã ò¿¿õäýý áàðèóëûí õàìò áóþó áàðèóëã¿éãýýð. Íàâ÷èéã áýëòãýõ Óðãàìëûã öýöýãëýõýýñ ºìíºõºí áóþó öýöýãëýëòèéí ¿åä ò¿¿æ áýëòãýíý. óðãàìëûã òýæýýëýýð õàíãàõ ãîë ýðõòýí áºãººä ò¿¿íèé äîòîð ÿâàãääàã ôîòîñèíòåçûí ïðîöåññûí ä¿íä ÿíç á¿ðèéí îðãàíèê áîäèñóóä áèé áîëäîã. Áýëòãýæ õóóëñàí õîëòñûã äàâõàðëàí òàâüæ õàòààâàë õàðëàæ áèîëîãèéí èäýâõèò ÷àíàð íü ìóóäàæ. ãàðààð òàñäàõ áóþó øóâòàð÷ ò¿¿æ áîëíî. Ýìèéí óðãàìëûí ãàçðûí äîîä õýñýã ¿íäýñ. Èéìä íàâ÷èéã öýöýãëýõýýñ ºìíº ò¿¿æ áýëòãýõ íü óðãàìëûã òýæýýëýýð äóòàãäóóëàí ºñºæ óðãàõ íºõöëèéã àëäàãäóóëàí. Íàõèà òîìîð÷ 纺ëðºí õàëüñ íü òýëýãäýí àíãàéæ çàäàð÷ ýõëýõ ¿å õ¿ðòýë ò¿¿æ áýëòãýíý. Ò¿¿õäýý 1/3 õýñãèéã èøýíä íü ¿ëäýýíý. Íàõèàíû çàäðàõ ¿å øàò íü óðãàìëûí õºãæëèéí õàìãèéí áîãèíî ¿å áºãººä õàâðûí óëèðëûí õóãàöààíààñ õàìààðàí óðãàìàë á¿ðä çàäàð÷ äýëãýðýõ íü õàðèëöàí àäèëã¿é áàéäàã. íººöèéã áàãàñãàõàä õ¿ðãýíý. íàõèàíû á¿ðõ¿¿ë õàëüñ õºíäèéðººã¿é. Íàõèàã óãààð íü õàé÷ëàõ áóþó èø ìº÷èðòýé (50-60 ñì) íü îãòîëæ àâààä õàòñàíû äàðàà ìº÷ðººñ íü ñàëãàæ áýëòãýíý. õºãöðºõ òóë ñàëàíãè áàéõààð ñèéðýã òàâüæ õàòààæ áýëòãýíý. ¿íäýñëýã èø çýðãèéã áýëòãýõýä ºäðèéí àëü ÷ öàãò. 2. Ò¿¿æ áýëòãýñýí íàâ÷ àìàðõàí äàðàãäàæ õàðëàæ ìóóääàã ó÷ðààñ ñàãñàí 52 . ìº÷ðèéí õîëòñîíä 20-30 ñì-èéí óðòòàé õýä õýäýí òóóø ç¿ñýëò õèéæ òýäãýýðèéí ¿ç¿¿ðèéã õîëáîõ áàéäëààð õºíäëºí ç¿ñ÷ õîëòñûã õóóëæ àâíà. öàã àãààð õàðãàëçàõã¿é ò¿¿æ áîëíî. 2. Íàõèàã áýëòãýõ Óðãàìëûí íàõèàã õàâàð ýðò 4-5 ñàðä ñàéí õººæ ñýâñèéæ.4. ò¿¿íèé ãàäíà òàëä öàéâàð ñóäàë ¿¿ññýí áàéõàä ò¿¿æ àâíà.3.4.4.ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ õóóðàé ¿åä íü ò¿¿æ áýëòãýíý.1. Íàâ÷. Çàðèì óðãàìëûí íàâ÷èéã èøòýé íü àâ÷ õàòààñíû äàðàà ãàðààð íóõëàõ áóþó ñàâààäàæ ìº÷ðººñ ñàëãàæ áîëíî. Õºãøèí ìîä ñººãíèé õîëòîñ íü áèîëîãèéí èäýâõèò áîäèñ íü ìàø áàãàñ÷ ¿õñýí ýä. Õîëòîñ áýëòãýõ Ìîä ñººãíèé õîëòñûã õàâàð ýðò 4-5-ð ñàðä óðãàìëûí ø¿¿ñ õºäëºõ ¿åä õóòãààð ç¿ñ÷ àâ÷ áýëòãýíý. ýñ èõòýé òóë ÷àíàðûí øààðäëàãà õàíãàõã¿é ó÷èð çàëóó ìîäíû èø ìº÷ðèéí õîëòñûã ýìèéí õýðýãöýýíä áýëòãýíý.

6. Öýöýã íü àìàðõàí áóòàð÷ óíàäàã òóë öýöýãëýëòèéí ýõíèé ¿åä ò¿¿æ àâàõ õýðýãòýé. äîõèóð. Õàòààõäàà ñàëõè íýâòðýõ òàâèóð á¿õèé áàéðàíä õàòààíà. Ò¿¿õèé ýäèéí õýðýãöýýíä çàðèì óðãàìëûí öýöãèéí äýëáýý.5. 2.4. àìñàð ò¿¿õ øààðäëàãà áàéäàã. íàâ÷. Èéìýýñ öýöãèéã íÿìáàé ò¿¿õýýñ ãàäíà çîðèóëàëòûí ñàãñàí äîòîð äàðàãäàõã¿é ñýâñãýð áàéäëààð õèéæ ò¿ðãýí õàòààíà. ìº÷ðèéí õàìò ò¿¿æ õàòñàíû äàðàà ÿëãàæ ñàëãàíà. ªâñèéã ò¿¿õýä èøíèé íàâ÷òàé õýñãèéã õóòãààð òàñäàõ áóþó õàé÷èëæ öýöýã íàâ÷íû õàìò àâíà. 2. ÝÕ ÎÐÍÛ ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝ. Óðãàìëûí æèìñíèé áîëîâñðîõ õóãàöàà õàðèëöàí àäèëã¿é áàéäàã. Öýöãèéã áýëòãýõ Óðãàìëûí öýöýãëýëòèéí ÿíç á¿ðèéí ¿å øàòàíä ò¿¿æ áýëòãýíý. Çàðèì óðãàìëûí öýöãèéã èø. Óðãàìëûí ãàçðûí äýýä õýñãèéã èõ õýìæýýãýýð áýëòãýõäýý óðüä÷èëàí õîã óðãàìëûã öýâýðëýæ òàëáàéã ÷ºëººëñíèé äàðàà õàäíà. áðåçåíòýí äýëãýö äýýð íèìãýí ñýâñãýð áàéäëààð äýëãýí õàòààõ õýðýãòýé. 53 . 2.4. Çàðèì ç¿éë óðãàìëûã á¿ðýí öýöýãëýñíèé äàðàà õóòãà áóþó õàäóóðààð èøíèé óãèéí íàâ÷íû äýýã¿¿ð õàäàæ áýëòãýíý. ÝÌÈÉÍ ¯ÉËÄÂÝÐËÝË äîòîð ýñâýë òàë òàëààñ íü ñàëõè îðîõîîð áýëòãýñýí øèãø¿¿ð ìàÿãèéí òàâèóð.4.Á¯ËÝà 2. Áàã öýöãèéã á¿òíýýð íü áóþó ò¿¿íèé äîòîðõ õýñãèéã õýðýãëýõ çààâðààñ õàìààðàí áýëäýíý. Öýöýã. Öýöýã íü óðãàìëûí õàìãèéí àìàðõàí ãýìòýæ ìóóääàã ýðõòýí þì. Öýöãèéã ãàðààð ò¿¿íý. èø ìº÷èðò áèîëîãèéí èäýâõèò íýãäýë óðãàìëûã öýöýãëýõýýñ ºìíºõºí áóþó öýöýãëýæ áóé ¿åä èõ õýìæýýãýýð õóðèìòëàãääàã òóë ýíý ¿åä ò¿¿æ áýëòãýíý. èø ìº÷èð îðíî. Á¿ä¿¿í èøèíä ¿éë÷ëýã÷ áîäèñ áàãà õýìæýýòýé áàéäàã òóë àëü áîëîõ íàðèéí èø.4. ×èéã áàãàòàé æèìñíèé ¿ðèéã ã¿éöýä áîëîâñîð÷ ñàéí õàòñàíû äàðàà èøíèé õàìò ò¿¿æ õàòààãààä ñàâààäàæ öàéðóóëíà. íàâ÷.Óðãàìëûí ãàçðûí äýýðõ õýñãèéã áýëòãýõ (ºâñ) ªâñëºã óðãàìëûí ãàçðûí äýýðõ õýñãèéã ºâñ ãýõ áà ò¿¿íä öýöýã. Ò¿¿æ áýëòãýñýí óðãàìëûã õàòààæ áîëîâñðóóëàõ õ¿ðòýë àãààð ñàëõè îðîõ áîëîìæòîé óóò ñàâàíä õèéæ ñàëõèíä òàâèíà. ªäðèéí õàëóóíä ò¿¿æ áýëòãýñýí æèìñ àìàðõàí ìóóääàã ó÷èð îðîé íàð æàðãàõààñ ºìíº ýñâýë ºã뺺 ýðò ò¿¿âýë çîõèíî. Õàòóó ìîäëîã èøòýé óðãàìëûí íàâ÷ á¿õèé íàéëçóóðûí îðîéí õýñãèéã ò¿¿õèé ýäýä ñîíãîæ áýëòãýíý. Æèìñèéã áýëòãýõ Óðãàìëûí æèìñèéã á¿ðýí áîëîâñîðñíû äàðàà ò¿¿æ àâíà. çàëóó íàéëçóóðûã ñîíãîí àâíà.

Èõýíõ æèìñèéã øèëáý. õºãæëèéí íºõöëèéã ººð÷èëæ. ÿëçìàã áàãàñàõ. áóñàä óðãàìëûí õîëüö çýðãýýñ öýâýðëýí õàòààõàä áýëòãýíý. Èõýíõ òîõèîëäîëä ¿íäýñ. ¯íäýñ. Ñàëñ àãóóëñàí ýìèéí óðãàìëûí ò¿¿õèé ýä áîëîí ýëñýðõýã ãàçàð óðãàäàã çàðèì ç¿éë óðãàìëûí ¿íäñèéã óãààëã¿éãýýð õàòñàíû äàðàà õºíãºí ñýãñýð÷ øîðîîíîîñ íü öýâýðëýíý. øîðîîã óíàãààæ õ¿éòýí óñààð óãààæ öýâýðëýí çàðèìûã íü ÿëçàð÷ ìóóäñàí õýñýã. ¿íäýñëýã èøèéã áýëòãýõ ¯íäýñ.4. Ø¿¿ñëýã æèìñ àìàðõàí ÿëçàð÷ ìóóääàã òóë ñýð¿¿í áàéð. òýð ãàçðûí óðãàìëûí àìüäðàë. áóëöóóã íàìàð óðãàìëûí õºãæëèéí ¿å øàò äóóñ÷ õàòàæ øàðëàõ ¿åä ò¿¿æ áýëòãýíý. Óðãàìëûí ¿íäýñ. õºðãºã÷èä õàäãàëàõ áóþó áîëîâñðóóëàëòàíä õóðäàí îðóóëàõ õýðýãòýé þì. íººö áàãàñàõ çýðýã ýêîëîãèéí òýíöâýðò áàéäàë àëäàãäàõàä õ¿ðýõ òóë óõàãäñàí í¿õ á¿ðèéã áóëæ ñàéí äàðæ ãàäàðãóóã òýãøèëæ îðõèõ íü ÷óõàë þì. Èéìä ¿íäýñ. öîìèðëîãèéí ¿ëäýãäýëã¿é öýâýðõýí ò¿¿õ áà óðãàìëûí èø ìº÷ðèéã ãýìòýýõã¿é íººöèéã áîäîëöîí ò¿¿íý. ¯íäýñ. 2. ¿íäýñëýã èøèéã óõàæ àâàõàä õºðñíèé ãàäàðãóóä îëîí òîîíû í¿õ ãàð÷ õºðñíèé ÷èéã.ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ Ø¿¿ñëýã æèìñèéã áîëîâñîð÷ ã¿éöñýíèé äàðàà ãàðààð ò¿¿æ àâíà. Ãàçðûí äîîðõ ýðõòíèéã áýëòãýõäýý èøíýýñ 10-20 ñì çàéä õóðö èðòýé õ¿ðç. ¿íäýñëýã èøèéã óõàæ ãàðãàñíû äàðàà ñýãñýð÷ ýëñ. Õîðõîé øàâæèíä èäýãäñýí æèìñ íü áóñàä æèìñýý ãýìòýýäýã òóë ò¿¿æ àâàõã¿éãýýð îðõèíî. ¯¿íèé òóëä òîì ¿íäýñ. ¯íäýñ. ¿íäýñëýã èø çýðãèéã óäààí õàòààõàä ãîë íü õºãöºð÷ ìóóäàõ. ¿íäýñëýã èøèíä òýæýýëèéí áîäèñóóä íººöëºãäºí áèîëîãèéí èäýâõèò íýãäë¿¿ä èõ õýìæýýãýýð õóðèìòëàãääàã. ò¿¿íèéã ò¿¿æ áýëòãýõ õóàíëèéã õ¿ñíýãò 4-ò ¿ç¿¿ëýâ. 54 . Õàíãàéí óðãàìëûí ç¿éëèéí á¿ðäýë.7. ¿íäýñëýã èø. ¿íäýñëýã èøèéã íàìàð óðãàìëûã øàðëàæ ãàíäàõ ¿åýñ ýõëýí ãàçàð õºëäòºë. áèîëîãèéí èäýâõò íýãäýë çàäðàõ. ¿íäýñëýã èøèéã ãîëîîð íü ç¿ñýæ íàðíû ãýðýë øóóä òóñàõã¿é ãàçàð íèìãýí äýëãýæ õàòààâàë çîõèíî. óðãàìëûí ¿ðæèë. óóðøèæ äýãäýí õýìæýý íü áàãàñàõ òóë õóðäàí æèãä õàòààõ øààðäëàãàòàé. õàâàð ñî¸îëæ ýõëýõýýñ ºìíº óõàæ àâíà. Ýíý õóðèìòëàãäñàí áîäèñóóä õàâàð áîëòîë õàäãàëàãäàæ áàéäàã. çýýò¿¿ çýðýã áàãàæèéã àøèãëàí óõàæ àâààä ãàçðûí äýýðõ õýñãèéã ¿íäýñíèé õ¿ç¿¿ îð÷ìîîð òàñàëæ õàÿíà. æèæèã ñàõàë ¿íäýñ.

IX VII.VIII VIII-IX VII-VIII Îéí íóãà öîîðõîé. óóëûí ºìíº áýë VII VIII VIII 55 .VIII VII. àñãà Õóóðàé õýýð. Íàìãàðõàã íóãà áóëöóó áóëöóó VIII VIII Õóñ øèíýñýí îé Ø¿¿ñ. Ãàçðûí äýýä õýñýã (ÃÄÕ).Br Dryopteris fragrans RINACEAE Larix sibirica L Pinus sibirica CUPRESSACEAE Juniperus pseudosabina Juniperus sabina L Juniperus sibirica Burgsd LILIACEAE Hemerocalus minor Allium altaicum Pall Allium anisopodium L 10 11 12 13 A. àñãà. ÃÄÕ ¿ð öýöýã áóëöóó áóëöóó VII. ÝÌÈÉÍ ¯ÉËÄÂÝÐËÝË Õ¿ñíýãò 4 Õàíãàéí óóëàðõàã ðàéîíû ýìèéí óðãàìëûí ç¿éëèéí á¿ðäýë. ìº÷èð Íàâ÷ ìº÷èð VIII VIII Ãîëûí ýðãèéí íóãà Õóóðàé ýíãýð õîòîñ Óóëûí áýë ÷óëóóðõàã íóãà. õÿñàà ¿ð VIII-IX Ãîëûí ýðãèéí ñººãºí øèðýíãý Õóóðàé ÷óëóóò áýë Íàâ÷. 27 Arenaria capillaris 28 Dianthus superbuus 29 D. ¿íäýñ ÃÄÕ ÃÄÕ ÃÄÕ VIII. ¿ð Áóëöóó.Salina BETULACEAE 16 Betula Gmelini Bge MORACEAE 17 Cannabis ruderalis URTICACEAE 18 Urtica anguistifolia 19 U. ýíãýð Öýöýã. sibirica 1 2 3 4 5 6 ORCHIDACEAE 14 Orchis Fuchsii 15 O. alpinum ALL 24 P. ÝÕ ÎÐÍÛ ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝ.viviparium CHENOPODIACEAE 25 Chenopodium album CARYOPHYLLACEAE 26 Stellaria dichotoma L. íóãà Ýðãèéí õàéðãà. ò¿¿æ áýëòãýõ õóàíëè ¹ Îâîã òºðëèéí ç¿éëèéí íýð 7 8 9 POLYPODIACEAE R. bidentatum L Lilium tenuifolium Polygonatum odoratum P. õàä.Á¯ËÝà 2. ¿íäýñ VIII IX VIII VIII VIII ÷óëóóðõàã áà õàéðãàðõóó áýë Ãàçðûí äýýä VIII Õýýðèéí ÷óëóóðõàã áýë Õýýðèéí á¿ñèéí ÷óëóóðõàã áýë Îéí öîîðõîé íóãà Õýýð áà õýýðèéí íóãà ÃÄÕ.îéí öîîðõîé Òàã îéí íóãà Øèíýñýí îéí öîîðõîé. õàä. íàõèà V-VI Õóóðàé áýë õàä. íóãàò õýýð Øèíýñ. íàâ÷. versicolor Ýêîëîãèéí îð÷èí Õýðýãëýõ ýðõòýí Áýëòãýõ õóãàöàà Îéí á¿ñë¿¿ðèéí àñãà õàä õÿñàà ¿íäýñ VII Óóëûí àð.VIII VII. cannabina L POLYGONACEAE 20 Rumex acetosa 21 Rheum undulatum 22 Polygonum alopecuroides 23 P. áýë õºíäèé Îéí á¿ñë¿¿ðèéí äóíä õýñýã Õîëòîñ Øèëì¿¿ñ IX VIII Òàãûí àñãà õàä Òàãèéí á¿ñýýñ äîîø õàä Øèëì¿¿ñò îéí äýýä àñãà ¿ð æèìñ øèëì¿¿ñ IX IX IX Îéí öîîðõîé.VIII Óóëûí áýë.íàðñàí îéí ñººãºí øèðýíãý Îéí õýýðèéí á¿ñ. ÷èéãýðõýã ìàðö. ¿íäýñ èø. ÷èéãòýé íóãà ÃÄÕ ¿íäýñ èø. ¿íäýñ èø.

Clematis tangutica Atragena sibirica Ranunculus acer R. Ribes altissimum R. öýöýã æèìñ öýöýã VII-VIII VII VII. IX Õýýðèéí ÷óëóóðõàã áýë Õýýð áà õýýðèéí íóãà ×óëóóðõàã õóóðàé õýýð Ýëñýðõýã õýýð ÃÄÕ ¿íäýñ ÃÄÕ ¿íäýñ VII VIII VII-VIII V. barbatum Anemone crinita A. ÷èéãëýã áà íàìàãò íóãà Ýðãèéí íàìãàðõàã íóãà Òàãèéí á¿ñèéí õàä àñãà Øèíýñýí îéí çàõ ãîëûí ýðãýýð Ãîëûí ýðãèéí øóãóé Òàã áà îéí á¿ñë¿¿ðèéí õàä àñãà ÃÄÕ æèìñ íàâ÷ æèìñ íàâ÷ æèìñ íàâ÷ æèìñ íàâ÷ VIII VIII VIII IX VIII Øèíýñ õîëèìîã îéä Øèíýñ õîëèìîã îéí çàõààð Òàãèéí á¿ñë¿¿ð àñãà õàä. altaicus Thalictrum foetidium Th. îéí öîîðõîéä Øèíýñýí îé. gaudrifida Pall Sedum ajzoon L. R. Bungeane CAM. minus L. îéí öîîðõîéä Õýýðèéí ÷óëóóðõàã áýë Øèíýñ áà õóñàí îé Õýýðèéí íóãà Õýýðèéí íóãà Øèíýñýí îéí öîîðõîé áà íóãà Öýöýã Öýöýã Öýöýã ÃÄÕ ¿íäýñ ¿íäýñ ÃÄÕ ÃÄÕ ÃÄÕ ÃÄÕ ÃÄÕ öýöýã öýöýã ÃÄÕ ÃÄÕ ÃÄÕ ÃÄÕ ÃÄÕ VI VII VII VII VIII VIII VIII VIII VIII VIII VII VII VII YIII YII YII YII YII Õàäàí õÿñàà áà îéí òàãèéí á¿ñèéí àñãà õàä ̺÷èð VIII 49 50 51 52 53 Õýýðèéí ÷óëóóðõàã áýë Õóóðàé õýýðèéí õîã óðãàìàë Òàã áà îéí á¿ñèéí àñãà õàäàò áýë Òàã áà îéí á¿ñèéí àñãà õàäàò áýë Îéò õýýðèéí ÷óëóóðõàã áýë ÃÄÕ ¿ð ¿íäýñ ¿íäýñ ¿íäýñ VIII VIII IX IX IX ¿íäýñëýã èø ÃÄÕ ÃÄÕ VIII-XI VIII VIII 57 58 59 60 61 Îéí äýýä á¿ñë¿¿ðèéí àñãà õàä ×èéãýðõýã áà áóøèëçàò íóãà Îéí á¿ñë¿¿ð. Palustris L. A. sibirica Ñèéðýã øèíýñýí îéí öîîðõîé Ñèéðýã øèíýñýí îéí öîîðõîé Ñèéðýã õîëèìîã îéä Óóëûí áýëèéí ÷óëóóðõàã õýýð Øèíýñ áà õîëèìîã îéí öîîðõîé Îéí íóãàä Îéí öîîðõîéí ÷èéãýðõýã íóãà Îéí öîîðõîé Îéò õýýðèéí íóãà Ýëñýðõýã õýýð Øèíýñ áà õîëèìîã îéä Øèíýñýí îé. 56 Parnassia Laxmanni P. simplex Adonis mongolica Sim A. X Ýëäýâ ºâñò õýýð ¿ð VIII-IX 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 BERBERIADACEAE 48 Berberis sibirica CRUCIFERAE Erysimum altaicum Thlaspi arvense L. Rhodiola rosea Rh. Dichîtoma Pulsatilla ambigua P. îéí öîîðõîé Õàðãàíà õÿãàíàò áà àãü õÿëãàíàò õýýð Äýýðõèéí àäèë Îéí çàõ íóãà Õýýðèéí íóãà. ýðãèéí ñººã Øèíýñýí îéí çàõ. nigrum L. ýðãèéí ñººã Æèìñ Æèìñ Öýöýã VIII VII-VIII VII ÃÄÕ VII-VIII ÃÄÕ Öýöýã ¿íäýñ. IX VII. Th. SAXIFRAGACEAE 54 Bergenia crassifolia 55 Saxifraga hurculus L. rubrum L. Grossularia acicularis ROSACEAE 62 Rubus saxatilis L 63 Fragaria orientalis 64 Dasiphora fruticosa 65 Potetilla acaulis L 66 67 68 69 70 71 72 73 74 56 P. anseriana L Filipendula palmata Sanguisorba officinalis Rosa acicularis LEGUMINOSAE Thermopsis dahurica Astragalus mongolicus Oxytropis myriophylla Glycyrrhiza uralensis LINACEAE Linum baicalensis .ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ RANUNCULACEAE Trollus asiaticus Aguilegia sibirica Delphinuim grandiflorum Aconitum baicalensis Georg.

ERICACEAE 88 Ledum palustre L.Á¯ËÝà 2. õóñàí îéä ̺÷èð VIII Æèìñ VIII Õýýð áà õýýðèéí íóãà Õýýð áà ýðãèéí íóãà Ýðãèéí íóãà Òàãèéí á¿ñë¿¿ð õ¿ðòýëõ ÷óëóóðõàã áýë ×óëóóðõàã áýë ×óëóóðõàã áýë áà õóóðàé øèíýñýí îé ¿ð SCROPHYLARIACEAE 102 Lagotis integrifolia 103 Odontites rubra 104 O. macrophylla 95 G. 89 Rhododendron Adamsii VACCINACEAE 90 Vaccinium myrtillus L. decumbens 94 G. sibirica L EUPHORBIACEAE 77 Euphorbia discolor THYMELAECEAE 78 Stellera chamajasme L ONAGRACEAE 79 Chamaeneriîm anguistifolia UMBELLIFERAE 80 Bupleurum scorzonerifolia 81 Carum carvi 82 Carum buriaticum 83 Phloidicarpus sibiricus 84 Saposhikovii divaricata 85 Peucedanum baicalensis PYROLACEAE 86 Pyrola incarnata 87 Pyrola rotundifolia L.VIII VII.VIII VIII VII. barbata 93 G. íàìãàðõàã íóãà Ãîëûí ýðãèéí íóãà Ãîëûí ýðãèéí íóãà ÃÄÕ VII-VIII ÃÄÕ ÃÄÕ VII-VIII VII-VIII Óñíû ýðãèéí íóãà Íàâ÷ VI-VII Ýðãèéí ñººã õàäàí õÿñàà ¿íäýñ VIII Îéí á¿ñë¿¿ðèéí øóãóé áà öîîðõîé Øèíýñ áà õóø. acuta 96 Lomatogonium carinthiacum LABIATAE 97 Scutellaria scordifolia 98 Dracocephalum foetidium 99 Phlomus tuberosa 100 Leonurus sibirica 101 Thymus gobica Îéí íóãà áà íóãàò õýýð Îéí íóãà áà íóãàò õýýð ÃÄÕ ÃÄÕ VII-VIII VII-VIII Øèíýñýí áà õóøèí îéí çàõ áà íóãà ÃÄÕ VIII ×óëóóðõàã õýýð ¿íäýñ VIII-IX Øèíýñýí îé áà ãîëûí ýðãýýð ÃÄÕ VII-VIII ¿íäýñ. serotina PLANTAGINACEAE 105 Plantago major RUBIACEAE 106 Rubia cordifolia CAPRIFOLIACEAE 107 Sambucus manshurica 108 Lonicera altaica 57 . GENTIANACEAE 91 Gentania algida 92 G.VIII VII-VIII Áýëèéí íóãà áà õýýð Õýýðæñýí ÷óëóóðõàã áýë Óóëûí áýëèéí õÿð áà íóãà Õýýðæñýí ÷óëóóò áýë Õýýð áà óóëûí õýýðèéí ãîëûí ýðýã ÃÄÕ ÃÄÕ ÃÄÕ ÃÄÕ ÃÄÕ VII-VIII VIII VII-VIII VII VII Òàãèéí ÷èéãýðõýã íóãà. ÝÌÈÉÍ ¯ÉËÄÂÝÐËÝË POLYGALACEAE 75 Polygala hybrida DC 76 P. ÝÕ ÎÐÍÛ ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝ. ¿ð VIII VIII-IX VIII-IX VIII-IX ¿ð ¿íäýñ IX VIII Õîëèìîã áà øèíýñýí îéä Õîëèìîã áà øèíýñýí îéä ÃÄÕ ÃÄÕ VIII VIII ªòãºí øèíýñ áà õîëèìîã îéä Òàãèéí á¿ñë¿¿ðèéí àñãà õàä ÃÄÕ Öýöýã íàâ÷ VII-VIII VI-VII Õóøèí îéä Æèìñ VIII Òàãèéí íàìãàðõàã íóãà Ýðãèéí ÷èéãýðõýã íóãà Áýëèéí íóãà áà õóóðàé õýýðò Øèíýñ áà õîëèìîã îéí çàõ íóãà Îéí á¿ñë¿¿ðèéí ÷èéãýðõýã íóãà Ýðãèéí ÷èéãýðõýã íóãà áà íàìàãò ÃÄÕ ÃÄÕ ÃÄÕ ÃÄÕ ÃÄÕ ÃÄÕ VII-VIII VII.

• Íàâ÷ áà ¿íäñèéã ìóóäñàí. çîõèñòîé õýðýãëýý íü ò¿¿õèé ýäèéí ÷àíàðòàé íÿãò õîëáîîòîé áàéäàã. íàâ÷ ìº÷ðèéí õýñã¿¿äýýñ. • ¯íäýñ. Óðãàìëûã áóðóó õàòààâàë 58 .5. ýðäýñ áóñàä óðãàìëûí õîëüö áàéãàà ýñýõèéã øàëãàæ õîëüöîîñ öýâýðëýæ ÿëãàëò õèéõ çýðýã àæëóóäûã ò¿¿õèé ýäèéí àíõàí øàòíû áîëîâñðóóëàëò ãýíý. Ýìèéí óðãàìëûã õàòààæ áîëîâñðóóëàõ Ýìèéí óðãàìëààñ ÷àíàðòàé ò¿¿õèé ýä áýëòãýõýä ò¿¿ñýí óðãàìëûã çºâ õàòààæ áîëîâñðóóëàõ ¿éë àæèëëàãàà îíöãîé ÷óõàë áàéäàã. ìº÷ðèéí ãîëûã öýâýðëýõ. Óðãàìëûí ãàðàëòàé ýì òàíãèéí àþóëã¿é.8. áýëäìýë¿¿äèéã ¿éëäâýðëýí ãàðãàõààñ ºìíº ò¿¿õèé ýäèéã óðüä÷èëàí õàòààõ. Óðãàìëûí ò¿¿õèé ýäèéã ò¿¿æ öóãëóóëñíû äàðàà õàòààæ ººð óðãàìëûí õîëüö. ºí㺠íü õóâèðñàí õýñýã.altaicus 113 Leontofoidum ochroleucum 114 Inula britanica 115 Achillia sibirica 116 A. îéí á¿ñë¿¿ð ÷óëóóðõàã áýë Óñíû ýðãèéí õóæèðëàã íóãà Øèíýñýí îéí çàõ. ìîäíû 캺ã. 2. õàäàíä Øèíýñýí îéí çàõ áà áóðãàñàí øóãóé Ýðãèéí íóãà áà îéí íóãà Ãîëûí ýðãèéí íàìãàðõàã íóãàä Äîâîðõîã áà ýëñýðõýã õýýð Õýýðæñýí ÷óëóóðõàã áýë Øèíýñýí îéí çàõ áà øèìò íóãà Õóóðàé õýýð áà õýýðæ¿¿ íóãàä ÃÄÕ VII-VIII ÃÄÕ VII-VIII ÃÄÕ ÃÄÕ VIII VIII ÃÄÕ ÃÄÕ ÃÄÕ VIII VII-VIII VII-VIII ÃÄÕ VII-VIII ÃÄÕ ÃÄÕ ÃÄÕ ÃÄÕ ÃÄÕ ¿ð ÃÄÕ VIII VIII VIII VII-VIII VIII VIII-IX VIII 2. òàãèéí á¿ñë¿¿ðèéí íóãà. îéí çàõààð Óóëûí õýýð. øàðëàñàí. • Õîëòñûã ò¿¿í äýýðõ õàã. ¿íäýñëýã èøèéã øîðîîíîîñ íü.4. óðãàìëûí ò¿¿õèé ýäèéí õàðëàñàí. Ýìèéí óðãàìëûí ò¿¿õèé ýäýä õèéãäýõ àíõàí øàòíû áîëîâñðóóëàëò Óðãàìëûí ãàðàëòàé ýì. • Ø¿¿ñëýã ¿ð æèìñèéã øèëáý áîëîí áàã öýöãèéí õýñýã. Asiatica 117 Tanacetum vulgare 118 Artemisa frigida 119 120 121 122 123 124 125 Cacala hastata Carduus crispuus Cirsium esculentum Saussurea salicifolia Serratula centouroides Lactuca sibirica Artemisia macrocephala Óóëûí õýýð.ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ VALERIANACEAE 109 Valeriana officinalis 110 Patrini sibirica Øèíýñýí îéí çàõ áà øèìò íóãàä Ýëäýâ ºâñò íóãà áà õýýðæñýí íóãàä ¿íäýñ ¿íäýñëýã èø VIII VIII COMPOSITAE 111 Aster alpinus 112 A. õàðëàñàí õýñã¿¿äýýñ. ãýìòñýí õýñã¿¿äýýñ íü òóñ òóñ öýâýðëýæ ò¿¿õèé ýäèéí ñòàíäàðòûí øààðäëàãàä íèéö¿¿ëíý. îðãàíèê áîëîí ýðäýñ õîëüöîîñ á¿ðýí öýâýðëýíý. óãààõ. õîëòîñëîõ. õýð÷èæ æèæèãëýõ. ýðãèéí íóãà ñººãò Îéí áà îéò õýýðèéí íóãà Øèíýñýí îéí çàõ òàãèéí àñãàä Õýýð áà õýýðæñýí áýëèéí àñãà.

õàòààæ áóé óðãàìëûã áàéí áàéí ýðã¿¿ëýõ. ßìàð ÷ áàéðàíä óðãàìàë õàòààõàä òºìºð òîð áóþó ñèéìõèé äààâóóãààð õèéñýí äýëãýö áýëòãýæ óðãàìëûã 1-2 ñì çóçààí äýëãýæ õàòààíà. ôèòîíöèä.Á¯ËÝà 2. óóðàã. Ôåðìåíòèéí íºëººë뺺ð ÿâàãäàõ çàäðàëûí áà íèéëýãæëèéí ïðîöåññ ¿íäýñíýýñýý òàñëàãäñàí óðãàìàë. ìàéõàí äîòîð. çàäàð÷ ¿ã¿é áîëîõ. Óðãàìëûã õàòààõ àðãà àæèëëàãàà õàðèëöàí àäèëã¿é áàéäàã. ýôèðèéí òîñ. õºäºëãºæ ñýâñãýð áîëãîæ áàéâàë õàòàõ íü õóðäàí áàéäàã. àñàð. ôëàâîíîèä. àãààðûí ñîëèëöîî ñàéòàé öýâýð áàéõ ¸ñòîé. õàòààëòûã óäààí õóãàöààãààð ¿ðãýëæë¿¿ëýõýä èäýâõæèëò õ¿÷òýé ÿâàãäàõ íºõöºë áèé áîëæ çàäðàëûí ïðîöåññ íýìýãäýæ. èõýíõ âèòàìèíóóä çàäàð÷ ¿ã¿é áîëîõ. áèîëîãèéí èäýâõèò áîäèñûí õýìæýý ýðñ áàãàñäàã áàéíà. ¯¿íèé ä¿íä ¿¿ññýí óðãàìàëä àãóóëàãääàã àëü íýã õèìèéí áîäèñóóä íèëýýä õýìæýýãýýð áàãàñàõ áóþó çàðèì ¿åä çàäàð÷ á¿ðìºñºí àëãà áîëäîã. Óðãàìëûã ãîëäóó áàéøèí. Òàâèóðóóäûí õîîðîíä õ¿í ÿâàõ çàéòàé. ýìèéí ýì÷èëãýýíèé ÷àíàðò ìóóãààð íºëººëäºã. Óðãàìëûí áèîëîãèéí èäýâõèò íýãäë¿¿ä çàðèì íü ºíäºð òåìïåðàòóðò çàäàð÷ èäýâõã¿é áîëîõ çàðèì íü áàãà òåìïåðàòóðò ààæìààð ôåðìåíòèéí íºëººë뺺ð çàäàð÷ ÷àíàðàà àëääàã áàéíà. ñòàíäàðò õàìààðíà. óóðøèæ äýãäýõ çýðãýýð áèîëîãèéí èäýâõèò ÷àíàðàà àëääàã ó÷ðààñ ò¿¿õèé ýä íü õýðýãöýýã¿é áîëäîã. Ýìèéí óðãàìàë ò¿¿æ áýëòãýõ ¿åä 40-80 % ÷èéãëýãòýé áàéäàã. òåìïåðàòóðûí íºëººíä ÿëàíãóÿà óðãàìëûã íîéòíîîð àãààð îðîõã¿é ãàçàð îâîîëæ õóðààõ. àëêàëîèä. ÝÌÈÉÍ ¯ÉËÄÂÝÐËÝË ò¿¿íèé äîòîð àãóóëàãäàõ áèîëîãèéí èäýâõèò íýãäëèéí õýìæýý áàãàñàõ. Èéìýýñ ýìèéí óðãàìëûí ò¿¿õèé ýäèéã çºâ õàòààõ íü óðãàìàë äîòîðõ ôåðìåíòèéí ¿éë àæèëëàãààã õóðäàí çîãñîîæ. ãëèêîçèä. áèîëîãèéí èäýâõèò íýãäëèéí õýìæýýã áàãàñãàõã¿éãýýð óðãàìëûã òîõèðñîí òåìïåðàòóðò õóðäàí õàòààõòàé øóóä õàìààðàëòàé áàéíà. Ôåðìåíòèéí ýíý ¿éë àæèëëàãàà íü òîäîðõîé õýìæýýíèé ÷èéã. òóñãàé òàâèóð á¿õèé ñàðàâ÷èí äîð ýñâýë òºìºð äýýâýðòýé áàéøèíãèéí òààçàí äîð õàòààíà. Ýôèðèéí òîñò óðãàìëûã õàòààõàä ýôèðèéí òîñíû çàðèì õýñýã óóðøèæ äýãäýí òýð îð÷èìä õàòààæ áàéãàà áóñàä óðãàìëûí ò¿¿õèé ýäýä øèíãýæ áîëîõ 59 . Èéìýýñ óðãàìëûã òýð äàðóéä íü çºâ õàòààæ áîëîâñðóóëàõ øààðäëàãàòàé áîëäîã. ÝÕ ÎÐÍÛ ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝ. èäýýëýã÷ áîäèñóóä çýðýã îëîí òºðëèéí áîäèñ áèé áîëîõ çýðãýýð çàäðàëûí áà íèéëýãæëèéí ïðîöåññóóä òàñðàëòã¿é ÿâàãäàæ áàéäàã. ôèòîíöèä. ãëèêîçèäóóä. ò¿¿íèé õýñã¿¿äýä óðãàæ áóé óðãàìëààñ ÷ èë¿¿ õ¿÷òýé ÿâàãääàã áàéíà. Àãààðûí ñîëèëöîî ñàéòàé áàéõ íü ÷èéãíèé óóðøèëòûã èõýñãýí õóðäàí õàòàõ íºõöëèéã áèé áîëãîíî. ïîëèñàõàðèä. òîñ. Óðãàìëûí ò¿¿õèé ýä õàòààõ áàéð íü íàðíû ãýðýë øóóä òóñàõã¿é. Óðãàìëûí àìüäðàëûí ÿâöàä ò¿¿íèé äîòîð õèìèéí íàðèéí ïðîöåññóóä ÿâàãäàæ í¿¿ðñ-óñ. Íàðíû ãýðëèéí íºëººë뺺ð óðãàìëûí õëîðîôèëë çàäàðäàã áîëîõîîð õàòñàí óðãàìàë íîãîîí ºí㺺 àëäàæ çýâõèé öàéâàð øàð ºíãºòýé áîëîõîîñ ãàäíà íàðíû ãýðýëä óðãàìëûí ýôèðèéí òîñ. Óðãàìàëä ÿâàãäàõ áèîõèìèéí óðâàëóóäàä ôåðìåíò áóþó ýíçèì¿¿ä õ¿÷òýé íºëººëäºã. Ò¿¿õèé ýäèéã õýðõýí çºâ õàòààñíààñ á¿òýýãäýõ¿¿íèé ÷àíàð. Óðãàìëûí ò¿¿õèé ýäèéã õàòààõ ¿éë àæèëëàãàà íü òýäãýýðèéí øèíæ ÷àíàðààñ èõ øàëòãààëíà. îðãàíèê õ¿÷ë¿¿ä.

ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ òóë óðãàìëûí òºðºë. Ç¿ðõíèé ãëèêîçèä àãóóëñàí óðãàìëûã 50-60 õýìèéí äóëààí àãààðò õàòààõàä òîõèðíî. õîëòñûã íàðíû ãýðýë øóóä òóñàõã¿é àãààð ñàëõèíä òóñãàé çàññàí äýëãýö á¿õèé âàíäàí äýýð äýëãýí õàòààæ áîëíî. 2. Ýôèðèéí òîñ àãóóëñàí óðãàìëûã 25-30 õýìèéí äóëààíä õàòààíà. Õàòààæ áàéãàà óðãàìëûã ÷èéã àâàõóóëàõã¿é õàòààõ õýðýãòýé. õàòààëòûã ¿ðãýëæë¿¿ëæ áîëíî. ¯íäñèéã õàòààõààñ ºìíº õ¿éòýí óñààð øîðîîã óãààæ íèìãýí õýð÷èæ 1 ñì -ýýñ èë¿¿ã¿é çóçààíòàéãààð äýëãýö äýýð äýëãýæ ñ¿¿äýð ãàçàð áîëîí ñàëõè 60 . ¯¿íýýñ äýýø áîë ãëèêîçèä çàäàð÷ óðãàìàë õýðýãöýýã¿é áîëíî. 5. õàëóóí àãààð îðóóëæ áàéõààð àãààðûí ñîëèëöîî íü çîõèöóóëàãäñàí áàéäàã. 3. Óðãàìàë íü àíòðàöåíû óëàìæëàëûí áîëîí àðãààõ áîäèñ (èõýíõ ¿íäýñ àðãààõ áîäèñòîé) àãóóëñàí ò¿¿õèé ýäèéã 30-50 õýìèéí äóëààí àãààðò õàòààíà. Âèòàìèí àãóóëñàí óðãàìëûí ò¿¿õèé ýäèéã 80-90 õýìèéí äóëààí àãààðò õàòààõàä áîëîìæòîé. ¿ð æèìñ. Èíãýæ õàòààæ áàéãàà óðãàìëûí ò¿¿õèé ýäèéã îðîéí ø¿¿äýð óíàõààñ ºìíº õóóðàé áàéðàíä îðóóëàí äýëãýæ. òóñãàé áàéðàíä õàòààõ íü òîõèðîìæòîé. ãëèêîçèä çýðýã áèîëîãèéí èäýâõèò íýãäýë àãóóëñàí óðãàìëûí ò¿¿æ áýëòãýñýí ò¿¿õèé ýäèéã 50-60 õýìä õóðäàí õàòààõ õýðýãòýé. àãààð ñàëõè ñîëèëöîõ áîëîëöîîòîé áàéõààð õàòààëòûã ÿâóóëíà. àëêàëîèä àìàðõàí çàäàð÷ ÷àíàðàà àëääàã. Áàéãàëèéí õàòààëòààñ ãàäíà òóñãàé õàëààëòòàé õàòààõ ø¿¿ãýýíä õàòààíà. Õýðýâ ãàäàà òàâèóð äîð õàòààæ áàéãàà áîë îðîéí ø¿¿äýð óíàõààñ ºìíº õóóðàé áàéðàíä îðóóëàí äýëãýæ. Èõýíõ óðãàìëûí ò¿¿õèé ýä íü áèîëîãèéí èäýâõèò íýãäýë áîëîõ ôëàâîíîèä àãóóëñàí áàéäàã áà óðãàìëûã 50-60 õýìä õóðäàí õàòààõ áà äóëààíû õýìèéã 90 õýìýýñ õýòð¿¿ëæ áîëîõã¿é. Èõýíõ óðãàìëûí ò¿¿õèé ýäèéí ôåðìåíòèéí ¿éë àæèëëàãàà íü àëäàãäàæ áèîëîãèéí èäýâõèò áîäèñóóä çàäðàõã¿éãýýð ã¿éöýä õàòàõ õàìãèéí òîõèðîìæòîé òåìïåðàòóð íü õàòààõ ø¿¿ãýýíèé 50-60 õýìèéí òåìïåðàòóð áàéäàã. Óðãàìëûí öýöýã íàâ÷èéã íàðíû ãýðýë øóóä òóñãààä õàòààæ áîëîõã¿é. ãëèêîçèä. Èéì òåìïåðàòóðò õàòààæ áóé óðãàìëûí äîòîð ýôèðèéí òîñ áèé áîëîõ ïðîöåññ ¿ðãýëæèëñýýð áàéäàã òóë ò¿¿íèé õýìæýý áàãàñàõã¿é íýìýãääýã áàéíà. Àðãààõ áîäèñ á¿õèé áèîëîãèéí èäýâõèò íýãäýë àãóóëñàí óðãàìëûí ¿íäýñ. 6. Óðãàìëûã 50 õýì õ¿ðòýë õàëààõàä ôåðìåíòèéí ïðîöåññ ñóëðàõ áóþó á¿ðýí çîãñîæ áèîëîãèéí èäýâõèò íýãäë¿¿ä çàäðàõã¿é á¿ðýí õàäãàëàãäàíà. ßëàíãóÿà õàòààãóóð íü óðãàìëûí ò¿¿õèé ýäèéã õàòààæ áàéõ ¿åä ÷èéãòýé àãààðûã ãàðãàæ. ¯¿íýýñ äýýø ãàðãàæ õàòààõàä óðãàìëûí âèòàìèí íü çàäàð÷ ÷àíàðàà àëäàíà. Ôåðìåíòèéí íºëººãººð ÿëàíãóÿà âèòàìèíóóä. áóñàä õàòààõ àðãóóäààñ äàâóó òàëòàé. 1. Õàðèí 40-50 õýìä õàòààâàë ýôèðèéí òîñ íü àìàðõàí äýãäýæ áàãàñàõ òóë 2530 õýìä 1 ñì îð÷èì çóçààí äýëãýæ õàòààíà. Èéìä àëêàëîèä. 4. ¿íäýñëýã èø. 7. ñ¿¿äýðò àãààð ñàëõè ñàéí îðäîã íºõöºëä õàòààíà. Õàòàæ áóé óðãàìàë ÷èéã àâ÷ íîðîõ íü ò¿¿õèé ýäèéí ºíãº. ç¿éëýýð íü ÿëãàí ñàëãàæ. Õàòààëòûã ÿâóóëàõ õàòààõ ø¿¿ãýý íü äóëààíû òîõèðóóëãàòàé áàéäàã òóë óðãàìëûí ò¿¿õèé ýäèéã õàòààæ áîëîâñðóóëàõàä õàìãèéí òîõèðîìæòîé. ÷àíàðûã ýðñ ìóóòãàíà.

æèìñãýíèé ç¿éë¿¿ä ààæèì õàòäàã ó÷ðààñ ôåðìåíòèéí ïðîöåññ èäýâõòýé ÿâàãäàæ ò¿¿íèé âèòàìèí. Øàðëàæ. ÝÌÈÉÍ ¯ÉËÄÂÝÐËÝË íýâòðýõ òàâèóð äýýð òàâüæ õàòààõààñ ãàäíà äóëààí àãààð á¿õèé õàòààõ ø¿¿ãýý àøèãëàí õàòààæ áîëíî. áóäàãäàõã¿é áîëñîí áàéõ áà ¿íäýñ. Óðãàìëûí ò¿¿õèé ýäèéã ñàâëàõ Ýìèéí óðãàìëûí ò¿¿õèé ýäèéã ñòàíäàðòûí øààðäëàãûí äàãóó áýëòãýñíèé äàðàà õàäãàëàõ. 4. Õàòààæ áîëîâñðóóëñíû äàðàà óðãàìëûí ò¿¿õèé ýäèéí ÷èéãëýã íü ò¿¿íèé øèíæ ÷àíàðààñ õàìààð÷ 10-14% çàðèì ø¿¿ñëýã ¿ð æèìñ 16-20% õ¿ðòýë õýëáýëçýëòýé áàéæ áîëäîã. ¯ð æèìñèéã õàòààõäàà èñýëäýõ. Öýöýã áîëîí ãàçðûí äýýä õýñãèéã õàòààõàä 1 ñì õèðòýé çóçààíòàéãààð äýëãýö äýýð äýëãýæ íàðíû øóóä òóñãàë òóñàõã¿é ñ¿¿äýð.6. ñàëõè íýâòðýõ ãàçàð òàâüæ õàòààõ áà õàëóóí àãààð á¿õèé õàòààõ ø¿¿ãýý àøèãëàí õàòààæ áîëíî.1. 2. Ñàâëàõ ìàòåðèàë íü óðãàìëûí ò¿¿õèé ýäèéí äîòîð àãóóëàãäàõ áèîëîãèéí 61 . 9. Öýâýðëýõäýý äýëãýö äýýð àñãàæ ãàðààð ÿëãàëò õèéíý. 1. 3. Óðãàìëûí ò¿¿õèé ýä õýðõýí õàòñàíûã ýíãèéí àðãààð øàëãàæ áîëîõ áà ýíý òîõèîëäîëä ã¿éöýò õàòñàí ºâñ íü ãàðààð íèòðýõýä àìàðõàí ¿éð÷ õóãàðäàã áàéõàä. Ýìèéí óðãàìëûí ò¿¿õèé ýäèéã ñòàíäàðò÷èëàõ Õàòààæ áîëîâñðóóëñàí óðãàìëûí ò¿¿õèé ýäèéã ¿íäýñíèé ñòàíäàðò. ºí㺺 àëäñàí õýñã¿¿ä. ÝÕ ÎÐÍÛ ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝ. Óðãàìëûí ò¿¿õèé ýäèéí áóñàä õýñã¿¿ä. 8. ÿëàà ºò öàöàõ. Áóñàä óðãàìëûí õîëüö. Ýðäýñ õîëüö. Èéìýýñ ø¿¿ñëýã æèìñèéã 70-90 õýìèéí äóëààí àãààðààð õóðäàí õàòààõ øààðäëàãàòàé. áàêòåðè ¿ðæèõýýñ áîëãîîìæèëîí õóðäàí õàòààõ øààðäëàãàòàé. ôàðìàêîïåéí ºã¿¿ëýë. õºãöíèé 캺ãºíöð¿¿ä àìàðõàí ¿ðæèíý. 2. Ñàëõèíä ñ¿¿äýð ãàçàð. Õýò íóíòàãëàãäñàí õýñýã. òýýâýðëýõýä ò¿¿íä àãóóëàãäàõ áèîëîãèéí èäýâõèò íýãäëèéí õýìæýýã áóóðóóëàõã¿é áàéõ ¿¿äíýýñ òóñãàé ä¿ðìèéí äàãóó ñàâëàíà. 6. òàâèóð äýýð áîëîí õàëóóí àãààð á¿õèé õàòààõ ø¿¿ãýýíä áàéí áàéí ýðã¿¿ëæ òîéðóóëàí õàòààíà. 5. òåõíèêèéí íºõöëèéí øààðäëàãûí äàãóó áóñàä õîëüöîîñ öýâýðëýæ ÿëãàëò õèéíý. Îðãàíèê õîëüö çýðãýýñ á¿ðýí öýâýðëýæ øààðäëàãà õàíãàñàí òîõèîëäîëä ñàâëàíà. Æèìñ. õýëáýðèéã óëñûí ñòàíäàðò. Èø ìº÷èð áîë áîãèíî õýð÷èæ ñ¿¿äýð ãàçàð òàâüæ õàòààíà. ̺í äóëààí àãààð àøèãëàí õàòààæ áîëíî. ø¿¿ñëýã ¿ð æèìñ íü ãàðò íààëäàõã¿é. 10. òåõíèêèéí íºõöºëä çààñàí áàéäàã. Ýìèéí óðãàìëûí ò¿¿õèé ýäèéã ñàâëàõ ñàâëàëòûí ìàòåðèàë.6.Á¯ËÝà 2. ãëèêîçèä ãýõ ìýò íýãäë¿¿ä àìàðõàí çàäàð÷ ¿ã¿é áîëîõîîñ ãàäíà ÿëçðàëûí áà áóñàä ìèêðîá. 2. ¿íäýñëýã èø íü àìàðõàí õóãàðíà (27).

ò¿ãæýýòýé ìîäîí ðàì á¿õèé ñàâ þì. Áîîëò: Óðãàìëûí ò¿¿õèé ýäèéã ñàâëàõ õàìãèéí òîõèðîìæòîé àðãûí íýã íü òóñãàé õàéðöãàíä øàõàæ áîîëò õèéõ àðãà þì. ÷èéãèéí íºëººíä õºãöºð÷ ÷àíàð àëäàãäóóëàõã¿é áàéëãàõàä íÿãò ìàòåðèàëààð õèéãäñýí òààð øóóäàé áóþó áðåçåíòåí óóòàíä ñàâëàæ õàäãàëàõ íü òîõèðîìæòîé áàéäàã. Ýìèéí óðãàìëûí ò¿¿õèé ýäèéí ñàâ áàãëàà áîîäîë íü ò¿¿íèé ýì÷èëãýýíèé ÷àíàðûã àëäàãäóóëàõã¿é áàéõ ¸ñòîé. Ò¿¿õèé ýäèéã ÿíç á¿ðèéí òîõèðñîí ìàòåðèàëààð (öààñàí óóò. òààð øóóäàé. äààâóóí óóò ã. ºðãºõºä òîõèðîìæòîé áîëãîíî. õóâàíöàð ñàâ. Òààð øóóäàé íü 40-60 êã ò¿¿õèé ýäèéã ñàâëàæ áîëîõóéö áàãòààìæòàé áàéõ áà àãààð ñàëõè íýâòðýõ áîëîìæ á¿õèé øèðõýãòýé áàéíà. Õàéðöàã íü äºðâºí õàøëàãà á¿õèé ¸ðîîëã¿é. õàëóóí. àãààð. Èíãýæ øàõàæ áýëòãýñýí áîîäëûí óóòíû àìûã ãîëä íü íóãàëæ î¸îä õàéðöàãíû ò¿ãæýýã ìóëòàëæ.ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ èäýâõèò íýãäëèéí òîãòâîðòîé áàéäëûã õàíãàõ. õ¿éòýí çýðýã ãàäíû íºëººëëèéã çîõèöóóëàõ ÷àíàðûã àëäàãäóóëàõã¿é áàéõ à÷ õîëáîãäîëòîé þì. Òààðàí øóóäàé: Óðãàìëûí ò¿¿õèé ýäèéã ãîëäóó òààðàí óóòàíä ò¿¿æ. õàäãàëàõàä òîõèðîìæòîé áàéäàã. äýãäýìõèé áîäèñ àãóóëñàí óðãàìëûí ò¿¿õèé ýäèéã äàâõàð óóòàíä ñàâëàíà. íàð. ñàâëàíà. Àìàðõàí ¿éð÷ 62 . Ò¿¿õèé ýäèéã ñàâëàõäàà õàéðöàãò òîõèðñîí óóò î¸æ õàéðöàãíû äîòîð õèéãýýä àìñðûã íü õàéðöàãíû àìàíä áýõýëæ õàäíà. Ïîëèýòèëåí óóòàíä 15 êã-ààñ èõã¿é ò¿¿õèé ýäèéã ñàâëàíà. Äàâõàð óóò íü 10-15 êã-ûí äààöòàé áàéõ áà äàí íü 3-5 êãûí äààöòàé áàéäàã. áýëýí áîëñîí ò¿¿õèé ýä á¿õèé áîîäëûã ãàðãàí àâíà. Ìîäîí õàéðöàã: Õàéðöàã íü íèìãýí áàíçààð áóþó 3-4 ìì-èéí çóçààíòàé ôàíåðèàð õèéãäñýí áàéíà. Æèìñ. õàäãàëàõàä òîõèðîìæòîé áàéäàã. Õàéðöàãò 30 õ¿ðòýëõ êã ýìèéí ò¿¿õèé ýä õàäãàëàõ. Õàòóó öààñàí õàéðöàã (êàðòîí): Õàòóó öààñàí õàéðöàã íü äîòîð òàëäàà äàâõàð öààñàí óóòòàé áàéõ áà ò¿¿õèé ýäèéã òýð öààñàí óóòàíä õèéæ íààõ áóþó óòñààð óÿíà. Èéì áîîäîë á¿õèé ò¿¿õèé ýäèéã òýýâýðëýõ. ÷èéã. Õ¿íä æèíòýé.) õèéãäñýí ñàâàíä ñàâëàñíààð òýýâýðëýõ. æèìñãýíèé ò¿¿õèé ýäèéã àãààð îðîõ ìàòåðèàëààð õèéñýí õî¸ð äàâõàð øóóäàé. Óóòíû õýìæýý íü ÿíç á¿ð áàéõ áà àìñðûã íü áèò¿¿ìæëýí î¸æ äýýä õýñãèéí õî¸ð òàëä íü áàðèóë ãàðãàí òýýâýðëýõ. ìîäîí áîëîí ôàíåð õàéðöàã. Äàí áóþó äàâõàð öààñàí óóò: Öààñàí óóòûã äàí áóþó äàâõàðëàæ ìààëèíãûí óòñààð î¸æ áýëòãýíý. Õàòóó öààñàí õàéðöàãò 25 êã-ààñ èõã¿é ò¿¿õèé ýä ñàâëàíà. óóòàíä ñàâëàíà. Õàéðöàãíû äîòîð òàë íü íèìãýí öààñàí æèéðãýâ÷òýé áàéõ áà ýíý íü ò¿¿õèé ýä ñàâëàæ. Áðåçåíòåí óóò: Óðãàìëûí ò¿¿õèé ýäèéã õàòààæ á¿ðýí áîëîâñðóóëñíû äàðàà òîîñ øîðîî îðîõã¿é.ì. õàâõàãã¿é. Ò¿¿õèé ýäèéã áàãà áàãààð õèéæ øàõóóðãààð øàõàæ íÿãò ÷èãæèæ ä¿¿ðãýíý. òýýâýðëýõýä áîëîìæòîé. õàäãàëàõàä òîõèðîìæòîé áàéäàã. ñàëõè. Ãàäíà öààñàí õàéðöãèéã íààõ áóþó òºìºð óòñààð ¿äýæ ñàâëàíà. Ïîëèýòèëåí óóò: Ýíý íü íèéëýã ïîëèìåð ìàòåðèàëààð õèéãäñýí ÿíç á¿ðèéí áàãòààìæòàé áàéõ áà óðãàìëûí ò¿¿õèé ýäèéã ñàâëàæ àìñðûã íü 4 ìì-èéí ºðãºíòýéãýýð òóñãàé òºõººðºìæèéí òóñëàìæòàéãààð íààõ áîëîí óòñààð î¸æ ñàâëàæ áîëíî.

òýýâýðëýõýä îíöãîé àíõààðàõ ò¿¿õèé ýäýä íýìýëò òóñãàé õàÿãëàëò õèéæ (÷àíãà òàâèõ. ÝÕ ÎÐÍÛ ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝ. Òýýâýðëýõ à÷ààíä ò¿¿õèé ýäèéí ÷àíàðûã èëòãýñýí äàãàëäàõ áè÷èã áàéíà. âàãîí.2. äóãààð: çýðãèéã áè÷íý. õàëæ õàðëàæ. Áýëòãýñýí ò¿¿õèé ýäèéã íàðàíä õàëàõ. õàäãàëàõàä àíõààðàõ ç¿éëèéã òóñ òóñ áè÷íý. Ñàâëàãäñàí óðãàìëûí ò¿¿õèé ýäèéã Ýì õàíãàìæèéí áàéãóóëëàãà áîëîí ýìèéí ñàí.6. Äàãàëäàõ áè÷èãò: – À÷ààíû äóãààð: – ßâóóëæ áàéãàà ãàçàð. õàÿæ ñýãñðýõ. òåõíèêèéí íºõöëèéí äóãààð: – Ò¿¿õèé ýäèéã áýëòãýñýí ãàçàð: – Ñàâëàã÷èéí íýð. öýâýðõýí. îíãîö çýðýã òýýâðèéí õýðýãñëýýð òýýâýðëýíý. ÝÌÈÉÍ ¯ÉËÄÂÝÐËÝË æèæãýðäýã ò¿¿õèé ýäèéã ôàíåð áîëîí êàðòîí õàéðöàãò ñàâëàíà (52).Á¯ËÝà 2. õàëóóíààñ. áîðîî óñàíä íîðæ ÷èéã àâàõ.6. Õàäãàëàõ. õ¿íèé íýð: – Õ¿ðãýõ ãàçðûí íýð: – Ò¿¿õèé ýäèéã õ¿ëýýí àâàã÷èéí íýð: – Ò¿¿õèé ýäèéí íýð: – Ò¿¿õèé ýäèéí æèí.4. ÷èéãíýýñ îíöãîé àíõààðàõ ã. ýëäýâ ¿íýðã¿é áàéõ ¸ñòîé. 2. 2. Òýýâýðèéí õýðýãñëèéí ò¿¿õèé ýä õàäãàëæ òýýâýðëýõ òýâø íü õóóðàé. ëàòèí õýë äýýð): – Ò¿¿õèé ýäèéí öýâýð æèí: – Ò¿¿õèé ýäèéí áîõèð æèí: – Áýëòãýñýí áà ñàâëàñàí îí ñàð ºäºð – Ñòàíäàðò. Ýìèéí óðãàìëûí ò¿¿õèé ýäèéã õàÿãëàõ Óðãàìëûí ò¿¿õèé ýäèéã ñàâëàñíû äàðàà çààâàë õàÿã áè÷íý. õýìæýý: – Òýýâýðëýæ.3. Ýìèéí óðãàìëûí ò¿¿õèé ýäèéã õóð òóíàäàñã¿é ºäºð ìàøèí. Ýìèéí óðãàìëûí ò¿¿õèé ýäèéã òýýâýðëýõ Ýìèéí ò¿¿õèé ýäèéã òýýâýðëýõ íü ýìèéí óðãàìëûí ãàðàëòàé ýìèéí ÷àíàðûã õàìãààëàõ ÿâäàëòàé ñàëøã¿é õîëáîîòîé þì. õàòóó êàðòîí öààñàí äýýð áàëàðäàãã¿é òîñîí áàëààð áè÷èæ óóò ñàâíû àìñàðò óÿõ áóþó áàãëàà àâäàð ñàâàí äýýð øóóä áè÷íý. Ýìèéí ò¿¿õèé ýäèéí õàÿãò: – Ò¿¿õèé ýäèéí íýð (ìîíãîë. ýìèéí ¿éëäâýð ò¿¿íèé ñàëáàðóóäàä òýýâýðëýí õ¿ðãýíý.6. Õàÿãèéã ôàíåð. õ¿ëýýí àâàõ áàéãóóëëàãà íü “Ýìèéí óðãàìëûã õ¿ëýýí àâàõ æóðàì. øàëãàõ àðãà” MNS 2445:1977 ãýñýí ñòàíäàðòûí äàãóó 63 . øîðîî òîîñîíä äàðàãäàõ. 2.) ñàâ áàãëààíû ãàäíà áè÷èæ àíõààðóóëíà.ì. Ýìèéí óðãàìëûí ò¿¿õèé ýäèéã õ¿ëýýí àâàõ Ýìèéí óðãàìëûã ò¿¿æ áýëòãýõ. ãýðëýýñ. õºãöºð÷ ìóóäàõ áóþó áóñàä øàëòãààíààð ãýìòýæ ìóóäàõààñ õàìãààëæ òýýâýðëýíý.

õóóðàé àãààð ñàëõè îðäîã áóþó çîðèóëàëòûí ñàëõèâ÷òàé. 6. àìòàà àëäààã¿é áàéíà. öýâýðëýæ àðèóòãàõàä áîëîëöîîòîé ìàòåðèàëààð õèéãäñýí õàíà. áàðààí ºíãºòýé áîëñîí óðãàìàë íü ò¿¿õèé ýäèéí õýðýãöýýíä òýíöýõã¿é . “Ýì. 5. ýìèéí õýëáýðò áàêòåðèéí íèéò òîîã òîäîðõîéëîõ àðãà” MNS 5193: 2002 ñòàíäàðòûí øààðäëàãûí äàãóó áýëòãýñýí áàéíà.ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ õ¿ëýýí àâíà. ýìèéí ò¿¿õèé ýä à÷èõ. Ò¿¿õèé ýä íü áóñàä óðãàìëûí õîëüöã¿é áàéõààñ ãàäíà ýðäýñ. Óðãàìàë íü øààðäëàãûí õýìæýýíä õ¿ðòýë õàòñàí áàéãàà ýñýõ. 7. Îðæ ãàðàõàä õ¿íäðýëòýé áèø. 4. àãààðæóóëàëò ñàéòàé. óðãàìëûí ýìèéí ò¿¿õèé ýä õàäãàëàõ áàéð íü äàí áóþó äàâõàð áàéøèíãèéí 1-ð äàâõàðò áàéðëàñàí í¿¿ëãýõýä áîëîìæòîé áàéíà. Óðãàìëûí ò¿¿õèé ýäèéã õ¿ëýýí àâàõàä àíõààðàõ ç¿éë¿¿ä: 1. Áàéãàëèéí óðãàìëûí òóõàé õóóëèéã òàíèëöóóëñàí áàéâàë çîõèíî. Ò¿¿õèé ýä íü íóõàãäàæ. 64 . øàëòàé áàéíà. Ò¿¿õèé ýä õàäãàëàõ áàéðíû äóëààíû ãîðèì àëäàãäâàë õîðòîí ¿ðæèõ. Ýì. 2. áèîëîãèéí èäýâõèò áîäèñûí õýìæýý áàãàñíà. Óðãàìëûí ò¿¿õèé ýä õàäãàëàõ áàéð íü +10 ±12 õýìèéí òåìïåðàòóðòàé áàéíà. ýñâýë õýòýðõèé õàòñàí. Ñàéí ÷àíàðûí ò¿¿õèé ýä áýëòãýõèéí òóëä áýëòãýõ àæèëä îðîëöîõ õ¿ì¿¿ñò ýìèéí óðãàìëûã ò¿¿æ áýëòãýõ çààâàð áîëîí ò¿¿õèé ýäèéí ÷àíàðûí øààðäëàãûí òóõàé. ýìèéí ò¿¿õèé ýä.5. ýì õàäãàëàõ áàéðàíä òàâèãäàõ åðºíõèé øààðäëàãà 1. áóóëãàõàä õÿëáàð áàéíà. Ýìèéí óðãàìëûí ò¿¿õèé ýä õàäãàëàõ ãàçàð íü øîðîî òîîñã¿é. 3. ýìèéí õýëáýðò õºãö. Õýòýðõèé íóíòàã áîëñîí óðãàìëûã õýðýãöýýíä òýíöýõã¿é ãýæ ¿çíý. 2. áèîëîãèéí èäýâõèò áîäèñûí õýìæýýã áóóðóóëàõã¿é áàéõààð òåìïåðàòóðûí òîäîðõîé õÿíàëòòàé. öýöã¿¿ä íü èøíýýñ ñàëæ îé÷îîã¿é áàéõ. Óðãàìëûí ò¿¿õèé ýäèéã “Ýì. Áýëòãýñýí óðãàìëûí ò¿¿õèé ýäèéã õ¿ëýýí àâàõ àæëûí áàéð íü ÷èéã. îðãàíèê õîëüöã¿é áàéíà. òîîñ øîðîîã¿é ñàðóóë áàéõ øààðäëàãàòàé áà Óëàìæëàëò ýìèéí ¿éëäâýðèéí GMPèéí øààðäëàãà õàíãàñàí áàéíà. 2. Ò¿¿ñýí óðãàìàë íü ò¿¿õèé ýäèéí íýð òºðºëä òîõèð÷ áóé ýñýõèéã øàëãàõ. 3. Ýìèéí óðãàìëûí ò¿¿õèé ýäèéã õàäãàëàõ Óðãàìëûí ò¿¿õèé ýäèéã õàäãàëàõ áàéð íü ò¿¿õèé ýäèéí ãàäààä áàéäàë.6. Ñàâëàæ õàÿãëàñàí ò¿¿õèé ýäèéã ÷èéãã¿é ñýð¿¿í áàéðàíä øàëíààñ õºíäèé áàéðëóóëñàí òàâöàí äýýð íàðíû øóóä òóñãàëààñ õàìãààëæ õàäãàëíà. õîðòîí ìýðýã÷äýýñ õàìãààëàãäñàí. Õàðëàæ õºãöºðñºí. Ýìèéí óðãàìëûí ò¿¿õèé ýäèéã õ¿ëýýí àâàõ àæèëëàãàà íü çºâõºí ò¿¿íèé ãàäíà òàëûí ÷àíàðò ¿çëýã õèéäýã òóë ìàø õàðèóöëàãàòàé õàíäàõ õýðýãòýé. ¿éðýýã¿é áàéõ áà îëîíõè íàâ÷. Áýëòãýñýí ò¿¿õèé ýä íü ºíãº. ýð¿¿ë àõóéí øààðäëàãà õàíãàñàí áàéõ ¸ñòîé. ò¿¿õèé ýä õýò õàòàæ ¿éðýõ. ¿íýð. öàéæ ãàíäñàí. Áàéãàëü õàìãààëàõ õóóëü. 캺ãºíöðèéã òîäîðõîéëîõ àðãà” ÌNS 5194:2002. Ýìèéí ò¿¿õèé ýä. 4. ýìèéí ò¿¿õèé ýä.

×èéã òàòàõ ÷àíàðòàé ò¿¿õèé ýäèéã ÷èéã îðîõã¿é ñàâàíä õèéæ õàäãàëíà. ¿íäýñëýã èø. öýöãèéã 2 æèë. 8. ¯íýð èõòýé ýôèðèéí òîñ àãóóëñàí áà ôèòîíöèä á¿õèé óðãàìëóóäûã ÿëãàæ òóñãàé áàéðàíä õàäãàëíà. õîðòîé óðãàìëóóäûã òóñãàé áàéð áóþó òàâèóð äýýð õóðààæ õàäãàëíà. 9. ¿ðèéã 2. øàâüæ ìýðýã÷äýýñ õàìãààëàõ çîðèëãîîð àãóóëàõûí õàíà òóóðãûã øîõîéäîõ. 12.5 ì-ýýñ. íàâ÷èéã 1-3 æèë. ÷èéã õýìæèã÷ çýðýã áàãàæààð øàëãàæ áàéõ ¸ñòîé. Õàäãàëæ áóé ò¿¿õèé ýäèéí ñàâ áàãëàà çàäàð÷ àñãàðñàí ¿åä ò¿¿íèéã áóñàä áîõèðëîãäîîã¿é õýñýãòýé õîëüæ áîëîõã¿é. ÝÕ ÎÐÍÛ ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝ. 7. Ò¿¿õèé ýäèéã õóðààñíû äàðàà òàâèóð òóñ á¿ðò ò¿¿õèé ýäèéí íýð. õîðõîé. øààðäëàãà õàíãàõã¿éä õ¿ðâýë çîõèõ æóðìûí äàãóó óñòãàíà. ¿ð æèìñ. 13. 15. áóñàä ýðõòýíèéã 4 ì-ýýñ äýýøã¿é ºíäºðò òóñ òóñ áàéðëóóëæ áîëíî 6. Ýìèéí óðãàìëûí ò¿¿õèé ýä õàäãàëàõ áàéðíû àãààðûí ÷èéã 60%-èàñ áàãàã¿é áàéõàä òîõèðîìæòîé. áîîäëûí òîî øèðõýã. õ¿éòýí. ÝÌÈÉÍ ¯ÉËÄÂÝÐËÝË 5. Áýëòãýñýí ò¿¿õèé ýäèéí õàäãàëàõ õóãàöàà äóóñàõ áóþó õàäãàëàëòûí æóðàì çºð÷èãäñºí ¿åä ò¿¿õèé ýäýä øààðäàãäàõ á¿õèé ë ñîðèëò øèíæèëãýýã ÿâóóëæ. 16. òàâèóð õîîðîíä 50 ñì-ýýñ áàãàã¿é çàéòàé âàíäàí äýýð òàë á¿ðýýñýý ñàëõè îðæ áàéõààð ñèéðýã õóðààæ òàâèíà. 14. 10. Àãààðûí òóíàäàñ ýëáýãøñýí ¿åä àãóóëàõûí ÷èéãøèëòèéã àíõààðàí ¿çýæ øàëãàæ áàéõ íü ÷óõàë áàéäàã. ÷èéãøèëòèéã òåðìîìåòð. æèìñãýíèé ç¿éë¿¿ä áîëîí ¿íäýñ. æèí. õàíà øàëíû çàâñàð öîîðõîéã øàâàðäàæ øîõîéäîõ õýðýãòýé.Á¯ËÝà 2. õ¿ëýýí àâñàí îí ñàð ºäðèéã òóñ òóñ áè÷ñýí õàÿã áè÷èæ áàéðëóóëñàí áàéíà. ¿íäýñëýã èøèéã äàâõàð øóóäàéä õèéæ ¿ðãýëæ àãààð ñàëõè îðæ áàéäàã íºõöºëä õàäãàëíà. õàíàíààñ 25 ñì. õîëòñûã 3-5 æèë õ¿ðòýëõ õóãàöààãààð òóñ òóñ õàäãàëíà. Ýíý á¿õ íºõöëèéã õàíãàñàí õàäãàëàõ áàéðàíä ýìèéí óðãàìëûí õàäãàëàõ õóãàöàà õàðèëöàí àäèëã¿é áàéäàã. áóëöóóã 3 æèë. ¿íäýñ. Ãàçðûí äýýðõ õýñýã íàéëçóóð ºâñèéã 1-2 æèë. Ýìèéí óðãàìëûí ò¿¿õèé ýäèéã õàäãàëàõ áàéðíû õàëóóí. Óðãàìëûí íàõèà. Àãóóëàõ áàéðàíä õàäãàëàõ ò¿¿õèé ýäèéã øàëíààñ äýýø 15-20 ñì ºíäºð. Æèìñ. Óðãàìëûí ò¿¿õèé ýä õàäãàëàõ ãàçàð 캺ãºíöºð ¿ðæèõ. õýìæýý. 65 . 11. ¿ð æèìñ áà ¿ðèéã 3 æèë. Õàäãàëàõ áàéðàíä óðãàìëûí ò¿¿õèé ýäèéã íýð òºð뺺ð áîëîí õ¿÷òýé. Òàâèóð íü õóóðàé áàíçààð õèéãäñýí áàéíà.

ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ ÃÓÐÀÂÄÓÃÀÀÐ Á¯ËÝà ÝÌÈÉÍ ÓÐÃÀÌËÛÍ ØÈÍÆÈËÃÝÝÍÈÉ ÅЪÍÕÈÉ ÀÐÃÀ 3. îâîã ç¿éëèéã òîäðóóëàõ. ãàäíà òàëûí îíöëîã øèíæ áàéäàë. áèîëîãèéí. Õîëüö ã. ã. ¯íñëýãèéí õýìæýý ¸. òàñðàëòûí äóó çýðýã îíöëîãèéã ÿëãàæ òàíèõ . ãýðýë îéëò. øèíæëýãäýæ áóé ò¿¿õèé ýä íü á¿òýí.1. õ¿÷òýé ¿éë÷ëýã÷ áîäèñ àãóóëñàí óðãàìëûí ò¿¿õèé ýäèéí àìòûã çàéëøã¿é ë òîõèîëäîë áèø áîë àìòëàõ õýðýãã¿é. Õýâ çàãâàðòàé õàðüöóóëàí øèíæèõ: Áýëòãýæ õàòààñàí ýìèéí ò¿¿õèé ýäèéí õýëáýð ä¿ðñ. Ýìèéí óðãàìëûí ò¿¿õèé ýäèéí ÷àíàð. õ¿íä õºíãºí. ÿëãàõ. öýöýã) äýâòýýæ 纺ëð¿¿ëýí 66 . Ò¿¿õèé ýäèéí ÷èéãëýã å. Òóðøëàãààð ÿëãàí òàíèõ: Óðãàìëûí ò¿¿õèé ýäèéí ºí㺠õóâèðàëò. Øèíæèëãýýíä õèìèéí. Óðãàìëûí ò¿¿õèé ýäèéí àíàòîìè á. íàâ÷. òîîí àãóóëàìæèéã òîãòîîõ. Ýíý øèíæèëãýýãýýð: à. íóíòàãëàæ áàéãààä ¿íýðëýæ øàëãàæ áîëíî. õýð÷èãäñýí. Ãàäààä áàéäëûí øèíæèëãýý à. á. Óðãàìëûí ò¿¿õèé ýäèéã ìýäðýõ¿éí ýðõòýíèé òóñëàìæòàéãààð ò¿¿íèé õýëáýð ä¿ðñèéã õýëáýð ñóäëàëûí îíöëîãóóäààð òîäîðõîéëíî. Óðãàìëûí ò¿¿õèé ýä íü õàòñàí ýñýõèéã í¿äýýð õàðàí æèøèæ òîäîðõîéëîõîä áýðõøýýëòýé áàéâàë óðãàìëûã (ºâñ. áèîèäýâõèò ÷àíàðûã èëð¿¿ëýõ çýðãýýð óðãàìëûã îëîí òàëààñ íü ñóäàëæ ÷àíàðûã òîãòîîõ çýðýã ñóäàëãààíû àæëóóä áàãòäàã. àìò çýðýãòýé æèøèí øèíæèæ òîäîðõîéëíî. öýâýð áîäèñûí á¿òýö. Óðãàìëûí ýìèéí ò¿¿õèé ýäèéã òàíèõ àðãóóä Åðºíõèé àðãóóäàä óðãàìëûí ò¿¿õèé ýäèéã òàíüæ òîäîðõîéëîõ.1. Ýìò áîäèñûí øèíæ ÷àíàðûã øèíæèõäýý ºíãèéã åðäèéí ãýðýëä õàðàõ áà ¿íýðèéã øóóä áóþó õóãàëæ. áîòàíèêèéí àðãóóäûã õîñëóóëàí õýðýãëýäýã. Õîðòîé. íóíòàãëàãäñàí áàéäàëòàé áàéæ áîëäîã. ôèçèêèéí. öýâýð ýñýõèéã òîäîðõîéëîõäîî òàâààð ñóäëàëûí øèíæèëãýýíèé àðãóóäûã àøèãëàí òîãòîîíî. Àìòûã áàãà çýðýã àâ÷ àìòëàõ áóþó óñàíä äýâòýýæ øèíãýíèéã àìòàëæ áîëíî. Ìîðôîëîãè â. Áèîëîãèéí èäýâõò áîäèñ æ.1. óðãàìëûí õèìèéí íàéðëàãà. ¿íýð. Ñóäëàãäàæ. ºíãº. Áèîèäýâõò ÷àíàð çýðãèéã ôàðìàêîãíîçûí áîëîí áóñàä øèíæèëãýýíèé àðãóóäààð øàëãàæ òîãòîîíî. â. Óðãàìëûí ò¿¿õèé ýäèéã ÿëãàæ òàíèõ: Óðãàìëûí ò¿¿õèé ýäèéí ìºí ýñýõ. Õîðòîí øàâüæ ìýðýã÷äýýð áîõèðëîãäñîí áàéäàë ä. 3. õóãàðñàí áóþó õýð÷ñýí òàëûí ºâºðìºö îíöëîã.

Á¯ËÝà 3. õýò ÿãààí òóÿà (ÕßÒ). ÝÌÈÉÍ ÓÐÃÀÌËÛÍ ØÈÍÆÈËÃÝÝÍÈÉ ÅЪÍÕÈÉ ÀÐÃÀ äýëãýæ õàðüöóóëæ áîëíî. Ýíý íü óðãàìëûí ò¿¿õèé ýäèéã óñ áîëîí ãëèöåðèí. òºðºë á¿ðèéí ñïåêòðèéí çàäëàí øèíæèëãýý. Óðãàìëûí ò¿¿õèé ýä íü øàëãàõ àðãûí ñòàíäàðòòàé òîõèîëäîëä ñòàíäàðòûã áàðèìòëàí øàëãàíà. Ñóäàëãàà øèíæèëãýýíä õýðýãëýãäýæ áóé ôèçèê. Óðãàìëûí ò¿¿õèé ýäýä àãóóëàãäàõ áèîëîãèéí èäýâõèò íýãäëèéã ôèçèê-õèìèéí àðãûã àøèãëàí ÷àíàðûí áóþó òîîí ¿ç¿¿ëýëòýýð òîãòîîñîí áàéäàã áà ýíý íü øàëãàõ. ýëåêòðîôîðåç.2. òàñëàãäñàí áîëîí íóíòàã õýëáýðýýñ á¿ðýëäñýí áàéäàã.1. Óðãàìëûí ò¿¿õèé ýäèéí ìèêðîñêîïèéí áýëäìýëèéã áýëòãýõ àðãà íü îëîí òºðºë áºãººä ñóäàëæ áàéãàà ç¿éëèéí á¿òöèéí õýñãýýñ õàìààðäàã áà ìºí ò¿¿í÷ëýí ò¿¿õèé ýä íü á¿òýí. òàíèõ áàðèìæààíû ãîë ¿ç¿¿ëýëò áîëæ ºãäºã. ìºí ºâºðìºö øàòàëò. øàòàëòûí ä¿íä ¿¿ññýí ìàêðî. íèë óëààí òóÿà. ø¿ëòèéí óóñìàëä äýâòýýí íèìãýí õýð÷èæ øèëýí äýýð íààëäàö áýëòãýí ìèêðîñêîïèéí òóñëàìæòàéãààð óðãàìëûí ýä ýñèéã íàðèéâ÷ëàí õàðæ òîäîðõîéëäîã. 3.ì òàíèí øèíæèõ àðãóóä îðäîã.2. Ìèêðîñêîïèéí øèíæèëãýýíèé àðãà Óðãàìëûí ò¿¿õèé ýäèéí ýðõòýíèé àíàòîìèéí á¿òöèéã òîãòîîæ áóñàä ç¿éë óðãàìëààñ ÿëãàí òàíèõ øèíæ áàéäëûã ñóäàëæ øèíæèæ òîäîðõîéëíî. 3. Óðãàìëûí ò¿¿õèé ýäýä àãóóëàãäàæ áóé áèîëîãèéí ºíäºð èäýâõèò íýãäëèéã ÿëãàæ òîäîðõîéëîí òàíèõ àðãà Ýíý íü ãîëäóó õðîìàòîãðàôèéí àðãààð òóñãàé áýëòãýñýí óóñãàã÷èéí ñèñòåìä ¿éë÷ëýã÷ áîäèñûí òàðõàëòûí óòãààð èëýðõèéëýãäýõ áà õýò áîãèíî äîëãèîíû ãýðýëä ýìò áîäèñîî òàâüæ õàðàõàä ò¿¿íèé ãýðýë øèíãýýëòèéí ºâºðìºö îíöëîãîîð òàíèõ. ìèêðî ýëåìåíòèéã òîäîðõîéëîõ ã. Øèíæèëæ áóé ñèñòåìèéí ãýðëèéí øèíæ ÷àíàðò ¿íäýñëýñýí àðãóóä: – Ôîòîìåòðèéí àðãà – Ðåôðàêòîìåòðèéí àðãà – Ïîëÿðèìåòðèéí àðãà – Ëþìèíåñöåíöèéí àðãà – Ñïåêòðîôîòîìåòðèéí àðãà 2. Øèíæèëæ áóé ñèñòåìèéí öàõèëãààí õèìèéí øèíæ ÷àíàðûã ñóäëàõàä ¿íäýñëýñýí àðãóóä: – Öàõèëãààí àíàëèçûí àðãà 67 . Óðãàìëûí ñóäàëãààíä õðîìàòîãðàôè. ¯ð æèìñèéã òîäðóóëàõàä äýâòýýí õàëüñûã íü õóóëæ äîòîîä îíöëîã õýñãèéã èëð¿¿ëýí æèøèí òàíüæ òîäîðõîéëíî. öºìèéí ñîðîíçîí ðåçîíàíñ çýðýã îëîí àðãóóäûã õýðýãëýæ áàéíà. õèìèéí àíàëèçûí àðãóóäûã øèíæ ÷àíàðààñ íü õàìààð÷ õýä õýäýí á¿ëýãò õóâààæ ¿çäýã. 1. ýëåêòðîí áà ëþìèíåñöåíöèéí ìèêðîñêîï. õëîðàëãèäðàò.

Óðãàìëûí ò¿¿õèé ýäýýñ îðãàíèê óóñãàã÷ àøèãëàí öýâýðø¿¿ëýí ãàðãàæ àâñàí öýâýð áîäèñûã òàíèõ. Ýäãýýð àðãóóäààñ ãàäíà. Ýíý àðãààð øèíæèëæ áóé óðãàìëûí ò¿¿õèé ýäèéí öýâýð áîäèñûã îíîøëóóð óðâàëæóóäòàé ¿éë÷ëýëö¿¿ëæ ¿íäñýí ñïåêòðò ãàðñàí ìýäýýëëèéã áàÿæóóëàí ñóäàëãàà øèíæèëãýýã ÿâóóëäàã (16). ò¿¿íèé ôóíêöèîíàëü á¿ëãèéã èëð¿¿ëýõ. èîí ñîëèëöîî. øèíãýíèé õðîìàòîãðàôèéí àðãà ã. ò¿¿íèé 1 áà 2 õýìæýýñò ñïåêòðîñêîï – ïðîòîíû ñîðîíçîí ðåçîíàíñ – ìàññ ñïåêòðîñêîïûí – íèë óëààí òóÿàíû ñïåêòðîñêîïûí àðãóóäûã ñ¿¿ëèéí ¿åä àìæèëòòàé õýðýãëýæ áàéíà. Áîäèñûí á¿òöèéí ñóäàëãààíä õýò ÿãààí òóÿàíû ñïåêòðîñêîïûí àðãà ÷óõàë áàéäàã. ìîëåêóë æèíã òîãòîîõîä: – õýò ÿãààí òóÿàíû ñïåêòð – öºìèéí ñîðîíçîí ðåçîíàíñ. äèàëèç çýðýã áîäèñûã á¿ðä¿¿ëýã÷ õýñã¿¿äýýð íü ÿëãàõàä ¿íäýñëýñýí àíàëèçûí àðãóóä áàéäàã. Îðãàíèê íýãäëèéí á¿òýö áàéãóóëàìæèéã òîãòîîõîä öàõèëãààí ñîðîíçîí 68 . Õðîìàòîãðàôèéí àðãûã øèíæèëæ áóé áîäèñûí òàðõàëòûí ¿éë ÿâöûí ìåõàíèçìààð íü: – èîí ñîëèëöîîíû õðîìàòîãðàôèéí àðãà – øèíãýýëòèéí õðîìàòîãðàôèéí àðãà – òóíàäàñæèõ õðîìàòîãðàôèéí àðãà – èñýëäýí àíãèæðàõ õðîìàòîãðàôèéí àðãà Õðîìàòîãðàôèéí õºäºë㺺íò ¿åèéíõ íü àãðåãàò òºëºâ áàéäëààñ õàìààð÷: – Õèéí õðîìàòîãðàôè – Øèíãýíèé õðîìàòîãðàôè – Õèé. Øèíæèëæ áóé ñèñòåìèéí áóñàä øèíæ ÷àíàðûã ñóäëàõàä ¿íäýñëýñýí àðãóóä: – Ìàññ ñïåêòðîìåòðèéí àðãà – Ðàäèîõèìèéí àðãà – Öàõèëãààí ñîðîíçîí ðåçîíàíñûí àðãà – Äóëààí äàìæóóëàëòàíä ¿íäýñëýñýí àðãà ãýõ ìýò îëîí àðãóóä áàéäàã. ýêñòðàêö. Õýò ÿãààí òóÿàíû ñïåêòðèéí àðãààð ñóäàëæ áóé áîäèñûí íýãäëèéí öàãèðàãèéí á¿òýö áàéãóóëàìæèéã á¿ðýí òàíèõ áîëîìæòîé. õðîìàòîãðàôè.ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ – Êîíäóêòîìåòðèéí àðãà – Ïîòåíöèîìåòðèéí àðãà – Ïîëÿðîãðàôèéí àðãà 3.ì Õýëáýðýýñ íü õàìààð÷: – Ãóóðñàí (êàïèëëÿðíûé) õðîìàòîãðàôèéí àðãà – Áàãàíàò (êîëîíêèéí) õðîìàòîãðàôè – Öààñàí õðîìàòîãðàôè – Íèìãýí ¿åò õðîìàòîãðàôè ãýõ ìýò àíãèëæ ñóäàëãààíä òýäãýýðèéã õîñëóóëàí õýðýãëýäýã áàéíà.

ãëèêîçèäûí í¿¿ðñ-óñíû ¿ëäýãäëèéí á¿òýö.Á¯ËÝà 3. òîî áàéðëàë. êîíôîðìàöèéã òîãòîîíî. ñïèðòèéí áà ôåíîëûí ãèäðîêñèë çýðýã ôóíêöèîíàëü á¿ëã¿¿äèéã òîäîðõîéëäîã. Áîäèñûí á¿òýö áàéãóóëàìæèéí ñóäàëãààíä íèë óëààí òóÿàíû ñïåêòðîñêîïûí àðãûã õîñëóóëàí õýðýãëýæ ìåòîêñèë. Ýíý íü õ¿÷òýé ñîðîíçîí îðîí äàõü àòîìûí öºì¿¿äèéã íýã ñîðîíçîí ýíåðãèéí ò¿âøíýýñ íºãººä øèëæèõ ýíåðãèéí øèëæèëòèéí ä¿íä òîäîðõîé äàâòàìæòàé ðàäèî öàöðàã áîäèñò øèíãýýãäýõèéã õýìæèõýä ¿íäýñëýãäýíý. õàëàã÷ áà ôóíêöèîíàëü á¿ëãèéí á¿òýö. ïðîòîíû òîî. Óðãàìëûí ò¿¿õèé ýäýä àãóóëàãäàõ áèîëîãèéí èäýâõèò íýãäëèéí á¿òýö áàéãóóëàìæèéã òàíüæ òîäîðõîéëîõ øèíæèëãýý ñóäàëãàà íü ôèçèê. Áèîëîãèéí èäýâõèò áàãà ìîëåêóëò íýãäëèéí á¿òýö áàéãóóëàìæèéã òîãòîîõîä çàäàðãààíû ìàññ ñïåêòðèéí àðãûã ºðãºí õýðýãëýæ áàéãàà áºãººä ýíý íü áîäèñûí ìîëåêóë ìàññ áà õàëàã÷ ôóíêöèîíàëü á¿ëãèéí áàéðøëûã òîäîðõîéëæ á¿òöèéí òàëààð ìýäýýëýë àâàõàä òóñàëäàã. Öºìèéí ñîðîíçîí ðåçîíàíñûí àðãààð áîäèñûí ìîëåêóëûí á¿õ í¿¿ðñòºðºã÷èéí àòîìûí òîî. 69 . õèìèéí îëîí àðãóóäûã õîñëóóëàí õýðýãëýñýí íàðèéí ¿éë àæèëëàãàà þì. ÝÌÈÉÍ ÓÐÃÀÌËÛÍ ØÈÍÆÈËÃÝÝÍÈÉ ÅЪÍÕÈÉ ÀÐÃÀ ðåçîíàíñûí àðãûã õýðýãëýäýã.

ýëãèéã õîðã¿éæ¿¿ëýõ ¿éë àæèëëàãààã ñàéæðóóëäàã áîë çàðèì íü öóñ òîãòîîõ. Ôëàâàí Óðãàìëûí ôëàâîíîèä íü óðãàìëûí ºñºëò. äàðõëàà äýìæèõ. õóðèìòëàãäàõ íü õàðèëöàí àäèëã¿é áàéäàã. õóðèìòëàãäàõàä áàéãàëèéí õ¿÷èí ç¿éë. õºãæèë. õîðò õàâäðûí óðãàëòûã áàãàñãàõ èäýâõòýé áîëîõ íü òîãòîîãäæýý (26). Óðãàìëûí áèî-íèéëýãæëèéí ä¿íä áîäèñûí ñîëèëöîîíû ººð÷ëºëò ÿâàãäàí íèéëýãæëèéí á¿òýýãäýõ¿¿í ¿¿ñýõ.1. Ôëàâîíîèäûí ãëèêîçèä ãýðëèéí èäýâõòýé áàéõ áà îíöëîã øèíæ íü ôëàâîíîèäûí Î-ãëèêîçèä õ¿÷ëèéí áà ôåðìåíòèéí ãèäðîëèçä àìàðõàí îðäîã. Ñýð¿¿í áîëîí õàëóóí á¿ñ íóòàãò óðãàäàã èæèë ç¿éë. 2 àðîìàòèê öàãèðàã á¿õèé áàéãàëèéí á¿ëýã òîìîîõîí ôåíîëò íýãäýë áºãººä òýäãýýðèéí á¿òöèéí ¿íäñýí öºì íü ôëàâàí áóþó 2-ôåíèë-áåíç-γ-ïèðàí áàéäàã (52). ôëàâîíîèä. ñàïîíèí ã. Ẻðíèé ¿éë àæèëëàãààã äýìæèõ. Ôëàâîíîèä àãóóëñàí óðãàìëûí ò¿¿õèé ýä. Ôëàâîíîèä àãóóëñàí óðãàìëûí ò¿¿õèé ýäèéã ýì÷èëãýýíèé ïðàêòèêò ºðãºí õýðýãëýäýã. õàâàí õººõ. Ôëàâîíèä ãýäýã íü C6-C3-C6 ìîëåêóëààñ òîãòñîí. ôîòîñèíòåç. õºðñíèé íºõöºë èõýýõýí íºëººëíº. 4. Ôëàâîíîèä íü óðãàìëûí á¿õ ýä ýðõòýíä ÷ºëººò áîëîí ãëèêîçèä õýëáýðýýð èõýâ÷ëýí ãàçðûí äýýä õýñýãò ýëáýã àãóóëàãääàã. èñýëäýí àíãèæðàõ ïðîöåññò îðîëöîõîîñ ãàäíà íàðíû ýíåðãèéã øèíãýýõ.ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ ĪЪÂįÃÝÝÐ Á¯ËÝà ÝÌÈÉÍ ÓÐÃÀÌËÛÍ Ò¯¯ÕÈÉ ÝÄÈÉÍ ÁÈÎËÎÃÈÉÍ ÈÄÝÂÕÈÒ ÍÝÃÄ˯¯Ä Óðãàìàëä áèîëîãèéí èäýâõèò íýãäë¿¿ä ¿¿ñ÷ áèé áîëîõ. ¯¿íýýñ õàìààðàí ýìèéí óðãàìàëä àëêàëîèä. Òóõàéí óðãàìëûí óðãàëòûí ÿíç á¿ðèéí øàòàíä ÷ õàðèëöàí àäèëã¿é áàéäàã. Æèøýý íü: Õîðñûí ãàçðûí äýýä áà ¿íäñýíä àëêàëîèä èõýýð õóðèìòëàãääàã áîë ôëàâîíîèä áàãà áàéäàã. õàðøëûí ýñðýã. ¿ðýâñýë íàìäààõ. 70 . îâãèéí óðãàìëóóäàä áèîëîãèéí èäýâõèò áîäèñóóä õàðèëöàí àäèëã¿é õóðèìòëàãääàã. äàðàëò áóóðóóëàõ. à÷ õîëáîãäîë Ôëàâîíîèä àãóóëààã¿é óðãàìëûí ò¿¿õèé ýä áàðàã áàéäàãã¿é. õîäîîä. òóõàéëáàë: öàã óóð. óðãàõ îð÷èí. ç¿ðõíèé õýìèéã ñàéæðóóëàõ. Çàðèì ôëàâîíîèä íü öºñ ÿëãàðàëòûã èõýñãýæ. óðãàìëûã õýò ÿãààí òóÿà áîëîí ýëäýâ áè÷èë áèåòýýñ õàìãààëàõ çýðýã ôèçèîëîãèéí ¿¿ðãèéã ã¿éöýòãýäýã áàéíà.ì áèîëîãèéí èäýâõèò íýãäë¿¿ä çàðèì óðãàìàëä èõýýð àãóóëàãääàã áîë çàðèìä íü áàãà õýìæýýãýýð àãóóëàãäàõ ýñâýë á¿ð àãóóëàãääàãã¿é áàéíà.

ôëàâîíîë. øàð-óëààí ôëàâîíîí.5îêñèôëà-âàíîë 2-ð óðâàëæ à. ÕßÒ á. ýòèëèéí áóþó ìåòèëèéí ñïèðòýýð óðãàìëûã õàíäëàõàä ôëàâîíîèäûí òºðëèéí áîäèñ á¿ðýí õàíäëàãäàæ èðíý. ýòèëàöåòàò.îêñèèçîôëàâîí 1-2 ìèíóòûí äàðàà 7îêñèôëàâàíîí 71 . õëîðîôîðì. öààø íü õðîìàòîãðàôèéí àðãóóäààð áîäèñûã òàëñòæóóëàí öýâýðø¿¿ëæ ÿëãàí àâäàã. Íèéëáýð àãóóëàãäàæ áóé ôëàâîíîèäûí õàíäûã ãåêñàí. äºðâºí õëîðò í¿¿ðñòºðºã÷. Ýíý íü ïåòðîëåéíû ýôèð. Õàíäëàëòûã ÿâóóëàõäàà óðãàìëûí ò¿¿õèé ýäèéã óóñãàã÷äûí òóéëøðàë èõñýõ äàðààëëààð õèéíý. 7îêñèôëàâîíîë 7. ¯¿íèéã äàðààõ õ¿ñíýãòýíä õàðóóëàâ.5% íèìáýã /ø¿ðøèõ/ Øàð â. Õ¿ñíýãò 5 Ôëàâîíîèäûí òºðëèéí áîäèñûã òàíèõ õðîìàòîãðàôèéí àðãà ¹ 1 2 Õðîìàòîãðàôèéí àðãà Íèìãýí ¿åèéí õðîìàòîãðàôè ñèëèêàãåëü Íèìãýí ¿åèéí õðîìàòîãðàôè ïîëèàìèä Ñèñòåì. ôëàâîí. Õàíäûã íàì äàðàëòûí äîð óóðøóóëæ ºòãºð¿¿ëíý. èçîôëàâîí óëààí-õºõ ÿãààí õàëêîí Íîãîîí óëààí -øàð óëààí 3. 5. ÁÈÎËÎÃÈÉÍ ÈÄÝÂÕÈÒ ÍÝÃÄ˯¯Ä Ñ-ãëèêîçèä íü ôåðìåíòèéí áîëîí õ¿÷ëèéí ãèäðîëèçä îðäîãã¿é áàéíà.Á¯ËÝà 4. 25% äàâñíû õ¿÷ëèéí óóð Øàð áà íîãîîí øàð 3-ð óðâàëæ ÌàðòèíèÁåòòîë /ø¿ðøèõ/ Øàð 4-ð óðâàëæ Äèàçîòæñîí ñóëüôàíèëàìèä /ÕßÒ/ Øàð. í-áóòàíîëîîð óóñãàã÷èéí òóéëøðàëûã èõýñãýõ çàìààð ÿëãàí. Ôëàâîíîèä õ¿íä ìåòàëëûí äàâñòàé õàðèëöàí ¿éë÷ëýëöýæ óñ ñïèðòýíä óóñäàãã¿é äàâñ ¿¿ñãýõ ÷àíàðûã àøèãëàõ àðãûã ôëàâîíîèäûã öýâýðëýõýä ºðãºí õýðýãëýäýã. Õðîìàòîãðàìì äýýðõ ôëàâîíîèäûí òîëáûã èëð¿¿ëñíýýð ôëàâîíîèäûí òºðëèéí òàëààðõ ñóäàëãààíä óðüä÷èëñàí òààìàãò õ¿ðýõ áîëîìæòîé áîëäîã.îêñèôëàâîí áàéðëàæ ôëàâîíîëûí 3 ãëèêîçèä ôëàâîíîëûí 3ãëèêîçèä 7-îêñèôëàâîí.ôëàâîíîë. õàðüöàà Õëîðîôîðììåòàíîëìåòèë ýòèëêåòîíàöåòèëàöåòîí 70:10:5:1 Õëîðîôîðìöóóíû õ¿÷èë 5:2 í-áóòàíîëìºñºí öóóíû õ¿÷èë-óñ 4:1:5 ̺ñºí öóóíû õ¿÷èë-óñ 15: 85 Ìåòèëèéí ñïèðò Ìåòèëèéí ñïèðò: óñ 8:2 Ìåòèëèéí ñïèðò : óñ 6:4 Óðâàëæ 1-ð óðâàëæ Ôëþîðåñöåíö ÕßÒ Øàð íîãîîí Èëðýõ áîäèñ òîëáî 5-îêñîô-ëàâîí. • Ôëàâîíîèäûã óðãàìëààñ öýâýðø¿¿ëýí ÿëãàí òàíèõ àðãà Ôëàâîíîèäûã îðãàíèê óóñãàã÷ àøèãëàí õàíäàëæ õ¿íä ìåòàëëûí äàâñíû òóñëàìæòàéãààð òóíàäàñæóóëàõ õðîìàòîãðàôèéí àðãûã ºðãºí õýðýãëýäýã. 5îêñè áà 5-ìåòîêñèôëàâîíîë 5-îêñè áà ìåòîêñèõàëêîí 5-îêñèôëàâîí.

ãëèêîçèä á¿òýöòýé íýãäýë þì. Ñàïîíèí íü øèíãýíèé ãàäàðãûí òàòàëöëûã áàãàñãàõ. Õðîìàòîãðàììûã ø¿ðøèæ õýò ÿãààí òóÿàíû ãýðýëä ôëþîðåñöåíöè ¿¿ñãýíý.5 ã óñã¿é íèìáýãíèé õ¿÷ëèéã óñã¿é ìåòàíîëä 20 ìë-ò óóñãàæ áýëòãýíý) Õðîìàòîãðàììûã ø¿ðøèæ 100-110 õýìèéí òåìïåðàòóðò õàòààæ õýò ÿãààí òóÿàíû ãýðýëä ôëþîðåñöåíöè ¿¿ñãýíý. îðãàíèê óóñãàã÷èä óóñäàãã¿é ºíãºã¿é áîäèñ þì. Ñàïîíèí íü õ¿÷ëèéí áà ôåðìåíòèéí ãèäðîëèçä îðæ àãëèêîí áà ñàõàð áîëæ çàäàðíà. ãàäàðãóóãèéí èäýâõòýé.ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ 1-ð óðâàëæ: Âèëüñîíû óðâàëæ (0.2. ñóëðóóëñàí ýòèëèéí áîëîí ìåòèëèéí ñïèðòýíä óóñíà. Ñòåðîèä ñàïîíèíû á¿òýö Ñòåðîèä ñàïîãåíèíûã èõýâ÷ëýí ñïåêòðèéí áà õðîìàòîãðàôèéí àðãààð øèíæèëäýã. 72 . Ñòåðîèä ñàïîíèíûã ñóäàñíû õàòóóðàë ºâ÷íèéã ýì÷ëýõýä õýðýãëýäýã. Íèìáýãíèé õ¿÷ëýýð ¿éë÷èëñíèé äàðàà ºíãºã¿é áîëñîí òîëáûã 25% äàâñíû õ¿÷ëèéí õàëóóí óóðààð 2 ìèíóò ¿éë÷ëýõýä ôëþîðåñöåíöè ¿¿ñíý. Óðâàëæààð ø¿ðøñýíèé äàðàà 5% íèìáýãíèé õ¿÷ëèéí óñàí óóñìàëààð ¿éë÷ëýõýä èëðýõ øàð òîëáî â. àçîòã¿é. à÷ õîëáîãäîë Ñàïîíèí íü óðãàìëûí ãàðàëòàé. Àãëèêîíûã íü ñàïîãåíèí ãýõ áà øèíæ ÷àíàðààð íü ñòåðîèä. òðèòåðïåíò ñàïîíèí ãýæ àíãèëäàã. 3-ð óðâàëæ: Ìàðòèíè-Áåòòîëûí óðâàëæ (òàâàí õëîðò ñóðüìàãèéí äºðâºí õëîðò í¿¿ðñòºðºã÷ äýõ óóñìàë) ø¿ðøèõýä èëðýõ øàð áóþó óëààí øàð òîëáî 4-ð óðâàëæ: Äèàçîòæñîí ñóëüôàíèëàìèäûí øèíý áýëòãýñýí óóñìàëààð ø¿ðøèæ ¿çýãäýõ ãýðýëä èëðýõ óëààí øàð òîëáî Óðãàìàëä àãóóëàãäàõ ôëàâîíîèäûí òºðëèéí áîäèñóóäûã áèä õîîë òýæýýëýýð äàìæóóëàí áèå ìàõáîäèä õ¿ðãýæ áàéäàã. öóñíû óëààí Ẻìèéã çàäëàõ ÷àäàëòàé. ººõèéã çàäëàõ ÷àíàðòàé. 2-ð óðâàëæ: Ìåòèëèéí ñïèðò äýõ 2% öèðêîíû õëîðîêèñèéí óóñìàë à. 4. á. Ñòåðîèä á¿òýöòýé ñàïîãåíèí íü ç¿ðõíèé ãëèêîçèäòîé àäèë ñòåðèíû á¿òýöòýé áàéäàã.5ã áîðûí õ¿÷èë áà 0. Óñàíä àìàðõàí óóñäàã. Ñàïîíèí àãóóëñàí óðãàìëûí ò¿¿õèé ýä.

• Òðèòåðïåíèé ñàïîíèí àãóóëñàí óðãàìëûí ò¿¿õèé ýäèéã òàíèõ àðãà .Á¯ËÝà 4. Óðãàìëààñ ñàïîíèíûã ÿëãàõ ÿâöàä ñàïîãåíèíû àëüäåãèä. óñ-ñïèðòèéí õîëèìîãîîð 73 . . Òðèòåðïåíèé õîðîí ÷àíàðûã çàãàñ. ýòèëèéí áîëîí ìåòèëèéí ñïèðò. ñóäàñíû õàíàíä õîëåñòåðèí õóðèìòëàãäàõ ºâ÷íèé ¿åä õýðýãëýäýã. ÁÈÎËÎÃÈÉÍ ÈÄÝÂÕÈÒ ÍÝÃÄ˯¯Ä Òðèòåðïåíèé ñàïîíèí íü òàâàí öàãèðàãò òåðïåíîèä áºãººä β-àìèðèíû õýëáýðòýé áàéäàã. íàôòîõèíîí. Óðãàìëûí øèíý áýëòãýñýí ò¿¿õèé ýäýä àãóóëàãäàõ àíòðàöåíû óëàìæëàë àíãèæèðñàí õýëáýðòýé áàéõ áà õàòààõ ÿâöàä èñýëäýëòèéí óëìààñ ÷ºëººò áîëîí àíòðàãëèêîçèä ãýñýí 2 õýëáýðèéã íýãýí çýðýã àãóóëäàã. Àíòðàöåíû óëàìæëàëûí íýãäëèéã 210 õýì õ¿ðòýë õàëààõàä ñóáëèìàöèä îðäîã îíöëîã ÷àíàð íü áóñàä íýãäëýýñ ÿëãàí òàíèõ à÷ õîëáîãäîëòîé. Òðèòåðïåíèé ñàïîíèí íü óðãàìëûí àéìàãò èõýýõýí òàðõñàí áàéäàã áà ç¿ðõ ñóäàñíû ºâ÷èí.àðàáèíîç çýðýã ìîíîñàõàðóóä ýëáýã òîõèîëääîã. óëààí øàð ºíãºòýé òàëñò áîäèñ þì. Õèíîíû öàãèðàãèéí òîîíîîñ õàìààð÷ áåíçîõèíîí. áàõ çýðýã õ¿éòýí öóñòàé àìüòäàä òóðøèíà.ôðèäåëèíû õýëáýðèéí ãýæ 4 õóâààäàã. òîî õýìæýýã òîãòîîæ áîëäîã. Àíòðàöåí àãóóëñàí óðãàìëûí ò¿¿õèé ýä. Õèíîí áóþó ¿íýðò íýãäýë á¿õèé àãëèêîíòîé ãëèêîçèä íýãäýë þì.ðàìíîç. 4. òðèòåðïåí . Ñàïîíèí àãóóëñàí óðãàìëûí ýì íü ã¿éëñýí áóë÷èðõàéí ø¿¿ðëèéã íýìýãä¿¿ëýí öýðèéã øèíãýëýõ òóë àìüñãàëûí çàìûí ºâ÷íèé ¿åä ºðãºí õýðýãëýõýä òîõèðîìæòîé áàéäàã. òðèòåðïåí . íèë óëààí òóÿàíû ñïåêòðèéí àðãóóäààð øèíæëýí ñóäàëãààã ÿâóóëæ áàéíà. . Óðãàìëûí ò¿¿õèé ýäýýñ àíòðàöåíû óëàìæëàëûã ÿëãàí àâàõäàà óóñàõ ÷àíàðûã íü àøèãëàí óñ. òðèòåðïåí α-àìèðèí. Ñ¿¿ëèéí ¿åä òðèòåðïåíò ñàïîíèí àãóóëñàí óðãàìëûí ò¿¿õèé ýäèéã àäñîðáöèéí õðîìàòîãðàôèéí àðãà. Òðèòåðïåíò ñàïîíèíûã äîòîð íü òðèòåðïåí β-àìèðèí. Ýñèéí ø¿¿ñýíä àãóóëàãäàõ àíòðàãëèêîçèäûã ìèêðîõèìèéí óðâàëààð èëð¿¿ëæ áîëíî. óëààí. Ñàïîíèíä D-ãëþêîç. Ñàïîíèí àãóóëñàí óðãàìëûí óñàí õàíäûã ñýãñðýõýä òîãòâîðòîé õººñ ¿¿ñãýíý.3. ëàêòîí çýðýã ýôèðèéí õîëáîî íü òîãòâîðòîé áèø íýãäë¿¿ä íü ººð÷ëºãäºõ òàë áàéäàã. ñòåðèí.Öóñ çàäëóóðûí èíäåêñ òîäîðõîéëîõ. õýò ÿãààí òóÿàíû ñïåêòðèéí àðãà.ëóïåîë. D-ãàëàêòîç. Àíòðàöåíû óëàìæëàëóóä øàð. D-êñèëîç. . Òðèòåðïåíèé ñàïîíèí íü õàéëàõ òîäîðõîé öýãã¿é.ãàëàêòóðûí õ¿÷èë. L.Õººñðºëòèéí ¿ç¿¿ëýëò òîäîðõîéëîõ. D-ãëþêóðîíû áà D. ìýëõèé. ëèïèä. àìîðô áàéäàëòàé áîäèñ þì. àíòðàõèíîí. ôåíàíòðåíõèíîí ãýæ õóâààäàã.240-260 íì-èéí äîëãèîíû óðòàä ãýðýë øèíãýýäýã ãýðëèéí èäýâõòýé.Óóðàã. .Õ¿éòýí öóñò àìüòàíä ¿ç¿¿ëýõ õîðóó ÷àíàðûã ¿íýëýõ àðãóóäûã õýðýãëýí ñàïîíèíûã òàíüæ òîäîðõîéëîõ. L. Öóñ çàäëàõ ¿éëäýë íü øèíæèëæ áàéãàà áýëäìýëèéí ñàïîíèíû òîî õýìæýýòýé øóóä ïðîïîðöèàíàëü õàìààðàëòàé áàéäàã. òàíèíòàé êîìïëåêñ íýãäëèéã ¿¿ñãýäýã. à÷ õîëáîãäîë Àíòðàöåíû óëàìæëàëóóä íü ÷ºëººò áîëîí àíòðàãëèêîçèä áàéäëààð áàéãàëü äýýð ýëáýã òîõèîëääîã.

Àíòðàöåíû óëàìæëàëûí íýãäëèéí àãëèêîíûã òàíèõàä ãîëäóó öààñàí áà íèìãýí ¿åèéí õðîìàòîãðàôèéí àðãûã õýðýãëýäýã.ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ õàíäëàí àâíà. Àíòðàöåíû óëàìæëàëûí àãëèêîí íü îðãàíèê óóñãàã÷èä ñîíãîìëîîð óóñàõ ÷àíàðòàé òóë õ¿÷ëèéí áóþó ôåðìåíòèéí ãèäðîëèç ÿâóóëñíû äàðàà ÷ºëººò àãëèêîíûã îðãàíèê óóñãàã÷ààð õàíäëàí àâäàã. à÷ õîëáîãäîë Àëêàëîèä ãýäýã íü ñóóðèëàã øèíæ ÷àíàðòàé. Ýíý óðãàìëûí ïåêòèí áîëîí äàâèðõàéëàã áîäèñ íü ãýäýñ öî÷ðîîõ ¿éëäëèéã äàâõàð ¿ç¿¿ëäýã. Ýíý óëàìæëàëûí íýãäýë àãóóëñàí Ãèø¿¿íèé ¿íäýñ íü ãýäýñíèé ã¿ðâýëçýõ õºäºë㺺íèéã èõýñãýõ ¿éëäýëòýé áàéäàã . – Ìîëåêóëäàà àíãèò öàãèðàã àãóóëààã¿é àëêàëîèä – Ïèððîëèäèí áà ïèððîëèçèäèíû àëêàëîèä 74 . Àëêàëîèäûã äîòîð íü á¿òýö áàéãóóëàìæààñ õàìààð÷ àíãèëñàí áàéäàã. 4. Àíòðàöåíû óëàìæëàëûí íýãäýë àãóóëñàí óðãàìëûã àðüñíû ºâ÷íèéã ýì÷ëýõ. Àëêàëîèä àãóóëñàí óðãàìëûí ò¿¿õèé ýä. òóóëãàõ. Ýìèéí áýëäìýë ãàðãàí àâàõàä ýíý ÷àíàðûã ¿íäýñëýí óñàíä óóñäàã äàâñ õýëáýðò øèëæ¿¿ëýõ àðãûã àøèãëàäàã. Àëêàëîèäûí õèìèéí øèíæ ÷àíàð íü ò¿¿íèé õèìèéí á¿òýö. ìàãíèéí èñëèéí íºëººãººð àìàðõàí çàäàð÷ ÷ºëººò ñóóðü ¿¿ñãýäýã îíöëîãòîé. ìîëåêóëûí ô¿íêöèîíàëü á¿ëãýýñ õàìààð÷ ÿíç á¿ð áàéäàã. Àëêàëîèäóóä ñóë ñóóðèëàã øèíæ ÷àíàðòàé áà ¿¿ññýí äàâñ íü ø¿ëò. Ẻð õàìãààëàõàä õýðýãëýæ èðæýý. àçîò àãóóëñàí. ñóóðèëàã øèíæòýé áàéäàã áà óðãàìàëä áàéõäàà õ¿÷èëòýé íýãäýí äàâñ ¿¿ñãýäýã. êàðáîíàò. õ¿÷èëòýé íýãäýí äàâñ ¿¿ñãýäýã íèéëìýë îðãàíèê íýãäýë þì.4. ãàøóóí àìòòàé áîäèñóóä áàéäàã. Àëêàëîèä íü ãýðëèéí èäýâõòýé. ¿íýðã¿é. Óðãàìëààñ ÿëãàí àâñàí àëêàëîèä íü àìîðô áàéäàëòàé.

ÁÈÎËÎÃÈÉÍ ÈÄÝÂÕÈÒ ÍÝÃÄ˯¯Ä – Ïèðèäèí áà ïèïåðèäèíû àëêàëîèä – Êîíäåíñàöëàãäààã¿é ïèðèäèí áà ïèïåðèäèíû àëêàëîèä – Êîíäåíñàöëàãäñàí ïèðèäèí áà ïèïåðèäèíû àëêàëîèä – Õèíîëèçèäèíèé àëêàëîèä – Èçîõèíîëèíû àëêàëîèä 75 .Á¯ËÝà 4.

4. ýñèéí ôëîýì. Àëêàëîèä íü óðãàìëûí ¿íäýñ. Çàðèì ýôèðèéí òîñûã ýìèéí ¿íýð çàñàõ áîäèñ áîëãîí õýðýãëýõýýñ ãàäíà àìòòàí áýëòãýõ ¿éëäâýð¿¿ä ìºí õýðýãëýäýã áàéíà. ìýäðýëèéí ñèñòåìèéã öî÷ðîîõ. àëèì. ãîî ñàéõíû á¿òýýãäýõ¿¿í õèéõýä ºðãºí àøèãëàäàã. ãàëåíû 76 . Àëêàëîèä íü óðãàìàëä áàéõ íèìáýã. Ýôèðèéí òîñò óðãàìëûí ò¿¿õèé ýä. õóðãàí ÷èõ. àìüñãàë òýòãýõ. Ýôèðèéí òîñò óðãàìëûí ò¿¿õèé ýäèéã õèìèéí áîëîí ýìèéí ¿éëäâýð¿¿ä òîñ ãàðãàí àâàõ ãîë ò¿¿õèé ýä áîëãîí õýðýãëýõýýñ ãàäíà õàíä. ÷àíàìàë. Óðãàìàëä àãóóëàãäàõ àëêàëîèä íü ò¿¿íèé áèîñèíòåçèä îðîëöäîã. íÿíãèéí ºñºëòèéã ñààòóóëàõ. íàâ÷ çýðýã ÿìàð÷ ýðõòýíä ¿¿ñ÷ óðãàìëûí ºñºëò õºãæèëòººñ õàìààð÷ ººð ýðõòýíä øèëæèí õóðèìòëàãääàã. à÷ õîëáîãäîë Ýôèðèéí òîñò óðãàìëûí ò¿¿õèé ýäèéã ýìèéí òºðºë á¿ðèéí õýëáýðèéã áýëòãýõ. áàéãàëü öàã óóð. õ¿õðèéí. ýìèéí ¿íýð àìòûã çàñàõ çýðýãò ºðãºí õýðýãëýäýã. Óðãàìëûí óðãàæ áàéãàà îð÷èí. õºðñ. Ýôèðèéí òîñ íü ººðèéí íàéðëàãààñ õàìààð÷ íÿíã ¿õ¿¿ëýõ.5. Àëêàëîèä íü óðãàìëûí îðãàíèê áà ýðäýñ õ¿÷ë¿¿äòýé äàâñ ¿¿ñãýí. õýñýã ãàçðûí ìýäýý àëäóóëàõ. óðãàìëûí ºñºëò áîëîí áóñàä íºõö뺺ñ õàìààð÷ ò¿¿íä àãóóëàãäàõ àëêàëîèäûí õýìæýý ººð÷ëºãäºæ áàéäàã. àðüñ ñàëñòûã öî÷ðîîõ çýðýã ôàðìàêîëîãèéí ¿éëäýë ¿ç¿¿ëäýã áàéíà. ôîñôîðûí õ¿÷ëèéí äàâñ áàéäëààð ýëáýã òîõèîëääîã.ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ – Ïóðèíû àëêàëîèä – Õèíàçîëèíû àëêàëîèä – Äèòåðïåíèé àëêàëîèä – Ñòåðîèäûí àëêàëîèä ãýæ àíãèëñàí áàéäàã. ¿íäýñëýã èø. Ýôèðèéí òîñ áóþó ýôèðèéí òîñò óðãàìëûã àíàãààõ óõààíû ñàëáàðààñ ãàäíà ¿íýðòýí. ýñèéí ø¿¿ñýíä óóññàí áàéäëààð àãóóëàãääàã. Èõýíõ ýôèðèéí òîñ íü äîòîð ýðõòýíèé ñàëñò á¿ðõýâ÷èéã öî÷ðîîõ ¿éëäýëòýé òóë ãîëäóó ãàäóóð òîñîí ò¿ðõýö áàéäëààð õýðýãëýäýã.

Ýôèðèéí òîñíû õèìèéí íàéðëàãàä àãààðûí õ¿÷èëòºðºã÷. ¯íýð àìòûã òîäîðõîéëîõäîî ø¿¿ëòèéí öààñ àâ÷ òîñíîîñ äóñààí ººð òîñòîé æèøèí 15 ìèíóò ýýëæëýí ¿íýðëýæ øàëãàíà. • Óðãàìëûí ýôèðèéí òîñ. íîãîîí. ãàðñàí ýôèðèéí òîñíû àãóóëàìæèéã æèíýçëýõ¿¿íèé àðãààð õýìæèæ òîäîðõîéëíî. Áóöàëãàñíû äàðàà õºðãºõºä çàðèì íü òàëñæèí öàðöäàã. àìò íü óñàíä øèíãýæ àìòàò óñ áîëäîã. Óðãàìëûí àìüäðàëûí ÿíç á¿ðèéí ¿å øàòàíä ýôèðèéí òîñ õàðèëöàí àäèëã¿é òîî õýìæýýãýýð õóðèìòëàãääàã. öàðöäàãã¿é øèíãýí õýñãèéã ïîëèàïåòåí ãýæ íýðëýäýã. äàâèðõàéëàã áîëñíûã èëòãýäýã áàéíà. Ýôèðèéí òîñ íü ñïèðòýíä ìàø ìóó óóñàõ áà ïåòðîëåéíèé ýôèðò ñàéí óóñíà. ãýðýë. Ýôèðèéí òîñíû íÿãòûã òîäîðõîéëîõ: Ýôèðèéí òîñ íü óñíààñ õºíãºí áàéõ áà òîñíû íÿãò íü òóõàéí óðãàìëûí àìüäðàëûí ¿å øàò. àìüñãàëûí çàìûí ºâ÷í¿¿äèéã ýì÷ëýõ. Ýôèðèéí òîñò ò¿¿õèé ýäèéã ò¿¿íä àãóóëàãäàõ ýôèðèéí òîñíû àãóóëàìæààð ¿íýëäýã. Àìòëàõäàà áàãà çýðýã ñàõàðûí íóíòàã õîëüæ àìòàëíà. 캺ãºíöºð àðèëãàõ. Ýôèðèéí òîñíû õèìèéí íàéðëàãà íü ÿíç á¿ðèéí îðãàíèê íýãäë¿¿äèéí íèéëìýë õîëüö þì. õóðö ¿íýðòýé áàéõ áà õýë äàðâèãíóóëñàí àÿòàéõàí àìòòàé. Òºëºã÷ ºâñíèéõ õºõ. ÁÈÎËÎÃÈÉÍ ÈÄÝÂÕÈÒ ÍÝÃÄ˯¯Ä áýëäìýë. õóâèéí æèí íü óñíààñ õºíãºí. öýöýãëýëòèéí ¿åä ãàçðûí äýýä õýñýãò. ç¿ðõíèé ¿éë àæèëëàãààã ñàéæðóóëàõ. øàõìàë ýì. òîñîí ò¿ðõýö áýëòãýí ¿ðýâñëèéã äàðàõ. òîäîðõîé òåìïåðàòóðò áóöàëäàã.ì. õàð õºõ çýðýã ÿíç á¿ðèéí ºíãºòýé áàéäàã. ¿ð æèìñ áîëîâñðîõ ¿åä ¿ð æèìñýíä õàìãèéí èõ àãóóëàãääàã áàéíà. Æèøýý íü: Øàðèëæíû ýôèðèéí òîñ øàð. ò¿¿íèéã ñòàíäàðò÷èëàõ Ýôèðèéí òîñíû øèíæ ÷àíàð: Ýôèðèéí òîñ íü ºíãºã¿é áóþó øàðàâòàð òóÿàòàé òóíãàëàã øèíãýí áàéõ áà çàðèìäàà õàð õ¿ðýí.Á¯ËÝà 4. Óðãàìëûí ºñºëòèéí ¿åä ýôèðèéí òîñ íü íàâ÷èíä. Óñòàé ñýãñðýõýä ¿íýð. ãýðëèéí èäýâõòýé. íÿíã íÿäëàõ. Ýôèðèéí òîñíû íÿãòûã ïèêíîìåòðýýð òîäîðõîéëäîã. Èéìýýñ õàäãàëàõäàà ÷èéã. àìòûã ýõëýýä ìýäðýõ¿éí ýðõòýíèé òóñëàìæòàéãààð òîäîðõîéëíî. Ýôèðèéí òîñíû íÿãò 0. Ýôèðèéí òîñûã òîäîðõîéëîõäîî Îðîñûí Õîëáîîíû óëñûí Õ ôàðìàêîïåéä áè÷èãäñýí Ãèíçáåðãèéí àðãà áà Êëåâåíäæåðèéí áàãàæèéã àøèãëàäàã. õýò äóëààí. ÷èéã íºëººëæ ÷àíàðûã íü áóóðóóëäàã.182 77 .750-1. Ýôèðèéí òîñûã ãàðãàí àâàõäàà óðãàìëûí ò¿¿õèé ýäèéã óñíû óóðòàé õàìò íýðýõ àðãààð ÿëãàí àâ÷. õàðàíõóé áàéðàíä õàäãàëíà. ¿íýð. óëààí. Õýðýâ íÿãò áàãàññàí áàéâàë òóõàéí òîñíû õ¿÷èëòºðºã÷èéí íýãäëèéí õýìæýý áóóðñàí áîëîõûã èëòãýäýã. õîðòîí øàâüæ óñòãàõ çýðýãò ºðãºíººð àøèãëàæ áàéíà. íÿãò õýò èõ áàéâàë òóõàéí òîñ íü àãààðûí õ¿÷èëòºðºã÷èéí íºëººãººð èñýëäýí. Ýôèðèéí òîñ íü ºâºðìºö àíõèëóóí. Ýôèðèéí òîñíû ºíãº. Ãàíãàíûõ óëààí õ¿ðýí áàéäàã ã. àãààð ¿ë íýâòðýõ õàð õ¿ðýí ºíãèéí øèë ñàâàíä õèéæ ñàéí òàãëàæ áèò¿¿ìæëýí 15 õýìýýñ äýýøã¿é ñýð¿¿í. õàäãàëàëòûí íºõö뺺ñ õàìààð÷ ººð ººð áàéäàã. 2. òîñûã ãàðãàí àâñàí àðãà. àýðîçîëü. Öàðöäàã õýñãèéã ñòåðåîïåòåí. 1.

Ñïèðòýíä óóñàõ ÷àíàðûã òîäîðõîéëîõ: Òóõàéí òîñíû ÷àíàðûí áà öýâýð ýñýõèéã òîãòîîäîã. – ªºõ òîñíû õîëüö áàéãàà ýñýõèéã ìýäýõèéí òóëä ø¿¿ëòèéí öýâýð öààñàí äýýð ýôèðèéí òîñûã äóñààæ õàëààõàä ººõºí òîñíû õîëüö áàéâàë òîëáî ¿ëääýã. 6. äàðàà íü ñàâàíæóóëààä ýôèðèéí òîîã íü òîäîðõîéëäîã. Ñêèïèäàðèéí íàéðëàãàä 160 õýìèéí òåìïåðàòóðò áóöàëäàã ïèíåí îðîëöäîã òóë ¿¿ãýýð òàíüæ áîëíî. Àíõ òîäîðõîéëñîí ýôèðèéí òîî. 3. 8. ïîëèìåðæèõ ïðîöåññ ÿâàãäñàíààñ ãýðëèéí õóãàðëûí èëòãýã÷ èõýñäýã. àöåòèëæóóëñíû äàðààõ ýôèðèéí òîî õî¸ðûí ÿëãàâðààð ñóäàëæ áóé òîñîíä õè÷íýýí õýìæýýíèé ÷ºëººò ñïèðò àãóóëàãäàæ áàéãààã òîãòîîíî. Ýôèðèéí òîñíû öýâýð ýñýõèéã øàëãàõ: – Ñïèðòèéí õîëüö: òîäîðõîéëîõäîî õóðóóí øèëýíä øèíæëýõ ýôèðèéí òîñîî õèéæ òàëñò ôóêñèí á¿õèé õºâºí㺺ð áºã뺺ä õàëààíà. 4. íÿãò èõ áàéõ íü òóõàéí òîñíû õ¿÷èëòºðºã÷èò íýãäýë àãóóëñàí áîëîõûã èëòãýäýã. ãåðàíèîë. Ýôèðèéí òîî: 1 ã ýôèðèéí òîñîíä àãóóëàãäàõ íèéëìýë ýôèðèéã ñàâàíæóóëàõàä çàðöóóëàãäàõ ø¿ëòèéí òîîí õýìæýýã ìèëëèãðàììààð èëýðõèéëñýí õýìæýý þì. Àöåòèëæóóëñíû äàðààõ ýôèðèéí òîî: Ëèíàëîîë. Ýíý íü õàðüöàíãóé 78 .1 ìë 700-èéí ýòèëèéí ñïèðò õèéæ óóñàëòûã øàëãàíà. Õ¿÷ëèéí òîî: 1 ã òîñîíä àãóóëàãäàõ ÷ºëººò õ¿÷ëèéã ñààðìàãæóóëàõàä çàðöóóëàãäàõ ø¿ëòèéã ìèëëèãðàìààð èëýðõèéëñýí õýìæýýã õýëíý. Ýôèðèéí òîñûã àöåòèëæóóëæ. Õîëüöã¿é áîë ýôèðèéí òîñ äýãäýæ òîëáî ¿ëääýãã¿é. Ãýðëèéí õóãàðàë èëòãýã÷èéã ðåôðàêòîìåòðýýð òîäîðõîéëäîã. öèòðîíåëëîë çýðýã ýôèðèéí òîñíû ÷àíàðûã òîäîðõîéëîõîä õýðýãëýäýã. Ñïèðòýíä óóñàõ ÷àíàðûã òîãòîîõäîî 10 ìë-èéí öèëèíäðò 1 ìë ýôèðèéí òîñ õèéæ äýýð íü 0. Ãýðëèéí òóéëøðàëûí õàâòãàéã ç¿¿í òèéø ýðã¿¿ëæ áàéâàë ò¿¿íä ëèìîíåí ãýã÷ ýôèðèéí òîñ àãóóëàãäàæ áàéãààã èëòãýõ áºãººä ¿ç¿¿ëýëò íü ºíäºð áàéâàë ò¿¿íèé àãóóëàìæ èõ áàéíà ãýñýí ¿ã þì. Ñïèðòèéí õîëüöòîé áîë òýð íü óóðøèí ôóêñèíûã ººðòºº óóñãàæ õºâºí óëààí ºíãºòýé áîëíî. Ãýðëèéí òóéëøðàëûí õàâòãàéã ýðã¿¿ëýõ ºíöãèéã òîäîðõîéëîõ: Òîñ íü òóéëøðàëûí ºíöãèéã ýðã¿¿ëýõ ÷àíàðààð õàðèëöàí àäèëã¿é ãýðëèéí èäýâõòýé òºðºë á¿ðèéí áîäèñûí õîëèìîãèéã àãóóëäàã òóë ýíý ¿ç¿¿ëýëò ãîë ¿ç¿¿ëýëò áîëæ ÷àääàãã¿é. Ýôèðèéí òîñîíä àãóóëàãäàõ ÷ºëººò õ¿÷ëèéí õýìæýý òóõàéí òîñ á¿ðò òîäîðõîé õÿçãààðòàé áàéõ òóë õàäãàëàëòûí ÿâöàä íèéëìýë ýôèðèéí çàäðàõ ïðîöåññ ÿâàãäñàíààñ õ¿÷ëèéí òîî èõýñäýã áàéíà.ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ õîîðîíä áàéäàã áàéíà. – Ñêèïèäàðèéí õîëüöûã òàíèõäàà ÿíç á¿ðèéí õýìä íýðíý. Òîñûã óäààí õàäãàëàõàä èñýëäýõ. 5. Ãýðëèéí õóãàðëûí èëòãýã÷èéã òîäîðõîéëîõ: Ãýðýë õóãàëàõ ÷àäâàð ºíäºð áàéõ. • Óðãàìëûí ò¿¿õèé ýäýä ýôèðèéí òîñ òîäîðõîéëîõ Ýôèðèéí òîñ òîäîðõîéëîõ àðãà íü óðãàìëûí ò¿¿õèé ýäèéã óñíû óóðòàé íýðæ ãàðñàí òîñíû ýçëýõ¿¿íèéã òîäîðõîéëîõ àðãà þì. 7.

6. Áèå ìàõáîäûí äîòîð ÿâàãäàæ áàéãàà áèîõèìèéí ïðîöåññóóäûã èäýâõèæ¿¿ëäýã ôåðìåíòèéí á¿ðýëäýõ¿¿íä îðîëöîí. Õ= V x 100 x 100 -----------------M ( 100 – W ) 4. ìë m – ò¿¿õèé ýäèéí õýìæýý. òîñûã íýðýõ õóãàöàà çýðãýýñ èõýýõýí õàìààðàëòàé áàéäàã. ã â á ã à V – ýôèðèéí òîñíû õýìæýý. ýì÷èëãýýíèé ºíäºð èäýâõ ¿ç¿¿ëäýã íýãäýë þì. Áººðºíõèé ¸ðîîëòîé êîëáî Ðåçèíýí áºã뺺 Ýðãýõ õºðãºã÷ (äóãóé) Õýìæýýò òîñ õ¿ëýýí àâàõ õîîëîé Êîëáîíä óðãàìëûí ò¿¿õèé ýäèéã õèéæ ýðãýõ õºðãºã÷òýé íýðíý. ã. Âèòàìèí íü áèå ìàõáîäèéã ãàäíû òààëàìæã¿é íºëººë뺺ñ 79 . à. ÁÈÎËÎÃÈÉÍ ÈÄÝÂÕÈÒ ÍÝÃÄ˯¯Ä õóóðàé óðãàìàëä òîñûã æèí-ýçëýõ¿¿íèé àðãààð òîîöñîí àðãà.Á¯ËÝà 4. Òîñ òîäîðõîéëîõ õýä õýäýí àðãà áàéäàã áà õàìãèéí ýíãèéí àðãà íü äîîðõ àðãà þì. Âèòàìèí àãóóëñàí óðãàìëûí ò¿¿õèé ýä. à÷ õîëáîãäîë Âèòàìèí íü óðãàìëûí áèîõèìèéí ïðîöåññûí ÿâöàä ¿¿ñýí áèé áîëæ. Ýôèðèéí òîñûã õàðüöàíãóé õóóðàé ò¿¿õèé ýäýä òîîöîí æèí-ýçëýõ¿¿íèé àðãààð äàðààõ òîìú¸îãîîð áîäíî. áºã뺺 2-ûí äóíä õýìæýýòýé æèæèã þ¿ë¿¿ð á¿õèé õîîëîéã áàéðëóóëíà. Æèæèãëýñýí óðãàìëûí ò¿¿õèé ýäèéã òîäîðõîé õýìæýýòýé õýìæèí àâ÷ ºðãºí õîîëîéòîé 1 ëèòðèéí ýçëýõ¿¿íòýé äóãóé ¸ðîîëòîé êîëáîíä õèéæ äýýð íü 300 ìë óñ õèéæ ðåçèíýí áºã뺺㺺ð áºãëºæ. Âèòàìèí íü áàéãàëü äýýð ïðîâèòàìèí áàéäëààð óðãàìàëä àãóóëàãäàæ áàéäàã. Âèòàìèí íü àìüä îðãàíèçìûí áèîëîãèéí áîëîí áèîõèìèéí ¿éë àæèëëàãààíä îðîëöäîã õèìèéí á¿òöýýðýý õîîðîíäîî ÿëãààòàé îðãàíèê íýãäýë þì. Ýôèðèéí òîñ òîäîðõîéëæ äóóññàíû äàðàà õýìæýýò ñàâ. ýðãýõ õºðãºã÷òýé õîëáîí íýðíý. ã W – õàòààñàí ò¿¿õèé ýäèéí æèíãèéí àëäàãäàë. õºðãºã÷èéã àöåòîíîîð óãààæ õàòààíà. Ýðãýõ õºðã¿¿ðèéí òºãñãºë. % á. Óðãàìëûí òîñ íü ò¿¿õèé ýäèéí æèæèãëýëòèéí çýðýã. â. õ¿í àìüòíû áîäèñûí ñîëèëöîîíä ÷óõàë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýäýã.

õèâýã. õàð ãóðèë çýðýã ¿ð òàðèàíû óðãàìàëä áîëîí çàãàñíû ýëýã. íóêëåéí õ¿÷èë. Âèòàìèí D íü àìüòíû ãàðàëòàé ò¿¿õèé ýä. áèåèéí ýñýðã¿¿öëèéã ñàéæðóóëàí äàðõëààã èäýâõèæ¿¿ëýõ ¿éë÷èëãýýòýé áàéäàã. Ẻð. Óóðàãòàé íýãäýí àìüä áèå ìàõáîäèéí áîäèñûí ñîëèëöîîíä îðîëöäîã. Ýíý âèòàìèí íü íàðàíöýöýã.Ê âèòàìèíóóä: Âèòàìèí À íü àìüòíû ãàðàëòàé á¿òýýãäýõ¿¿í áîëîõ ñ¿¿. çàãàñíû òîñ. Âèòàìèí Å íü òàðèàíû ¿ð áîëîí óðãàìëûí òîñîíä àãóóëàãääàã. òàðõè. Óëààí áóóäàé. çàãàñíû òîñîíä áàéäàã. ººõ òîñíû ñîëèëöîî. Óðãàìàëä ïðîâèòàìèí À áàéäëààð ëóóâàí. – Âèòàìèí ÐÐ (íèêîòèíû õ¿÷èë) íü í¿¿ðñ-óñíû ñîëèëöîîã ñàéæðóóëàõ. Óðãàìàëä ôèëëîõèíîíû èñýëäýí àíãèæðàõ. õèìèéí á¿òýö áàéäëààð íü óñàíä óóñäàã âèòàìèíóóä. – Âèòàìèí Â2 (ðèáîôëàâèí) íü í¿¿ðñ-óñ. îâú¸îñ çàðèì íýãýí äîîä óðãàìëóóä Â1 âèòàìèíýýð áàÿëàã áàéäàã. Òîêîôåðîëûí á¿ëãèéí âèòàìèí íü ¿ð õºâðºëèéí õýâèéí ¿éë àæèëëàãààã õàíãàõàä íºëººëäºã. òîñîíä óóñäàã âèòàìèí ãýæ àíãèëäàã.ãèéí íàéðëàãàä îðæ ººõ òîñ. àìèí õ¿÷èë. ÷èíæ¿¿ çýðýãò àãóóëàãääàã. ìààëèíãà. ïèðèìèäèíû íèéëýãæèëòýä îðîëöîíî. ñóäàñ ºðãºñãºõ ¿éëäýëòýé. Óðãàìëûí òîñíîîñ α. èõýíõ óðãàìàëä ýëáýã áàéäàã.ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ õàìãààëàõ. óóðàã. ýëýã. – Âèòàìèí Â15 (ïàíãàìûí õ¿÷èë) íü àìüä áèå ìàõáîäèéí èñýëä¿¿ëýí àíãèæðóóëàõ àæèëëàãààã ýð÷èìæ¿¿ëýõ ÷àíàðòàé. – – – – – • Òîñîíä óóñäàã À. Ýíý íü õàð òàðèàíû ¿ð. Óðãàìàë. Øèíýõýí õ¿íñíèé íîãîî. îëñ çýðýã óðãàìëûí òîñîíä àìüòíû ýëýã. ãåìîãëîáèíû íèéëýãæèëò. Âèòàìèí F íü óðãàìàë àìüòíû áèåä õàíààã¿é òîñíû õ¿÷ë¿¿äèéã íèéëýãæ¿¿ëäýã.Å. êàòåõèí. β. àìüñãàëàõ ¿éë àæèëëàãààíä èäýâõòýé îðîëöäîã. ºíäºãíèé øàð. ßëàíãóÿà õºö áóäàà. • Óñàíä óóñäàã âèòàìèíóóä: – Âèòàìèí Â1 (òèàìèí) íü êîêàðáîêñèëàçûí ¿íäñýí õýñýã íü þì.Ä. õîëèíû ñîëèëöîî áîëîí ïóðèí. ñ¿¿. àìüòíû ýëýã. óëààí ëîîëü. ñ¿¿íä áàéäàã òºäèéã¿é íàðíû õýò ÿãààí òóÿàíû ¿éë÷ëýëýýð óðãàìàëä âèòàìèí D2 ýðãîñòåðèíýýñ ¿¿ñäýã áàéíà. àìüòíû ãàðàëòàé á¿òýýãäýõ¿¿íä èõýýð àãóóëàãäñàí áàéäàã. ôîñôîðæèõ ïðîöåññò îðîëöîíî. – Âèòàìèí Âñ (ôîëèéí õ¿÷èë) íü Âèòàìèí Â12-ûí õàìò öóñíû óëààí ýñèéã ýð÷èìæ¿¿ëýõ. ìàõ. óðãàìëûí íîãîîí õýñýãò èõýýð àãóóëàãäàíà. Ýëãýíä ïðîòðîìáèíîîñ òðîìáèí ¿¿ñãýõ çàìààð öóñ á¿ëýãí¿¿ëýõ ¿éë àæèëëàãààíä îðîëöäîã. óóðàã. – Âèòàìèí Â3 (ïàíòîòåíèé õ¿÷èë) íü êîýíçèì -À . 80 . ìàëûí ñ¿¿. çàãàñàí á¿òýýãäýõ¿¿í. Âèòàìèí Ê íü öóñ àëäàëòûí ýñðýã ¿éëäýëòýé. Âèòàìèíû øèíæ ÷àíàð. í¿¿ðñ-óñíû áèî íèéëýãæèëä îðîëöîí îðãàíèê íýãäë¿¿äèéã àöåòèëæ¿¿ëæ áèå ìàõáîäèéí äîòîð ýíåðãè ¿¿ñãýäýã áàéíà. γ òîêîôåðîëûã ãàðãàí àâäàã. Èõýíõ óðãàìàëä àãóóëàãääàã. ýðäýíý øèø. ïèâîíû õºðºíãº. áóë÷èí. óóñàëò. çàãàñíû òîñîíä àãóóëàãääàã. ºíäºãíèé øàð çýðýãò ýëáýã àãóóëàãäàíà. – Âèòàìèí Ð íü áàéãàëèéí èäýâõòýé íýãäë¿¿ä áîëîõ ôëàâîíîí.

ïåíòîç. Í¿¿ðñ-óñûã äîòîð íü – ìîíîñàõàðèä – îëèãîñàõàðèä – ïîëèñàõàðèä ãýñýí ¿íäñýí 3 á¿ëýãò õóâààäàã. Óðãàìàëä äèñàõàðèä ýëáýã òîõèîëääîã áà òýäãýýðýýñ ñàõàðîç. êåòîç ãýæ íýðëýäýã. Ìîíîñàõàðèäóóä íü àëüäåãèä. ëàêòîç. Ïîëèñàõàðèä íü áèå ìàõáîäèéí ýñ. ãåïòîç ãýæ àíãèëäàã áà á¿ëãýýñ íü õàìàð÷ àëüäîç. Ñàõàðîç íü óðãàìëûí á¿õ ýðõòýíä áàãà õýìæýýòýé áàéäàã áà æèìñ. Áàéãàëüä ìîíîñàõàðèä íü ÷ºëººò áóþó áóñàä íýãäýëòýé õîëáîãäñîí áàéäëààð ýëáýã òààðàëääàã. Ìîíîñàõàðèä íü óñàíä ñàéí óóñäàã. ÁÈÎËÎÃÈÉÍ ÈÄÝÂÕÈÒ ÍÝÃÄ˯¯Ä êóìàðèí õýëáýðýýð óðãàìàëä áàéäàã. ¿ðýíä èõ õýìæýýòýé àãóóëàãäàíà. àìò íü ñàõàðààñ 2 äàõèí ñóë àìòòàé. ãèäðîêñèë. Í¿¿ðñ-óñ íü óðãàìàë. òðèîç. öóñàðõàã ø¿¿äýñò ýìãýãøèë. Áàéãàëüä õàìãèéí ýëáýã òàðõàöòàé. ÷èõðèéí ìàíæèíä 27% àãóóëàãääàã áàéíà. Îëèãîñàõàðèä: Ìîíîñàõàðèäûí õýä õýäýí ìîëåêóëûí ¿ëäýãäýë ãëèêîçèäûí õîëáîîãîîð õîëáîãäñîíûã îëèãîñàõàðèä ãýäýã. öåëëîáèîç èõýýð òàðõñàí áàéäàã. ýñ ýäèéí á¿òöèéí ¿íäñýí ýëåìåíò áºãººä àìüä îðãàíèçìûí äàðõëààíû óðâàëä îðîëöîõ õèìèéí ÷óõàë íýãäýë þì. Ýäãýýð áýëäìýë¿¿äèéã Âèòàìèí Ð äóòàãäëûí óëìààñ èëðýõ ñóäàñíû õàíûí óÿí õàòàí ÷àíàð àëäàãäàõ. ìàëüòîç. Í¿¿ðñ-óñ àãóóëñàí ýìèéí óðãàìëûí ò¿¿õèé ýä. öàãààí ºíãºòýé òàëñò áàéäàëòàé áîäèñ þì. Ìîíîñàõàðèäûí òîîíîîñ íü õàìààð÷ äèñàõàðèä. òåòðàñàõàðèä ãýæ àíãèëäàã. ãåêñîç. 2. Íîãîîí óðãàìëûí ôîòîñèíòåçèéí ïðîöåññ íü îðãàíèê áîäèñûã òàñðàëòã¿é áèé áîëãîæ àìüä îðãàíèçìûí îðøèí òîãòíîõ íºõöëèéã õàíãàæ ºãäºã áàéíà. òðèñàõàðèä. çºãèéí ëàâààñ ãàðãàñàí çºãèéí áàëûã ºðãºí õýðýãëýäýã. Ãîëäóó ÷èéã áàìûí ºâ÷íèéã ýì÷ëýõ ¿éëäýëòýé. 3. Óðãàìàë àìüòàíä ýëáýã áàéäàã. Ìîíîñàõàðèäûã í¿¿ðñòºðºã÷èéí àòîìûí òîîíîîñ íü õàìààð÷ áèîç. ëàêòîç. Ýìíýëãèéí ïðàêòèêò óðãàìëààñ öýâðýýð ÿëãàí àâñàí ãëþêîç. Ãëþêîç íü óðãàìëûí ¿ð æèìñ. êåòîíû á¿ëýã àãóóëñàí îëîí àòîìò ñïèðò þì.7. Ãëþêîç íü ìîëåêóëäàà àëüäåãèäûí á¿ëãèéã àãóóëñàí àëüäî ñïèðò áºãººä õàéëàõ öýã íü 146 õýìèéí óñàíä ñàéí óóñíà. ñàõàðîç. ¿å ìº÷íèé ºâ÷èí çýðýã ýìãýã¿¿äýä õýðýãëýäýã. Æèøýý íü: ÷èõðèéí íèøèíãèéí ø¿¿ñýíä 14-26%. 4. àìüòíû ýíåðãè äóëààíû íººö. ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé ìîíîñàõàðèä áîë ãëþêîç þì. – Âèòàìèí Ñ (àñêîðáèíû õ¿÷èë) íü áèå ìàõáîäûí èñýëäýí àíãèæðàõ ïðîöåññò ÷óõàë ¿¿ðýãòýé. ¿íäýñ. à÷ õîëáîãäîë Áàéãàëü äýýðõ á¿õ îðãàíèê áîäèñóóäûí ¿íäýñ íü í¿¿ðñòºðºã÷èéí àòîìààñ òîãòñîí áàéäàã áà òýð íü áóñàä ýëåìåíò¿¿äòýé íèéëæ îëîí íýãäë¿¿äèéã ¿¿ñãýäýã. ýäèéí á¿òöèéí ¿íäñýí íýãæ òºäèéã¿é 81 . ýñèéí ø¿¿ñýíä áàéõààñ ãàäíà àìüòíû öóñàíä àãóóëàãäàæ áèå ìàõáîäèéã ýíåðãèýð õàíãàæ áàéäàã. 1.Á¯ËÝà 4.

Ýìèéí ò¿¿õèé ýä: Öàéâàð áîð. áàäãàíà õàëóóíûã àðèëãàõ ¿éëäýëòýé òóë õîäîîä. Ãîìîïîëèñàõàðèä íü íýã òºðëèéí ìîíîñàõàðèäûí ¿ëäýãäëýýñ òîãòñîí áàéäàã áà ãåòåðîïîëèñàõàðèä íü îëîí ÿíçûí ìîíîñàõàðèäûí ¿ëäýãäëèéã àãóóëñàí áàéäàã. ïîëèñàõàðèä. Óðãàìëûí òàðõàëò. 82 . èäýýã øèíãýýõ. ãàçàð ç¿éí îð÷èí: Õÿòàä. ãëèêîãåí. äóðûã íýýõ. Æîíø-6. Óëàìæëàëò ýì÷èëãýýíä õýðýãëýõ æîð: Ìàíà-4 (MNS 4993:2000). èë÷ ñýëáýõ. á¿ä¿¿í íàðèéí ¿íäñèéã õýðýãëýíý. Ñîëîíãîñ. áîð øàðãàë ¿ð÷ãýð àòèðààòñàí ñóäàëò ãàäàðãóóòàé. èíóëèí. õàòãàëãûã äàðàõ ÷àäàëòàé. øèëáý. ýëýã. èäýýã øèíãýýõ. ¿å ºâäºõ. ãëèêîçàìèíãëèêàí. ãàëàêòîí – Ãåòåðîïîëèñàõàðèäàä: ãåìèöåëþëîç. Êàâêàçàä óðãàíà. îëîí íàñò ºâñëºã óðãàìàë. ãóììûí áîäèñ çýðýã îðíî. ãîëäîî öàéâàð íÿãò õàòóó áîðòãîí. îëãîé. îðãàíèê õ¿÷èë. Õèé øàð õàâñàð÷ òîëãîé ºâäºõ. Åâðîï. ãàøóóí áîäèñ. Ìàíà-10. òîëãîé. áîð øàðãàë ºíãèéí ¿ð÷ãýðä¿¿ ãàäàðãàòàé ¿íäýñòýé. õàëóóí àìòòàé. Ïîëèñàõàðèäûã á¿òöýýð íü ãîìîïîëèñàõàðèä. õèé öóñ õÿìðàëäñàíûã äàðàõ. Èíóëèí íü β-Dôðóêòîôóðàíîçûí 34-35 ¿ëäýãäëýýñ òîãòîíî. Õèìèéí íàéðëàãà: Ýôèðèéí òîñ. èøíèé îðîéä òîä øàð ºíãèéí áàã öýöýãòýé áºãººä áîð ñààðàë. Àìò ÷àíàð: Àìòëàã ãàøóóí. äóð àìàðã¿é áîëîõ. õóðö. Çóóâàí þëäýí òîì äàëáàãàð íàâ÷òàé. õóóðàé ÷àíàðòàé. Èíóëèí íü çàðèì íýã óðãàìëûí ãàçðûí äîîðõ õýñýãò ãîëäóó òîõèîëäîíî. Äóíäàä Àçè. ºìíºä Àìåðèêò òàðõñàí áàéäàã. – Ãîìîïîëèñàõàðèäàä: öàðäóóë. ëàêòîí àãóóëíà. äàâèðõàéëàã áîäèñ. ªíäºð çîîñîíöýöýã (Ìàíà) Inula helenum L.5 ì ºíäºð óðãàäàã. Ìîíãîëä ªíäºð çîîñîíöýöãèéã 1989 îíîîñ ýõëýí íóòàãøóóëàí. àð ºâðººð õýñýæ õàòãóóëàõ. 6 áóþó ò¿¿íýýñ îëîí ìîíîñàõàðèäóóä ãëèêîçèäûí õîëáîîãîî𠺺ð õîîðîíäîî öàãèðàã áóþó øóãàìàí õýëáýð ¿¿ñãýí õîëáîãäñîí ºíäºð ìîëåêóëò íýãäëèéã ïîëèñàõàðèä ãýäýã. Äîðíîä ñèáèðü.ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ ýíåðãèéí ýõ áóëàã íü áîëäîã. ãåòåðîïîëèñàõàðèä ãýæ õóâààäàã. òàðèìàëæóóëæ óëàìæëàëò æîðûí ò¿¿õèé ýäèéí íººö áýëòãýõ áîëîí ýì÷èëãýýíä ºðãºí õýðýãëýæ áàéíà. ×àäàë: Áàäãàíà õàëóóíûã àðèëãàõ. ãýäýñíèé áîð ºâ÷èíä òóñòàé. ÿðãýì-7 (áàäãàíà õàëóóíû) Íîðîâ-7 (MNS 5018:2000) ã. èë÷ ñýëáýõ. áóë÷èí. Æèøýý íü: Í¿¿ðñ-óñ èõýýð àãóóëñàí ýìèéí óðãàìàë áîëîõ ªíäºð çîîñîíöýöãèéã æèøýý áîëãîí àâ÷ ¿çüå. õèòèí ìàííàí. èíóëèí 40%. Îâîã-Asteraceae Óðãàìëûí ò¿¿õèé ýäèéí ãàäààä áàéäàë: 1-1. òîñëîã.ì ªíäºð çîîñîíöýöãèéí ¿íäñýíä àãóóëàãäàõ èíóëèí íü ïîëèñàõàðèäûí á¿ëýãò õàìààðàõ öàðäóóëòàé òºñòýé ºíäºð ìîëåêóëò íýãäýë þì. öóñàí õàëóóíààð òîëãîé ºâäºõèéã çàñíà. äóðûã íýýõ. ïåêòèí. Áàäãàíààð õàëóóí áîëîâñðîõã¿éãýýð æèõ¿¿öýõ.

Õ¿÷ëèéí áà ôåðìåíòèéí ãèäðîëèçä îðæ D-ôðóêòîçûã ¿¿ñãýíý. ªºõ òîñ àãóóëñàí ýìèéí óðãàìëûí ò¿¿õèé ýä. ªºõ áà ººõºí òîñ íü ãóðâàí àòîìò ñïèðò áîëîõ ãëèöåðèíû ººõíèé õ¿÷èëòýé 83 . ÁÈÎËÎÃÈÉÍ ÈÄÝÂÕÈÒ ÍÝÃÄ˯¯Ä Èíóëèí íü õàëóóí óñàíä ñàéí óóñäàã. Ýìèéí õýðýýí¿äýíãèéí ¿íäýñ.8. ªíäºð çîîñîíöýöãèéí ¿íäýñ. ªºõ áà ººõ òºñò íýãäë¿¿äèéã äîòîð íü – ªºõ áà ººõºí òîñ – Ëàâ áà ººõºí òºñò íýãäýë ãýæ 2 õóâààäàã.Á¯ËÝà 4. Ìîíãîë õóí÷èðûí ¿íäýñ çýðãèéã íýðëýæ áîëíî. à÷ õîëáîãäîë ªºõ íü àìüòàí áà óðãàìëûí àìüäðàëûí ¿éë àæèëëàãààíû áîäèñûí ñîëèëöîîíû ä¿íä ¿¿ñýýä ýä ýñèéí äîòîð òýæýýëèéí íººö áîäèñ áîëîí õóðèìòëàãääàã. Óóñìàë íü òóéëøèðñàí ãýðëèéí õàâòãàéã áàðóóí òèéø íü ýðã¿¿ëíý. Òóõàéëáàë: Ýìèéí áàãâààõàéíû ¿íäýñ. öàãààí ºíãèéí òàëñò áîäèñ. Èíóëèí àãóóëñàí óðãàìëóóä ìàíàé îðîíä ýëáýã òîõèîëäîíî. Ø¿ëòòýé õàðèëöàí ¿éë÷ëýëöýõ áàéäëààð – ñàâàíæäàã ººõ òîñ – ñàâàíæäàãã¿é ººõºí òîñ ãýæ àíãèëæ ¿çäýã. Áºíäãºð øàðèëæíû ¿ð. Óðãàìàëä èíóëèí 10-12 ôðóêòîçîîñ òîãòîõ áàãà ìîëåêóë ìàññòàé èíóëèíòýé õàìò áàéäàã. èîäîîð áóäàãäàõã¿é. 4.

0. Ýíý àðãààð ãàðãàí àâñàí ººõ òîñ íü ºíäºð òåìïåðàòóðò õàéëäàã íýãäë¿¿ä áîëîí òºðºë á¿ðèéí äàãàëäàã÷ áîäèñóóäûã àãóóëñàí áàéäàã. óóñàëò. ãàçàðç¿éí îð÷èí. 2. Èõýíõ óðãàìëûí ãàðàëòàé òîñ íü øèíãýí. àìò. Íàðèéâ÷èëñàí øèíæèëãýýíä çóóðàìòãàé ÷àíàð. ªºõ òîñíû ¿¿ñ÷ õóðèìòëàãäàõ ïðîöåññ íü óðãàìëûí óðãàõ ¿å øàò. ãýðëèéí èäýâõèò ÷àíàð. õàéëàõ. ªºõ òîñíû øèíæ ÷àíàðûã òîãòîîõäîî ¿íýð. õîëüö èõ áàéäàã.ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ ¿¿ñãýñýí íèéëìýë ýôèð áóþó ãëèöåðèä áîëíî. ãèäðîãåíæèõ ÷àíàð çýðãèéã òîäîðõîéëäîã. Îðãàíèê óóñãàã÷ààð òîñûã õàíäëàí àâàõ àðãà íü õàíäàëñíû äàðàà îðãàíèê óóñãàã÷èéã óóðøóóëàí àâàõ àðãà þì. õàíäëàõ àðãûí òóñëàìæòàéãààð ãàðãàí àâäàã. Äàðàà íü óñààð ÷èéãëýí óñíû äàðàëòûí àðãààð øàõàæ òîñûã àâíà. Ñàâàíæèëòûí òîî ãýäýã íü 1ã ººõ òîñîíä àãóóëàãäàæ áàéãàà íèéò õ¿÷ëèéã ñààðìàãæóóëàõàä çàðöóóëàãäàõ ø¿ëòèéí õýìæýýã ìã-ààð èëýðõèéëñíýýð 84 . õóðøèëò. Õàëóóíààð øàõàõàä óóðãèéí ìîëåêóëûí çàäðàë ÿâàãäàæ. ªºõ òîñíû øèíæèëãýýíèé àðãóóä: 1. ººõ òºñò áîäèñûí á¿òýö áàéãóóëàìæ. 2. Óðãàìëûí ººõ òîñ. õàòàõ ÷àíàð. ýä ýñýýñ òîñ ÷ºëººëºãäºõ ïðîöåññ õÿëáàð áîëäîã òóë èõ õýìæýýãýýð ÿëãàõ áîëîìæòîé áàéäàã. Õ¿éòýí àðãààð øàõàæ ãàðãàñàí òîñ íü ãàðö áàãàòàé. 1. ªºõ òîñûã óðãàìëààñ ãàðãàí àâàõäàà øàõàõ. Õ¿÷ëèéí òîîã òîäîðõîéëîõ: 1 ã ººõ òîñîíä àãóóëàãäàæ áàéãàà ÷ºëººò õ¿÷ëèéã ñààðìàãæóóëàõàä çàðöóóëàãäàõ íàòðè áóþó êàëèéí ø¿ëòèéí õýìæýýã ìãààð èëýðõèéëýí òîäîðõîéëäîã. ªºõ òîñíû õ¿÷ëèéí áà èîäûí òîî íü òîñíû øèíæ ÷àíàðûã òîäîðõîéëæ ºãäºã. ªºõ òîñíû øèíæ ÷àíàð áà øàëãàõ àðãà: Õàíàñàí ººõíèé õ¿÷ë¿¿ä õàòóó òºëºâ áàéäàëòàé. Õàëóóíààð øàõàõ: Óðãàìëûí ¿ðýýñ òîñûã ãàðãàí àâàõäàà õîëüö áóþó õàëüñíààñ á¿ðýí öýâýðëýñíèé äàðàà áàãà çýðýã æèæèãëýí õàëààæ øàðíà. øèíæ ÷àíàð. õºðñ áîðäîîíû îíöëîã çýðýã õ¿÷èí ç¿éëýýñ øóóä õàìààðàëòàé áàéäàã. õóâèéí æèí íü 0. áàéãàëü öàã óóð. Òóõàéëáàë õ¿÷ëèéí òîî áàãàñ÷ áàéãàà íü ¿ð áîëîâñðîõ ¿åä ººõíèé õ¿÷ë¿¿ä ýôèðæèí òðèãëèöåðèä ¿¿ñýõ ç¿é òîãòëûã èëýðõèéëäýã áàéíà. ñàâàíæèëò. Òîñíû ãàðö èõ. Øàõàõ àðãûã äîòîð íü õ¿éòýí áà õàëóóí àðãààð øàõàõ ãýæ 2 àíãèëäàã. õàíààã¿é òîñíû õ¿÷ë¿¿ä øèíãýí òºëºâ áàéäàëòàé áàéäàã.91. òîîí àãóóëàìæ íü ¿ð æèìñ áîëîâñðîõ õóãàöààíààñ õàìààð÷ õàðèëöàí àäèëã¿é áàéäàã àæýý.94 áàéäàã. íàéðëàãà. äàãàëäàã÷ áîäèñ áàãàòàé áàéäàã. öàðöàõ. Ëàâ áà ººõ òºñò áîäèñ ãýäýã íü íýã àòîìò ñïèðòèéí íèéëìýë ýôèð þì. áóöëàõ òåìïåðàòóð ãýñýí ¿ç¿¿ëýëòèéã òîäîðõîéëíî.

Õóðøèëò: Ýíý íü àãààð. 4. Èîäûí òîî ãýäýã íü 100 ã ººõ òîñîíä àãóóëàãäàõ èîäûí òîîí õýìæýýã õýëíý. Äàðàà íü íèéëáýð ç¿ðõíèé ãëèêîçèäûã õðîìàòîãðàôèéí àðãààð öýâýðø¿¿ëíý. à÷ õîëáîãäîë Ç¿ðõíèé ãëèêîçèä íü ç¿ðõíèé äóòàãäëûí ¿åä ñîíãîìîë ýì÷èëãýýíèé ¿éëäýë ¿ç¿¿ëäýã áà ò¿¿íèéã àãóóëñàí óðãàìàë áàéãàëüä ýëáýã áàéäàã. óóðãèéí áîëîí áóñàä äàãàëäàõ áîäèñîîñ òóíàäàñæóóëàí ñàëãàæ. ÷èéãèéí òààã¿é íºõöºëä ººõ òîñ íü ãàøóóí àìò. 3. ø¿¿ãäñèéã íàòðèéí ñóëüôàòûí óóñìàëààð íýâòð¿¿ëæ õàð òóãàëãàíû èë¿¿äëèéã çàéëóóëíà. Ñàâàíæèõ ãýäýã íü ººõ òîñ íü ø¿ëòèéí íºëººãººð ãèäðîëèçä îðæ ãëèöåðèí áà ººõíèé õ¿÷èë áîëîí çàäðàõûã õýëíý. ñàâàíæèëòòàé òºñòýé ïðîöåññ ÿâàãääàã ó÷èð õ¿÷ëèéí òîîãîîð òîäîðõîéëæ áîëäîã.Á¯ËÝà 4. Èîäûí òîîã òîäîðõîéëîõ íü òîñíû õàòàõ ÷àíàðûã òîãòîîõîä øààðäëàãàòàé áàéäàã. ýâã¿é ¿íýðòýé áîëîí ººð÷ëºãääºã õèìèéí íèéëìýë ïðîöåññ þì. äóëààí. Õàòàõ ÷àíàð: Òîñíû ïîëèìåðèçàöè áóþó ïîëèìåðèéí ãèíæèí õýëõýý ¿¿ñýõ ÿâöàä ººõíèé õ¿÷ëèéí ìåòèëèéí á¿ëã¿¿ä çýðãýëäýý õî¸ð÷èéí õîëáîîíû õàìò èñýëäñýíýýñ ¿¿ñäýã ôèçèê õèìèéí íèéëìýë ïðîöåññ þì. áèå ìàõáîäèä 85 . Ç¿ðõíèé ãëèêîçèä íü óðãàìëûí ãàðàëòàé àçîòã¿é îðãàíèê íýãäýë áºãººä àãëèêîí íü ñòåðîèä á¿òýöòýé íýãäýëä õàìààðàãäàõ öèêëîïåíòàíîïåðãèäðîôåí àíòðåíû óëàìæëàë þì. ãýðýë.9. Ç¿ðõíèé ãëèêîçèä íü õ¿÷ëèéí áóþó ôåðìåíòèéí ¿éë÷ëýëýýð àìàðõàí çàäàðíà. 4. Öèêëîïåíòàíîïåðãèäðîôåíàíòðåí Óðãàìëûí ò¿¿õèé ýäýýñ ç¿ðõíèé ãëèêîçèäûã ãàðãàí àâàõäàà ýõëýýä îðãàíèê óóñãàã÷ààð Ñîêñëåòûí àïïàðàòàíä õàíäàëæ. ªºõ òîñ íü ëèïàçà ôåðìåíòèéí ¿éë÷ëýëä îðâîë çàäàð÷. ÁÈÎËÎÃÈÉÍ ÈÄÝÂÕÈÒ ÍÝÃÄ˯¯Ä òîäîðõîéëîãäîíî. õàð òóãàëãàíû àöåòàò íýìæ áóäàã. õàíäûã âàêóóì íýðýã÷ýýð íýðæ îðãàíèê óóñãàã÷èéã ñàëãàíà. ¯ëäýãäëèéã óñàíä óóñãàæ. àðãààõ áîäèñ. Ç¿ðõíèé ãëèêîçèä àãóóëñàí óðãàìëûí ò¿¿õèé ýäèéã ñòàíäàðò÷èëàõ Ç¿ðõíèé ãëèêîçèä àãóóëñàí óðãàìëûí ò¿¿õèé ýäèéí ÷àíàð. 5. Ç¿ðõíèé ãëèêîçèä àãóóëñàí óðãàìëûí ò¿¿õèé ýä. 6.

íîéðã¿éäýë. Ãàçàð ç¿éí òàðõàëò: Õºâñãºë. Óðãàìàëä àãóóëàãäàõ àðãààõ áîäèñûí õýìæýý óðãàìëûí ¿å øàòààñ èõýýõýí õàìààðäàã áàéíà.55%. Àðãààõ áîäèñûí àðüñûã èäýýëýõ ÷àíàð íü àðüñíû óóðàã êîëëàãåíòýé õàðèëöàí ¿éë÷ëýëöýæ ÿëçðàëä òýñâýðòýé áîäèñ ¿¿ñãýäýã áàéíà. Õàíãàé. ç¿ðõíýýñ øàëòãààëñàí áîëîí äîîä ìº÷íèé õàâàíã õººõºä äîòóóð óóæ õýðýãëýíý. Àðãààõ áîäèñ àãóóëñàí óðãàìëûí ò¿¿õèé ýä. Ç¿ðõíèé ãëèêîçèä àãóóëñàí óðãàìëûí ò¿¿õèé ýäèéã áèîëîãèéí àðãààñ ãàäíà ôèçèê. Ê-ñòðîôàíòèí-β. Ê-ñòðîôàíòîçèä ãëþêîëèòîðèçèäûã ãàðãàí àâñàí áàéíà. Õèìèéí ÷óõàë ãëèêîçèä íü Êñòðîôàíòèí-β þì. äýýä õýñýã íü ºòãºí íàâ÷èñòàé. óðãàìëûí ãàðàëòàé ïîëèôåíîëüò íýãäëèéã àðãààõ áîäèñ ãýäýã. Ìîíãîë àëòàí õóíäàãàíä 8 òºðëèéí ìîíî-. Ç¿ðõíèé ãëèêîçèäûí îíöëîã íü ç¿ðõíèé áóë÷èíã õ¿÷òýé àãøààæ. Ç¿ðõíèé ãëèêîçèä àãóóëñàí Ìîíãîë àëòàí õóíäàãà óðãàìëààð æèøýý áîëãîí àâ÷ ¿çüå. óäààí ñóëðóóëæ õ¿÷èëòºðºã÷èéã áàãà øààðääàã. 4.19% áàéíà. àäîíèòîêñèí. Óðãàìëûí àìüäðàëûí ¿å øàò àðãààõ áîäèñûí õýìæýý. ýðèçèìîçèä. ç¿ðõíèé ¿éë àæèëëàãààíû àðõàã äóòàãäàë. 11-12 èëòýñòýé öàãààí ºíãèéí öýöã¿¿ä íü èøíèé îðîéä ãàíö íýãýýð áàéðëàíà. Àðãààõ áîäèñ óðãàìëûí ýñèéí äîòîð àãóóëàãäàæ íººöëºãäºõèéí õàìò ìîäëîãèéí á¿òöèéí íýã õýñýã áîëæ ºãäºã áàéíà. îëèòîðèçèä. ìóóðûí ¿éëäëèéí íýãæýýð òîäîðõîéëæ ñòàíäàðò÷èëäàã. Õýðýãëýõ: Àëòàí õóíäàãàíû ò¿¿õèé ýäýýñ èäýýøìýë áýëòãýí ç¿ðõíèé áóë÷èíãèéí ÿäðàë. ò¿¿íèé á¿òýö. Ìîíãîë àëòàí õóíäàãàíû íàâ÷èíä ëþòåîíèí. õèìèéí àðãóóäûã àøèãëàí ÷àíàðûí áóþó òîîí òîäîðõîéëîëò õèéæ ñòàíäàðò÷èëæ áîëäîã. Àðãààõ áîäèñ àãóóëñàí óðãàìàë áàéãàëü äýýð ýëáýã òàðõñàí áàéäàã.10. äè-òðèãëèöåðèä ñòðîôàíòèí áàéäãààñ öèìàðèí. ÿíç á¿ðèéí ìîëåêóë ìàññòàé. Ìîíãîë àëòàí õóíäàãà Adonis mongolica Sim Îâîã: Õîëòñîí öýöýãòýí – Ranunculaceae Ãàäààä áàéäàë: 25 ñì õ¿ðòýë ºíäºð óðãàäàã îëîí íàñò ºâñëºã óðãàìàë.51-0. 86 . Íàâ÷ íü 2-3 äàõèí ºäëºí öóóð÷ ºíäãºðõ¿¿ ñàëáàí ¿¿ñãýíý. àðãààõ áîäèñ 3% áàéãààã òîãòîîñîí áàéíà. öýöýã áà ¿ðýíä 0. Ýíý øèíæ ÷àíàðûã ¿íäýñëýí ò¿¿õèé ýäèéã ìýëõèéíèé ¿éëäëèéí íýãæ. Õ¿ðýí ºíãèéí á¿ä¿¿í áîñîî ¿íäýñëýã èøíýýñ öàéâàð íîãîîí ºíãèéí õýä õýäýí èø ãàðñàí áàéõ áà èøíèé äîîä õýñýã íàâ÷ã¿é. Äóíäàä õàëõûí òîéðîãò òàðõñàí áà æèæèã ¿åòýíò õýýðò óðãàíà. êîðõîðîçèä À. èøèíä 0. íàéðëàãàä íºëººëäºã. à÷ õîëáîãäîë Àðüñûã èäýýëýõ ÷àíàðòàé.ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ ¿ç¿¿ëýõ ¿éëäëèéí õ¿÷èéã áèîëîãèéí àðãààð ¿íýëýí òîãòîîäîã. Õèìèéí íàéðëàãà: Ìîíãîë àëòàí õóíäàãàíû íàâ÷èíä íèéëáýð ãëèêîçèä 0.26%. êåïôåðîë. ¯ð æèìñ íü ºíäãºðõ¿¿ áºìáºëãºí ñàìðàíöàð áàéäàã.

àðãàñàí àìòòàé.Õ¿÷òýé õ¿÷ëýýð ¿éë÷ëýõýä óëààí ºí㺠¿¿ñãýíý. Àðãààõ áîäèñ íü ãýðëèéí èäýâõòýé.Âàíèëèíýýð ¿éë÷ëýõýä óëààí òóíàäàñ ¿¿ñãýíý.Àðãààõ áîäèñ íü õ¿íä ìåòàëëûí äàâñòàé ºíãºò êîìïëåêñ íýãäýë ¿¿ñãýäýã . ÁÈÎËÎÃÈÉÍ ÈÄÝÂÕÈÒ ÍÝÃÄ˯¯Ä Àðãààõ áîäèñ íü óðãàìëûã ýëäýâ ºâ÷íººñ ÿëàíãóÿà áàêòåðè 캺ãºíöðèéí ýñðýã ¿éëäýë ¿ç¿¿ëýí õàìãààëæ áàéäàã áàéíà.Óñ. Ôîðìàëüäåãèäààð ¿éë÷ëýõýä ¿¿ññýí òóíàäàñûã õàòààæ. àãààðò àìàðõàí èñýëääýã. Òàíèäûí ñïèðòýíä óóññàí õóóðàé ¿ëäýãäëèéí õýìæýýã õóâèàð èëýðõèéëñýí òîîã ñïèðòèéí òîî ãýíý. 1. íàòðèéí àöåòàò → õºõ ÿãààí ºí㺠¿¿ñíý.Á¯ËÝà 4.Àëêàëîèä. . Õ¿ñíýãò 9 Àðãààõ áîäèñûí ÷àíàðûã ¿íýëýõ òîîí ¿ç¿¿ëýëò ¹ 1 2 Àðãààõ áîäèñûí íýð Ïèðîãàëëûí òàíèä Ïèðîêàòåõèíû òàíèä Ôîðìàëüäåãèäûí òîî èõ áàãà Ñïèðòèéí òîî áàãà èõ Ôóðôóðîëûí òîî áàãà èõ 87 . ôîðìàëüäåãèä. Àðãààõ áîäèñ óñàíä óóñàæ êîëëîèä óóñìàë ¿¿ñãýäýã áà îðãàíèê óóñãàã÷èä óóñäàãã¿é àìîðô íýãäýë þì. òàíèäûí åðºíõèé ìàññä õàðüöóóëñàí ïðîöåíòûí òîîí èëýðõèéëëèéã ôîðìàëüäåãèäûí òîî ãýíý. êîíäåíñàöèëàãääàã àðãààõ áîäèñ àãóóëñàí áîë íîãîîí ºíãº. ñïèðò. ñòàíäàðò÷èëàõ àðãà: .Õ¿÷òýé àðãààõ àìòòàé . Ýäãýýð óðâàëûí ¿ð ä¿íã õ¿ñíýãò 9-ä õàðóóëàâ. æåëàòèíòýé òóíàäàñ ¿¿ñãýíý. 2. . – Òºìºð àììîíû öºðòýé ¿¿ñãýõ ºíãºò íýãäëèéí ºí㺠ÿìàð àðãààõ áîäèñ áàéãààã ÿëãàí òàíèõàä ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé. Ýíý ºíãºò óðâàëààñ õàìààð÷ àðãààõ áîäèñûã äîîðõ áàéäëààð àíãèëäàã. ôóðôîëûí òîî ¿ç¿¿ëýëòèéã òîäîðõîéëäîã. òóíàäàñ. Óñ. . to ïèðîãàëëûí á¿ëýã + íèòðîçîìåòèëóðåòàí → ø¿¿ñýí ø¿¿ãäýñ + òºìºð àììîíû öºð. . Àðãààõ áîäèñ àãóóëñàí óðãàìëûã ÿëãàí òàíèõ. òóíàäàñ ¿¿ñãýäýã. Ýíý íü ãèäðîëèçä îðäîã àðãààõ áîäèñ àãóóëñàí áîë õàð õºõ ºíãº.Õàëóóí õ¿÷ëýýð ¿éë÷ëýõýä óëààí òóíàäàñ ¿¿ñãýíý. Àðãààõ áîäèñ àãóóëñàí óðãàìëûã àíàãààõ óõààíû ïðàêòèêò ñóóëãàõ ºâ÷íèéã ýì÷ëýõýä ºðãºí õýðýãëýäýã.ñïèðòèéí õîëèìîãîîð õàíäëàí àâ÷ õðîìàòîãðàôèéí àðãààð ÿëãàí öýâýðø¿¿ëíý. Àðãààõ áîäèñûí óñàí õàíä äýýð ôóðôóðîëûã äàâñíû õ¿÷èëòýé íýìýõýä ¿¿ñýõ òóíàäàñûã õàòààæ òîãòìîë æèíä îðóóëñàí õýìæýýã ôóðôîëûí òîî ãýíý. t0 ïèðîêàòåõèíû á¿ëýã + íèòðîçîìåòèëóðåòàí → òóíàäàñ Àðãààõ áîäèñûí ÷àíàðûã ¿íýëýõýä ôîðìàëüäåãèä.

õîëòîñ. áàéãóóëàìæòàé íýãäýë þì. Ýìèéí ñºä. Õàð ìîäíû õîëòîñ. òîî õýìæýý íü óðãàìëûí ºñºëò. óðãàõ îð÷èí íºõö뺺ñ õàìààðàí õàðèëöàí àäèëã¿é áàéíà. áóóðöàãòàí. ìåëèëîòîçèä.ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ Àðãààõ áîäèñûã òîäîðõîéëîõîä äýýðõ òîîíóóäààñ ãàäíà õ¿÷ëèéí òîî. Êóìàðèí íü óðãàìëûí ¿íäýñ.ì 4. ºíãºò íýãäýë ¿¿ñãýõ óðâàëûã àøèãëàí ÿâóóëàõ ôîòîêîëîðèìåòð. Êóìàðèí íü ø¿õýð öýöýãòýí. ¯õýð ìýõýýð. Êóìàðèí àãóóëñàí óðãàìëûí ò¿¿õèé ýä. Êóìàðèíû óëàìæëàëûí íýãäýëä èçîêóìàðèí. Õàð íýðñ ã. ýñêóëèí çýðýã íýãäýë îðíî. èøèíä áàãà õýìæýýòýé àãóóëàãäàíà. Àíàãààõ óõààíû ïðàêòèêò êóìàðèíûã ñóäàñíû õàíûã óÿí õàòàí áîëãîæ 88 . óðãàìëûã õýò ÿãààí òóÿàíû ¿éë÷ëýë áà ýëäýâ ºâ÷íººñ ñýðãèéëýõ ¿¿ðýãòýé áàéäàã. Àçèéí ìîíîñ. ýòèëàöåòàòûí òîî ãýñýí ¿ç¿¿ëýëòèéã àøèãëàæ áîëäîã. õºãæèëòèéí ¿å øàò. õ¿æ ºâñòºíèé îâîãò ýëáýã òàðõñàí áàéäàã. Óðãàìàëä íàðíû ãýðýë áà ôåðìåíòèéí îðîëöîîòîéãîîð òðàíñ ãëèêîçèäîîñ öèñ ãëèêîçèä õýëáýðò øèëæèõ ïðîöåññòîé çýðýãöýí êóìàðèí ¿¿ñäýã. à÷ õîëáîãäîë Êóìàðèí íü áåíçî-α-ïèðîí áóþó îðòîîêñèêîðè÷íû õ¿÷ëèéí öàãèðàãò õàìààðàãäàõ ÿíç á¿ðèéí á¿òýö. äèãèäðîêóìàðèí. Ìàíàé îðîíä àðãààõ áîäèñ àãóóëñàí îëîí òºðëèéí óðãàìàë áàéäàã. íåôåëîìåòð. ôóðîêóìàðèíû óëàìæëàëûí íýãäë¿¿ä ÷ºëººò áàéäëààð ýñâýë ãëèêîçèä õýëáýðýýð ýëáýã òàðõñàí áàéäàã. Óðãàìëûí ç¿éëä àãóóëàãäàõ êóìàðèíû íàéðëàãà. ¿ð æèìñ áîëîâñðîõ ïðîöåññûã èäýâõæ¿¿ëýõ.11. ¿ð æèìñýíä èõýýð àãóóëàãääàã áºãººä íàâ÷. õºãæèëòèéã ò¿ðãýñãýõ. Êóìàðèí íü óðãàìëûí ºñºëò. Àðãààõ áîäèñûã òîäîðõîéëîõîä èñýëäýõ ÷àíàð äýýð òóëãóóðëàñàí òèòðèìåòðèéí àðãà. Æèøýý íü: Ïàãäãàð áàäààí. èîäûí òîî. Óðãàìàëä ýíãèéí êóìàðèí. õðîìàòîñïåêòðîôîòîìåòðèéí àðãûã ºðãºí õýðýãëýäýã.

ñ¿¿í ø¿¿ñýíä. Ð âèòàìèíû èäýâõòýé òºñòýé ¿éëäýë ¿ç¿¿ëýõ ÷àíàðûã àøèãëàí ºðãºí õýðýãëýäýã. ÁÈÎËÎÃÈÉÍ ÈÄÝÂÕÈÒ ÍÝÃÄ˯¯Ä ò¿¿íèé íýâ÷èõ ÷àíàðûã áàãàñãàõ. ÿíç á¿ðèéí îðãàíèê íýãäëèéí íèéëìýë õîëèìîã á¿õèé óðãàìëûí ãàðàëòàé áîäèñûã äàâèðõàéëàã áîäèñ ãýäýã. Õàìãèéí èõ ãýðýë øèíãýýëò ºãäºã òîäîðõîé äîëãèîíû óðòàä êóìàðèíû ãýðëèéí íÿãòûã õýìæèõýä ¿íäýñëýãäñýí àðãà þì. ñòåðèí. ýä ýñèéí áóë÷èðõàéëàã óóòàíöàðò õóðèìòëàãäñàí áàéäàã. êàìåäü áîäèñóóä íü óðãàìëûí ãàäàðãóó äýýð ÿëãàðàí ãàð÷ èðäýã áàéíà. ºâºðìºö ¿íýðòýé. êàìåäèéí õàìò ÿëãàðàí ãàð÷ áàéäàã. Óðãàìëûí äàâèðõàé íü áèîëîãèéí èäýâõèò íýãäýë áîëîõ ýôèðèéí òîñ. – Êóìàðèíû ëàêòîíû öàãàðèãèéã òàíèõäàà äèàçîòæóóëñàí ï-íèòðîàíèëèí. Äàâèðõàéëàã áîäèñ íü áàëüçàì áîëîí êàìåäü õýëáýðýýð óðãàìëûí ¿íäýñ. áàãàíàò õðîìàòîãðàôèéí àðãóóäûã àøèãëàíà. – Ø¿ëòëýã îð÷èíä äèàçîóðâàëæòàé òîãòâîðòîé óëààí ºí㺠¿¿ñãýõ ÷àíàðûã àøèãëàí êàëîðèìåòðèéí àðãààð òîäîðõîéëæ áîëäîã.Á¯ËÝà 4. íèìãýí ¿åèéí áà áàãàíàò õðîìàòîãðàôèéí àðãóóäûã õýðýãëýäýã.12. òîëáî èëð¿¿ëýã÷ýýð äèàçîóðâàëæèéã õýðýãëýäýã. Óðãàìëûí ò¿¿õèé ýäýä êóìàðèí èëð¿¿ëýõ àðãà àðãûã ñòàíäàðò÷èëàõ: Óðãàìëûí ò¿¿õèé ýäýä àãóóëàãäàõ êóìàðèíûã èëð¿¿ëýõäýý ò¿¿íèé õýò ÿãààí òóÿàíû ¿éë÷ëýëä ãýðýë øèíãýýäýã ëàêòîíû øèíæ ÷àíàðò íü ¿íäýñëýãäñýí ÷àíàðûí øèíæèëãýý. – Ñïåêòðîôîòîìåòðèéí àðãûã õýðýãëýäýã. Òóõàéëáàë: øèëì¿¿ñò óðãàìëûí õîëòñîíä õóðèìòëàãäñàí áàëüçàì. Àäñîðáåíòîä õºíãºí öàãààíû èñëèéã àâ÷. Äàëàí ò¿ð¿¿ ã. êàó÷óê. ¿ð. – Õðîìàòîãðàôèéí àðãààð óðãàìëûí ò¿¿õèé ýä äýõ êóìàðèíûã èëð¿¿ëýõýä òîõèðîìæòîé õàíäëàã÷ íü ýòèëèéí ñïèðò þì. 캺ãºíöºð áîëîí õàâäðûí ýñèéí ýñðýã ¿éëäýë ¿ç¿¿ëäýã áàéíà. 4. õîëòîñ. áåíçèäèí çýðýã äèàçîóðâàëæààð ¿éë÷ëýí ºíãºò óóñìàë ¿¿ñãýæ òàíèíà.ì óðãàìëóóä ñóäëàãäñàí áàéäàã. Ôóðîêóìàðèí íü íÿíãèéí ºñºëòèéã ñààòóóëàõ. Áàéãàëèéí ãàðàëòàé äàâèðõàéã 3 àíãèëæ ¿çäýã: – Æèíõýíý äàâèðõàé – Òîñîðõîã äàâèðõàé áóþó áàëüçàì – Äàâèðõàé-êàìåäü Äàâèðõàéëàã áîäèñ íü óðãàìëûí áîäèñûí ñîëèëöîîíû ¿ð ä¿íä ¿¿ñäýã á¿òýýãäýõ¿¿í þì. à÷ õîëáîãäîë Ýôèðèéí òîñòîé õèìèéí á¿òýö áàéãóóëàìæ íü òºñòýé. Äàâèðõàéëàã áîäèñ àãóóëñàí óðãàìëûí ò¿¿õèé ýä. íàâ÷. Ìàíàé îðîíä êóìàðèí àãóóëñàí Ýìèéí õîøîîí. àðãààõ áîäèñ. Êàìåäü-äàâèðõàéëàã áîäèñ íü óñ áà îðãàíèê óóñãàã÷èä òîäîðõîé õàðüöààãààð óóñäàã áà áóñàä äàâèðõàéëàã áîäèñ íü óñàíä óóñäàãã¿é îðãàíèê 89 . äèàçîòæóóëñàí ñóëüôàíèëèéí õ¿÷èë. Íèìãýí ¿åèéí. ìîäîæñîí ýä çýðýã ýðõòýíèé äàìæóóëàõ ýä. èø. öààñàí.

– Ãýðëèéí òóéëøðàëûí õàâòãàéã ýðã¿¿ëýõ ºíöãèéã òîäîðõîéëîõ: Òîñ íü òóéëøðàëûí ºíöãèéã ýðã¿¿ëýõ ÷àíàðààð õàðèëöàí àäèëã¿é ãýðëèéí èäýâõòýé òºðºë á¿ðèéí áîäèñûí õîëèìîãèéã àãóóëäàã òóë ýíý ¿ç¿¿ëýëò ãîë ¿ç¿¿ëýëò áîëæ ÷àääàãã¿é. ñóëðóóëàõ çýðýã ýì÷èëãýýíèé èäýâõòýé ¿éëäýë ¿ç¿¿ëäýã áàéíà. Íàðñ ìîäíû øèëì¿¿ñ. Òóõàéëáàë: Õóñ ìîäíû ãºëºã. ¿íýð. Ñïèðòýíä óóñàõ ÷àíàðûã òîãòîîõäîî 10 ìë-èéí öèëèíäðò 1 ìë äàâèðõàéëàã áîäèñûã õèéæ äýýð íü 0. Äàâèðõàéëàã áîäèñûã ÿëãàí òàíèõ: – Äàâèðõàéëàã áîäèñûã õàëààõàä òîðòîãòîé äºë ¿¿ñãýí øàòàõ øèíæ ÷àíàðòàé – Äàâèðõàéëàã áîäèñûã ýõëýýä ìýäðýõ¿éí ýðõòýíèé òóñëàìæòàéãààð ºíãº. Çàðèì äàâèðõàéëàã áîäèñ òºâ ìýäðýëèéí òîãòîëöîîã òàéâøðóóëàõ.1 ìë 700-èéí ýòèëèéí ñïèðò õèéæ óóñàëòûã øàëãàíà. 90 . – Õ¿÷ëèéí òîî ãýäýã íü 1 ã äàâèðõàéëàã áîäèñò àãóóëàãäàõ ÷ºëººò õ¿÷ëèéã ñààðìàãæóóëàõàä çàðöóóëàãäàõ ø¿ëòèéã ìèëëèãðàìààð èëýðõèéëñýí õýìæýýã õýëíý. Èõýíõ äàâèðõàéëàã áîäèñ íü óñàíä òîãòâîðòîé. óëñ àðäûí àæ àõóéä ºðãºí õýðýãëýãääýã.ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ óóñãàã÷èä óóñäàã. – Ýôèðèéí òîî: 1 ã äàâèðõàéëàã áîäèñò àãóóëàãäàõ íèéëìýë ýôèðèéã ñàâàíæóóëàõàä çàðöóóëàãäàõ ø¿ëòèéí òîîí õýìæýýã ìèëëèãðàììààð èëýðõèéëñýí õýìæýý þì. ¯íýð àìòûã òîäîðõîéëîõäîî ø¿¿ëòèéí öààñ àâ÷ äàâèðõàéëàã áîäèñûã äóñààí ººð òîñòîé æèøèí 15 ìèíóò ýýëæëýí ¿íýðëýæ øàëãàíà. Ñèáèðü æîäîî. àìòûã òîäîðõîéëíî. Ýìíýëãèéí çîðèóëàëòààð õýðýãëýãääýã øèë. Äàâèðõàéëàã áîäèñ àãóóëñàí óðãàìàë ìàíàé îðîíä ýëáýã áàéäàã. õèìè. Äàâèðõàéëàã áîäèñ àãóóëñàí óðãàìëûí ò¿¿õèé ýäèéã íààëäàìõàé ãîþó áýëòãýõ. ìîä. Äîëãèîíòñîí ãèø¿¿íèé ¿íäýñ ã. ºíäºð çóóðàëäàìòãàé øèíæ ÷àíàðòàé òóë ýì. îðãàíèê óóñãàã÷èä óóñäàã. ýìóëüñæ¿¿ëýã÷ áîäèñ ãàðãàí àâàõàä ãîëäóó õýðýãëýäýã. Äàâèðõàéëàã áîäèñò àãóóëàãäàõ ÷ºëººò õ¿÷ëèéí õýìæýý òóõàéí äàâèðõàéëàã áîäèñ á¿ðò òîäîðõîé õÿçãààðòàé áàéõ òóë õàäãàëàëòûí ÿâöàä äàâèðõàéëàã áîäèñûí çàäðàõ ïðîöåññ ÿâàãäñàíààñ õ¿÷ëèéí òîî èõýñäýã áàéíà. ìåòàëëààð õèéãäñýí áàãàæ. Çàðèì õ¿÷èëëýã ÷àíàðòàé äàâèðõàéëàã áîäèñóóä ø¿ëòèéí óóñìàëä óóñäàã áàéíà. òîíîã òºõººðºìæèéí ýäýëãýýíèé õóãàöààã óðòàñãàõ çîðèëãîîð á¿ðõ¿¿ë áîëãîí õýðýãëýäýã. Àìòëàõäàà áàãà çýðýã ñàõàðûí íóíòàã õîëüæ àìòàëíà – Äàâèðõàéëàã áîäèñûí çóóðàëäàìòãàé ÷àíàðûã òîäîðõîéëíî: Äàâèðõàéëàã áîäèñûí çóóðàëäàìòãàé ÷àíàðûã âÿçêîçèìåòðýýð òîäîðõîéëäîã – Äàâèðõàéëàã áîäèñûí íÿãòûã òîäîðõîéëíî: Ïèêíîìåòðèéí òóñëàìæòàé ãààð òîäîðõîéëäîã.ì. – Ñïèðòýíä óóñàõ ÷àíàðûã òîäîðõîéëîõ: Ýíý íü äàâèðõàéëàã áîäèñûí ÷àíàðûí áà öýâýð ýñýõèéã òîãòîîäîã. Àëòàí öýãö¿¿õýé.

óëàìæëàëò æîð ýìíýëãèéí ïðàêòèê àæèëëàãààíä ºðãºíººð íýâòýðñýýð áàéíà. òýäãýýðèéí õîîë òýæýýë áîëæ áàéäàã ó÷ðààñ óðãàìëûí áýëäìýë¿¿ä íü ñèíòåçèéí àðãààð ãàðãàæ àâñàí ýìèéí áîäèñóóäûã áîäâîë õ¿í. ÝÌÈÉÍ ÓÐÃÀÌËÀÀÑ ÝÌ. øàëãàõ àðãûã áîëîâñðóóëàõ íü õàìãààñ ÷óõàë þì.òåõíîëîãè áîëîâñðóóëàõ. ìèêñòóð. ÒÀÂÈÃÄÀÕ ÅЪÍÕÈÉ ØÀÀÐÄËÀÃÀ Õ¿í òºðºëõòºí ýìèéí óðãàìàë. 5. Çàðèì íýãýí íèéëýãæëèéí àðãààð ãàðãàæ áîëäîãã¿é àëêàëîèä. àìüòíû àìüäðàëòàé ñàëøã¿é õîëáîîòîé. Øàõìàë Øàõìàë ýì ãýäýã íü íýã áóþó õýä õýäýí ýìèéí áîäèñûã èõýâ÷ëýí òóñëàõ áîäèñ õýðýãëýæ. øàëãàõ àðãà àæèëëàãààíààñ òîâ÷ áè÷üå. êàïñóëä õèéõ çýðýã áýëòãýõýä áîëîìæèéí àðãà òåõíîëîãè õýðýãëýí ýìèéã áýëòãýõýýñ ãàäíà ýðäýì øèíæèëãýýíèé áàéãóóëëàãóóä ôàðìàêîëîãèéí òîäîðõîé ¿éëäýë ¿ç¿¿ëäýã áèîëîãèéí ºíäºð èäýâõèò áîäèñóóäûã íèéëáýðýýð áîëîí öýâðýýð ÿëãàí àâ÷ øèíý ýì ¿éëäâýðëýí ýì÷èëãýýíèé ïðàêòèêò ºðãºí àøèãëàæ áàéíà. øàõìàë. Îð÷èí ¿åèéí ýìíýëãèéí ïðàêòèêò õýðýãëýæ áàéãàà ýìèéí 40 ãàðóé õóâèéã óðãàìëûí ãàðàëòàé ýì ýçýëäýã. ÁÝËÄÌÝË ÕÈÉÕ ÀÐÃÀ. àìüòíû áèå ìàõáîäèä õîð áàãàòàé. ñèðîï. íóíòàã. Øàõìàë ýìèéí ¿éëäâýðëýëèéí õýìæýý æèë á¿ð 10-15%-èàð ºñ÷ áàéãàà áºãººä áýëýí ýìèéí õýëáýðèéí 80%-èéã øàõìàë ýìèéí õýëáýð ýçýëäýã áîëîõ 91 . ÒÀÂÈÕ ØÀÀÐÄËÀÃÀ ÒÀÂÄÓÃÀÀÐ Á¯ËÝà ÝÌÈÉÍ ÓÐÃÀÌËÀÀÑ ÝÌ ÁÝËÄÌÝË ÕÈÉÕ ÀÐÃÀ. Ýìèéí óðãàìëóóäààñ áýëòãýãääýã ýìèéí õýëáýð. ýêñòðàêò. Èéìýýñ ýìèéí óðãàìëûã çºâ òàíèí ò¿¿æ áýëòãýõ àðãà àæèëëàãààíààñ ãàäíà ýìèéã áîëîâñðóóëàí ãàðãàõ òåõíîëîãè. øàõìàë õèéõ ìàøèíû òóñëàìæòàéãààð øàõàõ çàìààð ãàðãàæ àâñàí òóíëàãäñàí. àíòèáèîòèê çýðýã îëîí òºðëèéí ÷óõàë ýìèéí áîäèñûã çºâõºí óðãàìëààñ ãàðãàí àâäàã. èäýýøìýë. àìüòíû áèå ìàõáîäèéã õîðäóóëàõ ¿éëäýë íü áàãà áàéäàã áà ò¿¿íä îëîí òàëûí ¿éëäýë á¿õèé áèîëîãèéí èäýâõèò áîäèñ àãóóëàãääàã ó÷ðààñ ýìãýãøñýí ìàõáîäèä îëîí ÷èãëýëèéí ¿éëäýë ¿ç¿¿ëæ ºâ÷íèéã àíàãààõàä äàíãààð õýðýãëýäýã ýìèéí ç¿éëýýñ çàðèì òàëààð àøèãòàé ¿ð ä¿í ºãäºã áàéíà. Óðãàìàë íü õ¿í.1. ò¿¿íýýñ ãàðàëòàé ýì áýëäìýëèéã ýðò äýýð ¿åýñ îäîîã õ¿ðòýë ºðãºí õýðýãëýñýýð èðñýí áèëýý. õàòóó ýìèéí õýëáýð þì. Îð÷èí ¿åä ýìèéí óðãàìëûí à÷ õîëáîãäîë óëàì íýìýãäýæ õ¿í.Á¯ËÝà 5. ýì÷èëãýýíèé ñàéí ÷àíàð á¿õèé ýìèéí áýëäìýë àðäûí óëàìæëàëò ýìíýëãèéí óðãàìëûí ñàíãààñ õàéõ ñóäàëãààíû àæèë óëàì ºðãºæñºíèé ä¿íä ýìèéí èäýâõèò øèíý óðãàìëóóä. ÷àíàìàë. Óðãàìëûí ãàðàëòàé ýìèéí ò¿¿õèé ýäýýð ýìèéí ¿éëäâýðèéí ãàëåíû ñàëáàðò õàíä. ¿ðýë. ø¿¿ñ.

ì. 7. Ôèçèê. Øàõìàë ýìèéí á¿ðýëäýõ¿¿íä îðäîã çàðèì ýìò áîäèñóóä íü ñàëñ á¿ðõýâ÷èéã õ¿÷òýé öî÷ðîîõ ¿éëäýë ¿ç¿¿ëäýã ã. Ýìèéí ¿éë÷ëýã÷ áîäèñ íü óäààí õóãàöààíû òóðø òîãòâîðòîé áàéæ ÷àääàã.1. 9. õèìèéí øèíæ ÷àíàðààð ¿ë íèéöäýã ýìò áîäèñóóäûã íýã ýìèéí õýëáýðò îðóóëàõ áîëîìæòîé. çóóâàí. Øàõìàë ýìèéã ¿éëäâýðëýõ òåõíîëîãè. 3. Äóòàãäàëòàé òàëóóä: 1. 3. Øàõìàë íü áóñàä õýëáýðèéí ýìíýýñ äîîðõ áàéäëààð äàâóóòàé áîëîí äóòàãäàëòàé òàëóóäûã àãóóëäàã. ̺õëºãæ¿¿ëýõã¿éãýýð øóóä øàõàõ. Ýìèéí áîäèñ íü çºâ òóíãààð îðæ òóíàëàãäñàí áàéäàã. ò¿¿õèé ýä ¿åëýõýýñ ñýðãèéëýõ çîðèëãîîð íóíòàã ýìèéí áîäèñûã òîäîðõîé õýìæýýòýé ¿ð øèã áîëòîë íü òîìðóóëàõ ïðîöåññûã õýëíý. Øàõìàëûí äóíäàæ æèí: 92 . Èõýâ÷ëýí 7-14 ìì-èéí äèàìåòðòýé øàõìàë ýìèéã ¿éëäâýðëýäýã. àìò. òýýâýðëýõýä òîõèðîìæòîé.ì ÿíç á¿ðèéí õýëáýðòýé áàéäàã. äóãóé. íýãýí òºðëèéí ãàäàðãóóòàé áàéíà. àðèóí öýâðèéí øààðäëàãà õàíãàñàí. 4.1. á¿òýí èðìýãòýé. 5. Äàâóó òàëóóä: 1. ãºëãºð. Øàõìàë ýì íü õàâòãàé ýñâýë 2 òàë íü ã¿äãýð. Ìàíàé óëñàä øàõìàë ýìèéí ¿éëäâýðëýëèéí õýìæýý íü ¿éëäâýðëýí ãàðãàæ áóé ýìèéí 20%-èéã ýçýëäýã. ¿éë àæèëëàãàà íü á¿ðýí ìåõàíèêæñàí. 6.ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ íü ÄÝÌÁ-ûí ìýäýýíä äóðüäæýý. Øàõìàë ýìèéí ÷àíàðûã øàëãàõ àðãà Ãàäààä áàéäëûã øàëãàõ: 20 øèðõýã øàõìàëûã àâ÷ ýíãèéí í¿äýýð õàðàõàä çºâ õýëáýðòýé. 5. Ýìèéí áîäèñûí ¿éëäëèéã óäààøðóóëàõ áîëîìæòîé. çýýðýíöýã ã. Øàõìàëûí äèàìåòð íü 3-25 ìì áàéõ áà 25 ìì-ýýñ äýýø òîì øàõìàëûã áðèêåò ãýæ íýðëýäýã. Ýìèéí áîäèñûí ¿éëäëèéã áèå ìàõáîäèéí àëü íýã õýñýãò ¿ç¿¿ëýõ çîðèëãîîð òóñãàé á¿ðõ¿¿ëýýð á¿ðõýæ áîëíî. Ýìèéí áîäèñûí ¿íýð. Øàõìàë ýìèéã ¿éëäâýðëýõ 2 àðãà áàéäàã. ìºõëºãæ¿¿ëýí øàõàõ àðãûã õýðýãëýäýã. 8. Ýìò áîäèñ íü òóñ á¿ð øèìýãäýæ áàéõààð òîõèðóóëàí ¿åëýæ õèéõ áîëîìæòîé. 2. Õ¿¿õýä áîëîí óõààí àëäñàí õ¿íä õýðýãëýõýä áîëîìæ ìóó. 4. 2. ̺õëºãæ¿¿ëýõ ãýäýã íü øàõìàë õèéõ ìàññûí óðñàõ ÷àíàðûã ñàéæðóóëàí. Øàõìàë ýì íü îð÷èí ¿åä õàìãèéí ºðãºí õýðýãëýãäýæ áàéãàà ýìèéí õýëáýð þì. áóäàã÷ áîäèñ çýðãèéã á¿ðõ¿¿ë õèéæ äàëäëàõ áîëîìæòîé. Øàõìàë ýì õèéõýä òóñëàõ áîäèñóóä îðäîã áà çàðèì ¿åä ãàæ õàðø íºëºº ¿ç¿¿ëæ áîëíî. Øàõìàë ýìèéã õàäãàëàõ ÿâöàä õàòóóðñíààñ çàäðàëò íü óäààøèð÷ áîëíî. Øàõìàë ýì íü õàäãàëàõ.

Øàõìàë ýìèéí æèíãèéí çºâøººðºãäºõ õýëáýëçëèéí õýìæýý íü 0.3 ã áà ò¿¿íýýñ äýýø æèíòýé ±5% ¯åë¿¿ëýõ àðãààð á¿ðõ¿¿ë õèéñýí øàõìàë ýìèéí æèíãèéí õýëáýëçëèéí õýìæýý íü ± 15 % -èàñ èõã¿é áàéíà.¯ðýëòèéí õ¿÷íèé ¿éë÷ëýëä áàò áýõ áàéõ ÷àíàð íü 97 %-èàñ áàãàã¿é áàéõ áà äàðààõ òîìú¸îãîîð áîäíî.2 ÌÏà áàéõ ¸ñòîé Çàäðàëò: 93 .íü 0.5 % 0. êã Ðâ.¿ðýëòýýñ ºìíºõ øàõìàë ýìèéí æèí. ÝÌÈÉÍ ÓÐÃÀÌËÀÀÑ ÝÌ.x 100 Ða Õ . ìì h . ÁÝËÄÌÝË ÕÈÉÕ ÀÐÃÀ.001 ãðàììûí íàðèéâ÷ëàëòàé æèíëýæ òîäîðõîéëîîä æèíãýýñýý õýëáýëçýõ õýìæýýã íü îëæ %-èàð èëýðõèéëíý. ÒÀÂÈÕ ØÀÀÐÄËÀÃÀ 20 øèðõýã øàõìàëûã 0.01 ã ±10% 0. õàäãàëàõ.äàðàëòûí õ¿÷. % Ðà.001 . (ERWEKA Ãåðìàí óëñàä ¿éëäâýðëýãäñýí àïïàðàò) Äàðàëòûí õ¿÷íèé ¿éë÷ëýëä áàò áýõ áàéõ ÷àíàðûã äàðààõ òîìú¸îãîîð áîäîæ îëíî.--------------------.01-0.001 ã õ¿ðòýë áîë ± 15 % 0.¿ðýëòèéí õ¿÷íèé ¿éë÷ëýëä áàò áýõ ÷àíàð.0. Ð a -Ð b X = 100 . H K. Øàõìàëûí ýìèéí áîäèñûí õýìæýýã îëîõäîî: 20 øèðõýã øàõìàë àâ÷ íóíòàãëààä íàðèéâ÷ëàëòàé àâ÷ òîäîðõîéëîëò õèéíý.Á¯ËÝà 5.3 ã õ¿ðòýë ±7% 0. êã Äàðàëòûí õ¿÷íèé ¿éë÷ëýëä áàò áýõ áàéõ ÷àíàðûã òîäîðõîéëîõ: Ýíý àðãà íü òóñãàé áàãàæèíä øàõìàëûã äàðàëòûí õ¿÷íèé ¿éë÷ëýëä îðóóëàõ çàìààð òîäîðõîéëäîã. Øàõìàëûí áàò áºõ ÷àíàð: Øàõìàë ýì íü áîîõ. òýýâýðëýõ ¿éë÷ëýëä òýñâýðòýé áàò áºõ ÷àíàðòàé áàéõ ¸ñòîé.1 ã áà ò¿¿íýýñ äýýø æèíòýé áîë ± 10% 0. Øàõìàë äàõü ýìèéí áîäèñûí õýìæýý íü: 0.¿ðýëòèéí äàðààõ øàõìàë ýìèéí æèí. P K = -----------------Dxh K .45-1.1 ã áà ò¿¿íýýñ èõ ± 5% áàéõ ¸ñòîé. ìì Ð .001 ãðàììûí íàðèéâ÷ëàëòàé æèíëýæ äóíäàæèéã îëíî.áàò áýõèéí ¿ç¿¿ëýëò D .øàõìàëûí äèàìåòð. Øàõìàë òóñ á¿ðèéí æèíã òîäîðõîéëîõäîî 20 øèðõýã øàõìàë íýã á¿ðèéã 0.001 ãðàìì íàðèéâëàëòàé æèíëýýä òóñãàé áàãàæèíä õèéæ 4 ìèíóò ýðã¿¿ëñíèé äàðàà ¿ðýëòèéí ä¿íä ¿¿ññýí íóíòàãèéí õýìæýýã òîîöîõ çàìààð òîäîðõîéëíî.1-0.1 ã ± 7.øàõìàëûí ºíäºð. ¯ðýëòèéí õ¿÷íèé ¿éë÷ëýëä áàò áºõ áàéõ ÷àíàð: 10 øèðõýã øàõìàë àâ÷ 0.

̺õëºãæ¿¿ëýõ ãýäýã íü óðñàõ ÷àíàðûã ñàéæðóóëàí. ̺õëºã íü ýìèéí áîäèñ. äåêñòðèí.ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ Øèíãýí îð÷èíä øàõìàë ýì ìåõàíèê çàäðàëòàä îðîõ õóãàöààã òîäîðõîéëíî. áàãëàà. Çàäðàëòûã òîäîðõîéëîõäîî: À.2. õýìæýýãýýðýý íýãýí òºðëèéí áàéíà.2-3. íàòðèéí ãèäðîêàðáîíàò. Òàëüê. Óóñàëòûã 5-ààñ äîîøã¿é óäàà ä¿ðæ òîäîðõîéëîîä äóíäæèéã îëíî.2. ãýðëýýñ õàìãààëñàí íºõöºëä õàäãàëíà. ̺õëºã ãàðãàæ àâàõ òåõíîëîãè ̺õëºãæ¿¿ëýõ òåõíîëîãè íü øàõìàë ýìèéã ¿éëäâýðëýõýä ìºõëºã ãàðãàæ àâàõ àðãàòàé àäèëààð õóóðàé. öàðäóóë. Óóñàëòûã òóñãàé ýðãýäýã ñàãñ á¿õèé áàãàæèíä òîäîðõîéëíî.2. Øàõìàë ýìèéã õàäãàëàõ: Õàäãàëàõ õóãàöààíû òóðø òîãòâîðòîé áàéõ íºõöëèéã õàíãàñàí ñàâ. ÷èéãòýéãýýð ìºõëºãæ¿¿ëýõ àðãà þì.̺õëºã ýìèéã øàëãàõ àðãà . òàëüê. ýìèéí áîäèñûã òîäîðõîé õýìæýýòýé ¿ð øèã áîëòîë íü òîìðóóëàõ ïðîöåññûã õýëäýã. 94 . Òîäîðõîéëîõ áàãàæíû ýðãýõ õºäºë㺺íòýé ñàãñàíä øàõìàë ýìèéã õèéæ 370ѱ20Ñ õýìòýé óóñãàã÷ á¿õèé ñàâàíä ä¿ðæ òîäîðõîé õóãàöàà ºíãºðñíèé äàðàà øèíãýíýýñ àâ÷ ò¿¿íä óóññàí áîäèñûí õýìæýýã òîäîðõîéëîí %-èàð èëýðõèéëíý. óñ. 18 øàõìàëûí 16 øàõìàëààñ öººíã¿é íü çàäðàõ ¸ñòîé. ýòàíîë. öèëèíäð ýñâýë çºâ áóñ õýëáýðòýé ¿ð øèã õýìæýýòýé ýìèéí õýëáýðèéã õýëíý. õ¿íñíèé áóäàã ãýõ ìýòèéã õýðýãëýíý. Á¿ðõ¿¿ëã¿é øàõìàë ýì íü 15 ìèíóòààñ èõã¿é õóãàöààíä çàäàðíà. Òóñãàé áàãàæèíä òîäîðõîéëíî. 100 ìë-èéí ýçëýõ¿¿íòýé êîëáîíä 370±20C -ûí õýìòýé 50 ìë íýðìýë óñ àâ÷ 1 øèðõýã øàõìàë ýì õèéæ ñåêóíäýä 1-2 óäàà õýëáýëçýæ áàéõààð õºäºëãºæ çàäðàëòûã òîäîðõîéëíî.1. Óóñàëò: Ýíý íü øàõìàëààñ ýìèéí áîäèñûí ÷ºëººëºãäºæ óóñàõ ïðîöåññ þì. . ñàõàð. ÷óëóóí äàðñíû õ¿÷èë.2. òóñëàõ áîäèñîîñ òîãòîíî. áîîäîëòîé áàéõ áà ñýð¿¿í. ̺õëºã-Ãðàíóë ̺õëºã ãýäýã íü äîòóóð õýðýãëýãääýã Ẻðºíõèé. 5. ñàõàðûí ñèðîï. òóñëàõ áîäèñûã òîäîðõîéëíî. Òóñëàõ áîäèñ áîëãîæ ñ¿¿í ñàõàð. 5.0 ìì áàéíà. ãëþêîç.̺õëºãèéí õýìæýý íü 0. Òóñãàéëàí çààëòã¿é áîë 45 ìèíóòûí äàðàà óóññàí ýìèéí áîäèñûí õýìæýý 75 %-èàñ áàãàã¿é áàéíà. 5. Ýíý áàãàæààð òîäîðõîéëîõîä 18 ø øàõìàë ýì àâ÷ 6 øàõìàëûã ãàíõàã÷ ñàãñàíä õèéæ òîäîðõîéëîõîä 1-2 øàõìàë íü çàäðààã¿é áîë ¿ëäñýí 12 øàõìàëûí çàäðàëòûã òîäîðõîéëíî. ºíãº. Á¿ðõ¿¿ëòýé øàõìàë ýì íü 30 ìèíóòààñ èõã¿é õóãàöààíä çàäàðíà.̺õëºã íü ãàäààä áàéäàë. Á.

àìüòíû ãàðàëòàé ò¿¿õèé ýäèéí ãîë ¿éë÷ëýã÷ áèîëîãèéí èäýâõèò íýãäëèéã ñïèðòýýð (çàðèì ¿åä ýôèð.5 ãðàììûã àâ÷ òîäîðõîéëíî. Á¿ðõ¿¿ëòýé ìºõëºã 30 ìèíóòûí äîòîð çàäàðíà. Ǻâ õàäãàëáàë óäààí õóãàöààíû òóðø ýì÷èëãýýíèé ÷àíàð íü õàäãàëàãäàæ áàéäàã.3. äàâèðõàé. Èäýýøìýë õàíä – Tinctura Óðãàìàë.1. óóõàä õÿëáàð áàéíà. Ýìèéí óðãàìëààñ áèîëîãèéí èäýâõèò áîäèñûã ýìèéí òåõíîëîãèéí õàíäëàõ àðãààð àâ÷ ýìèéí òîäîðõîé õýëáýð áýëòãýí õýðýãëýõýä ýì÷èëãýýíèé ¿éëäýë õóðäàí ýõëýõ áà ¿ð ä¿í íü ñàéí áàéäàã. ̺õëºãò àãóóëàãäàõ ýìèéí áîäèñûí õýëáýëçëèéí çºâøººðºãäºõ õýìæýý ± 10%-èàñ èõã¿é áàéíà. Óðãàìàë. Èäýýøìýë õàíä íü íèëýýä òýñâýðòýé ýìèéí õýëáýð þì. Ýíãèéí õàíä – Infusum Ýìèéí óðãàìëûí äîòîð àãóóëàãäàõ áèîëîãèéí èäýâõèò áîäèñóóäûã óñààð õàíäëàí àâñàí ýìèéí øèíãýí õýëáýð þì.3. óñààð) õàíäëàí àâñàí ýìèéí øèíãýí õýëáýð áîëíî. ýçëýõ¿¿í áàãà. Õàäãàëàõäàà: ×èéã ¿ë íýâòðýõ óóò. Òóõàéëáàë: Ìàöåðàöèéí àðãà. æèæèã ìºõëºãèéí íèéëáýð 5%-èàñ èõã¿é áàéíà.2. Óðãàìëààñ ýíãèéí õàíä áýëòãýõýä 1:10-ûí õàðüöààãààð (10 ã óðãàìëààñ 100 ìë õàíä ãàðãàíà) áýëòãýíý. ðåïåðêîëÿöèéí àðãà ã. Èäýýøìýë õàíäûã áýëòãýõ òåõíîëîãèéí îëîí àðãóóä áàéäàã. øèíãýíèéã ýçëýõ¿¿íèé õýìæýýãýýð àâ÷ áýëòãýäýã. ÒÀÂÈÕ ØÀÀÐÄËÀÃÀ - ̺õëºãèéí äîòîðõ òîì. ̺õëºãèéã øàëãàõäàà 0.3.ì. 5. àìüòíû ãàðàëòàé ò¿¿õèé ýäýýñ èäýýøìýë õàíäûã ãîëäóó 10%-èéí êîíöåíòðàöèòàéãààð áýëòãýíý. ýôèðèéí òîñ. ÝÌÈÉÍ ÓÐÃÀÌËÀÀÑ ÝÌ. Õàíäëàõ øèíãýíä ýòèëèéí ñïèðòèéã 40-70 ãðàäóñààð õýðýãëýíý. ïåðêîëÿöèéí àðãà. Õàíä ýìèéí ºâ÷èí àíàãààõ ¿éëäýë ñàéí. Õ¿÷òýé ¿éë÷ëýã÷ 95 .Á¯ËÝà 5. Õàíä ýì Õàíä ýì íü ýìò áîäèñîî óñàíä ÷àíààä øààðûã íü ¿ëäýýæ àøèãò á¿ðýëäýõ¿¿íèéã íü ã¿éöýä àâ÷ ñàéòàð øèðãýýæ ºòãºð¿¿ëñýí íàéðëàãûí õýëáýð ìºí. ̺õëºãèéí çàäðàëò: 15 ìèíóòûí äîòîð çàäðàõ ¸ñòîé. 5. ÁÝËÄÌÝË ÕÈÉÕ ÀÐÃÀ. ôëàâîíîèä çýðýã áîäèñóóä íýãýí àäèë õàíäëàãääàã ó÷èð ãîë ¿éë÷ëýã÷ áîäèñóóäààñ ãàäíà äàãàëäàõ áóñàä áîäèñóóä èõ àãóóëàãääàã. Èäýýøìýë õàíäàíä óðãàìëûí àðãààõ áîäèñ. Ò¿¿õèé ýäèéã æèíãèéí. ̺õëºãèéí òàëüêèéí õýìæýý 3%-èàñ èõã¿é áàéíà. 5. Èäýýøìýë õàíäàí äàõü ¿éë÷ëýã÷ áîäèñ íü ýíãèéí áà ÷àíàìàë õàíäíûõààñ õýä äàõèí èõ õýìæýýòýé áàéäàã. áàðààí ºíãèéí øèë áóþó ïîëèýòèëåí ñàâàíä õèéæ ãýðëýýñ õàìãààëæ ñýð¿¿í ãàçàð õàäãàëíà. Òºðºë á¿ðèéí óðãàìëûí ýðõòýí¿¿äýýñ ýíãèéí õàíä áýëòãýõäýý ò¿¿íèé äîòîð àãóóëàãäàõ ãîë èäýâõèò áîäèñûí áèå ìàõáîäèä ¿ç¿¿ëýõ ¿éëäëèéí õ¿÷ ÷àíàðààñ øàëòãààëàí õàíäëàõ óñûã õàðèëöàí àäèëã¿é õàðüöààãààð àâíà.

óñíû õàðüöàà ýíãèéí õàíäíû õàðüöààòàé àäèë áàéíà. Óðãàìëûí ôàðìàêîëîãèéí ¿éëäýë ¿ç¿¿ëýã÷ áîäèñóóäûã àëü áîëîõ èõ õýìæýýãýýð õàíäàëæ àâàõàä óðãàìëûí æèæèãëýëòèéí çýðýã èõ à÷ õîëáîãäîëòîé. Áýëòãýñýí õàíä íü äóëààí ãàçàð õàäãàëàõàä ãàøëàõ. èø ìº÷èð. Óðãàìàëä áàéãàà ¿éëäýë ¿ç¿¿ëýã÷ ãîë áîäèñóóäûã õàíäëàí àâàõûí òóëä óäààí áóöàëãàõ øààðäëàãàòàé áîëäîã. Àëêàëîèäòîé óðãàìëààñ ÷àíàìàë õàíä áýëòãýõýä ýíãèéí õàíäíû íýã àäèë ýõëýýä ò¿¿õèé ýäèéã íèìáýã. Õ¿÷ëèéã óðãàìëûí ò¿¿õèé ýäýä àãóóëàãäàõ ãîë ¿éëäýë ¿ç¿¿ëýã÷ áîäèñûí õýìæýýòýé òýíö¿¿ áîäîæ àâíà. áóäàã÷ áîäèñ. ×àíàìàë õàíäûã ýíãèéí õàíäíû íýã àäèë äîòóóð óóæ õýðýãëýõýýñ ãàäíà ãàäóóð àðüñ. ×àíàìàë õàíä áýëòãýõ ñóë áà õ¿÷òýé ¿éë÷ëýã÷ áîäèñ àãóóëñàí óðãàìàë. Õàíäëàëò ºíäºð òåìïåðàòóðò óäààí ¿ðãýëæëýõ ó÷ðààñ ãîë ¿éë÷ëýã÷ áîäèñóóäààñ ãàäíà óóðàã. õºãöðºõ. Óðãàìëûí ò¿¿õèé ýäèéã õ¿÷ëýýð óðüä÷èëàí áîëîâñðóóëæ äàðàà íü õàíäëàõàä àëêàëîèä íü õ¿÷ëèéí óóñìàëòàé íýãäýæ óñàíä óóñäàã äàâñ áàéäëààð õàíäëàãääàã áàéíà. øàâøèõ.Decoctum ×àíàìàë õàíä ãýäýã íü ýíãèéí õàíäíû àäèë óðãàìëûí ò¿¿õèé ýäýä áàéãàà ¿éë÷ëýã÷ áîäèñûã óñààð õàíäëàí àâñàí øèíãýí õýëáýð áîëíî. çàéëàõ. Èéìä ÷àíàìàë õàíäíû áèå ìàõáîäèä ¿ç¿¿ëýõ íºëºº ýíãèéí õàíäíààñ ÿëãààòàé áàéäàã. äàðñíû áóþó äàâñíû õ¿÷ëèéí) 1%-èéí óóñìàëààð äýâòýýíý. àðãààõ áîäèñ. áèãí¿¿ð òàâèõ. 1:400-èéí õàðüöààãààð òóñ òóñ áýëòãýäýã. ÿëçðàõ çýðãýýð àìàðõàí ìóóääàã òóë õàíäûã çºâõºí 1-2 ºäºð õýðýãëýõ õýìæýýãýýð áýëòãýæ ãýðýëã¿é ñýð¿¿í ãàçàð õàäãàëæ õýðýãëýíý. ñàëñò á¿ðõýâ÷èéí ¿ðýâñýë. Õàíä áýëòãýõ óðãàìëûí æèæèãëýëòèéí çýðýã íü 2-5ìì-ýýñ èõã¿é áàéõààð ñòàíäàðòàä áè÷èãäñýí áàéäàã. ¿íäýñëýã èø.3. äàâñíû õ¿÷ëèéí àëü íýã óóñìàëààð äýâòýýíý.ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ áîäèñ àãóóëñàí óðãàìëààñ 1:30.3. ×àíàìàë õàíäûã ºíäºð òåìïåðàòóðò òýñâýðòýé áèîëîãèéí èäýâõèò íýãäëèéã àãóóëñàí óðãàìëûí õàòóó ¿íäýñ. 5. õîðò óðãàìëààñ 1:300. ×àíàìàë õàíä. æèãíýõ 96 . Óðãàìëûí ò¿¿õèé ýäèéã õýò íóíòàãëàõ øààðäëàãàã¿é. ×àíàìàë õàíä áýëòãýõ ¿åä ýôèðèéí òîñ. Õàíäûã ãîëäóó äîòóóð óóæ õýðýãëýõ áîëîâ÷ áàñ ãàäóóð àðüñ ñàëñò á¿ðõýâ÷èéí ¿ðýâñýë áà øàðõ ýì÷ëýõýä óãààõ. Óðãàìàëä õýðâýý àëêàëîèäûí òºðëèéí áîäèñ àãóóëàãäàæ áàéâàë õ¿÷èëëýã îð÷èíä ñàéí õàíäëàãäàõ òóë ýíãèéí áà ÷àíàìàë õàíä áýëòãýõýä æèæèãëýñýí ò¿¿õèé ýäèéã ñóë õ¿÷ëèéí (íèìáýã. Óðãàìëûí ýíãèéí õàíäûã öàéíû áà õîîëíû áóþó áóñàä õýìæ¿¿ðòýé ñàâààð õýìæèæ õýðýãëýõýýñ ãàäíà áóñàä ýìèéí ç¿éëòýé õîëüæ ìèêñòóð áîëãîí õýðýãëýíý. øàðõûã ýì÷ëýõýä óãààõ. äàðñíû. äàâèðõàé. ãëèêîçèäóóä ãèäðîëèçä îðæ çàäàð÷ ººð÷ëºãääºã. øàâøèõ çýðãýýð õýðýãëýäýã. õîëòîñ çýðãýýñ áýëòãýíý. õàíäûã ø¿¿æ àâàõàä áýðõøýýëòýé áîëäîã. ôèòîíöèä ìýòèéí äýãäýìõèé áîäèñóóäûí õýìæýý áàãàñ÷. ñàëñ áîëîí áóñàä äàãàëäàõ áîäèñóóä íèëýýä õýìæýýãýýð õàíäàíä èðäýã.

5. ºòãºí ýêñòðàêò óäààí õóãàöààíä ÷àíàðàà àëäàõã¿é õàäãàëàãääàã áàéíà. ïåðêîëÿöè.4. õóóðàé ¿ëäýãäýë. ãëèöåðèí. Øèíãýí ýêñòðàêòûã èäýýøìýë õàíäíû íýãýí àäèë äóñëààð õýðýãëýíý. õëîðîôîðì çýðãèéã íýìæ àâ÷ õýðýãëýäýã. õ¿íä ìåòàëë çýðãèéã òîäîðõîéëíî. õóóðàé ýêñòðàêò (5% -èàñ èõã¿é ÷èéãòýé) ãýæ ÿëãàäàã. òîäîðõîé õýìæýý õ¿ðòýë ºòãºð¿¿ëæ çîõèõ õýìæýýíèé ÷èéãòýé áîë ºòãºí ýêñòðàêò ãýæ òóñ òóñ íýðëýí õýðýãëýäýã. ñïèðòèéí õýìæýý. Áýëòãýõ ýêñòðàêòûí 85%èéã 1-ð õ¿ëýýí àâàõ ñàâàíä òîñîæ áóñäûã íü 2-ð õàíäëàõ ñàâàíä òîñ÷ àâíà. Õóóðàé ýêñòðàêòûã ãýðëýýñ õàìãààëæ ºðãºí àìòàé ñàâàíä ñàâëàíà. 97 . ºòãºí (25% -èàñ èõã¿é ÷èéãòýé). Ýêñòðàêò áýëòãýõ òåõíîëîãè àæèëëàãàà Øèíãýí ýêñòðàêòûã 1:1-èéí õàðüöààòàé áýëòãýäýã. Ýêñòðàêò äîòîðõ ôàðìàêîëîãèéí ¿éëäýë ¿ç¿¿ëýã÷ áèîëîãèéí èäýâõò íýãäýë èäýýøìýë õàíäíûõààñ èõ áàéäàã. ÁÝËÄÌÝË ÕÈÉÕ ÀÐÃÀ. Èéìýýñ áýëòãýñýí ýêñòðàêòûí äîòóóð õýðýãëýõ òóí õýìæýý íü ò¿¿õèé ýäèéí õóóðàé íóíòãèéí òóíãààñ 3-4 äàõèí áàãà áàéíà. Õàíäûã ãýðýëã¿é ñýð¿¿í ãàçàð õàäãàëíà. Ýêñòðàêò áýëòãýõýä õàíäëàã÷ øèíãýíä èõýâ÷ëýí 400Ñ-700Ñ-èéí ýòèëèéí ñïèðò. Ñïèðò. Õóóðàé áîëîí ºòãºí ýêñòðàêòàä ÷èéãëýã. Óðãàìëûí õàíäìàëûã ºòãºð¿¿ëñýí áàéäëààð íü øèíãýí ýêñòðàêò. õ¿íä ìåòàëë òîäîðõîéëíî. Ýêñòðàêòûã áýëòãýõäýý ìàöåðàöè. ÝÌÈÉÍ ÓÐÃÀÌËÀÀÑ ÝÌ. Ýêñòðàêòûã ýìíýëãèéí ïðàêòèêò äàíãààð áóþó ìèêñòóð õýëáýðýýð äîòóóð õýðýãëýíý. ÒÀÂÈÕ ØÀÀÐÄËÀÃÀ çýðãýýð õýðýãëýíý. ×àíàìàë õàíä ýìèéã äóëààí ãàçàð õàäãàëàõàä õºãöðºõ. øàõìàë õýëáýðýýð õýðýãëýõýä òîõèðîìæòîé áàéäàã. ºòãºí ýêñòðàêòûã íóíòàã. Ò¿¿õèé ýä ìàòåðèàëûã æèæèãëýæ õàíä áýëòãýõ ïåðêîëÿòîðóóäàä õèéíý. ø¿ëò. Øèíãýí áà õóóðàé. ýôèðýýð áýëòãýãäñýí øèíãýí áà ºòãºí ýêñòðàêò ìóóäàõ íü óäààí ó÷ðààñ óäààí õóãàöààãààð õàäãàëæ õýðýãëýõ áîëîìæòîé áàéäàã. óñ õýðýãëýõýýñ ãàäíà çàðèì øààðäëàãàòàé ¿åä ýôèð áîëîí õ¿÷èë.Á¯ËÝà 5. ãàøëàõ. àìüòíû ãàðàëòàé ýìèéí ò¿¿õèé ýäèéã îðãàíèê óóñãàã÷. Õóóðàé. Øèíãýí áóþó ºòãºí ýêñòðàêòûã ãýðëýýñ õàìãààëæ 1215 õýìä õàäãàëíà. Ýíý àðãààð áýëòãýñýí õàíäûã õàòòàë íýðæ óóðøóóëñàí áîë õóóðàé ýêñòðàêò. Øàëãàõ àðãà: Øèíãýí ýêñòðàêòûí õóâèéí æèí. ÿëçðàõ çýðãýýð àìàðõàí ìóóääàã òóë çºâõºí 1-2 ºäðººñ õýòð¿¿ëýõã¿é õýðýãëýõýýð áîäîæ áýëòãýíý. 2-ð ñàâàíä òîñ÷ àâñàí õàíäìàëûã íýðæ øààðäàãäàõ õýìæýýíä õ¿ðòýë ºòãºð¿¿ëñíèé äàðàà ¿ëäýãäëèéã 1-ð ñàâòàé ýêñòðàêòûí êîíöåíòðàöûã 1:1-èéí õàðüöààòàé áîëãîæ òîõèðóóëíà. ðåïåðêîëÿöèéí çýðýã îëîí àðãûã õýðýãëýí áýëòãýäýã. ¿ðýë. óñààð õàíäàëæ ºòãºð¿¿ëñýí ýìèéí õýëáýðèéã ýêñòðàêò ãýäýã. Óñààð õàíäàëæ áýëòãýñýí ýêñòðàêò ìàø àìàðõàí ìóóääàã òóë øèíãýí áàéäëààð óäààí õàäãàëàõ áîëîìæã¿é. Ýêñòðàêò – Extractum Óðãàìàë.

Áýëýí áîëñîí õîëèìîã øèíãýí ýìèéí ÷àíàðûã øàëãàõ: – Áàðèìò áè÷ãèéã øàëãàõ: Óóñìàëûí æîðûí äóãààð.5. Õ¿÷òýé ¿éë÷èëãýýòýé ýìèéí ç¿éë¿¿ä îðñîí ìèêñòóðûã íàéðóóëàõàä ýõëýýä õ¿÷òýé íºëººëäºã ç¿éëèéã íàéðóóëàí äàðàà íü áóñàä ç¿éë¿¿äèéã õîëüæ íàéðóóëíà. øààðäëàãàòàé àíõààðóóëãà áè÷èãäñýí çýðãèéã øàëãàíà – Ñàâëàëò: Øèë ñàâ íü æîðîíä áè÷èãäñýí óóñìàëûí ýçëýõ¿¿íä òîõèðñîí. ýìèéí íýð. – Õàÿãëàëò: Õàÿãàí äýýð ºâ÷òºíèé íýð. æîðûí íàéðëàãàä îðñîí ýì¿¿ä õîîðîíäîî ¿ë íèéöýë ¿¿ñãýýã¿é õîðòîé. – Ãàäààä áàéäëûã øàëãàõ: Ìýäðýõ¿éí ýðõòýíýýð õîëèìîã øèíãýíèé ºíãº. áºã뺺 íü íÿãò. Ìèêñòóðûã áýëòãýõäýý ýìèéí ç¿éë¿¿äèéã óñààð áóþó ýñâýë ýìèéí óðãàìëûí ò¿¿õèé ýäèéã ýíãèéí áà ÷àíàìàë õàíäàíä õîëüæ áýëòãýäýã. – Õîëüöûã øàëãàõ: Õîëèìîã øèíãýí íü íýãýí òºðëèéí. òîîöîî íü çºâ õèéãäñýí. Ñïèðòèéí èäýýøìýë õàíäûã óñòàé õîëüæ íàéðóóëàõàä òóíãàëàã õîëèìîã áîëíî. Ìèêñòóðûã ãîëäóó öàéíû áà õîîëíû õàëáàãààð äîòóóð óóæ õýðýãëýíý.ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ 5. ñýð¿¿í ãàçàð õàäãàëæ õýðýãëýíý. óóñäàãã¿é ç¿éë¿¿äèéã øèíãýíä æèãä òàðààæ õýðýãëýíý. ñýð¿¿í ãàçàð õàäãàëàí óäààí õýðýãëýõ áîëîìæòîé. òóíàäàñòàé áîë õýðýãëýõèéí ºìíº ñýãñýð÷. Óðãàìëûí ò¿¿õèé ýäýýñ áýëòãýñýí èäýýøìýë. öóâðàëûí äóãààð òîõèð÷ áàéãàà ýñýõ. áýëòãýñýí îí ñàð ºäºð. Ìèêñòóð-Mixtura (Õîëèìîã øèíãýí) Õî¸ð áóþó ò¿¿íýýñ îëîí ýìèéí ç¿éë¿¿äèéã õîëüñîí øèíãýí ýìèéã ìèêñòóð ãýíý. áóëèíãàðòàé. õýðýãëýõ àðãà. ìåõàíèê õîëüöã¿é áàéíà. 98 . ÷àíàìàë íü ýêñòðàêò. óóñìàëûã óðóó õàðóóëàõàä àñãàðàõã¿é áàéõ ¸ñòîé. êîíöåíòðàòààñ áýëòãýñýíòýé õàðüöóóëàõàä ºí㺺𺺠ÿëãààòàé áàéäàã ó÷èð ýíý ÿëãàà íü ÿìàð÷ àþóëã¿é áºãººä ýì÷èëãýýíèé ¿éëäýë íü àäèë áàéäàã ãýäãèéã îéëãîõ õýðýãòýé. Óñàíä óóñäàãã¿é õàòóó õóóðàé áîäèñûã óðüä÷èëàí øààçàí óóðò õèéæ íóõàæ æèæèãëýñíèé äàðàà õîëèíî. Óñ áà õàíäàíä íàéðóóëæ áýëòãýñýí ìèêñòóð íü àìàðõàí ìóóääàã òóë 1-2 ºäºð õýðýãëýõ õýìæýýãýýð áýëòãýæ õàðàíõóé. øèëíèé ºí㺠íü ýìèéí áîäèñûí ôèçèê. õèìèéí øèíæ ÷àíàðò òîõèðñîí. íàéðëàãà. Õîëèìîã øèíãýíèé ýçýëõ¿¿íèéã øàëãàõ: çºâøººðºãäºõ õýëáýëçëèéí õýìæýýíä áàéãàà ýñýõèéã øàëãàíà. ªòãºí áà ñàëñëàã ç¿éë¿¿äèéã øèíãýíä ààæìààð áàãà áàãààð õèéæ íàéðóóëíà. àìò. Ýìíýëãèéí ïðàêòèêò ºðãºí õýðýãëýäýã ýìèéí õýëáýð íü ìèêñòóð þì. Õ¿ñíýãò 11-ä ¿ç¿¿ëýâ. ¿íýð íü ò¿¿íèé íàéðëàãàä îðñîí áîäèñòîé òîõèð÷ áàãàà ýñýõèéã øàëãàíà. Èäýýøìýë õàíäóóäûã õîîðîíä íü õîëèõ áóþó ò¿¿íä áóñàä òºðëèéí ýìèéí áîäèñóóäûã óóñãàæ õîëüæ áýëòãýæ áîëíî. õ¿÷òýé ýìèéí òóí õýòðýýã¿é. òóíàäàñòàé çýðýã ÿíç á¿ð áàéæ áîëíî. öóâðàëûí äóãààð. Ìèêñòóð íü áóëèíãàðòàé. Ñïèðòèéí èäýýøìýë õàíäàíä íàéðóóëæ áýëòãýñýí ìèêñòóðûã õàðàíõóé. Ýìèéí ç¿éë¿¿äèéí óñàíä óóñàõ ÷àíàðààñ øàëòãààëàí ìèêñòóð íü òóíãàëàã. åðºíõèé ýçëýõ¿¿í çýðãèéã øàëãàíà.

% ± 10 2 10 . Öóãëóóëãà– Speecies Öóãëóóëãà íü æèæèãëýñýí îëîí òºðëèéí óðãàìëûí õîëèìîã (öýöýã. áèãí¿¿ð õèéõ. ¿íäýñ. õýðýãëýõ íýã óäààãèéí òóí õýìæýýãýýð áîîæ. ÝÌÈÉÍ ÓÐÃÀÌËÀÀÑ ÝÌ. ýðäñèéí ç¿éë¿¿äèéã õîëüæ õýðýãëýíý. õîëòîñ. æèìñ.200 ìë 200 ìë -ýýñ äýýø ±4 ±3 ±2 ±1 5. óðãàìëûí ãàçðûí äýýä õýñýã ã. ¿íäýñëýã èø.Á¯ËÝà 5. ÒÀÂÈÕ ØÀÀÐÄËÀÃÀ Õ¿ñíýãò 11 Õîëèìîã øèíãýíèé çºâøººðºãäºõ õýëáýëçýë (%-èàð) ¹ 1 Ýçëýõ¿¿í. Õîëèõ óðãàìëóóäûã öýâýðëýæ. òóñ òóñàä íü æèíëýí àâ÷ æèæèãëýí äàðàà íü ñàéòàð õîëüæ.) þì. Çàðèì ¿åä óðãàìëûí öóãëóóëãàíä ÿíç á¿ðèéí ¿éëäýë á¿õèé äàâñ. øàõìàë ýìèéí õýëáýð¿¿äèéã áýëòãýæ õýðýãëýíý.6.20 ìë ±8 3 4 5 6 20 .ì. Öóãëóóëãà íü ýíãèéí áàéäëààð õýðýãëýãäýõ íü õîâîð áºãººä ò¿¿íýýñ ýíãèéí áà ÷àíàìàë õàíä.150 ìë 150 .50 ìë 50 . ¿ðýë. íóíòàã. ̺í õàíäàëæ øàâøëàãà. ¿ð. ìë 10 ìë õ¿ðòýë Õýëáýëçýë. óóòàíä õèéæ áýëòãýíý. ÁÝËÄÌÝË ÕÈÉÕ ÀÐÃÀ. õàëóóí óóðààð æèí òàâèõ. 99 . áàíí áîëãîí õýðýãëýíý.

Êîëáîòîé õàíäûã ñàéòàð ñýãñýð÷ õóóðàé öààñàí ø¿¿ëò¿¿ðýýð 150-200 ìë-èéí ýçëýõ¿¿íòýé õóóðàé êîëáîíä ø¿¿íý. Äàðàà íü ýðãýõ õºðãºã÷òýé õîëáîí öàõèëãààí õàëààã÷ äýýð 2 öàã áóöàëãàíà. Çýðýãöýý õÿíàëòûí òóðøèëò ÿâóóëíà. Óðãàìëûí ò¿¿õèé ýäýä õàíäëàãäàõ áîäèñ òîäîðõîéëîõ Óðãàìëûí íóíòàãëàñàí ò¿¿õèé ýäýýñ 1 ãðàììûã (0. óñã¿é êàëüöèéí õëîðèäòîé ýêñèêàòîðò 30 ìèíóò òàâüæ õºð㺺ä óäààõã¿é õýìæèíý. Ýìèéí óðãàìëûí ò¿¿õèé ýäýä èäýýëýã÷ áîäèñ òîäîðõîéëîõ Æèæèãëýñýí óðãàìëûí ò¿¿õèé ýäèéã 3 ìì îð÷èì äèàìåòðòýé æèæèãëýí 2 ãðàììûã íàðèéâ÷ëàëòàé æèíëýæ àâ÷ 500 ìë-èéí ýçëýõ¿¿íòýé øóâòàí êîëáîíä õèéæ 250 ìë áóöëàì õàëóóí íýðìýë óñ õèéæ ýðãýõ õºðãºã÷òýé õîëáîí öàõèëãààí õàëààã÷ äýýð 30 ìèíóò áóöàëãàíà.004157 ã òàíèí äàõü èäýýëýã÷ áîäèñòîé ø¿òýëöýíý. Òàñàëãààíû òåìïåðàòóðò õºðãºñíèé äàðàà õºâºí㺺ð ø¿¿íý. Ø¿¿ãäñýýñ 25 ìë-èéã íàðèéâ÷ëàëòàé õýìæèí àâ÷ òîãòìîë æèíä îðñîí àÿãàíä õèéæ óñàí áàíí äýýð óóðøóóëíà. 100 . ã m1 – óðãàìëûí æèí.ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ ÇÓÐÃÀÀÄÓÃÀÀÐ Á¯ËÝà ÓÐÃÀÌËÛÍ Ò¯¯ÕÈÉ ÝÄÈÉÍ ØÈÍÆÈËÃÝÝÍÈÉ ÇÀÐÈÌ ÀÐÃÀ×ÈËÀË. % 6. ÀÐÃÀ Ç¯É 6.1. Õàðüöàíãóé õóóðàé óðãàìëûí õàíäëàãäàõ áîäèñûí õýìæýýã õóâèàð èëýðõèéëýí äàðààõ òîìú¸îãîîð áîäíî. óóñãàã÷èéí æèíãèéí àëäàãäëûã õýìæèíý.01 ã íàðèéâ÷ëàëòàé) æèíëýæ àâ÷ 200-250 ìë-èéí øóâòàí êîëáîíä õèéæ 50 ìë óóñãàã÷èéã õèéæ òàãëààä (òàãòàé íü æèíëýíý. 1 ìë Êàëèéí ïåðìàíãàíàòûí óóñìàë íü 0. Ø¿¿ãäñýí óóñìàëààñ 25 ìë-èéã 750 ìë-èéí øóâòàí êîëáîíä õèéæ äýýð íü 500 ìë íýðìýë óñ õèéæ 25 ìë èíäèãîñóëôî õ¿÷èë õèéæ ñàéòàð õîëèîä 0. àëäàà íü ± 0. Òàãòàé íü õºð㺺ä. Óðãàìëûí õàðüöàíãóé õóóðàé ò¿¿õèé ýäýä àãóóëàãäàõ èäýýëýã÷ áîäèñûí õýìæýýã äàðààõ òîìú¸îãîîð îëíî.02 ìîëü\ ë Êàëèéí ïåðìàíãàíàòûí óóñìàëààð àëòàí øàð ºí㺠õ¿ðòýë òèòðëýíý.2. m x 200 x 100 X = ------------------------m1 (100 – W) m – õóóðàé ¿ëäýãäëèéí õýìæýý. ã W – õàòààñàí óðãàìëûí æèíãèéí àëäàãäàë. Õóóðàé áîëñîí ¿ëäýãäëèéã 100-105 õýìèéí òåìïåðàòóðò òîãòìîë æèíòýé áîëòîë òàâüæ.01 ã áàéíà) 1 öàã òàâèíà.

øèíæëýõýýð àâñàí õàíäíû õýìæýý.W ) V – Óðãàìëûã òèòðëýõýä îðñîí òèòðèéí óóñìàëûí õýìæýý.3. äàõèí 25 ìë ààãòàé õ¿õðèéí õ¿÷èë íýìæ 1ë õ¿ðòýë íýðìýë óñ õèéæ áýëòãýíý. ìë V1 – õÿíàëòûí óóñìàëä çàðöóóëñàí òèòðèéí óóñìàëûí õýìæýý. ìë Èíäèãîñóëüôî õ¿÷èë áýëòãýõ: 1ã èíäèãîêàðìèíûã 25 ìë ààãòàé õ¿õðèéí õ¿÷èëä óóñãàæ. ã W – óðãàìëûí ÷èéãëýã. øèëýí áóþó øààçàíãèéí æèæèã õýñãèéã õèéæ ºãíº. ìë 101 .íýðýãäñýí ñïèðò. ã m – àâñàí óðãàìëûí ò¿¿õèé ýäèéí õýìæýý. % 250 – óóñìàëûí õýìæýý. % â . Õýðýâ õàíä ýì íü 20% õ¿ðòýë ñïèðò àãóóëñàí óóñìàë áîë 75 ìë. ìë 0. ÓÐÃÀÌËÛÍ Ò¯¯ÕÈÉ ÝÄÈÉÍ ØÈÍÆÈËÃÝÝÍÈÉ ÇÀÐÈÌ ÀÐÃÀ×ÈËÀË. 20-50 % ñïèðò àãóóëñàí áîë 50 ìë. Óóñìàëûí íÿãòûã ïèêíîìåòðýýð õýìæèæ ò¿¿íä õàðãàëçàõ ñïèðòèéí õ¿ñíýãòýýñ òîîã õàðæ ïðîöåíòîîð èëýðõèéëýí äîîðõ òîìú¸îãîîð îëíî.004157 x 250 x 100 x 100 X = ------------------------------------------------------m x 25 x ( 100 .004157–1ìë Êàëèéí ïåðìàíãàíàòòàé ø¿òýëöýõ èäýýëýã÷ áîäèñûí õýìæýý. Øèíãýíèéã íýãýí æèãä áóöàëãàõûí òóëä øèíãýíòýé êîëáî ðóó.Á¯ËÝà 6. ïàðàôèí áóþó âîñê 2-3 ã õèéæ áîëíî. ìë 50.ñïèðòèéí ýçëýõ¿¿í. 50%-èàñ äýýø ñïèðò àãóóëñàí áîë 25 ìë òóñ òóñ õýìæèí àâíà. Õàíäûã øóëóóí õºðãºã÷òýé õîëáîí íýðíý. Õ¿ëýýí àâàõ õýìæýýñò êîëáûã õ¿éòýí óñàíä ä¿ðæ òàâèàä îéðîëöîîãîîð 48 ìë íýðñýí ñïèðòèéã õ¿ëýýí àâ÷ 20 õýì áóþó òàñàëãààíû òåìïåðàòóðòàé áîëãîîä õýìæýýñ õ¿ðòýë íýðìýë óñ õèéíý. 6. ìë 25 – òèòðëýõýýð àâñàí óóñìàëûí õýìæýý. 50 x a Õ = ------------â a. Óðãàìëûí õàíäàíä ñïèðò òîäîðõîéëîõ Áººðºíõèé ¸ðîîëòîé 200-250 ìë-èéí ýçëýõ¿¿íòýé íýðýã÷ êîëáîíä ñïèðò òîäîðõîéëîõ õàíäíààñ íàðèéí õýìæèí àâ÷ õèéíý. ÀÐÃÀ Ç¯É (V. Õýðýâ õàíä íü íýðýõ ÿâöàä õ¿÷òýé õººñðºõ øèíæòýé áîë ôîñôîðûí áîëîí õ¿÷òýé õ¿õðèéí õ¿÷ëèéí àëü íýãýýñ 23 ìë íýìæ ºãºõ áóþó êàëüöèéí õëîðèä. Íýðìýë óñ õèéõýä õàíä íü òóíãàëàã áóþó áàãà çýðãèéí áóëèíãàðòàé áàéæ áîëíî.VI) x 0. Àâñàí õàíäíû ýçëýõ¿¿íèéã 75 ìë õ¿ðòýë íýðìýë óñààð ñóëðóóëæ íýðýã÷ êîëáî ðóó õèéíý.

(À Óóñìàë ) Á. ìë 17. Õ¿ñíýãò 12 ¯íäñýí óóñìàë áýëòãýõ õàðüöàà (ìë-ýýð) Yíäñýí óóñìàë l ll lll lV À óóñìàë.00 75.00 12.1 ìîëü/ë õ¿õðèéí õ¿÷ëèéí óóñìàëä óóñãàí õýìæýýñ õ¿ðòýë ä¿¿ðãýæ áýëòãýíý.40  óóñìàë.10 62.00 25.13-ä ¿ç¿¿ëýâ.50 Á óóñìàë.00 Õ¿õðèéí õ¿÷ëèéí óóñìàë 0.0 ã íàðèéâ÷ëàëòàé æèíëýí àâ÷ 100 ìë-èéí ýçëýõ¿¿íòýé õýìæýýñò êîëáîíä õèéæ.90 35.00 1. Õàðüöóóëàõ óóñìàëûã áýëòãýõ: À. òîäîðõîé õàðüöààãààð áýëòãýñýí áàéäàã.50 87.50 87.90 6.50 3. Õ¿ñíýãò 12. Êàëèéí áèõðîìàòààñ 0.ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ 6.00 Õ¿ñíýãò 13 Õàðüöóóëàõ óóñìàë áýëòãýõ õàðüöàà (ìë-ýýð) ¹ 1 2 3 4 102 Õàðüöóóëàõ óóñìàë õ¿ðýí òóÿàòàé Õóâèàð à ¯íäñýí Õ¿õðèéí óóñìàë õ¿÷èë (0. ìë ìîëü/ë) ìë 100. ìë 40.00 12.1 l.00 4. ( Óóñìàë) Ã.50 ã íàðèéâ÷ëàëòàé æèíëýí àâ÷ 100 ìë-èéí ýçëýõ¿¿íòýé õýìæýýñò êîëáîíä õèéæ. ìë 35.00 75.0 ã íàðèéâ÷ëàëòàé æèíëýí àâ÷ 100 ìë-èéí ýçëýõ¿¿íòýé õýìæýýñò êîëáîíä õèéæ.1 ìîëü/ë õ¿õðèéí õ¿÷ëèéí óóñìàëä óóñãàí õýìæýýñ õ¿ðòýë ä¿¿ðãýæ áýëòãýíý (à Óóñìàë). Òºìðèéí õëîðèä (FeCl3 x 6H2O)-îîñ 4.50 . 0.30 10. 0. ìë ìîëü/ë) ìë 100. Øèíæèëæ áàéãàà áîëîí õàðüöóóëàõ óóñìàëûã èæèë äèàìåòðòýé õóðóó øèëýíä õèéæ õàðüöóóëàí öàãààí äýâñãýð (ôîí) äýýð ºäðèéí ãýðýëä ºíãèéã õàðæ òîäîðõîéëíî.50 87.00 25.1 ìîëü/ ë õ¿õðèéí õ¿÷ëèéí óóñìàëä óóñãàí õýìæýýñ õ¿ðòýë ä¿¿ðãýæ áýëòãýíý.00 50.49 ã íàðèéâ÷ëàëòàé æèíëýí àâ÷ 100 ìë-èéí ýçëýõ¿¿íòýé õýìæýýñò êîëáîíä õèéæ.00 9. ìë 8.10 20.10 à óóñìàë.00 50.00 12.00 12.70 6. ìë 73.00 50.50 Õàðüöóóëàõ óóñìàë ÿãààí òóÿàòàé Õóâèàð â ¯íäñýí Õ¿õðèéí óóñìàë õ¿÷èë (0.00 10.00 50. Õàðüöóóëàõ ñòàíäàðò óóñìàëûí ºí㺠íü òîãòâîðòîé. Êîáàëüòèéí õëîðèä (CoCl2 x 6H2O)-îîñ 6.50 40. (Á Óóñìàë) Â.1 lll.00 25.00 75.1 lV ìë ìîëü/ë) ìë 100.00 50.00 50.4. ìë ìîëü/ë) ìë 100.00 50.00 4.50 Õàðüöóóëàõ óóñìàë õ¿ðýí òóÿàòàé Õóâèàð á ¯íäñýí Õ¿õðèéí óóñìàë õ¿÷èë (0.50 Õàðüöóóëàõ óóñìàë íîãîîí òóÿàòàé Õóâèàð ã ¯íäñýí Õ¿õðèéí óóñìàë õ¿÷èë (0.1 ìîëü/ë.1 ìîëü/ë õ¿õðèéí õ¿÷ëèéí óóñìàëä óóñãàí õýìæýýñ õ¿ðòýë ä¿¿ðãýæ áýëòãýíý. 0. 0. Óóñìàëûí ºí㺠òîäîðõîéëîõ Ýíý íü óóñìàëûí ºíãèéã òóñãàé áýëäñýí õàðüöóóëàõ (ýòàëîí) óóñìàëòàé æèøèí òîäîðõîéëîõ àðãà þì.00 50.00 12.50 87.00 25. Çýñèéí ñóëüôàò (CuSO4 x 5H2O)-ààñ 6.1 ll.00 75.

ìºíãºí óñíû õëîðèä øèíãýýñýí öààñ Òîäîðõîéëîõ àðãà: Êîëáîíä 10-12 äóñàë îëîâîãèéí äèõëîðèä.10 1. 5ìë êàëèéí èîäèä. Çýðýãöýý õàðüöóóëàõ óðâàë ÿâóóëíà.30 3. 5 äóñàë öàãààí òóãàëãàíû õëîðèä íýìýýä 10 ìèí òàâèàä äýýð öàéðûí ìºõëºã íýìíý. Ýòàëîí óóñìàëààñ 0.70 96.00 ãðàìì ãåêñàìåòèëåíòåòðàìèíûã 30 ìë óñàíä óóñãàæ áýëòãýíý.10 1.60 93.90 98. Óóñìàëûí òóíãàëàãæèëò áà áóëèíãàðûí çýðãèéã òîäîðõîéëîõ Ýíý íü óóñìàëûã 40 âò á¿äýã øèëòýé öàõèëãààí ãýðýëä õàð äýâñãýð äýýð áîñîî áàéðëàëòàé áàðüæ õàðàõ àðãà þì.40 6. ÿìàð íýãýí æèæèã õýñã¿¿ä áàéõã¿é áàéíà.60 93.10 1. Ýíý ¿åèéí óðâàëûí õýì 400Ñ-ýýñ èõã¿é áàéíà. ÀÐÃÀ Ç¯É 5 6 7 6. 5–6 ìì 5 4 110 ìì 3 10-12 ìì 1 2 1.60 93. 21 ìë óñ. 1 öàãèéí äàðàà ìºíãºí óñíû äèõëîðèä á¿õèé öààñûã êàëèéí èîäèäûí óóñìàëä õèéãýýä 10 ìèíóòûí äàðàà óóñìàëûã þ¿ëýí àâ÷.øèëýí õîîëîé 5.90 98. Ãåêñàìåòèëåíòåòðàìèíû óóñìàë áýëòãýõ: 3.Á¯ËÝà 6.õàð òóãàëãàíû àöåòàòûí óóñìàë øèíãýýñýí õºâºí 4. ñàéí õóòãààä õýìæýýñ õ¿ðòýë óñ íýìíý.70 96.5.øèëýí õîîëîé 3. 2 ã öèíêèéí ìºõëºã (ìûøüÿê àãóóëààã¿é) õèéæ áºã뺺ä çóðàã äýýð áàéãààãààð õîëáîíî.30 3.70 96. Óóñìàëûã áýëòãýýä 6 öàã òàâèíà. öààñûã íýðìýë óñààð õýä äàõèí óãààæ ø¿¿ëòèéí öààñûã õàòààíà 103 . Óóñìàëûí áóëèíãàðûã õàðüöóóëàõ óóñìàëòàé æèøèí òîäîðõîéëíî. Õàðüöóóëàõ ¿íäñýí óóñìàë áýëòãýõ: 15 ìë õàðüöóóëàõ àíõíû óóñìàëûã ïèïåòêýýð àâ÷ õýìæýýñò êîëáîíä õèéæ õýìæýýñ õ¿ðòýë íýðìýë óñ õèéíý.10 1.50 ãðàìì ãèäðàçèí ñóëüôàòûã 50 ìëèéí õýìæýýñò êîëáîíä õèéæ 40 ìë óñàíä óóñãàæ.40 6. Õàðüöóóëàõ àíõíû óóñìàë áýëòãýõ: 25 ìë ãèäðàçèí ñóëüôàòûí óóñìàë àâ÷ äýýð íü 25 ìë ãåêñàìåòèëåíòåòðàìèíûã íýìæ ñàéòàð õîëüæ 24 öàã òàâèíà.êîëáî 2. Áîëãîîìæòîé 1 öàã ñýãñýð÷ òàâèíà.5 ìë àâ÷ 5ìë äàâñíû õ¿÷èë. Óóñìàë íü í¿äýýð õàðàõàä òóíãàëàã.40 6. ÓÐÃÀÌËÛÍ Ò¯¯ÕÈÉ ÝÄÈÉÍ ØÈÍÆÈËÃÝÝÍÈÉ ÇÀÐÈÌ ÀÐÃÀ×ÈËÀË.90 98.30 3.60 93.90 98.70 96. Õàðüöóóëàõ óóñìàë áýëòãýõ: Ãèäðàçèí ñóëüôàòûí óóñìàë áýëòãýõ: 0.40 6.30 3.

30 ìèíóò ýêñèêàòîðò õºðãºíº.òîãòìîë æèíä îðñîí ¿ëäýãäýë. ìë Íýðìýë óñ. ×èéãëýãèéã äàðààõ òîìú¸îãîîð áîäîæ îëíî.6.m1) x 100 X = ------------------------m m . Õàòààõ ø¿¿ãýýíä óðãàìëûí ò¿¿õèé ýäèéã 100-105 õýìèéí õàëóóíä öýöýã. Õýìæèæ ¿çýõýä õîîðîíäûí çºð¿¿ íü 0. ¿íäýñëýã èø.óðãàìëûí æèí. (m . ã V . õàòñàí ãýæ ¿çíý. ãàçðûí äýýä õýñýã áîë 2 öàã. Õàíäíû õóóðàé ¿ëäýãäëèéã äîîðõ òîìú¸îãîîð áîäîæ îëíî. Ýõíèé õýìæèëòèéã 2 öàã õàòààõ ø¿¿ãýýíä òàâüñàíû äàðàà ýêñèêàòîðò õºð㺺ä õýìæèíý.01 ã íàðèéâ÷ëàëòàé) æèíëýæ àâ÷ òîãòìîë æèíòýé àÿãàíä õèéíý.m1) õ 100 Õ =–––––––––––– V m – õóóðàé ¿ëäýãäëèéí õýìæýý. Òîäîðõîéëîõ óðãàìëûã îéðîëöîîãîîð10 ìì õýìæýýòýé æèæèãëýæ 3-5 ãðàììààð 2 çýðýãöýý (0. Ýìèéí óðãàìëûí ò¿¿õèé ýäèéí ÷èéãëýãèéã òîäîðõîéëîõ Ýìèéí óðãàìàë íü òîäîðõîé õýìæýýíèé ÷èéãòýé áàéäàã áà õàòààõàä æèíãýý àëäàæ òîãòìîë æèíòýé áîëãîí òîäîðõîéëäîã àðãà þì. Óðãàìëûí ò¿¿õèé ýäèéã òîãòìîë æèíä îðòîë õàòààõ áºãººä õîîðîíäûí öàã íü 30 ìèí õàòààæ.01 ã-ààñ èõã¿é ººð÷ëºãäâºë òîãòìîë æèíä îðñîí. ¿ð. íàâ÷. ã m1 .5%-èàñ èõã¿é çºð¿¿òýé áàéíà. ã m1. ìë Õàðüöóóëàõ óóñìàë (ýòàëîí) II III 10 30 90 70 IV 50 30 6.7 Óðãàìëûí õàíäàíä õóóðàé ¿ëäýãäýë òîäîðõîéëîõ Õàíäíààñ 5 ìë-èéã õýìæèí àâ÷ òîãòìîë æèíòýé àÿãàíä õèéæ óñàí õàëààãóóð äýýð óóðøóóëíà.àíõ àâñàí óóñìàëûí ýçëýõ¿¿í. (m . ¯ëäýãäëèéã 1050Ñ õýìä òîãòìîë æèíòýé áîëòîë õàòààíà. 6. õîëòîñ. ¿íäýñ. ã Çýðýãöýý ÷èéãëýã òîäîðõîéëñîí õýìæýý íü 0.ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ Õ¿ñíýãò 14 Õàðüöóóëàõ óóñìàë áýëòãýõ õàðüöàà (%-èàð) Óóñìàëûí íýð I 5 95 Õàðüöóóëàõ ¿íäñýí óóñìàë. æèìñèéã 3 öàã òàâèàä àâ÷ ýêñèêàòîðò õèéæ õºð㺺ä õýìæèíý.õàòñàí óðãàìëûí æèí. ìë 104 .

9. Àììîíèéí àöåòàòûí ñààðìàãæóóëñàí õàíàñàí óóñìàë áýëòãýõ: 30%èéí íàòðèéí ãèäðîêñèäèéã àììîíèéí àöåòàòûí õàíàñàí óóñìàë äýýð 105 . Ýíý óóñìàëààñ 10 ìë-ûã àâ÷ õ¿íä ìåòàëë òîäîðõîéëíî. (À óóñìàë) À óóñìàëààñ 1 ìë-èéã õýìæèí àâ÷ 100 ìë-èéí õýìæýýñò êîëáîíä õèéæ õýìæýýñ õ¿ðòýë óñààð ä¿¿ðãýíý.8. ªòãºí ýêñòðàêò áà õóóðàé ýêñòðàêòàä õ¿íä ìåòàëë òîäîðõîéëîõîä 1 ã äýýæ àâ÷ òîäîðõîéëíî.01%-èàñ èõã¿é õ¿íä ìåòàëë àãóóëàãäàíà. Õ¿íä ìåòàëëûí õîëüö òîäîðõîéëîõ 1. Óðãàìëûí ýìýíä õîëüö òîäîðõîéëîõ çàðèì íýã àðãà 6. Áýëäìýëä 0. 6. Óóñìàë áóþó øèíãýí ýêñòðàêòàä õ¿íä ìåòàëë òîäîðõîéëîõ: Øèíæèëæ áàéãàà óóñìàëààñ 1ìë àâ÷ õóóðàé áîëòîë óóðøóóëíà. Ø¿¿ëòèéí öààñûã 5 ìë óñààð óãààæ 200 ìë õ¿ðòýë óñààð ä¿¿ðãýíý. 2. Äàðàà íü õóðóó øèëýíä òîì áèø ¿íñã¿é ø¿¿ëòèéí öààñààð ø¿¿æ.1. Îðãàíèê áýëäìýëèéí ¿íñýíä õ¿íä ìåòàëë òîäîðõîéëîõ: 1 ã áýëäìýëèéã õ¿õðèéí õ¿÷èëòýé (0. Òèãåëü áà ø¿¿ëòèéí ìàòåðèàëûã 5 ìë óñààð óãààæ õóðóó øèë ð¿¿ íýìæ õ¿íä ìåòàëëûã òîäîðõîéëíî. (Á óóñìàë) Ýíý óóñìàë íü 1 ìë-ò 0. Õàðüöóóëàõ (ýòàëîí) óóñìàëûã áýëòãýõäýý õ¿õðèéí õ¿÷ëèéã òèãåëüä õèéæ áýëäìýëèéã ã¿éöýä øàòààæ äýýðõèéí àäèë ø¿¿æ óñààð óãààæ áýëòãýíý. Õàðüöóóëàõ óóñìàë áýëòãýõ: Õàð òóãàëãàíû àöåòàòààñ 0.915 ãðàìì íàðèéâ÷ëàëòàé æèíëýæ àâ÷ 1 ëèòðèéí õýìæýýñò êîëáî ðóó õèéæ 1 ìë ñóëðóóëñàí öóóíû õ¿÷èë íýìæ óóñãàí õýìæýýñ õ¿ðòýë óñààð ä¿¿ðãýíý. 1%-èéí öóóíû õ¿÷èë áà õàëóóí óñààð óãààíà. Õºð㺺ä ò¿¿í äýýð õ¿õðèéí õ¿÷ëèéí óóñìàë 0.Á¯ËÝà 6. ¯íñ òîäîðõîéëîõ Ýìèéí ò¿¿õèé ýä áóþó ýìíýýñ 1-2 ãðàììûã íàðèéâ÷ëàëòàé æèíëýí àâ÷ òîãòìîë æèíä îðóóëñàí òèãåëü ñàâàíä õèéæ øàòààõ çóóõàíä øàòààæ í¿¿ðñ áîëãîíî. ¯ëäýãäýë ¿íñèéã õºð㺺ä æèíëýæ åðºíõèé ¿íñëýãèéí õýìæýýã áîäîæ îëíî. ÀÐÃÀ Ç¯É 6.9. Ø¿¿ãäýñ äýýð 2 ìë õàðüöóóëàõ óóñìàë Á-ã íýìíý.0 ìë) øàòààõ çóóõàíä õèéæ øàòààñíû äàðàà ¿ëäýãäýë äýýð 2 ìë íàòðèéí ãèäðîêñèäîîð ñààðìàãæóóëñàí õàíàñàí àììîíèéí àöåòàòûí óóñìàë áà 3 ìë óñ õèéæ õàëààõ òîðîí äýýð òàâèíà. ¯ëäýãäýë äýýð 1 ìë ààãòàé õ¿õðèéí õ¿÷ëèéí óóñìàë áîëãîîìæòîé õèéæ ¿ëäýãäëèéã õàéëóóëæ øàòààíà.005 ìã (5 ìêã) õàð òóãàëãàíû èîí àãóóëíà. ¯ëäýãäýë äýýð 5 ìë õàíàñàí àììîíèéí àöåòàòûí óóñìàë õèéæ ¿íñã¿é ø¿¿ëòèéí öààñààð ø¿¿íý.5-1. Õàðüöóóëàõ Á óóñìàëûã ºäºðò íü øèíýýð áýëòãýæ õýðýãëýíý. 1. ÓÐÃÀÌËÛÍ Ò¯¯ÕÈÉ ÝÄÈÉÍ ØÈÍÆÈËÃÝÝÍÈÉ ÇÀÐÈÌ ÀÐÃÀ×ÈËÀË.0 ìë íýìæ íîðãîîä õ¿õðèéí õ¿÷ëèéí óóðûã àðèëòàë óñàí áàíí äýýð òàâüæ äàðàà íü øàòààõ çóóõàíä øàòààíà.5-1.

Òîäîðõîéëîõ àðãà: Øèíæèëæ áóé óóñìàëààñ 10 ìë-èéã àâ÷ äýýð íü 2 ìë ñóëüôîñàëèöèëèéí õ¿÷èë áà 1 ìë àììèàêèéí óóñìàë íýìæ 5 ìèíóòûí äàðàà 10 ìë ýòàëîíû  óóñìàëòàé æèøèæ õàðüöóóëæ òîäîðõîéëíî. Õàðüöóóëàõ óóñìàë  ìºí àäèë ÿâíà.Ýòàëîíû óóñìàëûí ºíãºíººñ èõã¿é áàéõ ¸ñòîé. 6. Óóñìàëûã ààãòàé àììèàêèéí óóñìàëààð ñààðìàãæóóëàí 10 ìë õ¿ðòýë óñ íýìíý. 0.003 ìã (3 ìêã) òºìðèéí (111) èîí àãóóëíà. Øàòààñàí ¿ëäýãäýë ¿íñýíä õ¿íä ìåòàëë òîäîðõîéëîõîä òºìðèéí äàâñ ñààä áîëîõã¿é.25 ã òºìðèéí áýëäìýëýýñ íàðèéâ÷ëàëòàé æèíëýí àâ÷ 100 ìë-èéí õýìæýýñò êîëáîíä õèéæ õýìæýýñ õ¿ðòýë óñ õèéíý. Ýíý óóñìàëààñ 20 ìë-èéã òàãòàé êîëáîíä õèéæ äýýð íü 10 ìë äàâñíû õ¿÷èë.00005ìã.1%-èéí òºìðèéí èîí àãóóëàõààð òºìºð àììîíèéí öºðººñ 100 ìë-èéí õýìæýýñò êîëáîíä õèéæ äýýð íü 1 ìë äàâñíû õ¿÷èë íýìæ õýìæýýñ õ¿ðòýë óñ õèéíý.5 ìë àììîíèéí õëîðèä íýìíý. 2 ã êàëèéí èîäèä õèéæ òàãëàæ ñýãñðýýä õàðàíõóé ãàçàðò 30 ìèíóò òàâèàä 50 ìë óñ õèéæ íàòðèéí òèîñóëüôàòûí (0. Õóðóó øèëýíä òîì áèø ø¿¿ëò¿¿ðýýð ø¿¿æ òèãåëü áà ø¿¿ëòèéí ìàòåðèàëûã 3 ìë óñààð óãààæ àâíà. Õàðüöóóëàõ óóñìàë áýëòãýõ: 0. Øèíæèëæ áóé óóñìàëûí ºí㺠õàðüöóóëàõ óóñìàëûí ºíãºíººñ èõã¿é áàéõ ¸ñòîé. (Á óóñìàë) Á óóñìàëààñ 10-èéã àâ÷ 100 ìë-èéí õýìæýýñò êîëáîíä õèéæ óñààð ä¿¿ðãýíý.ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ ôåíîëôòàëåéíä ñóë ÿãààí ºí㺠ºãòºë íýìæ ºãíº. 2.2. 1ìë 2 áóþó 3 âàëåíòòàé òºìðèéí óóñìàëûí óðâàëûí ìýäðýìæ 0.3.9. Îðãàíèê íýãäýë äýõ òºìðèéí äàâñûã òîäîðõîéëîõ: Ààãòàé õ¿õðèéí õ¿÷èëòýé øàòààñàí áýëäìýëèéí ¿íñýí äýýð 2 ìë ààãòàé äàâñíû õ¿÷èë íýìæ óñàí õàëààãóóð äýýð 2 ìë óñ íýìæ õàëààíà.9. Òºìðèéí äàâñ òîäîðõîéëîõ Òºìðèéí 2 áà 3 âàëåíòòàé íýãäýë íü àììèàêèéí îð÷èíä ñóëüôîñàëèöèëèéí õ¿÷èëòýé óðâàëä îðæ óëààí õ¿ðýí áóþó øàð ºíãºòýé ôåððèëñóëüôîñàëèöèëàòûí íèéëìýë íýãäýë ¿¿ñãýäýã. Ìàãíèòàé õîëáîãäñîí òºìðèéí äàâñûã òîäîðõîéëîõ: Äýýðõèéí àäèë óóñìàë àâ÷ àììèàêèéí óóñìàë íýìæ äýýð íü 0.1 ìîëü/ë) óóñìàëààð òèòðëýíý. Ǻâõºí ºäºðò íü áýëòãýæ õýðýãëýíý. (À óóñìàë) À óóñìàëààñ 15 ìë-èéã àâ÷ 500 ìë-èéí õýìæýýñò êîëáîíä õèéæ õýìæýýñ õ¿ðòýë óñ õèéíý. Õºíãºí öàãààíòàé õîëáîãäñîí òºìðèéí äàâñûã òîäîðõîéëîõ: Óóñìàëààñ àâ÷ äýýð íü 5 ìë ñóëüôîñàëèöèëèéí õ¿÷èë áà 2 ìë íàòðèéí ãèäðîêñèä íýìíý. ( óóñìàë) 1 ìë óóñìàë íü 0. Õàðüöóóëàõ óóñìàë Â-ýýñ 10 ìë àâ÷ íýìñýí óðâàëæóóäûã íýìæ õàðüöóóëàí õàðàõàä øèíæèëæ áóé óóñìàëûí ºí㺠õàðüöóóëàã÷ óóñìàëûí ºíãºíººñ èõ áàéõ ¸ñã¿é. 6. Èíäèêàòîðò öàðäóóëûí óóñìàë àâíà. Õ¿íöëèéí õîëüö òîäîðõîéëîõ Ýìèéí ò¿¿õèé ýäýä áàéãàà õ¿íöëèéí õàìãèéí áàãà õÿçãààðûí õýìæýýã 106 .

ºí㺠íü æèøèæ çýðýãöýý ÿâñàí öààñíû ºíãº. Õàðüöóóëàõ óóñìàë äýýð óðâàëæóóäûã àäèë íýìæ ºãíº. Õàðüöóóëàõ ýòàëîíû óóñìàë áýëòãýõ: 0.002 ìã õëîðûí èîí àãóóëíà. (À óóñìàë) À óóñìàëààñ 5 ìë-èéã õýìæèí àâ÷ 1 ëèòðèéí õýìæýýñò êîëáîíä õèéæ óñààð ä¿¿ðãýíý. (À óóñìàë) 1ìë À óóñìàë àâ÷ 100 ìë-èéí õýìæýýñò êîëáîíä õèéæ óñààð ä¿¿ðãýíý. Öààñàí äýýðõ òîëáî. Õëîðèäûí õîëüö òîäîðõîéëîõ Òîäîðõîéëîõ àðãà: 10 ìë øèíæèëæ áóé óóñìàëààñ àâ÷ äýýð íü 0.0132 ã íàðèéâ÷ëàëòàé æèíëýæ 100 ìë-èéí ýçëýõ¿¿íòýé õýìæýýò êîëáîíä õèéæ 10 ìë íàòðèéí ãèäðîêñèäýä (0. òîëáîíîîñ èõã¿é áàéíà. Õýðýãëýõ àðãûã çóðãààð òàéëáàðëàâ.Á¯ËÝà 6. (Á óóñìàëûã çºâõºí ºäºðò íü áýëòãýíý).001 ìã (1ìêã) ìûøüÿê àãóóëíà. Õàðüöóóëæ áóé óóñìàëûí ºíãºíèé ñîëîíãîðîë íü ýòàëîíîîñ èõã¿é áàéíà. ÓÐÃÀÌËÛÍ Ò¯¯ÕÈÉ ÝÄÈÉÍ ØÈÍÆÈËÃÝÝÍÈÉ ÇÀÐÈÌ ÀÐÃÀ×ÈËÀË.5 ìë àçîòûí õ¿÷èë.0005 ìã) õ¿íöýë àãóóëíà.5 ìë ìºíãºíèé íèòðàòûí óóñìàë íýìæ õîëèîä 5 ìèíóòûí äàðàà õàðüöóóëàõ ýòàëîíû óóñìàëòàé æèøèæ òîäîðõîéëíî.05 ìîëü/ë) õ¿õðèéí õ¿÷ëýýð ñààðìàãæóóëààä õýìæýýñ õ¿ðòýë óñ íýìíý. ÀÐÃÀ Ç¯É òîãòîîõîä ýíý àðãûã õýðýãëýäýã. Õàðüöóóëàõ õ¿íöëèéí óóñìàëûã áýëòãýõ: Òîãòìîë æèíä îðóóëñàí ìÿøüÿêèéí ãóðàâ÷ èñëýýñ 0. (Á óóñìàë) Ýíý óóñìàëûí 1 ìë-ò 0.659 ã óëàéòãàñàí íàòðèéí õëîðèäûã 1 ëèòðèéí ýçëýõ¿¿íòýé õýìæýýñò êîëáîíä õèéæ õýìæýý õ¿ðòýë íýðìýë óñ íýìíý.4. 107 . (0.1 ìîëü/ë) óóñãààä (0. (Á óóñìàë) Ýíý óóñìàë 1 ìë-òýý 0. 6.9. 0.5 ìë íü 0.

Àìòààð 2. Óëàìæëàëò àíàãààõ óõààíä ýì òàíã: 1. 17 ýðäýìä õóðààíãóéëàí àâ÷ ¿çýæ áîëîõûã òîäðóóëñàí áàéíà. Èíãýæ ¿çâýë íýã òàëààñ áèåèéí õóðààíãóé áîëîõ õèé. áèëãèéí ò¿ãýýìýë çàð÷èìä ¿íäýñëýãääýã. áàäãàí áóþó òýäãýýðèéí 20 áèëýã ÷àíàð. øàð. 2001) íèéòäýý 3000 ãàðóé ýì òàíãèéí æîð áàéäàã ãýæýý.ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ ÄÎËÎÎÄÓÃÀÀÐ Á¯ËÝà ÓËÀÌÆËÀËÒ ÝÌ ÒÀÍ ÍÀÉÐÓÓËÀÕ ÀÐÃÀ. Ýíý òàëààð ñóäëàà÷ Ä. áàäãàíû òýíöâýðò áàéäëûã àÿëäóóëàõ ýñâýë ººð÷ëºõ õ¿÷èí ç¿éë áîë èäýý óíäàà. ãóðâàí ãýìèéí îíîë áîëîí àðãà áèëãèéí çàð÷èìä ¿íäýñëýãäýí òýäãýýðýýñ øóóä óðãàí ãàð÷ èðñýí áàéäàã. Òýäãýýðýýñ 150-300 îð÷èì ýì òàíãèéí æîð. Ýì òàí íàéðóóëàõ ýäãýýð àðãà íü îíîë àðãà ç¿éí õóâüä óëàìæëàëò àíàãààõ óõààíû òàâàí ìàõáîäèéí ñóðãààë. ÎÍÎË ÀÐÃÀǯÉÍ ¯ÍÄÑÈÉÍ ÒÎÉÌ Ìîíãîë ýì ñóäëàë áîë Óëàìæëàëò àíàãààõ óõààíû íýãýí ÷óõàë òîìîîõîí ñàëáàð áºãººä îëîí çóóí æèëèéí òóðø áîëîâñðîíãóé áîëîí õºãæñººð èðæýý. ¿éë ÿâäàë áóñàä õ¿÷èí ç¿éëñèéí íºõö뺺ñ áîëñîí ýìèéí 6 àìò. Øèíãýýëòýýð ãýñýí ¿íäñýí ãóðâàí àðãààð íàéðóóëæ õýðýãëýäýã. 17 ýðäýì“ ãýæ ¿çñýí íü áèåä ¿éë÷ëýõ ãàäíû õ¿÷èí ç¿éëñèéí á¿õèé ë ¿éëäëèéã ýìèéí 6 àìò. øàð. ºíººã õ¿ðòýë õýðýãëýãäýæ èðñýí îëîíõ æîð íàéðëàãóóä íü “Àíàãààõ óõààíû äºðâºí ¿íäýñ” íîìîíä áè÷èãäñýí áàéíà. Óëàìæëàëò ýì ñóäëàëûí îíîë àðãà ç¿é íü á¿ð Ýíýòõýãèéí ýðòíèé Àþóðâýäýýñ óëáààòàé áºãººä ýì òàí íàéðóóëàõ ¿íäñýí àðãóóä. Ýíý õàðüöàà íü àðãà.Ñ¿õýý (1983) “Õèé. 17 ýðäìèéí õîîðîíäûí õàðüöààíû ø¿òýí áàðèëäàõ ¸ñ ãàð÷ èðäýã. ýðäìèéí ø¿òýëöýý Ãýì Õèé 108 Áèëèã ÷àíàð Øèð¿¿í Õºíãºí Ñýð¿¿í Íàðèéí Õàòóó Õºëáºðºíõèé Ýìèéí ýðäýì Ǻºëºí Õ¿íä Á¿ëýýí Òîñëîã Òîñëîã Áàòëàã . ñóäàðò òýìäýãëýãäñýí æîð íàéðëàãóóäûã íýãòãýí øèíæèëñýí áàéäëààñ ¿çâýë (Ëè Öýíæè. ×àäëààð 3. Ìîíãîëûí óëàìæëàëò àíàãààõ óõààíû íîì. íàéðëàãûã íèëýýä ºðãºí õýðýãëýæ èðñýí áàéíà. 8 ÷àäàë. Y¿íèéã õ¿ñíýãò 15-ä ¿ç¿¿ëýâ. Õ¿ñíýãò 15 Ãýìèéí áèëýã ÷àíàð áà ýìèéí ÷àäàë. 8 ÷àäàë. íºãºº òàëààñ ãàäíû íºëººò îð÷íû ¿éëäëèéí õóðààíãóé áîëîõ ýìèéí 6 àìò. öàã àãààð.

Á¯ËÝà 7. 7. Óëàìæëàëò àíàãààõ óõààí ñóðãàõäàà õ¿íèé áèåä ¿éë÷èëæ áîëîõ ãàäààä îð÷íû á¿õèé ë õ¿÷èí ç¿éëñèéã èäýý. Åðºíäºã íü ýìèéí 6 àìò. áàäãàí íü áèåèéí ¿éëèéã çîõèöóóëàí æîëîîäîõ êîä áîëîõ áºãººä ãàäààä îð÷íîîñ ìàø áàãà õ¿÷èí ç¿éëýýð íºëººëºõ çàìààð áèå ìàõáîäèéã óäèðäàí çîõèöóóëàõ áîëîëöîî ãàð÷ èðäýã áàéíà. óñ. øàð. áàäãàí áà ýìèéí 6 àìòûã óðãóóëàí ãàðãàñàí áàéäàã (Äàðìààìààðàìáà Ëóâñàí÷îéäîã XYII çóóí. Á. ÿâäàë ìºð. ÓËÀÌÆËÀËÒ ÝÌ ÒÀÍ ÍÀÉÐÓÓËÀÕ ÀÐÃÀ. áàäãàíû 20 áèëýã ÷àíàð. Õàðèí õóðæ øóíàñàí. õèé. ýì çàñàë õýìýýõ äºðâºí ç¿éëä àíãèëààä óëìààð òýäãýýðèéã åðºíäºã ãýæ íýãòãýäýã. Òàí ýì íü ò¿ðãýí ¿éë÷èëãýýòýé áºãººä ºâ÷íèéã áîëîâñðóóëàõ õóðààõ çýðýãò ìýäýãäýõ¿éö ¿éëäýë ¿ç¿¿ëäýã. áàäãàí áîëîí õàâñàðñàí. ãîøóóí (õàëóóí). ãàë. ãàë øîðîî èñãýëýí. Àìòààð íàéðóóëàõ àðãà Ýíý àðãààð íàéðóóëñàí ýì òàí íü ãîë òºëºâ äàí õèé. õóðñàí ýìãýã ººð÷ëºëòèéí àðâèäàõ. èñãýëýí. øîðîî ìàõáîäèóä õîîðîíäîî õîñëîí äàâàìãàéëñíààñ àìò ¿¿ñäýã ãýæ ¿çäýã. óñ. óñ ãàë ìàõáîä äàâñëàã àìòûã. Õ¿ñíýãò 15-ä ¿ç¿¿ëñíýýð õèé. 17 ýðäìýýð òîäîðõîéëîãäîíî. äàâñëàã. óæãèð÷ àðõàãøñàí ºâ÷íèé ¿åä õ¿÷èí ìºõºñääºã òóë áóñàä ýìèéí õºë áîëæ õýðýãëýãäýõ íü îëîíòàà áàéäàã 109 . 7 òàìèð. ãàøóóí. ýõ¿¿í ýäãýýð àìòûí ø¿òýýí íü ÿçãóóðûí ìàõáîäü áîëäîã. 1988). øîðîî õèé íü ýõ¿¿í àìòûã òóñ òóñ ¿¿ñãýíý. Êèáåðíåòèê çàãâàð÷èëàëûí ¿¿äíýýñ àâ÷ ¿çâýë õèé. 3 õèðýýð òîìú¸îëäîã. ¯¿íä: àìòëàã. Îäîí çóðõàéí õèé. øàð. Òóõàéëáàë: Óëàìæëàëò àíàãààõ óõààíä 6 ¿íäñýí àìò áàéäàã ãýæ ¿çäýã.Æèãìýä. õîðîãäîõ ýñâýë õóðæ ººð÷ëºãäñºí îëîí ç¿éëèéí ºâ÷íèé ¿åä åðºíäºã áîëãîí çîõèîãäñîí áàéäàã.1. óíäàà. Óëàìæëàëò àíàãààõ óõààíä õ¿íèé áèåèéã 3 ãýì. 8 ÷àäàë. Àìòààð íàéðóóëñàí ýìèéí çîíõèëîõ õýñãèéã òàí ýì ýçýëäýã. øàð. ãàë. øîðîî) òîìú¸îëæ òýäãýýðýýñ õèé. Òóõàéëáàë: øîðîî óñ íü àìòëàã àìòûã. Ò¯¯ÍÈÉ ÀÐÃÀǯÉÍ ¯ÍÄÑÈÉÍ ÒÎÉÌ Øàð Áàäãàíà Òîñëîã Õóðö Õàëóóí Õºíãºí Yíýðòýé ×èéãò¿¿ëýõ Ñóóëãàõ Òîñëîã Õ¿éòýí Õ¿íä Ìîõäîã Ǻºëºí Íààëäàíãóé Áàòëàã Ñýð¿¿í (í¿íæèãã¿é) Ìîõäîã Õ¿éòýí Ýåëäýã Øèíãýí Õóóðàé Õóóðàé Í¿íæèãã¿é Õàëóóí Õºíãºí Õóðö Ñýð¿¿í Ñýð¿¿í Õºëáºð¿¿í Áóääèçìûí ã¿í óõààíä àëèâàà ¿ëýìæ áèå åðòºíöèéí ýõëýëèéã ÿçãóóðûí èõ òàâàí ìàõáîäèîð (îãòîðãóé. øàð. ýìèéí 17 ýðäì¿¿äèéí õîîðîíäûí õàðüöàà õàìààðàë íü óëàìæëàëò ýì òàí íàéðóóëàõ ãîë ¿íäýñëýë áîëæ ºãäºã. Ýäãýýðýýñ 3 ãýì íü áèåèéã çîõèöóóëàõ õÿíàëòûí êîä áîëäîã.

àìòëàã + äàâñëàã + ãîøóóí. Çóðãààí àìòààð íàéðóóëàõàä Àìòëàã + èñãýëýí + äàâñëàã + ãàøóóí + ãîøóóí + ýõ¿¿í ìýò íýã ýâë¿¿ëýã ãàðäàã áàéíà. èñãýëýí + äàâñëàã + ãîøóóí + ýõ¿¿í. èñãýëýí + äàâñëàã + ãîøóóí. èñãýëýí + äàâñëàã + ýõ¿¿í. àìòëàã + äàâñëàã + ãàøóóí + ãîøóóí. èñãýëýí + ãîøóóí + ýõ¿¿í. Ýíý áîë àìòààð íàéðóóëàõ àðãûí ¿íäñýí çàð÷èì áîëæ ºãäºã. Òàâàí àìòààð íàéðóóëàõàä Àìòëàã + èñãýëýí + äàâñëàã + ãàøóóí + ãîøóóí. àìòëàã + ãàøóóí + äàâñëàã + ãàøóóí. Àìòëàã. èñãýëýí + äàâñëàã + ãàøóóí + ýõ¿¿í. èñãýëýí + ãàøóóí + ãîøóóí. àìòëàã + äàâñëàã + ãàøóóí + ýõ¿¿í. èñãýëýí+ãîøóóí. àìòëàã + èñãýëýí + äàâñëàã + ãàøóóí + ýõ¿¿í. ̺í äýýð íü á¿õýíä ò¿ãýõ áóþó îíöëîãèéí õóâüä “0” (òýã) áàéõ õóâèëáàðûã íýìýõýä íèéòäýý 64 òºðëèéí ýâë¿¿ëýã ãàðäàã áàéíà. èñãýëýí+ýõ¿¿í. ĺðâºí àìòààð íàéðóóëàõàä Àìòëàã + èñãýëýí + äàâñëàã + ãàøóóí. ýõ¿¿í ãýñýí 6 àìòûí ººð õîîðîíäûí áàéæ áîëîõ çîõèîìæ áóþó ýâë¿¿ëãèéí òîîã ¿íäýñëýí àìòààð íàéðóóëæ áîëîõ ýì òàíãèéí íèéò òîîã òîîöñîí áàéäàã. àìòëàã + ãîøóóí + ýõ¿¿í. àìòëàã+ãîøóóí. ãîøóóí. àìòëàã + èñãýëýí ãàøóóí. èñãýëýí + äàâñëàã + ãîøóóí. àìòëàã + èñãýëýí + äàâñëàã + ãàøóóí. äàâñëàã+ýõ¿¿í. Ò¿¿íèéã öààø íü àìòëàãèéí àìòëàã. ãàøóóí+ ýõ¿¿í. äàâñëàã + ãàøóóí + ãîøóóí + ýõ¿¿í ìýò á¿ãä 15 ýâë¿¿ëýã. Ýäãýýðèéã íèéë¿¿ëáýë 15+ 20 +15 + 1 á¿ãä 57 çîõèîìæ ãàð÷ èðýõ áºãººä äýýð íü äàí íàéðóóëæ áîëîõ 6-ã íýìáýë á¿ãä 63 áîëíî. äàâñëàã. àìòëàã + èñãýëýí + ãîøóóí. àìòëàã+äàâñëàã. èñãýëýí. äàâñëàã + ãàøóóí + ãîøóóí. Óëàìæëàëò àíàãààõ óõààíû ýì òàíã íàéðóóëàõ ¿íäñýí çàð÷èì áîëäîã àìòààð íàéðóóëàõ àðãûã îð÷èí ¿åèéí òîãòîëöîîíóóäûí åðºíõèé îíîëûí ¿¿äíýýñ øèíæëýí àâ÷ ¿çâýë òýðýýð “Îáúåêò-òîãòîëöîî”-ã õóâèðãàõ ïîëèìîðôèçìûí ò¿ãýý110 . äàâñëàã + ãîøóóí + ýõ¿¿í ìýòýýð á¿ãä 20 ýâë¿¿ëýã. äàâñëàã + ãàøóóí + ýõ¿¿í. àìòëàã + ãàøóóí + ãîøóóí. àìòëàã + èñãýëýí + ãàøóóí + ýõ¿¿í. àìòëàã + ãàøóóí + ãîøóóí+ ýõ¿¿í. ãîøóóí ýõ¿¿í ìýòýýð õî¸ð àìòààð íàéðóóëàõ áîëîìæ 15 áîëíî. èñãýëýí+ãàøóóí. äàâñëàã+ãîøóóí.ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ (Äàðìààìààðàìáà Ëóâñàí÷îéäîã XYII çóóí). àìòëàã + èñãýëýí äàâñëàã + ãàøóóí. èñãýëýí + ãàøóóí + ýõ¿¿í. àìòëàã+ãàøóóí. èñãýëýí + äàâñëàã + ãàøóóí + ãîøóóí + ýõ¿¿í ãýñýí 6 ýâë¿¿ëýã. äàâñëàã+ãàøóóí. àìòëàã + èñãýëýí + äàâñëàã + ýõ¿¿í. ìàø àìòëàã ìýòýýð ÿëãàí çàäëàõàä 75 ìºí 101 òîîëîãäîõ á¿ð öààøëààä õÿçãààðã¿é îëîí õóâèëáàð çîõèîìæ áóþó ýâë¿¿ëýã ãàð÷ áîëäîã. èñãýëýí + ãàøóóí + ãîøóóí + ýõ¿¿í. èñãýëýí + ãàøóóí + ãîøóóí + ýõ¿¿í. èñãýëýí + äàâñëàã + ãàøóóí + ãîøóóí. ãàøóóí. àìòëàã + èñãýëýí + ãàøóóí + ãîøóóí. àìòëàã + èñãýëýí + äàâñëàã + ãîøóóí + ýõ¿¿í. àìòëàã + äàâñëàã + ãàøóóí + ãîøóóí + ýõ¿¿í. àìòëàã + èñãýëýí + ãàøóóí + ãîøóóí + ýõ¿¿í. ãàøóóí+ãîøóóí. àìòëàã+ýõ¿¿í. Ãóðâàí àìòààð íàéðóóëàõàä Àìòëàã + èñãýëýí + äàâñëàã. èñãýëýí+äàâñëàã. àìòëàã + èñãýëýí + ýõ¿¿í. Òóõàéëáàë: õî¸ð àìòààð íàéðóóëàõàä Àìòëàã +èñãýëýí. èñãýëýí + äàâñëàã + ãîøóóí. àìòëàã + èñãýëýí + ãîøóóí + ýõ¿¿í. èñãýëýí + äàâñëàã + ãîøóóí.

ã. ýìò áîäèñûí ãýìä íºëººëºõ àìòûí ÷àäëûí õóâü õýìæýýíèé æèøèã èòãýëö¿¿ð (ÆÈ)-èéã òîîöîõ õî¸ð ¿íäñýí àðãà áîëîâñðóóëñàí.ì).. Õºõ áèäýð. Ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä íýã òàëààñ óëàìæëàëò ýì íàéðëàãûí ¿éëäâýðëýëä øèíý òåõíèê. ãîë çàð÷ìûã òîäðóóëàõ. òóéëûí õîðîãäñîíûã ãàøóóí àìòààð àðâèòãàíà. òóéëûí õîðîãäñîíûã àìòëàã àìòààð òó òóñ òºëæ¿¿ëýõ àðãà÷èëàëûã çààæ ºãñºí áàéíà. ìàø õîðîãäñîíûã äàâñëàã àìòààð. ò¿¿íèéã ýìèéí ñóäàëãààíä ºðãºí õýðýãëýõ áîëîìæèéã òîãòîîæ ýðäýì ñóäëàëûí àæèëä íýâòð¿¿ëýõ çîðèëãîîð óëàìæëàëò ýì. äàí áîëîí îëîí íàéðëàãàòàé ýì òàí íàéðóóëàõ óëàìæëàëò àðãûí îíîëûí ¿íäýñëýë. øàð. íîì. Íýâòýðõèé òîëü ã. Àëòàí õàäìàë. õèé ìàø àðèâäñàíûã èñãýëýí àìòààð. õèé òóéëûí àðâèäñàíûã àìòëàã àìòààð. Øàð õîðîãäñîíûã ãîøóóí àìòààð. ̺í ýñðýãýýð õèé õîðîãäñîíûã ãîøóóí àìòààð. áàäãàí àðâèäñàíûã äàâñëàã àìòààð. 101 …. õàðüöààíû õóâüä ººð÷èëæ áîëîõ çîõèîìæ áóþó ýâë¿¿ëãèéã òîîöñîí áàéäàã. õýëáýðèéã ñóäëàí øèíý÷èëýí áîëîâñðóóëàõ àæëóóä õèéãäýõ áîëñîí. çàðèì ç¿é òîãòëûã èëð¿¿ëýõ. Áàäãàíà õîðîãäñîíûã ãàøóóí àìòààð.ì ÿëãàí àíãèëñàí áàéäàã (Á. Ò¿¿í÷ëýí õàâñàðñàí áà õóðñàí ºâ÷íèé ¿åä ãýì¿¿äèéí àðâèäñàí. Ýíýòõýã-Òºâä-Ìîíãîë ýìíýëãèéí îíîë. 75. ÓËÀÌÆËÀËÒ ÝÌ ÒÀÍ ÍÀÉÐÓÓËÀÕ ÀÐÃÀ. Èéíõ¿¿ ýì òàí íàéðóóëàõ óëàìæëàëò îíîë àðãà íü øèíæëýõ óõààíû ã¿í ã¿íçãèé ¿íäýñëýëòýé áîëæ áàéãàà áºãººä óëàìæëàëò æîð íàéðëàãûã áýëòãýí ¿éëäâýðëýõ. õýëáýðèéã íü øèíý÷èëýí ººð÷ëºõ. Ïîëèìîðôèçìûí õóóëü íü ººðºº “îáúåêòòîãòîëöîî”-ã õóâèðãàõ èçîìîðôèçìûí ò¿ãýýìýë õóóëüòàé àðãà áèëèãèéí õàìààðàëòàé áàéäàã. Óëàìæëàëò àíàãààõûí îëîí ñîíãîäîã íîì. áàäãàí ìàø àðâèäñàíûã èñãýëýí àìòààð. òåõíîëîãè íýâòýð÷ áàéãàà íºãºº òàëààñ ýì÷èëãýýíèé ïðàêòèêèéí ýðýëò õýðýãöýýòýé óÿëäàí ýì íàéðëàãûí òåõíîëîãè. øèíý ýì çîõèîí á¿òýýõýä áàðèìòàëáàë çîõèñòîé îíîë àðãàç¿éí ¿íäýñëýë áîëäîã áàéíà. Èíãýæ ¿çâýë õèé. Òýãâýë ýì òàíã íàéðóóëàõ ÿâöàä ò¿¿íèé íàéðëàãàä îðîõ ýìò áîäèñûí àìòûí òîî. íýãäìýë øèíæèéã òóñãàæ ÷àäàõóéö ñóäàëãààíû õàíäëàãà.Á¯ËÝà 7. áàäãàíû õàðüöààíû ººð÷ëºëòèéã èçîìîðôèçìûí õóóëèéí äàãóó ìºí ë 64. Ýíýõ¿¿ ¿íäñýí õî¸ð àðãûí îíîëûí ¿íäýñëýë íü áèå õýâèéí ýð¿¿ë îðøèõ ¿åä – Ãóðâàí ãýìèéí 20 áèëèã ÷àíàð áà ýìèéí 17 ýðäýì – Ãýì¿¿äèéí “Yíäñýí áèëèã ÷àíàð” áà òýäãýýðò õàðãàëçàõ àìòûí 8 ÷àäëûí 111 . Ïîëèìîðôèçìûí ò¿ãýýìýë õóâèðãàëòûí õóóëü õýðýãæèõýä òîãòîëöîîíû àíõäàã÷ ýëåìåíòèéã çºâõºí òîî. àðãà÷ëàëûí ¿íäñýí àñóóäëûã õàìðàí ñóäëàõ õ¿ðýýíä òýäãýýðèéí ¿íäýñëýë. ÷àíàðûí õóâèðàëò ÿâàãääàã. òóéëûí õîðîãäñîíûã èñãýëýí àìòààð òóñ òóñ òºëæ¿¿ëíý.Äàãâàöýðýí 1995. çîõèîëóóäààñ ã¿íçãèéð¿¿ëýí ¿çýæ áîëíî (ĺðâºí ¿íäýñ. Ò¯¯ÍÈÉ ÀÐÃÀǯÉÍ ¯ÍÄÑÈÉÍ ÒÎÉÌ ìýë õóóëèéí äàãóó ÿãøòàë õýðýãæäýã áîëîõ íü õàðàãääàã. 1996). øàð ìàø àðâèäñàíûã àìòëàã àìòààð. øàð òóéëûí àðâèäñàíûã ãàøóóí àìòààð. øàð àðâèäñàíûã ýõ¿¿í àìòààð. ìàø õîðîãäñîíûã ýõ¿¿í àìòààð. õîðîãäñîíûã ÷ õ¿ðòýë íàðèéâ÷èëàí çààæ ºãñºí áàéäãèéã õîëáîãäîõ ñóðàõ áè÷èã. ìàø õîðîãäñîíûã ýõ¿¿í àìòààð. áàäãàí òóéëûí àðâèäñàíûã ãîøóóí àìòààð äàðíà ãýõ áóþó 3 ãýìèéí àëü íýãèéã 3 àìòààð äàðàõ òóõàé íîìëîñîí áàéäàã íü äýýðõ îíîëûí õýðýãæèëò ãýìýýð áàéíà. àðãàç¿éã çºâ ñîíãîí áîëîâñðóóëàõ. ñóäàðò áè÷ñýíèéã òîéìëîâîë: Õèé àðèâäñàíûã äàâñëàã àìòààð.

ýìèéí ýðäýì Õ¿íèé áèåä ºâ÷èí ¿¿ñíý ãýäýã íü ýíýõ¿¿ çîõèðîëò õàðüöàà àëäàãäàõàä õ¿ðýõ áºãººä ò¿¿íèéã ýì÷ëýõèéí òóëä óã çîõèðîëò õàðüöààíû àëäàãäëûã õýâèéí áàéäàëä îðóóëàí “íºõâºðëºæ” ÷àäàõóéö ýìèéí àìòûí ýðäýì. 3 õèðä õóðààíãóéëàí àâ÷ ¿çýýä òýäãýýðèéí õîîðîíäûí õàìààðàëò õàðüöàà òýíöâýðò áàéäàë ò¿¿íèé õýëáýëçýë ººð÷ëºëòèéã áàñ íýãýí îíîë àðãà ç¿é áîëãîí àâ÷ ¿çñýí áàéäàã. Áèåèéí ãýì-òàìèð-õèðèéí õýâèéí õºäëºí㺠òýíöâýðò.Äàãâàöýðýí “Ýì.ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ õîîðîíä áàéãàëèéí ÷àíàðòàé àëèâàà òîãòîëöîîíû òºãñ çîõèðîëòîé æèøãèéã èëòãýã÷ 0. çýðýã õýëáýð àøèãëàí çàðèì ýìèéí òåõíîëîãèéí õýëáýðèéã ººð÷ëºí øèíý÷èëñýí áàéíà.618-òàé òýíö¿¿ “àëòàí îãòëîë” áà ôèáîíà÷èéí S îãòëîëòîé èíâàðèàíò óòãà õàäãàëàãäàæ áàéäàã ç¿é òîãòîë þì.Äàãâàöýðýí 1996.= const ( 2 ) ãýñýí õàðüöàà õàäãàëàãäàæ áàéíà. Òîìú¸îëáîë: (1) áà (2)-ûã àøèãëàí ÿìàð ÷ ýìèéí áîäèñ ýñâýë ýì.ýìèéí àìòûí ÷àäàë Ý . (Á. òàìèð.ãýì¿¿äèéí ¿íäñýí áèëèã ÷àíàð  . 7. ìºõëºã. õàðüöààã õýâèéí áàéëãàõàä ÷àäëààð íàéðóóëñàí ýìèéã çîõèöóóëàí õýðýãëýõ øààðäëàãà ãàð÷ èðäýã. æîð.2. áîäãàëèéã äàðàõ ýñâýë èõýñãýõ àìòûí ÷àäàë áà ýðäìèéí õóâü õýìæýýã òîîöîæ õîîðîíä íü õàðüöóóëàí æèøèæ ÆÈ ¿íýëãýý ºãºõ áîëîëöîîòîé þì. Áèåèéí ¿éëèéã ãýì.1996) Åðºíõèé人 òàðèõ óñàí ýì. øèíæ¿¿äèéí èëðýë óðâàëò çýðýãò óÿëäóóëàí çîõèöóóëæ òýäãýýðèéã æîðëîí íàéðóóëàõ àðãà ìºí. 7 òàìèð. Óëàìæëàëò àíàãààõ óõààíä õ¿íèé áèåèéí ¿éëèéã 3 ãýì. ìºí ÷àíàðûí ÷àäëûã ìºðäëºã áîëîí ýë ç¿éëèéí ºâ÷íèé ÿâö áóþó õóâèðàëò. ªºðººð õýëáýë: ¿ B ----. õèðä õóðààâàë ºã÷ áóé ýì íü íºëººò îð÷íû ¿éë÷ëýõ õ¿÷èí ç¿éë áîëäîã áà èíãýæ îð÷èí-áèå õîîðîíäûí ø¿òýí áàðèëäëàãàò õàìààðàë ãàð÷ èðäýã (Á. ýðäì¿¿äèéã õàðãàëçàõûí õàìò ìºí ÷àíàðûí ÷àäëûã íü àíõààðàõ íü íýí ÷óõàëòàé. õàâòãàé ýì (øàõìàë). á¿ðæ óóõ òàëõ áà ÷àíàæ óóõ òàí ýì. äóãòóéòàé ýì. Ýìèéã ÷àäëààð íàéðóóëàõûí òóëä òóõàéí æîðîíä îðæ áóé ýìò áîäèñûí àìòûã äàãàëäàõ ÷àäàë. ýìèéí áîäèñûí àìòûí ÷àäëûí õóâü õýìæýýã òîãòîîõ 2 ¿íäñýí àðãà” 1994. Ýìèéã 112 . ̺í ÷àíàðûí ÷àäàë ãýäýã íü ýìò áîäèñ íýã á¿ðèéí ºâºðìºö õ¿÷èí ÷àäëààñ ¿¿äýëòýé òóõàéëñàí ÷àäëûã çààæ áóé õýðýã þì. 2003). òàíãèéí àìò. ×àäëààð íàéðóóëàõ àðãà Ýíý àðãà íü ýìýíä îðîõ ýìò áîäèñóóäûí ¿íäñýí 8 ÷àäàë.ãýì¿¿äèéí áèëèã ÷àíàð × . ÷àäàë òºãññºí íàéðëàãàòàé ýì òàíã õèéæ òîõèðóóëàí õýðýãëýíý ãýñýí õýðýã þì. óñàí ýì (õàíä). × Ý Â¿ .= const ( 1 ) ---.

Ýíý ìýòýýð óëàìæëàëò ýì íàéðëàãûí òåõíîëîãè. ãóðèë. ãàæ íºëººã áóóðóóëàõ çàìààð ºâ÷íèé õóâèðàëòàò çîõèöóóëàí óÿëäóóëàõ çàìààð ýöñèéí çîðèëãîäîî õ¿ðýõ áîëîìæ ºðãºí þì. 1996).Òºìºð. íèðóãà. ýðäìýýðýý ¿éëäëýý ¿ç¿¿ëäýã áàéõàä ¿ëäñýí õýñýã ýì íü øèíãýýëòèéí ¿åä ¿¿ñýõ àìòààðàà ãîëëîñîí ¿éëäëýý ¿ç¿¿ëäýã áàéíà. íàéðóóëàõ àðãûã íàðèéí ñóäëàí ìýäýæ ìºðäºõèéã ÷óõàë÷ëàõ íü ç¿éòýé þì. ¯ðýë ýìèéã ãàäàðëàõäàà áîäèò áàéäëûã ¿íäýñëýí óã ýì íàéðëàãàíä àëò. Øèíãýýëòýýð íàéðóóëàõ àðãà Ýìèéã óóñíû äàðàà øèíãýýëòèéí ãóðâàí õ¿÷íèé ¿éëäëýýð ýìò áîäèñûí óóë àìò íü õóâèðàõûí äàãóó ¿¿ññýí øèíãýýëòèéí àìòûí ÷àäëûã ìºðäºæ íàéðóóëàõûã øèíãýýëòýýð íàéðóóëàõ àðãà ãýíý. øóíõ.Á¯ËÝà 7.4. Ýìò áîäèñûí ºâºðìºö îíöëîãòîé óÿëäàí çàðèì íü àíõíû àìòààðàà çàðèì íü ãîë òºëºâ ÷àäàë. àðõèí ýì. óæèã ºâ÷íèéã òàñëàõàä òóñòàé áàéõ þì. òàðõè íóãàñíû ãýìòýë. òîñîí ýì. òàéâøðóóëàõàä õýðýãëýõ ¿ðëèéã øóíõ áóþó ÷óëóóí øóíõààð ãàäàðëàâàë çîõèëòîé õýìýýíý. Øèíãýýëòèéí àðãààð ýì íàéðóóëàõàä þóíû ºìíº øèíãýýëòèéí àìòûã òºãºëäºðæ¿¿ëýõýä àíõààðâààñ çîõèëòîé. õýëáýðèéã øèíý÷èëýí ººð÷ëºõ人 Óëàìæëàëò àíàãààõ óõààíû îíîë àðãàç¿é. ÓËÀÌÆËÀËÒ ÝÌ ÒÀÍ ÍÀÉÐÓÓËÀÕ ÀÐÃÀ. 7. ãîøóóí. öàðäóóëûí àëü çîõèëòîéã õàðãàëçàí ¿ðýëäýõ íü çîõèìæòîé áàéäàã. 7. ÿñ øºðìºñíèé ÿð. Ẻëæ¿¿ëýõ ýì. Ò¯¯ÍÈÉ ÀÐÃÀǯÉÍ ¯ÍÄÑÈÉÍ ÒÎÉÌ ÷àäëààð íàéðóóëàõàä óã ýìò áîäèñûí ãîë ¿éëäëèéã íýìýãä¿¿ëýõ. 纺ëºí øèìò ýì. ýð àëòàí õ¿õýð. ãàøóóí.3. õàìðûí ýì. Èõýíõ àìèðëóóëàõ. ÷óëóóí øóíõ. íèðóãàãààñ áóñàä) ÷àäëûã ìºðäºæ íàéðóóëñàí áàéäàã. Ýì øèíãýýëòèéí ÿâöàä àìòëàã áà äàâñëàã àìò íü àìòëàãààð. ºâñºí ýì íàéðóóëãà çýðýã àìèðëóóëàí ¿éëäýõ õýëáýðýýñ ãàäíà òóóëãàõ ýì. ýðäýíèéí ýì. ¿íñýí ýì. àðèëãàí ¿éëäýõ õýëáýðèéí ýì¿¿äèéã (õàìðûí ýì. ãÿëòãàíóóð. ýõ¿¿í ãóðàâ íü ãàøóóí áà ãîøóóíû àëü íýãýýð òóñ òóñ øèíãýýëòèéí àìòòàé áîëäîã áàéíà. Èõýíõäýý õóðö. 纺ëºí øèìò ýì. áàë. Ãîë ñóäëûí ºâ÷èí. Èíãýæ ÷àäâààñ àðõàã. ßëàíãóÿà öàðäóóë (ãóðèë)-ààð ¿ðýëäñýí ¿ðýë íü õîäîîäíû èë÷èéã õàìãààëàõ ó÷èð øèíãýýëòèéã ñàéæðóóëàõ ýì íàéðëàãàòàé õàâñðóóëàí õýðýãëýõ íü ÷óõàë áàéäàã (Áî. òàëõ ýì. 113 . Øèíãýýëòýýð ýì íàéðóóëàõäàà ýì áýëäýõ òåõíîëîãèéí àñóóäàëä ìºí àíõààðàõ õýðýã ãàðäàã. øèð¿¿í ÷àíàðòàé ýìò áîäèñ õºë áîëæ îðñîí ¿åä áîë óñ. Óëàìæëàëò ýì íàéðëàãûí õýëáýð. øàðõûã àíàãààõ. òåõíîëîãèéã ººð÷ëºí øèíý÷èëæ áóé áàéäàë Óëàìæëàëò ýì íàéðëàãûí óëàìæëàëò õýëáýð ãýâýë òàí ýì. ñóäëûí òóóëãà çýðýã àðèëãàí ¿éëäýã÷ ýì íàéðëàãóóä áîëíî. Óëàìæëàëò ýìèéí õýëáýðèéã õ¿ñíýãò 16-ä õàðóóëàâ. øàð ìîä çýðýã õºë áîëæ îðñîí áîë òýäãýýðýýð ãàäàðëàõ íü îëîíòîé áàéäàã áàéíà. ¿ðýë ýì. õàíä ýì. èñãýëýí íü èñãýëýí àìòààð. çóóðìàë ýì.

Ãàäóóð óãààõ. ìóó öóñûã ÿëãàõ. äóñààõ. ñ¿¿. 7.1. øýýëãýõ çîðèëãîîð õýðýãëýäýã. ïààëàíòàé ýñâýë òºìºð ñàâûã àøèãëàíà. Òàíã áýëòãýõäýý óã ýìèéí æîð íàéðëàãûí îíöëîãèéã õàðãàëçàõ àñóóäàë çàðèì ¿åä ãàðäàã. Òàí ýìèéã ãîë òºëºâ ýñ áîëîâñîðñîí ºâ÷íèéã áîëîâñðóóëàõ. Äýâòýýõ òàí ýìèéã áýëòãýõäýý ýìýý 250 ìë óñ áóþó òîõèðîõ øèíãýíä õèéæ 8-10 öàã áàéëãààä òóíãàëàã ø¿¿ñèéã íü ÿëãàí ø¿¿í àâ÷ õýðýãëýíý. áàë. äýâòýýõ. Çýñ ñàâàíä áýëòãýäýãã¿é.4. ñàðèíàñíûã õóðààõ. Ýðäýñ áîäèñ îðñîí òàíã øààðòàé õàìò óóëãàõ õýðýãòýé áàéäàã. ÿðãýì. ñ¿¿ ìýòèéí ÿìàð íýãýí øèíãýíä ýìýý ÷àíàõ áóþó äýâòýýæ íàéðóóëñàí øèíãýí õýëáýðèéí íàéðëàãûã òàí ýì ãýíý. àðõè. ÿñ ìàõíû øºë. Õýðýãëýõäýý ºâ÷íèé áàéäëààñ áîëæ áóöàëãàñàí óñ. 114 . Äîòîð íü øèðãýýñýí áà äýâòýýæ áýëòãýñýí òàí ýì ãýæ õî¸ð õóâààíà. Øèðãýýõ òàíã áýëòãýõäýý ãîë òºëºâ 250 îð÷èì ìë óñàíä ýìýý õèéæ 2\3 õóâèéã íü øèðãýòýë 纺ëºí áóöàëãàíà. óðàì çýðãýýð õºëëºí õýðýãëýíý. Òàí ýìèéã íàéðóóëàõäàà ýõëýýä æîð íàéðëàãûí äàãóó îðîõ ýìò áîäèñóóäûã ñîíãîí àâ÷ öýâýðëýýä íàðèéí áèø øèðõýãòýéãýýð òàëõàëæ íóíòàãëàíà.ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ Õ¿ñíýãò 16 Óëàìæëàëò ýì íàéðëàãûí õýëáýð Óëàìæëàëò õýëáýð Ðàøààí Ëàà õýëáýðèéí ýì Òóí øèëòýé ýì Øàõìàë ýì ªâñºí ýì Ýðäýíèéí ýì ̺õëºã ýì Øèíý÷èëñýí õýëáýð¿¿ä Áóñàä õýëáýð Àðõèí ýì Çóóðìàë ýì Öººí õýðýãëýäýã Òîñîí ýì Õàíäàí ýì ¿íñýí ýì Åðäèéí õýðýãëýý ¿ðýë òàëõ òàí Áàéíãûí õýðýãëýäýã 7. Óóëãàæ õýðýãëýõäýý áóñàä òàëõ. äîòóóð õýðýãëýæ áîëíî. Òàí ýìèéã ÷àíàõ. Òàëõ ýì Íýã áóþó õýä õýäýí ýìò áîäèñûã ñàéí òàëõàëæ õîëüñîí íóíòàã õýëáýðèéí ýì þì. õîð òàéëàõ. áààâãàéí öºñ ìýòèéí ýìò áîäèñ îðñîí òàíã á¿ðæ áýëòãýæ áîëîõîîñ ãàäíà ýìýý áýëòãýñíèé äàðàà äýýð íü íýìæ õýðýãëýæ áîëíî. õóðñàí ºâ÷íèéã àíàãààõ çîðèëãîòîé õýðýãëýíý. ýìèéí ¿éëäýë ò¿ðãýí áàéäàã. ÷èõýð. çàéëàõ àðãààð õýðýãëýíý.4. æèãíýõ. Òàí ýì Óñ. ¿ðýë ìýò õýëáýðèéí ýìòýé õàâñðóóëàí õºëºã áîëãîæ õýðýãëýõ íü îëîíòîé. Òàí ýìèéã ãàäóóð.2. õºëºðãºõ. Òàí ýìèéã íàéðóóëæ áýëòãýõýä õÿëáàð. Òàëõ ýìèéã ãîë òºëºâ áîëîâñîðñîí. äýâòýýæ áýëòãýõäýý âààð.

ýñ øèíãýñíèéã øèíãýýõ. àðõàã ºâ÷íèéã àíàãààõàä õýðýãëýäýã. Çààð. Àëò.6. Òîñîí ýì Áýëòãýõ æîð íàéðëàãûíõàà ãîë òºëºâ õî¸ðûã íü ñîíãîí àâ÷ áóöàëãàõ áóþó äýâòýýñíèé äàðàà ø¿¿ñèéã íü ÿëãàí àâààä øàð òîñ.4.4. ÓËÀÌÆËÀËÒ ÝÌ ÒÀÍ ÍÀÉÐÓÓËÀÕ ÀÐÃÀ. àðüñàíä øóíàñàí ¿åä õýðýãëýíý. Ãîë òºëºâ õºãøäèéí òýíõýý òàìèðûã çàñ÷ ñýëáýõ. Äîòîð íü õàëóóíûã àðèëãàõ áà õ¿éòíèéã àðèëãàõ ãýæ õî¸ð àíãèëäàã.4. õàâàí.Á¯ËÝà 7. ãÿëòãàíóóð. ÷àäàë. áèåèéí ýðõòýíèé ÷àäâàðûã íýìýãä¿¿ëýõ õºøèæ òàòñàíûã òàâèóëàõ çîðèëãîîð õýðýãëýäýã. õ¿éòíèéã àðèëãàõàä ñàðëàãèéí øàð òîñîíä çóóð÷ áýëòãýäýã. øàð ìîä çýðýã ýìò áîäèñ õºë áîëæ îðñîí áîë òýäãýýðýýð ãàäàðëàõ íü îëîíòàà áàéäàã. ãèâàí.4. áýòãèéã ýâäýõ. õ¿íä ºâ÷íººð óäààí ºâäñºí. ¯íñýí ýìèéã ãîë òºëºâ õîäîîäíû ãàëûí èë÷èéã ñýëáýõ. öàðäóóë çýðýã áîäèñ àøèãëàæ ¿ðýëäýõ íü ýëáýã áàéäàã. ºâ÷èí ¿å ãèø¿¿í. Ò¯¯ÍÈÉ ÀÐÃÀǯÉÍ ¯ÍÄÑÈÉÍ ÒÎÉÌ 7. ñ¿¿íä ÷àíàæ óëìààð ¿ëäñýí ýìò áîäèñûí íóíòàãëàñàí òàëõûã íýìæ áýëòãýñýí õàãàñ õàòóóëàã õýëáýðòýé ýì áîëíî. 7. õèðñèéí ýâýð. øóíõ.5. Çóóðìàë ýìèéã ãîë òºëºâ áàë. òàìèð òýíõýýã ñýëáýõ. áàë. Çóóðìàë ýì Íýã áóþó õýä õýäýí ýìò áîäèñûã íàðèéí òàëõäààä áàë. ¯ðýë ýì Íýã áóþó îëîí ç¿éëèéí ýìò áîäèñûã íÿãò òàëõäàí íóíòàãëàæ õýëáýðæ¿¿ëýõ áîäèñ íýìæ ¿ðýë õýëáýðýýð áýëòãýñýí ýì áîëíî. áóðàì. Óñ. ÷èõýð ìýòýýð õºëºãëºæ øàð òîñîíä çóóð÷ áýëòãýñýí õàãàñ õàòóóëàã õýëáýðèéí ýì áîëíî. ãóðèë. Õîäîîäîíä àëãóóð øèíãýõ òóë ¿ðýë ýìèéã àðõàã ºâ÷èí áà ºâ÷íèé àðõàãøèëòûã òàñëàõ çîðèëãîîð ºðãºí õýðýãëýäýã. 7. ÷àíàð íü àëääàãäàõààñ ñýðãèéëæ áîëíî. áóðàì. ̺í õîð èõòýé ýìèéã ãîë òºëºâ ¿ðýë õýëáýðýýð õýðýãëýõ íü ýëáýã. ÿìààíû. õ¿õýð.3. òàìèð òýíõýý äîðîéòñîí.¯íñýí ýì Òºìºð ìýòèéí ýðäýñ áîëîí àìüòíû ãàðàëòàé ýìò áîäèñ ãîëëîí îðñîí ýì íàéðëàãûã ò¿ëæ øàòààæ áýëòãýñýí íóíòàã õýëáýðèéí ýì áîëíî. ¿íýð. áºõºíãèéí ýâýð çýðýã õîâîð ÷óõàë ýìò áîäèñ îðñîí ýìèéã ¿ðýëäýæ õýðýãëýâýë àìò. Òîñîí ýìèéã ãîë òºëºâ ºòëºãñäèéã òàìèðæóóëàõ.4. 115 . ºãºð çýðãèéã õàòààõ ìºí áàäãàíà. ÷èõðýýð õºëºãëºæ õàëóóíûã àðèëãàõàä ¿íýý. ñóâä. 7.

¿å ãèø¿¿íèé ºâäºëòèéã íàìäààõàä ãîë òºëºâ õýðýãëýäýã. ºâñºí ýìèéí õàíä. Pharmacopeia standards for Ayurvedic formulations á¿òýýëèéã 1976. ýì òàíãèéí ¿íýëãýýíä èë¿¿ õàìààðàëòàé àñóóäàë þì. Ýíýòõýãèéí Àþóðâýäèéí ýìò áîäèñ ýì íàéðëàãûã ñòàíäàðò÷èëàõ àæëûã 1960 îíîîñ ýõëýí õèéæýý. Ìóõàð öàãààíû õàíä çýðýã äàí íàéðëàãà ÷ áàéíà. 7. Àðõèí ýì Æîð íàéðëàãàíä îðñîí ýìò áîäèñîî íóíòàãëàí õîëèîä ÷àíàõ áóþó äýâòýýõ ìàÿãààð ø¿¿ñèéã íü ÿëãàí àâ÷ àðõèíû õºðºí㺠íýìæ íýðñýí.7. 1987 îíóóäàä õýâë¿¿ëæýý. òóóëãàõ õàíä. Òàðíûí õàíä. äóðøëûã íýýõ.5. íàéðëàãà áàãòæýý. Ñîëîíãîñ. Ìîíãîë çýðýã óëñ îðîíä óëàìæëàëò ýì íàéðëàãûí ÷àíàðûí õÿíàëòûí ñóäàëãààã çîõèõ ò¿âøèíä ã¿éöýòãýõ àæëûã ýð÷èìæ¿¿ëæ áàéíà. ñóäàëãààíû ÷àíàðûã äýýøë¿¿ëýõ ÷óõàëòàéã òýìäýãëýâýë çîõèëòîé ãýæ çààñàí íü áàéãàëèéí ãàðàëòàé óëàìæëàëò ýìò áîäèñ. Ò¿¿íä 415 æîð. ÿìààí çàíãóó çýðãèéí àðõèéã ºðãºí àøèãëàäàã óëàìæëàëòàé áàéíà. Ýíýòõýã. Ýíý òàëààð ÄÝÌÁ-ààñ ãàðãàñàí çºâëºìæèíä “Óëàìæëàëò àíàãààõûí ýì÷èëãýýíèé àðãóóäûí ¿ð ä¿íòýéã íîòëîõ òîîíû áîëîí ÷àíàðûí ñóäàëãààíû áàðèìòóóä òóí õàíãàëòã¿éãýýñ ò¿¿íèéã äýëõèé äàÿàð õýðýãëýõèéã äýìæèõýä øààðäàãäàõ õýìæýýíä õ¿ð÷ ÷àäàõã¿é áàéíà” õýìýýí çààñàí áàéíà. ÷àíàðûí õÿíàëòûí àðãûã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ ñóäàëãààã ýð÷èìæ¿¿ëýõ øààðäëàãûã óëàì á¿ð äýâø¿¿ëýí ãàðãàõ áîëëîî. Äóíäàä óëñàä 1997 îíä õýâëýãäñýí Õÿòàäûí ôàðìàêîïåéä Õÿòàäûí 116 . Àðõèí ýìèéã èë÷ ñýëáýõ. öóñíû ã¿éäëèéã ñàéæðóóëàõ. Óëàìæëàëò ýì òàíãèéí ÷àíàðûí õÿíàëòûí àñóóäàëä Óëàìæëàëò ýì òàíãèéí ÷àíàðûí áàòàëãààã äýýøë¿¿ëýõ. áàäãàíà. Õóðö ¿éëäýëòýé ÿð øàðõ.4. Öààøèä óëàìæëàëò àíàãààõûí àþóëã¿é. ýñâýë èñãýñýí ìºí ýìò áîäèñîî àðõèàð õàíäàëæ áýëòãýñýí øèíãýí õýëáýðèéí ýì áîëíî. Óëàìæëàëò àíàãààõ óõààí õºãæñºí Õÿòàä. 7. Àðõèí ýìèéã áýëòãýõýä àðâàé. Áàñàìûí õàíä. Õàíä õýëáýðèéí ýì Æîð íàéðëàãûí äàãóó áýëòãýñýí ýìèéã ÷àíàæ.8. ø¿¿ñèéã íü ã¿éöýä ÿëãàí àâ÷ óëìààð øèðãýýæ ºòãºð¿¿ëñýí õàãàñ õàòóóëàã áóþó õàòóó õýëáýðèéí ýì.ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ 7. öºñíèé õàíä çýðýã íèéëìýë íàéðëàãàòàé áàéõààñ ãàäíà Áàðàãøóíû.4. õàâäðûí ¿åä ãàäóóð õýðýãëýõèéí çýðýãöýý õàëóóí ÷àíàðòàé çàðèì ºâ÷íèé ¿åä óóëãàæ õýðýãëýäýã. ÿñ øºðìºñ ãýìòñýíèéã àíàãààõ. õºøñºíèéã òàâèóëàõ. õèéã àðèëãàõ. Ẻðíèé òàìèðûã ñýëáýõ. ñàðûí õèðèéã òýãøèòãýõ. ¿ð ä¿íòýé áàéäëûã ñóäëàõûã äýìæèæ. ßïîí. Ñóäàëãààíû áàðèìò õàíãàëòã¿é áàéãàà íü … “Óëàìæëàëò àíàãààõ óõààíûã ñóäëàõ òîõèðñîí áóþó õ¿ëýýí çºâøººðºãäñºí ñóäàëãààíû àðãàç¿é äóòàãäàëòàé áàéãààä îðøèíî”.

õýðýãëýõ õýëáýðèéã øèíý÷ëýí áîëîâñðóóëàõ àñóóäàë íü ò¿¿íä àãóóëàãäàõ ãîë ýìèéí ¿éëäýë ¿ç¿¿ëýã÷ áèîëîãèéí èäýâõò áîäèñûã òîäîðõîéëæ øèíæëýí ¿íýëýõýä ¿íäýñëýãäýõ ¸ñòîé þì. Y¿íèé äîòîð Ìîíãîëûí óëàìæëàëò àíàãààõ óõààíû 145 ýì íàéðëàãà. Óëàìæëàëò àíàãààõûí ñàëáàðò îëîí æèë àæèëëàñàí ýðäýìòäèéí ¿çñýíýýð óðãàìàë. Ò¿¿í÷ëýí “Íîðîâ-7”. ÷àäëûã òóñ á¿ðýýð íü çààí ºãñºí áàéäàã. “Ñîðîîë-4”. òóõàéí ºâ÷íèé áèëýã ÷àíàðûã äàðàõ ýìèéí àìò. Óëàìæëàëò ýìèéã ¿éëäâýðëýõ òåõíîëîãè. “Äýãä-3”. Ýìò áîäèñóóäûã äàíãààð ýì÷èëãýýíä õýðýãëýõ íü õîâîð áàéäàã áà èõýíõ ýìò áîäèñûã òóñãàé àðãà òåõíîëîãèîð õîðã¿éæ¿¿ëýí íîìõîòãîæ æîðûã íàéðóóëàõûã àíõààðóóëàí áè÷ñýí áàéäàã. Òýäãýýðèéí ÷àíàð. ïàòåíòòàé 398 ýì áîëîí äàí ýìò áîäèñûã áàãòààñàí áàéäàã. Ýìèéí ñóäàðò ýìò áîäèñûí ÷àíàð. áýëäìýëèéí ÷àíàðûí õÿíàëòûã òîäîðõîéëîõ áîëîëöîî îëãîíî ãýæ ¿çýæ áàéíà. Áàéãàëèéí ãàðàëòàé ýìò áîäèñ. óðãàìëûí ýì. ÷àíàðûí õÿíàëò õèéõ àðãà àæèëëàãààã çààæ ºãñºí íü ÷óõàë àæèë áîëæýý. òàíãèéí æîðûã íàðèéâ÷èëàí ñóäàëæ îð÷èí ¿åä òàâèãäàõ øààðäëàãûí äàãóó ñòàíäàðòûã áîëîâñðóóëñàí áàéíà. ÷àíàð. 57 ýìò áîäèñûí òàëààðõ ìàòåðèàë îðñîí áàéíà. æîðûí õÿíàëòûí ëàâëàìæ” íîìûã õýâëýí ãàðãàñàí ( 2003). òýäãýýðèéã ñòàíäàðò÷èëàõ íü Óëàìæëàëò ýì÷èëãýýíä òóñãàé æîð çààâðûí äàãóó ýìò áîäèñóóäààð õèéñýí ýìèéã ºðãºíººð õýðýãëýäýã. Ò¯¯ÍÈÉ ÀÐÃÀǯÉÍ ¯ÍÄÑÈÉÍ ÒÎÉÌ óëàìæëàëò 520 íàéðëàãà. Ýíý íü íºãºº òàëààð óã ýì. õàëóóí ÷àíàðòàé ýìò áîäèñûã õýòð¿¿ëâýýñ öóñ øàðûã àðâèòãàõ. ýðäýñ. ÓËÀÌÆËÀËÒ ÝÌ ÒÀÍ ÍÀÉÐÓÓËÀÕ ÀÐÃÀ. Ýìò áîäèñóóäûã äàíãààð íü õýðýãëýõ íü òóí õîâîð áàéäàã. àìüòíû ãàðàëòàé îëîí íàéðëàãàòàé ýìèéã ñòàíäàðò÷èëàõ íü èõýýõýí ò¿âýãòýé áºãººä ñòàíäàðò÷èëàõ ñîðèëîîð ÿìàð ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã ñîíãîæ áîëîõûã çºâëºìæ áîëãîñîí áàéäàã. “Ìàíà-4”. 7. àìò. “Øèæèä-6” çýðýã 10 ãàðóé ýì. ¯¿íä: 117 . õ¿éòýí ÷àíàðòàé ýìò áîäèñûã õýòð¿¿ëáýë áàäãàíà õèéã àðâèòãàí õ¿íäðýëä õ¿ðãýõ àþóëòàé áàéäàã ãýæýý. Ýíý õîîðîíäûí çîõèöîëäîîã íàðèéí òîõèðóóëààã¿éãýýñ ºâ÷íèéã äààìæðóóëæ õ¿íäð¿¿ëýõ òàë èõ áîëäãèéã ýìèéí ñóäàðò îíöãîé àíõààðóóëàí òýìäýãëýæ ¿ëäýýæýý. Óëàìæëàëò ýì÷èëãýýíä ãóðàâ áóþó ò¿¿íýýñ äýýø íàéðëàãàòàé ýìò áîäèñ îðñîí ýì òàíã ýì÷èëãýýíäýý ãîëëîí õýðýãëýæ áàéñíûã õèé øàð áàäãàíû ýëåìåíòèéí òýíöâýðò áàéäàë. ÷àäëûí õîîðîíäûí çîõèöîëäîîã íàðèéí õàðãàëçàí ¿çñýí çàð÷èìòàé õîëáîîòîé ãýæ ¿çäýã áàéíà.Á¯ËÝà 7. Ýíý íü òóõàéí ýìò áîäèñûã õýòð¿¿ëýí õýðýãëýæ áàéãààã õÿíàõ. áýëäìýëèéí òóõàé îéëãîëò. ýì òàíãèéí íàéðëàãûí ÷àíàðûí õÿíàëòûã áàòàëãààæóóëàõ çîðèëãîòîé àæëûã ñýäýí õèéæ “Óëàìæëàëò ýìò áîäèñ.6. 177 æîð íàéðëàãàíä ÷àíàðûí õÿíàëò õèéõ àñóóäëóóäûã òóñãàñàí áàéíà. ̺í Ìîíãîë óëñàä óëàìæëàëò ýìò áîäèñ. Óã íîìîíä 182 ýìò áîäèñ.

èñãýëýí. 118 . õýñã¿¿äèéí íàðèéâ÷èëñàí ñóäàëãàà – Ìèêðîñêîïûí øèíæèëãýý – Ôèçèê-õèìèéí øàëãàõ àðãóóä – Áóöëàõ. ýõ¿¿í ãýñýí ¿íäñýí 6 àìòûã ¿¿ñãýäýã òóõàé áèä ºìíº äóðüäñàí. Ìîíãîë óëàìæëàëò ýìíýëýãò õýðýãëýãäýæ èðñýí ýì òàíãóóäûí æîðûã òîãòîëöîîíû åðºíõèé àðãà õýðýãëýí çàäëàí øèíæèëñýí ä¿íãýýñ ¿çâýë îëîí òîõèîëäîëä çàðèì íýã öººí íàéðëàãàòàé æîðóóäûã ¿íäýñ áóþó ñóóðü áîëãîí ñîíãîæ òýäãýýðèéí äýýð áóñàä ýìò áîäèñóóäûã òîäîðõîé õàðüöààãààð íýìýõ çàìàà𠺺ð îëîí íàéðëàãàòàé ýì òàíãèéí æîðûã á¿òýýñýí áàéíà. Ýìèéí æîðûí íàéðëàãûí á¿ðýëäýõ¿¿íèéã àâ÷ ¿çâýë äàíãààð íü ýì áîëãîæ õýðýãëýõýýñ ãàäíà ýìèéí ò¿¿õèé ýäèéí àìò. ÷àäàë. õèé çýðýã ìàõáîäèéí ìºí ÷àíàðààð á¿ðýëäýíý ãýæ ñóðãàäàã. Íîðîâ-7-ã íàéðóóëàõäàà öàãààí òàí (Ìàíà-4) äýýð Áàðèàâ-3-ûí òàíã òîäîðõîé õàðüöààãààð íýìñýí áàéäàã. ìàõáîäèéí õàðüöààã ¿íäýñëýæ áèå áèåäýý ñºðºã íºëºº ¿ç¿¿ëýõã¿éãýýð îëîí õºëòýé ýìèéí æîðóóäûã á¿òýýæýý. óñ. Ãýõäýý óã æîðóóäàä îðæ áóé ýìèéí îëîí ò¿¿õèé ýäèéí ÷àäëûã òóñ á¿ðýýð íü çàäëàí øèíæèëæ èðñýí õýäèé ÷ æîðûã á¿õýëä íü ñóäëàõ.ì – Áèîëîãèéí òîîí òîäîðõîéëîëòóóä ã. äàâñëàã. èñãýëýí. Íèìãýí ¿åò õðîìàòîãðàôè ã. ñïèðòýíä õàíäëàãäàõ õýìæýý – Ñïåêòðèéí øèíæèëãýý – Õèé. ãàë. ÿëàíãóÿà íýã ¿íäñýí íàéðëàãà á¿õèé æîðóóäûí á¿ðýëäýõ¿¿íä òîäîðõîé òîîíû ýìò áîäèñóóäûã øàòëàí íýìýõ çàìààð ýì òàíãèéí ¿éëäëèéí èäýâõ. Ýìèéí àìòûí òàëààð á¿õýë á¿òýí ñèñòåìòýé îéëãîëòûã áèé áîëãîîä àìòûí ¿¿ñëèéã îäîí çóðõàéí òàâàí ìàõáîäèéí ñóðãààëààð òàéëáàðëàí ¿çýõäýý îãòîðãóé ìàõáîäü á¿õýíä øèíãýñýí áàéäëààð îðîëöîí áóñàä øîðîî. 17 ýðäìýýð îíîëûí óäèðäàìæ áîëãîñîí ýì íàéðóóëàõ óõààíä àìòûí òàëààðõ îéëãîëò íü îíöãîé áàéðûã ýçýëäýã áºãººä ýìèéí ýðäìèéí ¿¿ñëèéã ýìèéí àìòûí ýðäìýýð òàéëáàðëàí øîðîî. 8 ÷àäàë. 2 õ¿÷. Ìîíãîë àíàãààõ óõààíû îíîë-àðãà ç¿éí ÷óõàë õýñýã áîëñîí 6 àìò. ¿íñëýã – Ãýðëèéí õóãàðëûí èëòãýã÷ – Óñ. ãàøóóí. õàëóóí. óñ. Îð÷èí ¿åèéí øèíæëýõ óõààíû ¿¿äíýýñ ýìèéí àìòûã àìòëàã.ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ – Ìýäðýõ¿éí ýðõòýíèé øèíæèëãýý – Àíàòîìèéí á¿òýö. íèéöýë òîõèðîëöîîã áèé áîëãîäîã îíîëûí áàðèìòëàëûí òýðõ¿¿ ìºí ÷àíàðûí ¿éë÷ëýã÷ áîäèñ-ôàðìàêîëîãèéí ¿éëäëèéí ¿¿äíýýñ òàéëáàðëàæ îíîëûí ä¿ãíýëò ºãºõ áîëîìæèéã ýðýëõèéëýõ ñóäàëãàà ÷óõëààð øààðäàãäàæ áàéíà.ì Èéìýýñ áèä óëàìæëàëò àíàãààõ óõààíä õýðýãëýæ áàéñàí óëàìæëàëò ýì òàí. öàðöàõ öýã – Øèíãýýëòèéí êîåôôèöèåíò – ×èéãëýã. ãàë õèé 4 ìàõáîäü íü èæèë áóñ õî¸ð õî¸ðîîðîî íèéëæ àìòëàã. ò¿¿õèé ýäèéã øàëãàõ ñòàíäàðòûã áîëîâñðóóëàõ ñóäàëãààíû àæëûã õèéõäýý äýýðõ àðãóóäûã ¿íäýñ áîëãîñîí þì. Òóõàéëáàë. ºâ÷íèé ÿâö. øèíãýíèé õðîìàòîãðàôè.

Òóõàéëáàë: Áèäíèé ñîíãîæ àâñàí Áàðèàâ-3. á¿òýö áàéãóóëàëò áîëîí ýðõòýí ñèñòåìèéí õîîðîíä ÿâàãäàõ áèîõèìèéí óðâàë. èñãýëýí àìòòàé áàéãàà íü àæèãëàãäñàí. ýõ¿¿í. Á¿ëýãëýí øàòàëæ ýì íàéðóóëàõ çàð÷èì íü ºâ÷íèé õóâüñàë ººð÷ëºëòèéã òóñãàñàí äèàëåêòèêèéí ã¿í àãóóëãàòàé áîëîõ íü òîãòîîãäñîí þì. Íîðîâ-7 íü èéì çàð÷ìààð áóþó Áàðèàâ-3 äýýð Ìàíà-4 òàíã íýìýõ çàìààð Íîðîâ-7 òàíã ãàðãàí àâñàí áàéíà. Ìàíà-4. Ò¯¯ÍÈÉ ÀÐÃÀǯÉÍ ¯ÍÄÑÈÉÍ ÒÎÉÌ ãàøóóí. õ¿éòýí 2 ÷àäàë áàéäàã. òîî õýìæýý. Y¿íèéã õ¿ñíýãò 17-ä õàðóóëàâ. ãàøóóí 3 íü øàð àðâèäàõûã äàðàõ. Óëàìæëàëò æîðûí íàéðëàãàä îðæ áàéãàà óðãàìëóóäûí øèíæ ÷àíàðûí òóõàé õýâëýëèéí áàðèìòûí àíàëèç õèéñýí ä¿ãíýëòèéã ¿íäýñëýí æîð íü 119 . ýõ¿¿í. õèé áàäãàíûã ¿¿ñãýäýã àìò áºãººä ýíý 3-ûí àëèíä íü ÷ ìîõäîã. ººð÷ëºëò. õóâèðàëòààð òàéëáàðëàãäàõ ¸ñòîé ãýæ ¿çýí ñóäàëãààã ñîíãîñîí æîðóóäûí ò¿¿õèé ýäèéí áèîëîãèéí èäýâõèò á¿ëýã íýãäë¿¿äèéí ñóäëàãäñàí áàéäëûí òàëààðõ õýâëýëèéí ìàòåðèàëûã ø¿¿í ¿çýõýä òýäãýýðò èõýâ÷ëýí ôëàâîíîèä. Àìòëàã. àëêàëîèä. Ýíý çàð÷ìûã áèä îëîí íàéðëàãàòàé ýì òàíã ñòàíäàðò÷èëàõàä àíõààðàí õàðãàëçàõ çîðèëãî òàâüñàí. Õ¿ñíýãò 17 Ñóäàëãààíä àâñàí æîðîíä àãóóëàãäàõ óðãàìëóóäûí áèîëîãèéí èäýâõò íýãäë¿¿ä ¹ 1 2 3 4 5 6 7 Ò¿¿õèé ýäèéí íýð Ãàíäèãàð Ëèäýð Ìàíà Ãàæà Æ¿ð ¿ð Àð ¿ð Áàð ¿ð Àëêàëîèä Ïîëèôåíîëò íýãäýë ++ ++ Àðãààõ áîäèñ Îðãàíèê õ¿÷èë Ýôèðèéí òîñ Ïîëèñàõàðèä + + + + + + Õ¿ñíýãò 18 Æîðä îðñîí óðãàìàë òóñ á¿ðèéí àìò ¹ 1 2 3 4 5 6 7 Ò¿¿õèé ýä Ãàíäèãàð Ëèäýð Ìàíà Ãàæà Àð ¿ð Áàð ¿ð Æ¿ð ¿ð Ãàøóóí + + + + + + + áàãà Ýõ¿¿í + + + Àìòëàã + + + + Èñãýëýí Äàâñëàã Õàëóóí + áàãà + + Õ¿ñíýãòýýñ ¿çýõýä ñîíãîñîí æîðä îðñîí óðãàìëóóä íü ãîëäóó ãàøóóí àìòààð äàâàìãàéëñàí àìòëàã.Á¯ËÝà 7. äàâñëàã ãýñýí 4 ÿíçààð èëýðõèéëäýã íü òóõàéí ýìò áîäèñ äàõ áèîëîãèéí èäýâõèò íýãäë¿¿äèéí àãóóëàìæ. àðãààõ áîäèñ. ÓËÀÌÆËÀËÒ ÝÌ ÒÀÍ ÍÀÉÐÓÓËÀÕ ÀÐÃÀ. îðãàíèê õ¿÷èë àãóóëàãääàã áîëîõ íü àæèãëàãäñàí.

Õàéëàõ öýã íü 3020Ñ-3050Ñ. Ì-1 áîäèñûã öýâýðø¿¿ëýí á¿òöèéã òîäîðõîéëîõîä ç¿¿ õýëáýðèéí öàãààí òàëñò. øèíæ ÷àíàðûã õàðãàëçàí ýìèéã ñòàíäàðò÷èëàõààð Ìàíà. òýäãýýðèéí á¿òýö. õëîðîôîðì-ìåòàíîëûí õîëüöîîð ñïèðòèéí ààãèéã èõýñãýõ çàð÷ìààð óãààæ çàäðàãóóäûã ãàðãàí àâñàí. áàãàñàõ òºëºâ àæèãëàãäñàí. Ýíý íü ñóäàëãààãààð ñîôîðèäèí àëêàëîèä áîëîõ íü áàòëàãäñàí. Óã áîäèñûã ìåòàíîëîîñ òàëñæóóëàí ãàðãàñàí. õàéëàõ öýã 740Ñ-750Ñ. (α) +20.0. îðãàíèê óóñãàã÷èä ñàéí óóñíà. Îëîí íàéðëàãàòàé æîðîíä àãóóëàãäàõ áèîëîãèéí èäýâõòýé á¿ëýã íýãäë¿¿äèéí ôèòîõèìèéí ñóäàëãààíû àæëûã ÿâóóëñíû ä¿íä. îðãàíèê óóñãàã÷èä ñàéí óóñíà.42 ñóäàëãààãààð ìàòðèí àëêàëîèä áîëîõ íü òîãòîîãäñîí.ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ áèîëîãèéí èäýâõèò áîäèñûí öóãëóóëãà áàéäëààð àãóóëæ õ¿íèé áèåä îëîí òàëò íºëºº ¿ç¿¿ëýõ áîëîìæòîé áºãººä áèå ìàõáîäèéí ýä.35. òàðõàëòûí óòãà íü Rf .35. Õðîìàòîãðàôèàñ õàðàõàä Ìàíà-4. (α) + 59.18 ãýñýí òàðõàëòûí êîýôôèöèåíò á¿õèé àëêàëîèäûí óëàìæëàëä õàìààðàãäàõ 4 áîäèñ èëýðñýí. Ì-3 öàãààí ºíãèéí òàëñò õàéëàõ öýã íü 1390Ñ-1400Ñ. Íîðîâ-7 òàíãóóäàä õýìæýý á¿òöèéí õóâüä ººð õîîðîíäîî ÿëãààòàé 0. Ì-4 áîäèñ íü Ñ15Í24N2O åðºíõèé òîìú¸îòîé õàéëàõ öýã 1080Ñ-1090Ñ.4-ººð ñóóðèëñàí Áàðèàâ-3.47. Rf .71. 0.0. 0. 0. Õëîðîôîðì-ìåòàíîë 27:10 óóñãàã÷èéí ñèñòåìä òàðõàëòûí óòãà íü Rf-0. õàíäûã íàì äàðàëòàíä íýðæ ºòãºð¿¿ëýýä íèéëáýð áîäèñ ãàðãàí àâ÷ ñóäàëãààã ñèëèêàãåëü á¿õèé áàãàíàò õîîëîé (5õ7 ñì)-ä ñóóëãàí õëîðîôîðì. Ëèäýðò ôëàâîí ãëèêîçèäóóä äàâàìãàéëæ áàéñàí. M-5 áîäèñ íü Ñ15Í24N2O åðºíõèé òîìú¸îòîé. Áèåèéí åðºíõèé ºâ÷èíä ýì òàíãèéí ¿ç¿¿ëýõ ¿éëäýë íü ýöýñòýý òýäãýýðèéí íàéðëàãàíä àãóóëàãäàõ ÿíç á¿ðèéí áèîëîãèéí èäýâõèò áîäèñûí ¿éëäëýýð íºõöºëäºõ æàìòàé áèëýý. 2 æîðûí óñàí ÿëãàìàëä ôëàâîíîèä èëðýýã¿é áºãººä Ìàíà. Ìàíà-4 òàíãèéí óñàí õàíäàíä Rf-0. Ì-2 öàéâàð øàðãàë ºíãèéí àìîðô áîäèñ. 120 . ýñýä ÿâàãääàã áîäèñûí ñîëèëöîî áîëîí òºðºë á¿ðèéí çîõèöóóëàõ ïðîöåññóóäàä íºëººëºí òýäãýýðèéã èäýâõæ¿¿ëýí ýð÷èìæ¿¿ëýõ ÷àäâàðòàé þì. õðîìàòîãðàôèéí áîëîí ºíãºò óðâàëæààð óã áîäèñ íü òðèòåðïåíû õ¿÷èë îëåíîë áîëîõ íü òîãòîîãäñîí. Õàéëàõ öýã íü 2870Ñ-2890Ñ. Èéìýýñ áèä øàòàëñàí á¿òýöòýé îëîí íàéðëàãàòàé ýì òàíãóóäûí á¿òöèéí ººð÷ëºëò íü òýäãýýðèéí ôàðìàêîëîãèéí ¿éëäýëòýé õîëáîîòîé áàéæ áîëîõ ó÷ðààñ òýäãýýðèéã ýì òàíã ñòàíäàðò÷èëàõàä àøèãëàæ áîëîõ áîëîìæèéã ñóäëàõ îðîëäëîãî õèéñýí.3. Íîðîâ-7 òàíãóóäûã 700-ûí ýòèëèéí ñïèðòýýð 2 óäàà (1:5) õàðüöààòàé òàñàëãààíû õýìä õàíäëàí.71 àëêàëîèäûí óðâàëæ ºãñºí áà ñóäàëãààãààð ïàõèêàðïèíòàé ä¿éæ áàéñàí.18 òàðõàëòûí êîýôôèöèåíò á¿õèé íýã àëêàëîèä 700-ûí ñïèðòèéí õàíäàíä àëêàëîèäûí 4 áîäèñ èëýðñýí áà Ãàæààãèéí íàéðëàãàíä àëêàëîèäûí òºðëèéí áîäèñ èëðýýã¿é. Îëîí íàéðëàãàòàé øàòàëñàí æîðûã ñóóðü æîðòîé õàðüöóóëàõàä ñóäàëãààíû ÿâöàä òýäãýýðèéí äîòîð àãóóëàãäàõ áèîëîãèéí èäýâõèò áîäèñóóä á¿òýö á¿ðýëäýõ¿¿íèé õóâüä ººð÷ëºãäºõã¿é áºãººä òýäãýýðèéí õýìæýý èõñýõ.

ºíäºð ìîëåêóëò í¿¿ðñ óñ (èíóëèí) òîäîðõîéëîãäñîí þì. æ¿ð ¿ðèéí ôèòîõèìèéí ñóäàëãààíû ìàòåðèàëààñ ¿çâýë òýäãýýðò ãîë òºëºâ àðãààõ áîäèñ. Íîðîâ-7. Ìàíà-4 òàíãèéí ñòàíäàðòûã áîëîâñðóóëàõäàà äýýðõ ¿íäýñëýë¿¿äèéã òîäîðõîé õýìæýýãýýð õàðãàëçàí ¿çýæ íèéëìýë í¿¿ðñ óñ. (Á. Òýðýýð õèé.Äàãâàöýðýí. Õ¿ñíýãò 19 Òàíãóóäûí ãýìä íºëººëºõ æèøèã èòãýëö¿¿ð ¹ Òàí ýìèéí íýð Ãýìèéã äàðàõ æèøèã èòãýëö¿¿ð õèéã øàðûã Áàäãàíûã Õýðýãëýõ çààëò (ïàÿí) 1 Áàðèàâ . îðãàíèê õ¿÷ë¿¿ä. Áèä ýäãýýð òàíä îðñîí çàðèì áèîëîãèéí èäýâõò õºäëºë ç¿éã ñòàíäàðò÷èëàõàä äýýðõ ç¿é òîãòëûã àâ÷ õýðýãëýõèéã õè÷ýýñýí áîëíî. øàð. Õàðèí Ìàíà-4 òàíãèéí íàéðëàãàíä øàðûí õàëóóí áà õóðö áèëèã ÷àíàðûã äàðàõ ñýð¿¿í áà ìîõäîã ÷àäàë àãóóëñàí ýìò áîäèñ àëãà áàéíà. Áàðèàâ-3 òàíãèéí õóâüä ò¿¿íèé íàéðëàãàíä îðñîí 3 ¿ðýýñ áàð ¿ð. Àð ¿ð. Ãàæààãèéí õºíãºí.3 - 0.807 0. ëèäýðèéí õ¿íä ÷àäàë íü õèéã äàðàõûã íºõöºëä¿¿ëýõèéí õàìò ìàíûí õóðö. òîñëîã.76 - 0.Á¯ËÝà 7. áàð ¿ð. õóó÷èí õàëóóíûã äàðíà. õóðö. ͺ㺺 òàëààñ ýäãýýð òàíãèéí õýðýãëýõ çààëò íü òýäãýýðèéí íàéðëàãûí á¿ðýëäýõ¿¿íèé ººð÷ëºëòòýé ìºí õàìààðàëòàé áîëîõ íü òîäîðõîé áàéíà. Ãàæààãèéí õºíãºí. òîñëîã. øàðûã äàðàõ ýìò ÷àäàë ýðäýì á¿õèé áîäèñ àãóóëàãäààã¿é áàéíà. áàäãàíûã äàðàà æèøèã èòãýëö¿¿ð íü òýäãýýðèéí õýðýãëýõ çààëò ïàÿíòàé ìàø íàðèéí òîõèð÷ áàéãàà íü èëýðõèé áàéíà. øàð áàäãàíàä ¿ç¿¿ëæ áîëîõ íºëººã äýýðõ àðãààð òîîöñîí ä¿íã õ¿ñíýãò 19-ä ¿ç¿¿ëýâ. õàëóóí ÷àäëûã òýäãýýðò àãóóëàãäàõ áèîëîãèéí èäýâõèò áîäèñîîñ àëü íü íºõöºëä¿¿ëæ áîëîõ âý ãýäýã àñóóäàë ãàð÷ èðæ áàéíà. øàð. õóðö. Òýãâýë ìàíûí õ¿íä. ÓËÀÌÆËÀËÒ ÝÌ ÒÀÍ ÍÀÉÐÓÓËÀÕ ÀÐÃÀ.7 0. øèíý. õóðö Ëèäýðèéí õ¿íä. Òóõàéëáàë: Ìàíà-4 òàíãèéí íàéðëàãàíä îðñîí ìàíûí õ¿íä. ò¿¿íä àãóóëàãäàõ èíóëèíûã íü òîäîðõîéëîõîä áîëîìæòîé ãýæ ¿çýõýä õ¿ðñýí þì. áàäãàíàä ýì òàíãèéí ¿ç¿¿ëæ áîëîõ íºëººã òîîöîí èäýâõèéã íü õàðüöóóëàí ä¿ãíýæ áîëîõ àðãà áîëîâñðóóëñàí. áàäãàíûã á¿ãäèéã íü 121 .23 Ìóó áà òàìèðûí öóñûã ÿëãàí. Íîðîâ-7 òàíãèéí õóâüä áèå ìàõáîäèéí õÿìðàëûã òýãøèòãýõ çîðèëãîîð õýðýãëýãäýæ èðñýí óëàìæëàëòàé. õàëóóí ÷àäëûí íºëººãººð áàäãàíûã äàðàõ ¿éëäýë íü èëýðäýã áàéíà.396 0.19 Õàëóóíûã àðâèäóóëàõã¿éãýýð áàäãàíà õèéã àìèðëóóëæ ýñ áîëîâñîðñîí õàëóóíûã áîëîâñðóóëíà. 1999) Ìàíà-4. æ¿ð ¿ð íü ñýð¿¿í áà ìîõäîã ÷àäàëòàé ó÷ðààñ óëàìæëàëò ýìíýëãèéí øàðûí õàëóóíûã àðèëãàíà ãýñýí çààëò ãàð÷ èðäýã áàéíà.4 0. øàð.333 0. Ò¯¯ÍÈÉ ÀÐÃÀǯÉÍ ¯ÍÄÑÈÉÍ ÒÎÉÌ Ò¿¿í÷ëýí áèåèéí åðºíõèé ºâ÷íèé õºäëºë ç¿éã òîäîðõîéëîã÷ õèé. Ýíý òàíä õèé.146 Áèå ìàõáîäèéã òýãøèòãýíý. Äýýðõ õ¿ñíýãòýýñ ¿çýõýä òàíãóóäûí õèé. 3 Íîðîâ . 2 Ìàíà . Áàðèàâ-3 òàíãóóäûí áèåèéí õèé.

Îëîí íàéðëàãàòàé æîðûã ñòàíäàðò÷èëàõàä ñóóðü æîð áîëîí ò¿¿í äýý𠺺ð æîð øàòëàí íýìýýä ¿¿ñãýñýí íèéëìýë æîðûã íýã ñòàíäàðòààð õàðèí øàòëàí íýìæ áàéãàà óðãàìàë áóþó æîðûã ººð áîäèñîîð íü ñòàíäàðò÷èëàõ íü ç¿éòýé ãýñýí ä¿ãíýëòýä õ¿ðñýí þì. 122 .7% íèéëáýð èíóëèí. Ýäãýýðýýñ ¿íäýñëýí Ìàíà-4 òàíãèéí ñòàíäàðòûã áîëîâñðóóëàõäàà õèé. 3. øàð. 1. Íîðîâ-7 òàíä 3.5% îðãàíèê õ¿÷èë áàéãààã òîäîðõîéëæ ñòàíäàðòûã áîëîâñðóóëñàí. Íîðîâ-7 òàíã äýýðõ 2 òàíä õèéñýí ñóäàëãààã ¿íäýñëýí ñòàíäàðò÷èëæ áîëîõ íü ñóäàëãààíààñ õàðàãäñàí. Õàðèí Áàðèàâ-3 òàíãèéí õóâüä ò¿¿íèé íàéðëàãàíä çîíõèëîí àãóóëàãäàæ áóé àðãààõ áîäèñ þì óó ýñâýë îðãàíèê õ¿÷ë¿¿äèéí íèéëáýð õýìæýýã ¿íäýñ áîëãîí ñòàíäàðò÷èëàõ áîëîìæòîé áîëñîí. Áàðèàâ-3-ä 6. 2. Ñóäàëãààãààð Ìàíà-4 òàí ýìýíä 6.9%. õèéí õðîìàòîãðàôèéí àðãà áîëîí õèìèéí óðâàëæ ñïåêòðèéí àðãóóäûã àøèãëàí èëð¿¿ëæ. Ãàíäèãàð. öààñàí. áàäãàíûã äàðàõ ¿éëäýëòýé Ìàíà. ÷àíàðûí áà òîîí òîäîðõîéëîëòûã õèéñíèé äýýð òàíãèéí óðãàìëûí àíàòîìèéí øèíæèëãýýã ìèêðîñêîïûí àðãààð õèéæ ã¿éöýòãýñýí. Ãàæààä íèéòëýã àãóóëàãäàõ áîäèñûã ñîíãîí àâ÷ ÷àíàðûí áà òîîí òîäîðõîéëîëòûã õèéñýí. Óëàìæëàëò îëîí íàéðëàãàòàé ýì òàíä àãóóëàãäàõ áèîëîãèéí èäýâõò íýãäë¿¿äèéí ñóäàëãààã íèìãýí ¿å.ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ òîäîðõîé õýìæýýãýýð äàðäàã ýìèéí ÷àäàëòàé áîëîõ íü ò¿¿íèé ãýìä íºëººëºõ æèøèã èòãýëö¿¿ðèéã òîîöñîí ä¿íãýýñ õàðàãäàæ áàéíà.

Óëàìæëàëò æîðûí íàéðëàãàíä îðóóëæ ¿éëäâýðëýëèéã ÿâóóëæ áàéíà. øèð¿¿í ÷àíàð.1.Á¯ËÝà 8. Ýìò áîäèñûã íàéðóóëàõ. ÷àäëûã ººð÷ëºí ºâ÷íèé áàéäàëä òîõèðóóëàõàä.1. øèíæ ÷àíàð íü àäèë áèø áàéäãààñ íîìõîòãîõ àðãà íü ÷ òóñ òóñäàà àäèë áèø îíöëîãòîé þì. Ìîíãîë óëàìæëàëò àíàãààõ óõààíä õýðýãëýäýã ýìèéí ò¿¿õèé ýä ò¿¿íèé òºðºë8 ç¿éë íü îëîí. àþóëã¿é õýðýãëýýã õàíãàõ ¿¿äíýýñ òóñ áàéãóóëëàãûí ýðäýì øèíæèëãýýíèé òºâèéí ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèëòíóóä 10-ààä ò¿¿õèé ýäèéí íîìõîòãîõ ãîðèìûã òîãòîîõ ñóäàëãààã ÿâóóëæ. ÍÎÌÕÎÒÃÎÕ ÀÐÃÓÓÄ. ìóó ¿éëäëèéã àðèëãàõ. Ãàëûí õ¿÷èéã àøèãëàæ íîìõîòãîõ. ÍÎÌÕÎÒÃÎÕ ÀÐÃÓÓÄ ÍÀÉÌÄÓÃÀÀÐ Á¯ËÝà 8. Èíãýæ íîìõîòãîñíîîð õîëèìîã ç¿éëèéã öýâýðëýõ. Øèíãýí áèåòèéã õýðýãëýæ íîìõîòãîõ. 3. 4. Ýìò áîäèñûã áóñàä õýðýãöýýã¿é õîëüöóóäààñ ñàëãàõûí òóëä íîìõîòãîíî ãýõ ìýò ó÷èð õîëáîãäîëòîé ãýæýý. Øèíãýí áèåòèéã õýðýãëýæ íîìõîòãîõ àðãà: Ýíý íü ò¿¿õèé ýäèéã øèíãýí áèåòèéã õýðýãëýæ íîìõîòãîõ àðãà þì. 2. ýðäñèéí òºðëèéí ò¿¿õèé ýäèéã öýâýðø¿¿ëýõ. Áóñàä ç¿éëèéí íîìõîòãîõ àðãà ãýæ õóâààäàã áàéíà. 纺ëð¿¿ëýõ. òåõíîëîãèéã áîëîâñðóóëàí íèéòäýý 30-ààä ò¿¿õèé ýäèéã íîìõîòãîí. Ò¯¯ÍÈÉ À× ÕÎËÁÎÃÄÎË Óëàìæëàëò ýìèéã õ¿í ººðñ人 áóþó ãýðèéí íºõöºëä áýëòãýæ õýðýãëýõ íü ñºðºã ¿ð äàãàâàð ¿¿ñãýõ áîëîìæòîé áàéäàã. øèíãýöèéã íýìýãä¿¿ëýõ. Ìîíãîë ýìèéí ò¿¿õèé ýäèéã íîìõîòãîõîä õýðýãëýæ èðñýí íîìõîòãîõ àðãûã åðºíõèéä íü 1. áàãàñãàõàä. 4. Õîð. Ìîíãîë ýìèéí ò¿¿õèé ýäèéã íîìõîòãîõ òóõàé îíîëûí ¿íäýñëýë áîëîõ ñèñòåìòýé ìàòåðèàë õàðààõàí îëäîîã¿é áºãººä çºâõºí ò¿¿íèé óëàìæëàëò àíàãààõûí íîì. 3. Óëàìæëàëò ýìèéí ¿éë÷ëýëèéã íýìýãä¿¿ëýõ. õýð÷èõýä äºõºì áîëãîõ. õàòààõàä äºõºì áîëãîõ çîðèëãîîð. äîãøèí õ¿÷òýé ýìèéí ò¿¿õèé ýäèéã çîõèõ çààâðûí äàãóó íîìõîòãîõ íü ýìò áîäèñûí õîðíû íºëººã àðèëãàõ. Ýìò áîäèñûí ÷àíàð. áàãàñãàõ. Óëàìæëàëò ýì íàéðóóëàõûí ºìíº õèéäýã ÷óõàë íýã áîëîâñðóóëàëò íü çàðèì íýã õîðòîé ýìò áîäèñ (ò¿¿õèé ýä)-ûã íîìõîòãîõ ÿâäàë þì.1. 2. íàéðóóëàõàä äºõºì áîëíî ãýæ ¿çäýã. Õîðòîé ýìò áîäèñ. õóðö. Ãàë áà øèíãýí áèåòèéã õàâñàðãàæ íîìõîòãîõ. øèíãýýõýä õÿëáàð áîëãîõîä òóñ 123 . ýì÷èëãýýíèé ¿éëäëèéã ñàéæðóóëàõ. Ìîíãîë ýìèéí çàðèì íýã ò¿¿õèé ýäèéã íîìõîòãîõ òóõàé ýìèéí ñóäàðò äóðüäàõäàà: 1. ñóäàð áè÷ã¿¿äýä õýñýã÷ëýí òýìäýãëýãäýí óëàìæèëæ èðñýí áàéíà. 8.

4. ªºðººð õýëáýë ãàë áà øèíãýí áèåòèéã õàìòààð õýðýãëýæ áàéãààä ýìò áîäèñûã ýì÷èëãýýíä õýðýãëýõ øààðäëàãàä õ¿ðãýõ íýã àðãà þì. Ãàëûí õ¿÷èéã àøèãëàæ íîìõîòãîñíîîð ýìò áîäèñûã õýìõýëæ íóíòàãëàõ.1. Äýâòýýõ õóãàöààã ýìò áîäèñûí èõ áàãà áîëîí àäèë áóñ ÷àíàðûã ¿íäýñëýæ òîãòîîíî. õàãñààõ.1.ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ áîëäîã áàéíà. Ãàë áà øèíãýí áèåòèéã õàâñàðãàí íîìõîòãîõ àðãà: Ýíý íü ãàëûí õ¿÷èéã õýðýãëýí. Ýíý àðãûã õýðýãëýñíýýð ýìò áîäèñûí õîðò ÷àíàðûã áàãàñãàæ. Ãîëäóó ýðäýñ áîäèñûã íîìõîòãîõîä õýðýãëýäýã àðãàä òîîöîãäîíî. • Õàãñààõ àðãà: 纺ëºí ãàëààð ýìò áîäèñîî õàòààõ. õóðö øèð¿¿í ÷àíàðûã 纺ëð¿¿ëýõ áà ìóó ¿éëäëèéã áóóðóóëäàã. óñ çýðýã øèíãýíä õèéæ áóöàëãàæ ÷àíàõûã õýëíý. 8. õàòààæ õàäãàëàõ. ìóó ¿éëäëèéã àðèëãàõ. õýð÷èæ æèæèãëýõýä äºõºì áîëãîõ ñàéí òàëòàé. àðõè. • Õóóðàõ àðãà: àðèëãàæ öýâýðëýñýí ýìò áîäèñîî òîãîîí äîòîð õýðýãëýõ õýìæýýíäýý õ¿ðòýë õàëààæ õóóðàí íîìõîòãîõ. 8. • Øàòààõ àðãà: Ýìò áîäèñîî òºìºð õàâòàñ äýýð òàâüæ ãàëûí õ¿÷ýýð øàòààõ áóþó ãàëä äààöòàé ñàâàíä õèéæ óëàéòãàí øàòààõ. àìüòíû ÿñ.2. Ýíý àðãûã õýðýãëýñíýýð ýìèéí ò¿¿õèé ýäèéí àøèãò á¿ðýëäýõ¿¿íèéã õàäãàëàõ. óëàéòãàõ ãýæ õóâààäàã.1.3. ãîëäóó øàâüæ. Íóõàõ àðãà: ýìèéí ò¿¿õèé ýäèéã õàòóó áèåò òóñëàõ ìàòåðèàëòàé õàìò íóõàæ íóíòàãëàõ áóþó øèíãýí áèåò òóñëàõ ìàòåðèàëä äýâòýýñíèé äàðàà íóõàæ 124 . • Äýâòýýõ àðãà: Ýìò áîäèñûã ÿìàð íýãýí øèíãýí áèåòýä äýâòýýæ ò¿¿íä çîõèõ õýìæýýíèé óñíû á¿ðýëäýõ¿¿íèéã øèíãýýæ áàéãààä 纺ëð¿¿ëæ çîðèëãîäîî õ¿ðýõèéã õýëíý. 8. ñ¿¿. ýìèéí ýì÷èëãýýíèé ¿éëäëèéã ñàéæðóóëàõàä òóñòàé. øàð òîñ. øàòààõ. óñíû óóð áóþó áóñàä øèíãýí áèåò ìàòåðèàëûí òóñëàìæòàéãààð õàâñàðãàí íîìõîòãîõûã õýëíý. Áóñàä ç¿éëèéí íîìõîòãîõ àðãà: à. • Æèãíýõ àðãà: Òóñëàõ ìàòåðèàëä õèéñýí ýìèéí ò¿¿õèé ýäèéã òîõèðîìæòîé ñàâàíä õèéæ áóöàëæ áóé óñòàé òîãîîí äýýð òàâüæ óñíû óóðààð íü æèãíýíý. õýðýãöýýã íü ºðãºòãºõ. • ×àíàõ àðãà: ýìò áîäèñîî ýìò ñ¿ìñ. • Òóíãààõ àðãà: Ýíý íü àäèë áóñûí õýñýãò áóþó ìºõëºãò ýìò áîäèñûã ÿëãàõ áà õîëèìîãèéã íü öýâýðëýæ íàðèéí õýñãèéã ¿ëäýýõ þì. Øèíãýí áèåòèéã õýðýãëýæ íîìõîòãîõ àðãàä äýâòýýõ. Ãàëûí õ¿÷èéã àøèãëàí íîìõîòãîõ àðãûã äîòîð íü õóóðàõ. Ãàëûí õ¿÷èéã àøèãëàæ íîìõîòãîõ àðãà: Ýíý íü ãàëûí õ¿÷èéã àøèãëàæ ò¿¿õèé ýäèéã íîìõîòãîõ àðãà þì. òóíãààõ àðãóóä áàãòäàã. õîäîîä çýðãèéã íîìõîòãîõ.

Àð ¿ðèéí ø¿¿ñýíä ÷àíàñàí íü øàð ºíãºòýé. Ýìèéí çàðèì óðãàìëûã íîìõîòãîõ àðãûí òóõàé 8. óãààæ. Àíõààðàõ ç¿éë: à. Íîìõîòãîë: à. 3. áàì. íèìãýí áàéäàã. Íîìõîòãîë: à. ñàõóó. õîðõîéí ºâ÷èí çýðãèéã çàñàõàä õýðýãëýíý. á¿ëýýí.Á¯ËÝà 8. á. íÿñóó. Íîìõîòãîñíû äàðààõ ÷àíàð áà õýëáýð: Ýíý íü ýìõ çàìáàðààã¿é õýñã¿¿ä á¿õèé ºíãºí òàë íü öàãààí áºãººä àðçãàð áà øàð öàãààí àëàãëàñàí ìýäýãäýì ñóäàñëàã çóðààñòàé. Èéìýýñ àð ¿ðèéí ø¿¿ñ áóþó ¿íýýíèé ñ¿¿íä ÷àíàâàë õîð íü áàãàñàæ. Àìò ÷àíàð: Ãîøóóí àìòòàé.2. ×àíàõäàà 1 õýñýã ÿìààíû ìàõ õèéæ òàðíàòàéãàà õàìò ÷àíààä ñ¿ìñ íü õàãàñ øèðãýõ ¿åä ãàðãàæ õàÿâàë õîð íü ñàéí áóóðíà. õóðö øèð¿¿í ÷àíàð íü 纺ëðºõ òóë ìàõ áîäûã õîðëîõã¿é ýì÷èëãýýíèé ¿éëäýë íü ñàéæèðíà. Õÿðìàãæóóëàõ àðãà: Ýìèéí ò¿¿õèé ýäèéí òîñûã íü ãàðãàæ áàéãààä ñèéðýãæ¿¿ëýí íóíòàãëàõûã õÿðìàãæóóëàõ àðãà ãýíý. ÍÎÌÕÎÒÃÎÕ ÀÐÃÓÓÄ íóíòàãëàõ. Ãèø¿¿íý 1. á. öýâýðëýýä ÷èéãò¿¿ëæ 纺ëð¿¿125 . Ǻºëºí íîìõîòãîë: Öýâýðëýñýí Òàðíûí õýð÷ìýý ¿íýýíèé ñ¿¿íä (10 êã Òàðíàä 8 ë ñ¿¿) õèéæ 纺ëºí ãàëààð ÷àíàæ ñ¿¿ íü áèåä íü øèíãýñýí ¿åä ãàðãàæ õàòààãààä õýðýãëýíý. ×àäàë áà ãîëäóó çàñàõ: Òóóëãàõ. ýõ¿¿í ãàøóóí àìòòàé ÿëèìã¿é ¿íýðòýé. õºëáºð¿¿í. Òàðíûã 纺ëºí ãàëààð ÷àíàæ ò¿ëýãäýõýýñ ñýðãèéëíý. Ãèø¿¿íý: Òîì æèæãýýð íü ÿëãàæ. 2.1. Ýíý íü ò¿¿õèé ýäèéí õóðö øèð¿¿í ÷àíàðûã 纺ëð¿¿ëæ. Ãàäóóðõ õàëüñ íü øàðàâòàð õ¿ðýí áóþó óëáàð ºíãºòýé. öàíõ. Îíöãîé íîìõîòãîë: Öýâýðëýñýí Òàðíûí õýð÷ìýý Àð ¿ðèéí ø¿¿ñýíä (10 êã Òàðíàä 1 êã Àð ¿ðèéí ÷àíàñàí 8 ë ñ¿ìñ) õèéæ 纺ëºí ãàëààð ñ¿ìñ íü ¿íäñýíä á¿ðýí øèíãýñýí ¿åä ãàðãàæ õàòààãààä õýðýãëýíý. Ñ¿¿íä ÷àíàñàí íü òîñëîã õàðàãäàõ áà ñ¿¿íèé ¿íýðòýé. õàâàí. â.2. øàð óñûã õàòààõ àðèëãàõ. õàìóó. õàâäðûã äàðàõ. 5. íÿí õîðõîéã íÿäëàõ ÷àäàëòàé. Ãîëäóó íÿí õàòèã. øèð¿¿í ÷àíàðòàé. Òàðíûã öýâýðëýæ õýð÷èõ áóþó õýñýãëýí õàòààíà. òóëàé. 6. 8. á. â. øàð óñíû ºâ÷èí. áîîì. íÿí öàíõ. øèíãýí. Òàðíà 1. Íîìõîòãîëûí ¿éëäýë: Ýíý íü õîðòîé áºãººä øèð¿¿íýýð òóóëãàõ òóë ò¿¿õèéãýýð õýðýãëýâýë ìóó ¿éëäýë íü èõ áàéäàã. ÷àäëûã íü íýìýãä¿¿ëýõ áà ýì÷èëãýýíèé õýðýãöýýíäýý òîõèðóóëæ íàéðóóëàõàä äºõºì áîëãîäîã.2. Èíãýñíýýð ýìèéí ò¿¿õèé ýäèéí õîðò ÷àíàðûã áóóðóóëæ. Äàâñàí ýì õèéõ àðãà: Òîãòîîñîí õýìæýýíèé õýäýí ç¿éëèéí ò¿¿õèé ýäèéã õàìòàä íü áîëîâñðóóëàí ¿éëäýõ áóþó õýäýí ç¿éëèéí ýìò áîäèñûí ¿íñèéã òóíãààí ø¿¿ð¿¿ëñýí øèíãýíèéã óóðøóóëàí ¿éëäýõ àðãà þì. õóðö øèð¿¿í ÷àíàðûã íü 纺ëð¿¿ëýõèéí õàìò ýì÷èëãýýíèé à÷ òóñûã íýìýãä¿¿ëäýã. 4.2. ìîõäîã. 8.

õóðæ Ẻãíºðñºíèéã òàðààõ ¿éëäýë íü íýìýãäýíý. çóçààíäóó õýð÷èæ. èñãýëýí. Ẻðíèé ºâ÷èí çýðãèéã çàñàõàä õýðýãëýíý. õºíãºí. 4. Àìò ÷àíàð: Àìòëàã àìòòàé. 2. øèð¿¿í ÷àíàðòàé. á. õîðûí õàëóóí. Ãî¸î 1. ãàøóóí. Ãîëäóó Ẻðíèé õàëóóí. ÿð øàðõûã àíàãààõ.3. 8. Ñ¿¿ò ìóõàð öàãààí: Öýâýðëýñýí Ìóõàð öàãààíû õýð÷ìýý òîãîîíä õèéæ ¿íýýíèé ñ¿¿òýé õàìò (1.4. Íîìõîòãîë: à. 8. õàëóóíûã àðèëãàõ. õîîëûã øèíãýýõ ÷àäàëòàé. 3. 5. 3. õîéòîõ ñààòàõ. õàòààæ õýðýãëýíý.2. Íîìõîòãîë: à.5 ë àðõè) õóòãààä íÿãò áèò¿¿ìæëýí óñàí äîòîð ÷àíàõ áóþó æèãíýæ. ¿ë ìýäýãäýì (îäîí òîëáîòîé). ñàðûí õèð õîðèãäîõ.0 êã Ìóõàð öàãààíä 1.2. Ìóõàð öàãààí 1. Àìò ÷àíàð: Ãàøóóí. ãîë íü òîðëîã àðòàé. ÿð øàðõ. ãýäýñ ºâòãºõ çýðýã ìóó ¿éëäëèéã íü õºíãºð¿¿ëýõýýð áàðàõã¿é. Ẻð áýëõ¿¿ñýýð ºâäºõ. ã¿í óëáàð áóþó óëáàð õ¿ðýí ºíãºòýé. àìòòàé. ×àäàë áà ãîëäóó çàñàõ: Áººðíèé òàìèðûã ñàéæðóóëàõ. Çàæèëáàë áóóðöàãíû øèíõýã ¿íýð ãàðíà. àíõèëàì ¿íýðòýé. á¿ëýýí. á.0 êã ¿íäñýíä 7. 4.5 ëèòð ¿íýýíèé ñ¿¿) 纺ëºí ãàëààð ñ¿¿ íü øèðãýòýë áóöàëãààä ãàðãàæ õàòààñíû ýöýñò øèìæ¿¿ëýõ íàéðëàãàòàé æîðîíä õýðýãëýíý. õîðûã òàéëàõ. ýåëäýã ÷àíàðòàé. óðóó àðèëãàã÷ õèéí ã¿éäëèéã ñàéæðóóëæ. ÿëèìã¿é àðõèíû ¿íýðòýé. Àðõèò Ãèø¿¿í íü õàòóó. óñàíä 3-5 ºäºð äýâòýýñíèé äàðàà ºäºð á¿ð óñûã íü ñîëüæ 126 . Ẻðíèé õàëóóíûã àðèëãàõ ÷àäàëòàé. ýñ øèíãýñýí çýðãèéã çàñàõàä õýðýãëýíý. Íîìõîòãîñíû äàðààõ ÷àíàð áà õýëáýð: Ýíý íü õýð÷ìýë. àðõè ãîëä íü íýâòýðñýí áºãººä á¿ðìºñºí øèìòñýí õîéíî ãàðãàæ õàòààãààä æîð íàéðóóëàõàä õýðýãëýíý. õºëáºð¿¿í. Ìóõàð öàãààí: Öýâýðëýæ óãààí ÷èéãò¿¿ëæ. øàð áóþó óëáàð øàðàâòàð ºíãºòýé. Íîìõîòãîëûí ¿éëäýë: Ýíý ýìèéã ò¿¿õèéãýýð õýðýãëýâýë òóóëãàõ ¿éëäýë íü õóðö áîëîõîîð çàðèì õýâëèé 纺ëºí ºâ÷òíèé õîäîîäûã ãýìòýýæ ìýäíý. 2. Íîìõîòãîëûí ¿éëäýë: Ýíý ýìò áîäèñûã õîíèíû ñ¿¿íä äýâòýýñíèé ñ¿¿ëýýð Ẻðíèé òàìèðûã ñàéæðóóëàõ ¿éëäýë íü óëàì ñàéæèð÷. òîñëîã. Ãîëäóó øàðûí õàëóóí. Ãî¸îã öýâýðëýæ.ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ ëýýä. ºòãºí õàòàõ. ãèø¿¿íèé ãàäàð äîòîð íü õàð õ¿ðýí áîëæ. Ñ¿¿íä ÷àíàñíààð ÿëèìã¿é ñ¿¿íèé ¿íýðòýé. Àðõèò Ãèø¿¿íý: Öýâýðëýñýí Ãèø¿¿íèé õýð÷ìýý òîõèðîìæòîé ñàâàíä àðõèòàé õàìò õèéæ (1. çóçààí õýð÷èæ íàðàíä õàòààæ õýðýãëýíý. Õàðèí àðõèíä ÷àíàñíààð òóóëãàõ ¿éëäýë íü 纺ëºð÷. øèíãýí. õóãàðñàí òàë íü óëáàð ºíãºòýé. ×àäàë áà ãîëäóó çàñàõ: Òóóëãàõ. º÷¿¿õýí ýõ¿¿í àìòòàé. ýì÷èëãýýíèé ¿éëäýë íü íýìýãäýíý. ñýð¿¿í.

×àäàë áà ãîëäóó çàñàõ: Øèìæ¿¿ëýõ. á. Ýðõòýíèé ãàð (âàíëàã) 1. àòèðààòñàí íàðèéí àðòàé. ìîõäîã ÷àíàðòàé. Àìò ÷àíàð: Íîìõîòãîñîí ãî¸î íü ãàøóóí. õîíü áà 127 .2. ºíãºí òàë íü ã¿åõýí. øèì òýæýýë ìóóäñàí. ýð áýëýã ñóëàðñàí. Ẻðíèé àðõàã. 纺ëºí. Íîìõîòãîë: à. øàð õ¿ðýí ºíãºòýé. ñ¿¿ íü á¿ðìºñºí øèíãýñíèé õîéíî õàòààæ õ¿÷æ¿¿ëýõ øèìæ¿¿ëýõ íàéðëàãàä õýðýãëýíý. á¿ëýýí õ¿íä.0 êã Ýðõòýíèé ãàðä 1. õóãàðñàí òàë íü øàðàâòàð öàãààí ºíãºòýé. Àíõààðàõ ç¿éë: Ýíý ýìò áîäèñûã õ¿éòýí óñààð ñàéòàð óãààâàë õîð íü ãàðàõ áºãººä ñ¿¿íä ÷àíàâàë øèìæýýä äóñàë òàìèðûã ñýëáýæ øèìæ¿¿ëýõ ¿éëäýë íü íýìýãäýíý.8 ë õàð àðõè. Öýâýðëýñýí ãî¸îíû õýð÷ìýý 3 óëààíû àðõèíä äýâòýýæ (1 êã ¿íäñýíä 0. øèìæ¿¿ëýõ ÷àäàëòàé.0 ë ñ¿¿) 纺ëºí ãàëààð íýâòýðòýë ÷àíàæ.1 îðíî) àðõè á¿ðìºñºí øèíãýæ ãîëä íü õ¿ðòýë íýâòýðñíèé äàðàà ãàðãàæ õàòààæ õýðýãëýíý. 8. Àìò ÷àíàð: Àìòëàã ýõ¿¿í àìòòàé. äóñëûã ñýëáýõ. õàòóó òóë àìàð õóãàðàõã¿é. óñàíä ÷àíàæ ãàðãààä. 2. Ẻðíèé õ¿éòýí õèéã àðèëãàõ. 8. äîîä õýñýãòýý õóðóó àäèë ñàëààòàé. á. Íîìõîòãîãäîõóóíû ÷àíàð áà õýëáýð: Ýíý ýìò áîäèñ íü ãàðûí àëãàíû õýëáýðòýé. òîñëîã. Ñ¿¿ò ýðõòýíèé ãàð: Öýâýðëýñýí ýðõòýíèé ãàðàà òîõèðîìæòîé ñàâàíä õîíèíû ñ¿¿òýé õàìò õèéæ (1. 5. òàìèð äîðîé. Õýðýýí¿äýí 1. øèíãýí. òàìèðûã ñàéæðóóëàõ. ãîëûí õèé. 3 óëààíû òàëõ 0.Á¯ËÝà 8. äóñàë àëäàõ. 4. öýâýð óñàíä õèéæ íýâòýðòýë äýâòýýñíèé äàðàà íèìãýí ç¿ñýæ íàðàíä õàòààæ õýðýãëýíý. 2. Ñ¿¿ò ýðõòýíèé ãàð áîë æààõàí ñ¿¿íèé ¿íýðòýé. çóçààí õýð÷èæ õàòààãààä èõýíõ ýì òàíä õºë áîëãîí õýðýãëýíý. ÍÎÌÕÎÒÃÎÕ ÀÐÃÓÓÄ áàéãààä ø¿¿í àâ÷. 4.6. õàâàí. Ãîëäóó äóñàë öóâèðàõ. ×àäàë áà ãîëäóó çàñàõ: Õîðõîéã àðèëãàõ. äóñàë öóâèðñàíûã çîãñîîõ ÷àäàëòàé. ãîøóóí àìòòàé. Ẻðíèé õ¿éòýí ºâ÷èí çýðãèéã çàñàõàä õýðýãëýíý. ¿å. á¿ëýýí ÷àíàðòàé áîëäîã. ãýäýñíèé õîðõîéí ºâ÷íèéã çàñàõàä õýðýãëýíý. çàæèëáàë ø¿äýíä íÿëöãàéðíà. Ãîëäóó Ẻðíèé õèé. Íîìõîòãîëûí ¿éëäýë: Ýíý ýìò áîäèñûã íîìõîòãîõã¿é õýðýãëýâýë õîðõîéã íÿäëàõ. Ýðõòýíèé ãàð: Öýâýðëýæ õ¿éòýí óñààð óãààæ õàòààæ æîð íàéðóóëàõàä õýðýãëýíý. øýýëãýõ ¿éëäýë íü ñàéí áàéäàã áà 3 óëààíû àðõèíä äýâòýýñíýýð Ẻðíèé ºâ÷íèéã äàðàõàä òîõèðîìæòîé áîëæ ýìèéí õ¿÷ íü íýìýãääýã. 3. øýýëãýõ. ø¿ä. Õýðýýí¿äýí: ¯íäñèéã óãààæ öýâýðëýýä. äóñàë áàðàãäñàí.2. á.5. Ñ¿¿ò õýðýýí¿äýí: Öýâýðëýæ õýð÷ñýí Õýðýýí¿äýíã òîãîîíä õèéæ. 3. õàëóóíààð õàëüñûã àðèëãàí õàÿæ. Ẻðíèé òàìèðûã ñàéæðóóëàõ. íóðóó õºë ºâäºõ. Íîìõîòãîë: à.

×àäàë áà ãîëäóó çàñàõ: Èë÷èéã ñýëáýæ. õèéã äàðàõ. õºíãºí. ñóäëûí ºâ÷èí. õ¿éòíýýð ñóóëãàõ. àìüñãàà äàâõöàõ. ãàøóóí àìòòàé. 5. õºíãºí.Ãîëäóó õîäîîäíû ãàëûí èë÷ ìóóäñàí. íàðàíä õàòààæ. Øàð òîñò áèâëýí: Öýâýðëýñýí Áèâëýíãýý õýìõ÷èí øàð òîñîíä õèéæ (1. õ¿÷æ¿¿ëýõ áà øèìæ¿¿ëýõ. ºâäºëòèéã çîãñîîõ ÷àäàëòàé.7. Íîìõîòãîñíû äàðààõ ÷àíàð áà õýëáýð: Ýíý íü ìóðóéâòàð Ẻðºíõèé áàãàíà õýëáýðòýé áºãººä îëîí òîîíû æèæèã ø¿¿ñëýã æèìñýýð Ẻãíºðºí á¿ðýëäñýí áàéíà. õóðö. Íîìõîòãîëûí ¿éëäýë: Èõýíõäýý ò¿¿õèéãýýð íîìõîòãîõã¿é õýðýãëýäýã. æààõàí ìóðóé. òàìèð äîðîé. 128 . Áèâëýí 1.ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ ¿íýýíèé ñ¿¿òýé õàìò (1. Àíõààðàõ ç¿éë: Ñ¿¿íä ÷àíàõäàà ãàëûã íü 纺ëºí áàéëãàæ. äóñàë öóâèðàõûã çîãñîîõ. õóóðàé. òîñëîã. ×àäàë áà ãîëäóó çàñàõ: Øèìæ¿¿ëýõ. õóó÷èðñàí õàëóóí. áàäãàíà õèéã àðèëãàæ. Ẻðíèé õ¿éòýí õèé. õàòóó áîëîâ÷ àìàðõàí õóãàðíà. 6. õàÿà íü öàéâàð õ¿ðýí ºíãºòýé. Àìò ÷àíàð: Ãàøóóí.5 ë ñ¿¿) 纺ëºí ãàëààð ÷àíàæ. Áèâëýí: Öýâýðëýæ. ¿ðãýëæ õóòãàæ ò¿ëýõã¿é áàéõ õýðýãòýé. Õóãàðñàí òàë íü òýãø õýìã¿é ìºõëºã. Ãîëäóó øàð óñíû ºâ÷èí. Íîìõîòãîë: à.2. Àìò ÷àíàð: Ãîøóóí àìòòàé. ãºëãºð. àíõèëóóí ¿íýðòýé áîëäîã. øèìæ¿¿ëýõ íàéðóóëãàä õýðýãëýíý. Íîìõîòãîñíû äàðààõ ÷àíàð áà õýëáýð: Ýíý ýìò áîäèñ íü óðòàëæèí ýýð¿¿ë õýëáýðòýé. õèé á¿ðýëäñýí ºâ÷èí. íîéð õóëæèõ. Ẻðíèé àðõàã çýðãèéã çàñàõàä õýðýãëýíý. 5.0 êã Áèâëýíä 300 ã øàð òîñ) 纺ëºí ãàëààð 20-30 ìèíóò ÷àíàæ ãàðãààä íàðàíä õàòààíà. ºíãºí òàë íü øàðàâòàð öàãààíààñ ã¿åõýí øàðàâòàð õ¿ðýí ºíãºòýé. 3. ãîë íü øàðàâòàð öàãààí ºíãºòýé. äóð õààãäñàí. õóóðàé ÷àíàðòàé. á¿ëýýí. á¿ëýýí. 8.0 êã õýðýýí¿äýíãèéí ¿íäñýíä 1. ãîëò àòèðààò àðòàé. 4. Ñ¿¿íä ÷àíàæ íîìõîòãîñíîîð ÿëèìã¿é ñ¿¿íèé ¿íýðòýé áîëäîã. ýõ¿¿í àìòòàé. àìüñãààäàõûã äàðæ. øàð óñûã àðèëãàõ. øèì òýæýýë äóòàãäñàíûã øèìæ¿¿ëýõýýð íîìõîòãîæ õýðýãëýâýë ýì÷èëãýýíèé ¿éëäýë íü ñàéæèðäàã. 3. ìîõäîã ÷àíàðòàé. ñ¿¿ íü øèðãýæ. öýðèéã àðèëãàõ. 4. ìàõáîäèéã òýãøèòãýæ. Òîñîíä ÷àíàñíû äàðàà íèëýýä òîñîðõîã. ýñ øèíãýñýí. èõýíõäýý ò¿¿õèéãýýð õýðýãëýíý. øèì òýæýýë äóòàãäñàí çýðãèéã çàñàõàä õýðýãëýíý. Ñ¿¿íä ÷àíàâàë òàìèð äîðîé. íóóãäñàí õóó÷èðñàí õàëóóíûã àðèëãàõ ÷àäàëòàé. Íîìõîòãîëûí ¿éëäýë: Ýìò áîäèñûã øàð òîñîíä ÷àíàâàë èë÷ øèì íü óëàì íýìýãäýõ òóë Ẻðíèé õ¿éòýí õèéí ºâ÷íèéã çàñàõ ¿éëäýë íü ñàéæèðíà. øèì òýæýýë äóòàãäñàí. á. ãàäàð õàëüñíû ¿ëäýãäýëòýé áàéäàã. Õóãàðñàí òàë íü ýâýðëýã. íóóãäñàí õàëóóí. 2. äóñàë öóâèðàõ. ãîëä íü íýâòýðñýí õîéíî ãàðãàæ õàòààãààä. 2. ªíãºí òàë íü õàðàâòàð õ¿ðýí áóþó õ¿ðýí ºíãºòýé.

Ñ¿¿ò ÷èõýð ºâñ: Õàëüñûã íü öýâýðëýñýí ÷èõýð ºâñºº ¿íýý áà õîíèíû ñ¿¿íä äýâòýýæ (1. Áýðýýìýã 1. äóíä íü íýã ìýäýãäýì óëáàð äàâõðàãàò öàãèðàã áîëîí öàöðàã çóðààñòàé. Õóãàðñàí òàë íü òýãøã¿é. 2. îíöãîé ¿íýðòýé. ñýð¿¿í ÷àíàðòàé.5 ë ñ¿¿) ñ¿¿ íü á¿ðìºñºí øèìòýæ ãîëä íü íýâòýðñýí õîéíî ãàðãààä ñ¿¿äýð ãàçàðò õàòààæ çàðèì íàéðóóëãàä õºë áîëãîí õýðýãëýíý. 8.2. ×àäàë áà ãîëäóó çàñàõ: Óóøèã. á. Íîìõîòãîë: à. Àìòëàã ìºðò뺺 º÷¿¿õýí ãàøóóí àìòòàé. ýåëäýã. Ãîëäóó öóñàí õàëóóí.9. ìîäëîã õýñýã íü íèëýýä òîì áºãººä áóóðàë øàð ºíãºòýé. Õàëüñíû õýñýã ñýâñãýð. Àìò ÷àíàð: Àìòëàã ãàøóóí àìòòàé. öóñààð øýýõ. ×èõýð ºâñ: Áóñàä ç¿éëèéí õîëüöîîñ öýâýðëýýä ãàäàð õàëüñûã íü àðèëãàæ ÷èéãò¿¿ëýýä õýð÷èæ õàòààíà. Íîìõîòãîñíû äàðààõ ÷àíàð áà õýëáýð: Õàòóó áýðýýìýã íü øîðîëæèí õýëáýðòýé. õºíãºí õÿëáàð õóãàðíà. óðòàëæèí Ẻðºíõèé áàãàíà õýëáýðòýé èõýíõäýý ìóøãèðàëäñàí ºíãºí òàë íü áîðîâòîð õ¿ðýí óëààí ºíãºòýé. æààõàí ãàøóóí. Àìò ÷àíàð: Àìòëàã àìòòàé. ñàðûí õèð õýòðýõ çýðýã àëèâàà öóñ ãàðàõûã çàñàõàä õýðýãëýíý. ñýâñãýð ÷àíàðòàé. â. ÍÎÌÕÎÒÃÎÕ ÀÐÃÓÓÄ 8. Íîìõîòãîëûí ¿éëäýë: Áýðýýìýãèéã ¿íýýíèé ñ¿¿íä äýâòýýâýë óóøèãíû õàëóóí àðèëãàõ ¿éëäýë íü ñàéæèðíà. óóøãèí õàëóóí. 2. Ǻºëºí Áýðýýìýã íü ýìõ çàìáàðààã¿é.8. Ñ¿¿ò Áýðýýìýã: Öýâýðëýñýí Áýðýýìýãèéí õýð÷ìýý ¿íýýíèé ñ¿¿íä äýâòýýæ (1. ªíãºí òàë íü øàðàâòàð öàéâàð ºíãºòýé. Íîìõîòãîñíû äàðàà ÿëèìã¿é ñ¿¿íèé ¿íýðòýé áîëäîã. Ẻðíèé õàëóóí. öóñ òîãòîîõ ÷àäàëòàé.Á¯ËÝà 8. ºíãºí òàë íü áîðîâòîð óëààí áóþó áîðîâòîð õ¿ðýí ºíãºòýé õºíãºí ñýâñãýð. Áýðýýìýãèéí í¿¿ðñ: Öýâýðëýñýí áýðýýìýãèéí õýð÷ìýý ãàëä äààöòàé ñàâàíä 2/3 õ¿ðòýë õèéæ àìñðûã íü òóíñààòàé øàâðààð øàâæ õàòààñíû äàðàà í¿¿ðñýí ãàëààð øàòààæ õºðñíèé äàðàà ãàðãàæ òàëõäàíà. ×èõýð ºâñ 1.5 ë ñ¿¿ îðíî) ñ¿¿ íü á¿ðìºñºí øèìòýæ ãîëä íü íýâòýðñíèé äàðàà ãàðãàæ õàòààæ õýðýãëýíý. Ẻðíèé õàëóóíûã àðèëãàõ. öóñòàé õàíèàõ. Í¿¿ðñ áîëãîâîë ýë ç¿éëèéí øàëòãààíààñ öóñ ãàðàõûã çîãñîîõ ¿éëäýëòýé. á. 5. Õàòóó áýðýýìýãèéã öýâýðëýýä óãààí ÷èéãò¿¿ëæ íèìãýí õýð÷èæ õàòààãààä èõýíõäýý õî¸óëàíã íü ò¿¿õèé õýðýãëýíý. ìîäëîã õýñýã íü íèëýýä áàãà øàðàâòàð öàãààí áóþó øàð ºíãºòýé.2.0 êã Áýðýýìýãò 1. øèíãýí. 纺ëºí ÷àíàðòàé. 4. Íîìõîòãîë: à. 129 . Õóãàðñàí òàë íü òýãøã¿é. õÿëáàð õóãàðíà. 3. Ìýäýãäýì øèðõýãëýã áºãººä íóíòàã. 3. õºíãºí. ìóøãèðàëäñàí. öóñààð Ẻëæèõ. ýõ¿¿í àìòòàé. õàìðààñ öóñ ãàðàõ. Íîìõîòãîñíû äàðàà ñ¿¿íèé ¿íýðòýé. Áýðýýìýã: Öýâýðëýýä çóçààí õýð÷èæ õýñýãëýíý. ¿¿íèéã óëàìæëàëààð (Óäâàë öýöãèéí ãîë) ãýäýã.0 êã ÷èõýð ºâñºíä 1. Íîìõîòãîãäîõóóíû ÷àíàð áà õýëáýð: Ýíý íü äóãèðàã áóþó çóóâàí õàâòãàé ç¿ñýì áîëíî. ñýð¿¿í.

óëáàð ºíãºòýé. öýðèéã àðèëãàõ. ñýð¿¿íýýð ñàðûí õèð öóâèðàõ çýðãèéã çàñàõàä õýðýãëýíý. öàãààí ñóäëûí ºâ÷èí çýðãèéã çàñàõàä õýðýãëýíý. º÷¿¿õýí øàðëàõûí òºäèé áîëîõ ¿åä ãàðãàæ õºð㺺ä ãàäóóðõ õàòóó õàëüñûã íü àðèëãàí õàÿæ öºìèéã íü àâ÷ òóõàéí íàéðóóëãàä õèéæ õýðýãëýíý. õ¿íä. Ãîëäóó Ẻðíèé õ¿éòýí. 5. Íîìõîòãîñíû äàðààõ ÷àíàð áà õýëáýð: Ýíý ýì íü ºíäãºëæèí áóþó äóãèðàã ýñâýë Ẻðºíõèé øîðîëæèí õýëáýðòýé. öºìèéã àâ÷ õýðýãëýíý. óóøèã ºãºðëºñºí. Íîìõîòãîëûí ¿éëäýë: Ýìò áîäèñûã ñ¿¿íä äýâòýýâýë õîðûã òàéëæ. çàðèì ýì÷èëãýýíèé ¿éëäýë íü ñàéæèðíà. õàòñàíû äàðàà øèð¿¿í ãàëààð óëàéòàë øàòààæ. Íîìõîòãîñíîîð öºì íü õàâòãàéâòàð äóãèðàã. Ñàðìèñ: Ãàäàð õàëüñûã íü àðèëãàæ öýâýðëýýä õàòààæ ò¿¿õèéãýýð íü õýðýãëýíý. Ẻðíèé àðõàã ºâ÷èí. Ǻºëºí ¿ð (Æàìáðàé) 1.11. 4. øàðàâòàð öàãààí ºíãºòýé. Õàãàñ òóíãàëàã. Õóóðñàí 纺ëºí ¿ð: Ýìò áîäèñîî õàëóóí ýëñýíä õàëüñûã íü øàðëàõûí òºäèé õóóðààä. øèìæ¿¿ëýõ ¿éëäýë íü óëàì ñàéæèðíà.2. óóøèãíû ñ¿âèéã íýýõ. Ãîëäóó óóøèãíû õàëóóí. á. 8. á¿ëýýí ÷àíàðòàé. Íýã òàë íü íóì øèã ã¿äãýð. ¿íýðã¿é. Ẻðíèé ñóäàë äîðãèñîí. ºíãºí òàë íü ãºëãºð. òàãøóóð õàíèàä. Íóðìàëñíààð ò¿ëýãäýõ òóë õàëüñ íü àðèëãàõàä àìàð áîëæ. Ẻëæèõèéã çîãñîîõ. ÿëèìã¿é øèíõýã ¿íýðòýé. øýýñ õîðèãäñîí. îíöãîé ¿íýðòýé. óíäààñàõûã çîãñîîõ. õóãàðñàí òàë íü ýâýðëýã áºãººä òýãø. 130 . õºðñíèé äàðàà ãàðãàæ õýìõëýýä õèé õàëóóí ºâ÷èíä õýðýãëýíý.Ñàðìèñ (ãîãòàë) 1. Íóðìàëñàí 纺ëºí ¿ð: Öýâýðëýñýí 纺ëºí ¿ðèéã øóóä íóðìàëæ. çàæèëáàë ø¿äýíä íÿëöãàéðíà. 3. á¿äýã öàéâàð õºõ ºíãºòýé. òàìèð äîðîéòîõ. 8. 2. ø¿ä íü ìàõëàã áºãººä áàõè õàòóó òóë àìàð õýìõðýõã¿é. Íîìõîòãîñíû äàðààõ ÷àíàð áà õýëáýð: Ýíý íü æèãä áóñ Ẻðºíõèé õýëáýðòýé. Íîìõîòãîë: à. ãÿëãàð. Ẻðíèé õàëóóíûã àðèëãàõ. õàëóóíûã àðèëãàõ. öàãààí ÷èéã áóóëãàõ. 2. Àìò ÷àíàð: Ãîøóóí àìòòàé. òîñëîã. øèìæ¿¿ëýõ. Ñàðìèñíû ¿íñ: Ñàðìèñûã õàéëóóðò õèéæ àìñðûã íü äàâñòàé øàâðààð áóþó øàð øàâðààð øàâæ. á. Õ¿÷èí òºãºëäºð øàòààñàí ñàðìèñíû ¿íñ íü õºõºâòºð õàð áóþó õàð ºíãºòýé. Íîìõîòãîë: à. õîîëîé õàëóóðàí õàâäàõ áóþó ã¿âäð¿¿ ãàðàõ. ºíãºí òàë íü óëáàð ºíãºòýé. 3. õóðö ÷àíàðòàé.10. Ẻëæèõ. ÷óëóóæñàí áýòýã.2. ×àäàë áà ãîëäóó çàñàõ: Õîäîîä. Àìò ÷àíàð: Ãîøóóí àìòòàé. ¿ç¿¿ð íü æààõàí øóâòãàð áàéõàä ¸çîîð íü õîòîéñîí áàéäàã. 5. Ãàäàð õàëüñ íü òîðãîí õàëüñëàã. õîðûã òàéëàõ ÷àäàëòàé. ×àäàë áà ãîëäóó çàñàõ: Õàíèàõûã çîãñîîõ. ¿ðèéí õàëüñ íü 1 ìì õèðòýé çóçààí áºãººä õàòóó áàéäàã. àðçãàð áºãººä àòèðàà àðòàé. á¿ëýýí.ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ 4. Ẻðíèé òàìèðûã ñàéæðóóëàõ ÷àäàëòàé. õàëüñûã àðèëãàí õàÿæ. Íîìõîòãîëûí ¿éëäýë: Ýíý ýìò áîäèñûí ¿ðèéí õàëüñ íü çóçààí áºãººä õàòóó áàéäàã.

õºíãºí ñýâñãýð áîëíî. Íîìõîòãîëûí ¿éëäýë: Ýíý ýìò áîäèñûã õ¿÷èí òºãºëäºð øàòààæ í¿¿ðñ áîëãîñíîîð øàð óñûã àðèëãàæ. Ãîëäóó óóë òàëûí çàâñðûí õèé õàëóóí. ãîë ñóäëûí õèé. õîðò ìîãîé õàòãàñàí. õàâàíã àðèëãàõ. äîòîð õîðõîéí ºâ÷èí. õÿìàðñàíûã çàñàõ ÷àäàëòàé. á. 3. Íîìõîòãîñíû äàðààõ ÷àíàð áà õýëáýð: Ýíý ýìò áîäèñûí íàâ÷ íü á¿òýí áàéâàë óðòëàã çóóâàí.Á¯ËÝà 8. õîøíîãîíû õîðõîéí ºâ÷èí.13. õàâäðûã õàðèóëàõ. Ẻëæèõ. àìüñãààäàõûã çîãñîîõ. á¿ëýýí. øèìæ¿¿ëýõ ÷àäàëòàé. Àìò ÷àíàð: Ãàøóóí. Àíõèëàì ¿íýðòýé. òîíãîðóó õàâòãàé òýâíýí õýëáýðòýé. øèð¿¿í ãàëààð õ¿÷èí òºãºëäºð øàòààæ. 6. õºðñíèé äàðàà ãàðãàæ õýìõëýýä òóõàéí ºâ÷èíä õýðýãëýíý. Àíõààðàõ ç¿éë: Óòàà àëäàãäàõààñ ñýðãèéëæ. áèå õºøèõ. Íîìõîòãîëûí ¿éëäýë: Ýíý ýìò áîäèñûã õ¿÷èí òºãºëäºð øàòààæ í¿¿ðñ áîëãîñíîîð ñóóëãàõûã çîãñîîæ. ÍÎÌÕÎÒÃÎÕ ÀÐÃÓÓÄ 4. Öàãààí äàëèéí ¿íñ: Öýâýðëýñýí Öàãààí äàëèéã òºìºð òîãîîíä õèéæ äýýðýýñ íü áàãà òºìºð òîãîî õºìºð÷. Ẻãíºðñºí õýñã¿¿ä áîëæ. íàéðóóëñàí õîðûí ºâ÷èí çýðãèéã çàñàõàä õýðýãëýíý. òàìèð äîðîé. á. Àíõààðàõ ç¿éë: Óòàà àëäàãäàõààñ ñýðãèéëæ áèò¿¿ìæëýí øàòààíà. Ñàâíû 2/3-îîñ èë¿¿ õèéæ áîëîõã¿é. öýðèéã õîâõëîõ. õîðõîéã íÿäëàõ. Àãèéí í¿¿ðñ: Öýâýðëýñýí Àãèéí ¿íäýñíèé õýð÷ìýý øèð¿¿í ãàëààð õàëààñàí òºìºð òîãîîíä õèéæ õºäºëãºæ áàéãààä õóóð÷. ñóóëãàõ. 6. 纺ëºí ÷àíàðòàé. óìàéí õîðõîéí ºâ÷èí. öýýæ ÷èõýëäýõ. öàãààí óòàà áààãèõ íü áàãàñ÷ õàðàâòàð õ¿ðýí ºíãºòýé áîëîõ ¿åä ãàðãàæ õºð㺺ä 131 . ñ¿ðüåý çýðãèéã çàñàõàä õýðýãëýíý. õîäîîä õàòãóóëàõ. àíõèëàì ¿íýð ãàð÷. õèé õàëóóíûã äàðàõ ¿éëäýë íü ñàéæèðíà. 2. øàð óñûã àðèëãàõ. äóð õààãäñàí. Íîìõîòãîë: à. ñàâíû 2/3-îîñ èë¿¿ õèéæ áîëîõã¿é. äàãøèæ õàíèàõ. õîðûã òàéëàõ. èë÷èéã ñýëáýõ.12.2. øàâàð íü æààõàí õàòàõ ¿åä äýýð íü õ¿íä øèã þìààð äàðæ. õºõ¿¿ëäýã õàíèàä. õèéí áýòýã. õàâàíã õàòààõ ÷àäàë íü ñàéæèðíà. ×àäàë áà ãîëäóó çàñàõ: Õèéã äàðàõ. óÿìàí. ýõ¿¿í àìòòàé. ×àäàë áà ãîëäóó çàñàõ: Èë÷èéã ñýëáýõ. áýòãèéã ýâäýõ. öýðèéã àðèëãàõ. Àãü 1. 2 òîãîîíû àìñðûí çàâñðûã äàâñòàé øàâðààð øàâæ. õºíãºí áàéäàã. Íîìõîòãîë: à. áàäãàíûã àðèëãàõ. ãàëçóó ºâ÷èí. ÷èéãò¿¿ëæ õýð÷èì áîëãîîä í¿¿ðñæ¿¿ëýõýýð áýëòãýíý. ìýíãýð. õºíãºí. äóðûã íýýõ.2. õàð òóãàëãàíû óæèã õîðäëîãî. Àãü: Öýâýðëýæ. 8. Öàãààí äàëü: Öýâýðëýæ íîìõîòãîõîîð áýëòãýõ áóþó òàëõäàæ õýðýãëýíý. ç¿ðõíèé õèé. àëàã ìàðèà. Õ¿÷èí òºãºëäºð øàòààñíààð õºõºâòºð õàð áóþó õàð ºíãºòýé. 5. óóøãèíû öàéâàð õàâàí. öýð õîâõðîõã¿é. õàíèàõûã çîãñîîõ. õîðõîéãîîð ø¿ä ºâäºõ. 5. àþóëõàéí áýòýã. õóó÷èðñàí ÿð. 8. àìüñãàà äàâõöàõ. öàíõ. çîãèñîõ. á¿òýí õºâººòýé áºãººä àðüñëàã çóçààí þì. äóð õààãäàõ. 4. Öàãààí äàëü 1. Ãîëäóó ýñ øèíãýñýí òºìºð õàãò áàäãàíà.

íèëýýä õºíãºí áàéäàã. 8.ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ öóñ çîãñîîõ íàéðóóëãàä õºë áîëãîí õýðýãëýíý. ýðõòí¿¿äèéí ºâ÷èí. Íîìõîòãîë: à.) 2. õóóðàé. 4. õîðûí ºâ÷èí çýðãèéã çàñàõàä õýðýãëýíý.5 êã ãóðèë îðíî). Àð ¿ðèéí ìàõ íü èñãýëýí áºãººä ýõ¿¿í àìòòàé. Àìò ÷àíàð: Àìòëàã. õóó÷èðñàí ÿð øàðõ. Íîìõîòãîñíû äàðààõ ÷àíàð áà õýëáýð: Ýíý ýìò áîäèñ íü øàðèëæíû ¿íýðòýé. Ãîëäóó õèé. 纺ëºí ãàë äýýð ñ¿ìñèéã íü àð ¿ðèéí ìàõàíä øèíãýòýë ò¿ëýëã¿éãýýð ÷àíààä ìàõûã íü àâ÷ õýðýãëýíý. (1. õàâäðûã õàðèóëàõ. õàòóó áàéäàã. ìîõäîã. 4 öàã õèðòýé íóðìàëààä ãóðèë íü í¿¿ðñ áîëæ. 2. õàìðààñ öóñ öóâèðàõ. Ãîëäóó öóñààð Ẻëæèõ. øèð¿¿í. 5. õàòóó áàéäàã. àð ¿ðèéí ºíãºí òàë íü øàðëàæ ýõëýõ ¿åä àâ÷ õºð㺺ä. ñýð¿¿í.2. áàäãàíà. òýãø ÷àíàðòàé. ×àäàë áà ãîëäóó çàñàõ: Õîðûã òàéëàõ. Í¿¿ðñæ¿¿ëñíèé äàðàà õàð ºíãºòýé í¿¿ðñ áîëæ.14. õóðñàí. 4. Àíõààðàõ ç¿éë: Ýìò áîäèñîî íîìõîòãîõäîî ãàëûí õ¿÷ áà õóóðàõ õóãàöààã çºâ òîõèðóóëàõ õýðýãòýé. â. 3. Àð ¿ðèéí ìàõ: Öýâýðëýñýí àð ¿ðèéã íóõóóðò í¿äýæ. ñàâ.0 êã Àð ¿ðä 0.0 êã Àð ¿ðä 1. öóë. Àð ¿ð 1. Àìò ÷àíàð: Ýõ¿¿í àìòòàé. øàð. õºøèõ. ×àäàë áà ãîëäóó çàñàõ: Öóñûã çîãñîîõ. Íóðìàëñàí Àð ¿ð: Öýâýðëýñýí àð ¿ðèéã çóóðñàí áóóäàéí ãóðèëààð áàãëààä ãàäóóð íü øàâðààð 2 ñì çóçààí øàâæ. õàâñàðñàí. Æèìñíèé ìàõ íü øàðàâòàð óëáàð áóþó øàðàâòàð õ¿ðýí ºíãºòýé. èìðýõýä õýìõýð÷. ãàøóóí àìòòàé. 3. 1-6 çóðâàñ ãîëò èðìýã çóðààñ áîëîí ýìõ çàìáàðààã¿é ¿ð÷ëýýñòýé. Íîìõîòãîñíû äàðààõ ÷àíàð áà õýëáýð: Ýíý ýìò áîäèñ íü óðòàëæèí Ẻðºíõèé áóþó ºíäãºëæèí õýëáýðòýé. º÷¿¿õýí ãÿëãàð þì. 5. Íîìõîòãîëûí ¿éëäýë: Ýíý ýìò áîäèñûã íóðìàëñíààð õ¿¿ðøèæ ñóóëãàõûã 132 . öàíõûã íîìõîòãîõ ÷àäàëòàé. õóãàðñàí òàëä íü õ¿ðýí ºíãºòýé ãîë ¿ëäñýí íü õàðàãäàõ áºãººä ÿëèìã¿é õ¿¿ðøìýë ¿íýðòýé. Íîìõîòãîëûí ¿éëäýë: Ýíý ýìò áîäèñûã íîìõîòãîæ í¿¿ðñ áîëãîñíîîð öóñ çîãñîîõ ¿éëäýë íü ñàéæèðíà. ¿å ãèø¿¿ òàõèðäàõ. Íóðìàëñíààð ºí㺠íü ã¿í óëáàð áîëîõ áà àìòûã º÷¿¿õýí èñãýëýí. øàð óñ. æèìñíèé ìàõ íü ÿñíààñàà ñàëàõ ¿åä íü ÿñûã íü àðèëãàæ õàÿàä ìàõûã íü àâíà.0 êã Òàðíà õýðýãëýíý. á¿õ õýñýãò íü öàéâàð øàðàâòàð ìÿíäñàí ¿ñ íÿãò á¿ðõñýí áàéäàã. ºíãºí òàë íü øàðàâòàð óëáàð áóþó á¿äýã óëáàð ºíãºòýé. ýõ¿¿í áîëãîíî. 6. áèå ìàõáîäèéã òýãøèòãýõ ÷àäàëòàé. Õàãàñ ìîäîæñîí. ×àíàñàí Àð ¿ð: Öýâýðëýñýí àð ¿ðýý Òàðíà ÷àíàñàí ñ¿ìñýíä 3 õîíîã äýâòýýãýýä ÿñûã íü õàÿæ. äîòîð öóñ àëäàõ. í¿íæèãã¿é ÷àíàðòàé. Ẻðíèé ñóäàë ãýìòñýí çýðãèéã çàñàõàä õýðýãëýíý. á. õàâäàð. öóñ. îëîí ñàëààëñàí èøòýé. Ýñâýë àð ¿ðèéã ÷èéãò¿¿ëæ 纺ëð¿¿ëñíýýð õàãàëæ ÿñûã íü ñàëãàæ õàÿàä ìàõûã íü àâ÷ õàòààãààä õýðýãëýíý. ßñ íü ýýð¿¿ë õýëáýðòýé áºãººä øàð ºíãºòýé. ãàäóóðõ ò¿ëýãäñýí ãóðèë áîëîí àð ¿ðèéí ÿñûã íü àðèëãàæ õàÿàä òóõàéí íàéðóóëãàä õèéæ õýðýãëýíý (1.

øèð¿¿í. Íîìõîòãîë: à.15 êã øàð òîñ îðíî) ñàéòàð õóòãàæ íèéë¿¿ëýýä äóëààí ãàçàðò 3-4 ºäºð òàâèõ áóþó õàãñààõ õàéðöàãò õèéæ çîõèõ õàëóóíä 1-2 ºäºð òàâüæ. íàðèéõàí àòèðàà áîëîí äîëãèîëîã öàãèðàã ¿åòýé. Æààõàí àòèð÷ ¿ð÷èéãýýä õºâººãººð íü õºìñºã øèã õàð ºíãºò ¿ðèéí õ¿éñòýé. á. Áººðºí øîø (õàëìà øîø) 1.2.15. 4. àìòëàã íÿëóóí àìòòàé áºãººä çàæèëáàë áóóðöàãíû øèíõýã ¿íýð ãàðíà. ×àäàë áà ãîëäóó çàñàõ: Èë÷èéã ñýëáýæ. Àíõààðàõ ç¿éë: Äýâòýýõ ÿâöàä áàéí áàéí õºäºëãºæ. 2. Áººðºí øîø: Öýâýðëýýä íàðàíä õàòààíà. Íîìõîòãîñîí Óëààí ãàà: Öýâýðëýñýí Óëààí ãààíû õýð÷ìýý øàð òîñîíä õèéæ (1. øèðõýãëýã áàéíà. Óëààí ãàà: Öýâýðëýæ óñààð ÷èéãò¿¿ëæ. Ñ¿¿ò Ẻðºí øîø: Öýâýðëýñýí Áººðºí øîøîî õîíèíû ñ¿¿íä õèéæ (1. á¿ðýí ã¿éöýä äýâòýýõèéã àíõààðàõ õýðýãòýé.5 ë ñ¿¿ îðíî) 2-3 ºäºð äýâòýýæ.2. 3. ªíãºí òàë íü óëáàðààñóëáàð áîð ºíãºòýé. 6. Àìò ÷àíàð: Ãîøóóí. ªíãºí òàë íü óëáàðààñ á¿äýã õ¿ðýí ºíãºòýé. Íîìõîòãîñíû äàðààõ ÷àíàð áà õýëáýð: Ýíý ýìò áîäèñ íü õàâòãàéâòàð ºíäãºëæèí áºãººä õàâòãàéâòàð Ẻðºí õýëáýðòýé. 3. áàõè õàòóó òóë àìàð õýìõðýõã¿é. Àíõèëàì ¿íýðòýé. ÍÎÌÕÎÒÃÎÕ ÀÐÃÓÓÄ çîãñîîõ ¿éëäýë íü íýìýãäýæ. Ãîëäóó Ẻðíèé õàëóóí.0 êã Óëààí ãàà-ä 0. Íîìõîòãîëûí ¿éëäýë: Ýíý ýìò áîäèñûã õîíèíû ñ¿¿íä äýâòýýñíèé äàðàà Ẻðíèé òàìèðûã ñàéæðóóëàõ ¿éëäýë íü óëàì ñàéæèð÷. Ẻðíèé õàëóóíûã àðèëãàõ ÷àäàëòàé.0 êã Áººðºí øîøîä 0. á. Àìò ÷àíàð: Àìòëàã àìòòàé. áàäãàíà õèéã àðèëãàõ. õàâòãàé õýð÷ýýä íàðàíä õàòààæ õýðýãëýíý. õóóðàé. 4. ãîøóóí àìòëàã àìòòàé. Ñ¿¿íä äýâòýýñíèé äàðàà ÿëèìã¿é ñ¿¿íèé ¿íýðòýé.Á¯ËÝà 8. Øàð òîñîíä äýâòýýñíýýð óëáàð õ¿ðýí ºíãºòýé ìàø òîñëîã áîëäîã. öýðèéã õîâõëîõ. 8. ýì÷èëãýýíèé ¿éëäýë íü íýìýãäýíý. Óëààí ãàà 1. õîîëûã øèíãýýõ.16. Íîìõîòãîë: à. Ẻðíèé ºâ÷èí çýðãèéã çàñàõàä õýðýãëýíý. Àð ¿ðèéã Òàðíûí ñ¿ìñýíä äýâòýýæ ÷àíàâàë íàéðóóëãàä õºë áîëãîí õýðýãëýõýä òîõèðîìæòîé. àìòëàã àìòòàé. õóãàðñàí òàë íü áóóðàë óëáàð áóþó óëáàð ºíãºòýé. á¿ëýýí òîñëîã ýåëäýã ÷àíàðòàé. Öººí òîîíûõ íü öàéâàð áóþó õ¿ðýí. 2. õºëáºð¿¿í ÷àíàðòàé. õóðö. èõýíõ íü ìóðóé. øàð òîñ íü ãîëä íü íýâòýðòýë øèìòýõ ¿åä ãàðãàæ íàðàíä õàòààíà. òàìèðæóóëàõ ÷àäàëòàé. Ãîëäóó 133 . Ẻð áýëõ¿¿ñýýð ºâäºõ. ýì÷èëãýýíèé à÷ òóñ íü ñàéæèðíà. 5. ñ¿¿ íü á¿ðìºñºí øèíãýæ. 8. äóðûã íýýõ. Íîìõîòãîñíû äàðààõ ÷àíàð áà õýëáýð: Ýíý ýìò áîäèñ íü Ẻðºíõèé áàãàíà õýëáýðòýé. ×àäàë áà ãîëäóó çàñàõ: Áººðíèé òàìèðûã ñàéæðóóëàõ. Õàòóó òóë àìàð õóãàðàõã¿é. á¿ëýýí. õàð çýðýã àäèë áóñ ºíãºòýé áàéíà. ñýâñãýð áîëáîë ãàðãàæ öýâýð óñààð çàéëæ õàòààíà. ñàëààòàé áàéíà.

5. Íîìõîòãîîã¿é àøèãëàí õðîìàòîãðàìì ÿâóó¿íäýñ àëêàëîèä 0. 1.3% ëàí òîëáûã õàðàõàä àêîíèòèíû 2. Õîðñûí ¿íäñèéã íóíòàãëàæ (0. áàäãàíà õèéí ºâ÷èí. 8.ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ õîäîîäíû èë÷ ìóóäàõ. ýñ øèíãýõ. Çîíãîðèíû á¿ëãèéí àëêàëîèä Õîðñûí àêîíèòèíû á¿ëãèéí àëêàëîèä íü èõ õîðòîé áà ñóäàëãàà øèíæèëãýýíèé çîðèóëàëòààð àìüòàíä ç¿ðõíèé èøåìè ¿¿ñãýõ çàãâàð áîëãîí õýðýãëýãääýã.2-0. øóãàì 134 .15% áîëîí áóóðñàí áàéâ. óóøèã ºãºðëºõ. Õàòààñàí ¿íäñýíä àãóóëàãäàõ íèéëáýð àëêàëîèä 0. 3 õîíîã òàâüæ õàíäëààä ¿íäñèéã ø¿¿í àâ÷ óñààð çàéëæ õàòààíà. õ¿éòýí áýòýã. Ìàí÷èí Êóçíåöîâûí õîðñ (Aconitum Kuznezoffii) óðãàìëûí ¿íäñèéã òºâ人ð ìàí÷èí ãýæ íýðëýäýã. áàì.5:8:5 ¿åèéí õðîìàòîãðàôèéí àðãà 1. Óðãàìëûí ¿íäñèéã óëàìæëàëò òåõíîëîãèîð íîìõîòãîõ ¿åä õèìèéí íýãäë¿¿ä õýðõýí ººð÷ëºãäºæ áàéãààã òàéëáàðëàõûã çîðèëîî. Íîìõîòãîëûí ¿éëäýë: Ýíý ýìò áîäèñûã øàð òîñîíä äýâòýýñíýýð óëàì èë÷ øèìòýé áîëäîã òóë õ¿éòýí ÷àíàðòàé ºâ÷èíã çàñàõàä íýí òîõèðîìæòîé áîëíî.15 % òóéëøðàë áàãàòàé çîíãèðèíû á¿ëãèéí àëêàëîèä ¿ëäñýí íü Ñòàðò 1 2 ÿëòàñ äýýð õàðàãäàíà. Äýýð ºã¿¿ëñýí óëàìæëàëò àðãààð íîìõîòãîõ ¿íäýñëýëèéã òîäðóóëàõ ¿¿äíýýñ Õîðñûí ¿íäñýíä íîìõîòãîîã¿é ¿åä àãóóëàãäàõ íèéëáýð àëêàëîèäûã íèéòýýð õýðýãëýãääýã ñîíãîìîë àðãààð ÿëãàæ ÒÀÌÀ (òîëóîë-àöåòîí-ìåòàíîë-àììèàê)èéí ñèñòåìä õðîìàòîãðàìì òàâèõàä íèéò 20 ãàðóé àëêàëîèä èëýðñýí. 6. ñóóëãàõ. Íîìõîòãîñíû äàðàà ôðîíò òîäîðõîéëîõîä 0.17. äóð õààãäàõ. Àëêàëîèäûã Ñèñòåì: ÒÀÌÀ Õàðüöàà: òîäðóóëàõûí òóëä íèìãýí 41. Ẻðíèé õ¿éòýí.3% áàéãààã òîäîðõîéëîí ãàðãàñàí. Àêîíèòèíû á¿ëãèéí àëêàëîèä 2. Ýìò áîäèñóóäûã íîìõîòãîõ àðãûã íýã á¿ð÷ëýí ìýäýõ íü òåõíîëîãèéí íàðèéí ¿éë àæèëëàãàà þì.5:49. Íîìõîòãîñíû á¿ëãèéí àëêàëîèäóóä áàãàñ÷. Õîðñîä àãóóëàãäàæ áàéãàà àëêàëîèäûã 2 á¿ëýãò õóâààäàã. Óëàìæëàëò æîðûã áè÷ñýí ñóäàð áè÷ã¿¿äýä ìàí÷èíã 3 íàñòàé õ¿¿õäèéí øýýñýíä áóþó àð ¿ðèéí ýìò ø¿¿ñýíä 3 õîíîã äýâòýýæ íîìõîòãîíî ãýæ áè÷ñýí áàéäàã (13). Ýìò áîäèñûã íîìõîòãîõ ñóäàëãààíû àæëààñ æèøýý àâàí òàéëáàðëàÿ. ýð áýëýã ñóëàðñàí çýðãèéã çàñàõàä õýðýãëýíý.4 ìì õýìæýýòýé) 10%-èéí àð ¿ðèéí ø¿¿ñ áýëòãýí òîëü ¿¿ñòýë õèéæ. õýõðýõ. äàðààõ àëêàëîèä 0. Àíõààðàõ ç¿éë: Óëààí ãààã øàð òîñîíä õèéæ õàãñààõäàà õàëóóíû õýìæýýã 0 40 Ñ-500Ñ áàéëãàâàë çîõèíî.2.

Á¯ËÝà 8. íèìãýí ¿åèéí õðîìàòîãðàììûí ÿëòñàí äýýð òóéëøðàë áàãàòàé çîíãîðèíû á¿ëãèéí àëêàëîèä ¿ëäñýí áàéíà. ÍÎÌÕÎÒÃÎÕ ÀÐÃÓÓÄ Ýíý íü õ¿¿õäèéí øýýñ áóþó ø¿ëòèéí. íîìõîòãîõ òåõíîëîãè áîëîâñðóóëàí ¿éëäâýðëýëèéí ïðàêòèêò íýâòð¿¿ëýýä áàéíà. 135 . Àð ¿ðèéí ø¿¿ñ áóþó õ¿÷ëèéí ãèäðîëèç ÿâóóëàõàä àêîíèòèíû á¿òöýä áàéãàà íèéëìýë ýôèðèéí á¿ëýã íü õ¿÷ëèéí ãèäðîëèçä îðæ ýôèðèéí õîëáîî òàñàð÷ ýìò áîäèñûí õîðäóóëàõ íºëºº áàãàñ÷. Íîìõîòãîîã¿é áîëîí íîìõîòãîñîí Ìàí÷èíãèéí àëêàëîèäûí õýìæýýã ÷àíàðûí áà òîîí ¿ç¿¿ëýëòýýð ãàðãàæ íîìõîòãîëûí ñòàíäàðò.

1998 Ìîíãîë óëñûí õóóëü “Áàéãàëü îð÷íûã õàìãààëàõ òóõàé”. Ñóðàõ áè÷èã. ÓÁ. 1994. Ýìèéí áîäèñóóäûí øèíæ ÷àíàð.íàóê. 2003 Äàãâàöýðýí Á. (2002-2005). Ìîñêâà. æîðûí õÿíàëòûí ëàâëàìæ. õóóä. 4-7 ÄÝÌÁ-ààñ Óëàìæëàëò àíàãààõûí òàëààð áàðèìòëàõ ñòðàòåãè. Òåõíîëîãèÿ ëåêàðñòâ. 22. òýäãýýðèéí . Áèîõèìèÿ ðàñòåíèé. ÑÑÑÐ Äàãâàöýðýí Á.38 Êðåòîâè÷ Â. ñòð. Ìîíãîëûí óëàìæëàëò àíàãààõ óõààí. 9-16 Ëóâñàí÷îéäîã Äàðìààìààðàìáà (XYII) Àëòàí õàäìàë. õóóä. Äæåíåðèêè-ðåàëüíàÿ àëüòåðíàòèâà îðãèíàëüíûì ëåêàðñòâåííûì ïðåïàðàòàì.À. 4. 11. 1990 Áàÿñãàëàí Á. Ìîíãîë ýìèéí áàðèìæààã òîãòîîí õýðýãæ¿¿ëýõ ÷àíàðûí ºã¿¿ëýë.. ÓÁ õîò.ñòð. 7. ÓÁ. 34.ó÷åí. Çäîðîâà. Áîëäñàéõàí Á.. Õèøèãæàðãàë Ë.Ôàðìàöèÿ. 1986 Êóçíåöîâà Ì. Ýìèéí óðãàìëûí ò¿¿õèé ýäèéã áýëòãýõ òóõàé. 26. 20. ÓÁ. Ìîíãîë ýìèéí æîðûí ãàðûí àâëàãà.. 1999 Àñååâà Ò. 2002 Æèãìýä Á. 13. 3. 31. 12. 1991 Ìîíãîë óëñûí õóóëü “Ýð¿¿ë ìýíäèéí òóõàé”. 2001. è äð Õèìè÷åñêèé àíàëèç ëåêàðñòâåííûõ ðàñòåíèé. ÓÁ.ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ ÀØÈÃËÀÑÀÍ ÕÝÂËÝË 1. 30. 2001 Ãàíáààòàð Ò. ¹ 2. 27.1988.. ßêîâëåâ Ã. 1996 Ìàêñþòèíà Í. 15. Íîâîñèáèðñê.. 25. Ì. Áîëä Ø. ÓÁ. 1998 Ãîí÷àðîâ À. 1995 Ìîíãîë óëñûí õóóëü “Óðãàìëûí òóõàé”. Ýì íàéðëàãûí òóðøèëò.Ë. Êèåâ. Àâòîðåô. 1996. 85-92 Ìàíãàà Ä. ÓÁ.À Ðóêîâîäñòâî ê ïðàêòè÷åñêèì çàíÿòèÿì ïî ôàðìàêîãíîçèé.ñòåï. 18.1980 Ëè Áèí. Ëåêàðñòâåííûå ðàñòåíèÿ òèáåòñêîé ìåäèöèíû. 1990. 33. ÓÁ.Ô. Àðäûí õýâëýëèéí õîðîî. Âûñøàÿ Øêîëà.. 21. Ôàðìàêîïåé 10. ¹ 4. ÓÁ. Óðãàìëûí ýìèéí çîõèñòîé õýðýãëýýíèé óäèðäàìæ. 1983. 1987 Áààâãàé ×.605 Ëèãàà Ó.. 1995 Ìîíãîë óëñûí ñòàíäàðòûí êàòàëîãè. ÓÁ. 2004 Ãàíáàÿð ß. õóóä. 2. ÓÁ. 2002. 1985 Àíàãààõ óõààíû äºðâºí ¿íäýñ. Ìîñêâà. 17. õóóä. Õÿòàäûí àðäûí ýð¿¿ëèéã õàìãààëàõ õýâëýëèéí õîðîî. 9. 32.Ï. ÓÁ. 14. Ìîíãîë òºâä àíàãààõ óõààíû îíîë àðãàç¿éí ¿íäýñ. 1994. 1996. 35. 16.À. 24. Ìîíãîë îðíû ýìèéí óðãàìëûí íýâòýðõèé òîëü. õóóä.íà ñîéñê. 1972 Ìîíãîë ýìíýëãèéí äºõºì íàéðóóëãà (Æ¿ð¿ äîñèë). 1971 Ñàðàíöýöýã Á.28 Áîëäñàéõàí Á. 5. Èøäàíçàíâààíæèë. 1985. ׿ëòýìñ¿ðýí Ì. Íàéðóóëñàí ìîíãîë ýìèéã õýðýãëýæ áàéãàà áàéäëûí áàéöààëò. 23. Ìîíãîëûí óëàìæëàëò ýìíýëýãò ýìèéí óðãàìëûã õýðýãëýõ àðãà áà æîð.Ò. 2001 Ìóðàâüåâ È. Ìîíãîë ýì. 1998 Ìîíãîë óëñûí õóóëü “Ýìèéí òóõàé”.äèññ. 8. øèíæèëãýýíèé àðãà. 11. Õºõ õîò. 28. ñòð. Ðàñòèòåëüíûå ëåêàðñòâåííûå ñðåäñòâà. ýìíýëýã.28-31 Àðèôóëëèíà Ç. Áëèíîâà Ê. 1989. ïðèìåíÿåìûõ â Ìîíãîëèè. Òºâä õýëíýýñ îð÷óóëñàí. 1984. Çàéëøã¿é øààðäëàãàòàé ýìèéí õóðäàâ÷èëñàí øèíæèëãýý. ÓÁ. ÓÁ. Óëàìæëàëò ýìò áîäèñ.5164 Ä¿íãýðäîðæ Ä. 10. õóóä.25 Àìáàãà Ì. ªâºð Ìîíãîëûí àðäûí õýâëýëèéí õîðîî.190 Ä¿íãýðäîðæ Ä. Âîïðîñû ñîâåðøåíñòâîâàíèÿ ñòàíäàðòèçàöèè è îöåíêè êà÷åñòâà íåêîòîðûõ òðàäèöèîííûõ ëåêàðñòâ. ÓÁ. äîîä äýâòýð. Ìîíãîë àíàãààõ óõààíû ¿íäñýí îíîë. ªâºð Ìîíãîëûí ìîíãîë ýì ýìíýëýã ñýòã¿¿ë. ¹1988.È. Áàðàãøóíû àíàãààõ óâäèñ. 19. Áîëä Ø. 29. 136 Àëòàíñ¿ìáýð Ï.À. õóóä. äýýä. Õºõ õîò. 6. Äàí áîëîí íèéëìýë óëàìæëàëò ýìèéí æàãñààëò. ñòð.1264 Ëóâñàí÷îéäîã Äàðìààìààðàìáà (XYII) Áýðõ îíüñíû ó÷èð çàíãèëààã òàéëàã÷. ¹ 1. ÓÁ. Õºõ õîò. õóóä.274 Æàí Õàéâè. 82-89 Ãîñ.êàíäèäàòà ôàðìàöåâò. Ñóðãàí õ¿ì¿¿æëèéí õýâëýëèéí õîðîî. õóóä.

Öýíä-Àþóø Ã.. Ýðäýì øèíæèëãýýíèé á¿òýýë.1999 39. ÄÝÌÁ. 2002 40. Ìîíãîë ýìýíä õýðýãëýäýã ãàäààä óðãàìëûí ò¿¿õèé ýä. Pharmacopeia of the peoples republic of China. ÂàðëàìîâàÒ. Õàéäàâ Ö. 370. Óëàìæëàëò àíàãààõ óõààíû òºâ. ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÒÀËÀÀÐÕ ÇªÂ˪ÌÆ. ÓÁ.41-42 37. 2004 48. 46. English edition. Óëàìæëàëò äàí ýì. Ðhytochemical investigation of certain medical plants used in Ayurveda. 53. 2002 43. Õàéäàâ Ö. 1999 42.Ñ. Ýðäýì øèíæèëãýýíèé á¿òýýë. New delhy.167 36. ÓÁ. Õ¿ðýë÷óëóóí Á. ¹ 22.Áî Ìîíãîë ýìèéã ñóäàëæ õºãæ¿¿ëýõèéí ÷óõàë ÷àíàð áà àðãà.1996 38. Àëòàí÷èìýã Á. 1993 47.. Ýì ç¿éí òàëààð ìºðäºõ õóóëü. Ýìèéí óðãàìàë ñóäëàë. 1996. 2003 41. p 55. Ýìèéí ñàí÷äàä çîðèóëñàí ãàðûí àâëàãà. 1999 50. ÓÁ. ÓÁ.1. Õÿòàäûí ¿íäýñíèé àðäûí ýì ýìíýëýã. 2003 54. Áàò÷èìýã ª.. ÓÁ. Beijin. Áàÿñãàëàí Á. Roy. 1998 49. Óëàìæëàëò àíàãààõûí òºâ. 137 . ÓÁ. ÓÁ.regional office for south-east Asia. Õàéäàâ Ö. Òºñºëò àæëûí òàéëàí (1997-1999 îí). Òºìºð. Ýíõæàðãàë Ä. Ëåêàðñòâåííûå ðàñòåíèÿ â ìîíãîëüñêîé ìåäèöèíå. Ï¿ðýâñ¿ðýí Ñ.1992. Ýì ç¿é÷äýä çîðèóëñàí ñóðãàëòûí ìàòåðèàë. 1999. õóóä. Òºìºðáààòàð Í. 2002 52. ÓÁ. Àðäûí ýìíýëýãò õýðýãëýæ áàéñàí àìüòàíû ãàðàëòàé ýì. 1985 45. Òºñºëò àæëûí òàéëàí (1994-1996 îí). Õ¿ðýëòîãòîõ Õ.Á¯ËÝà 1.R Chaudry Herbal medicine for human health. 1997. õóóä.. ÓÁ. vol. Óëàìæëàëò ýìíýëãèéí óðãàìëûí óâäèñ. 1997... ÄÝÌÁ-ÛÍ ÝÌÈÉÍ ÓÐÃÀÌÀË. Òºñºëò àæëûí òàéëàí (1999-2002 îí). Ýìèéí ÷àíàðûí õÿíàëò. ÓÁ. 2004. ÓÄÈÐÄÀÌÆÓÓÄÛÍ ÒÓÕÀÉ çîõèñòîé õýðýãëýý. ÓÁ. 1999 51.. 2000 56. ýðõ ç¿éí öîìîã. 1996. Ìîíãîë òºâä àíàãààõ óõààíä õýðýãëýãääýã ìîä ¿ðèéí ýìèéí ç¿éëñ. ÓÀØÓÒ¯Êîðïîðàöè. 1982 44. ÓÁ. ýìèéí ò¿¿õèé ýäèéí ëàâëàìæ. Óðàí÷èìýã Ì. Óðãàìëûí ýìèéí çîõèñòîé õýðýãëýýíèé óäèðäàìæ. ÓÁ.New Delhi. WHO.

õ¿éòíèé øàðèëæ Ýõ óðãàìàë: Artemisia frigida Willd. ÷óëóóðõàã õýýð á¿õèé ñàéð. ñòàíäàðò÷èëàõ. àþóëã¿é. 1996). 2002). Ä. ñóäëàà÷äààñ áîëîâñðóóëæ áàòëóóëñàí ¿íäýñíèé ñòàíäàðò (MNS) á¿õèé 70 ãàðóé ç¿éë áàéãàëèéí áîëîí òàðèìàëæóóëñàí óðãàìëûí òîäîðõîéëîëò. ñòàíäàðòûí ÷àíàðûí øèíæèëãýý. óäèðäàìæ áîëîâñðóóëñíû íýã íü “WHO Guideline on Good Agricultural and Field Collection Practices (GACP) for Medicinal Plants” 2003 îíä Æåíåâò õýâëýãäñýí á¿òýýë þì. Õÿíãàí. á¿ñ. Ãîâü-Àëòàéí (õîéä ºðãºðºãèéí 440001 õîéø) ä¿¿ðã¿¿äèéí õýýð. 138 . 1999. Äîðíîä Ìîíãîë. íººö. ßëàíãóÿà óðãàìëûí ãàðàëòàé á¿òýýãäýõ¿¿íèé ò¿¿õèé ýäèéã ÿëãàí òàíèõ. Õàíãàé. ÕßÍÀËÒ. õÿíàõ àñóóäëóóäûã áîëîâñðîíãóé áîëãîõîä èõýýõýí àíõààð÷ îëîí çºâëºìæ.ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ ÅÑįÃÝÝÐ Á¯ËÝà ÓÐÃÀÌËÛÍ ÃÀÐÀËÒÀÉ ÝÌÈÉÍ ×ÀÍÀÐÛÍ ÁÀÒÀËÃÀÀ. Èõ íóóðóóäûí õîòãîð. ÿëãàõ øàëãàõ àðãà. òàðõàö. Ýíýõ¿¿ á¿òýýëä òàâèãäñàí óðãàìëûí ò¿¿õèé ýäèéã òàíèõ. äóãààð. óðãàìëûí áèå á¿òöèéí øèíæèëãýý. Îëîí íóóðóóäûí õºíäèé.Öýýáàò. ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝ Äýëõèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéãóóëëàãà áîëîí îëîí óëñûí õ¿ðýýíä óðãàìëûí ýìèéí à÷ õîëáîãäëûã ºíäðººð ¿íýëæ.-Asteraceae ªë÷èð øàðèëæ (Àãü)-Ãîë ãýñýðèéí îâîã Òàðõàö: Õºâñãºë. ̺í óðãàìëûí ýìèéí ò¿¿õèé ýäèéí òàðõàö. áàãàâòàð ýëñ. Õýíòèé. öºëèéí á¿ñýä õàéðãà. ìîíãîë.Çîðèã. ãàçàð îðíû íýðýýð íàðèéâ÷èëñàí ñóäàëãààíû òîéì çóðãèéã ãàðãàæ õàâñàðãàâ (Ö. ÀÃÜÍÛ ¯ÍÄÝÑ ARTEMISIAE FRIGIDAE RADIX Òîäîðõîéëîëò: Ìîäîæñîí îëîí òîîíû íàéëçóóð áîëîí áîãèíî ¿íäýñëýã èø á¿õèé 15-30 ñì ºíäºð íàðèéí ìÿíäàñëàã ¿ñýýð õó÷èãäñàí ñààðàëäóó ýñâýë öàéâàð íîãîîí ºíãºòýé îëîí íàñò çàðèìäàã ñººãºíöºð Íýðøèë: Artemisiae frigidae radix Àãüíû ¿íäýñ Íóòãèéí íýðøèë: Öàãààí àãü. àñãà. Äîðíîãîâü. Äóíäàä Õàëõ. ñòàíäàðò÷èëàõ øààðäëàãûã çàãâàð áîëãîí òóñ Êîðïîðàöèéí ýðäýìòýä. íººöèéã Ìîíãîë îðíû óðãàìàë ãàçàð ç¿éí òîéðîã. Ò¿¿õèé ýäèéí ÷àíàðûí øèíæèëãýý: Ò¿¿õèé ýä íü MNS 1944:1996 ñòàíäàðòûí øààðäëàãûã õàíãàñàí áàéíà (Ò. Ìîíãîë Äàãóóð. ÌîíãîëÀëòàé.Óðàí÷èìýã. ëàòèí øèíæëýõ óõààíû íýðøèë. çîõèñòîé õýðýãëýýã õºõ¿¿ëýí äýìæèæ ºðãºí õ¿ðýýòýé áîäëîãî ÿâóóëæ áàéíà. Õîâä. õààÿà äýðñ ìàðçòàé ãàçàð óðãàíà. áèîëîãèéí èäýâõèò íýãäë¿¿äèéí àãóóëàìæ. õýðýãëýõ çààâàð õèéãýýä çàðèì óðãàìëûí óëàìæëàëò ýì òàíãèéí íàéðëàãàíä îðñîí ýìèéí æîðûí íýð çýðãèéã áàãòààí îðóóëëàà. ýìèéí ¿éëäýë.

ÓÐÃÀÌËÛÍ ÃÀÐÀËÒÀÉ ÝÌÈÉÍ ×ÀÍÀÐÛÍ ÁÀÒÀËÃÀÀ. öóñ òîãòîîõ. Àãüíû ¿íäýñíèé àíàòîìèéí á¿òýö Õýðýãëýãäýõ õýñýã: ¯íäýñ 7 äóãààð ñàðûí ñ¿¿ë÷ 8 äóãààð ñàðûí ýõýýð ýôèðèéí òîñ õàìãèéí èõ àãóóëàãäàõ ¿åä íü ò¿¿æ áýëòãýíý. äýýä ãàäàðãà öººí ¿ñýíöð¿¿äòýé (2-ð çóðàã). Àãüíû íàâ÷íû õºíäëºí ç¿ñýëò Çóðàã 4. øàðõûã íºõºí òºëæ¿¿ëíý.0%-èàñ èõã¿é Íýðìýë óñàíä õàíäëàãäàõ áîäèñ: 6. Çîíõèëîí àãóóëàãäàõ áèîëîãèéí èäýâõèò íýãäë¿¿ä: • ôëàâîíîèä • êóìàðèí • ýôèðèéí òîñ (0. Àãüíû íàâ÷íû àíàòîìèéí á¿òýö Çóðàã 3. Õàäãàëàëò: Áèò¿¿ ñàâàíä ñýð¿¿í ãàçàð õàäãàëíà.0%-èàñ áàãàã¿é Óðãàìëûí õîëüö: 2. ïåðèäåðì ýêçîäåðì ïàðåíõèì Çóðàã 2.Á¯ËÝà 9. óñ íººöëºã÷ á¿õèé õàøëàãà ýñèéã àãóóëíà. Óëàìæëàëò ýì: Àðæóòàí 139 . ÕßÍÀËÒ.0%-èàñ èõã¿é Îðãàíèê õîëüö: 1. Ýïèäåðìèéí ýñèéí õàíà øóëóóí êîëëàòåðàëü õýëáýðèéí á¿òýöòýé äàìæóóëàã÷ áàãö.0%-èàñ èõã¿é Ýðäñèéí õîëüö: 1. Íàâ÷ õýëáýðæñýí òóëãóóð ýäã¿é. ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝ Ãàäààä áàéäàë: Ñàëàà ¿ç¿¿ð á¿õèé íàðèéí òîðãîìñîã õýâòýý ¿ñýýð á¿ðõýãäñýí Ìýäðýõ¿éí ýðõòýíèé øèíæèëãýý: ªíãº: öàéâàð íîãîîí Yíýð: ºâºðìºö Àìò: ãàøóóí Ò¿¿õèé ýäèéí ôèçèêèéí ¿ç¿¿ëýëò: ×èéãëýã: 10%-èàñ èõã¿é Yíñëýã: 3.6%) • èäýýëýã÷ áîäèñ • àëêàëîèä Yéë÷èëãýý: ¯ðýâñýë íàìäààõ.1 ãðàììûã óñàíä áóöàëãàæ õýðýãëýíý. Íàâ÷íû èøíèé äîîä ãàäàðãà îëîí ¿ñýíöð¿¿äòýé.7-11. Õýðýãëýõ õýìæýý: 3. ¯ñýíöýð äàìæóóëàõ áàãö Çóðàã 1.0%-èàñ èõã¿é Óðãàìëûí áèå á¿òöèéí íàðèéâ÷èëñàí øèíæèëãýý: Íàâ÷íû àíàòîìè: Íàâ÷ íü èçîëàòåðàëü õýëáýðèéí á¿òýöòýé ìåçîôèëë 46 ýãíýýãýýð ñèéðýã áàéðëàñàí áàãàíàëàã ïàðåíõèìýýñ á¿ðäýíý (1-ð çóðàã).

Ýïèäåðìèéí çàëãàà 4-6 ýãíýýãýýð øèã¿¿ áàéðëàñàí ïàðåíõèìèéí ýñ¿¿ä îðøèíî. Öýöãèéí õîíõîðöîãíû àíàòîìè: Õîíõîðöîãíû ãàäíàõ ãàäàðãóóãèéí ýïèäåðìèéí ýñèéí õàíà çóçààð÷ êóòèíæñýí áàéíà. ÍÀÂ× RHODODENDRI ADAMSII FOLIUM CUM FLORE Òîäîðõîéëîëò: Õàð ñààðàë õîëòîñòîé. Êîëëàòåðàëü õýëáýðèéí á¿òýöòýé áàãö òºðºëæñºí òóëãóóð ýäã¿é. õºâä. öàãààí òýðýëæ. Yð áîëîâñðîõ îðíû õºíäëºí ç¿ñýëò: Yð áîëîâñðîõ îðíû ãàäàðãóóä ýíãèéí áîëîí îëîí ýñòýé ºâºðìºö á¿òýö á¿õèé ¿ñýíöð¿¿ä ìàø ò¿ãýýìýë òîõèîëäîíî (9-ð çóðàã).-Ericaceae Juss. äîîä ýïèäåðìèéí äîòîð òàëä õºâñãºð ïàðåíõèìèéí ýñ¿¿ä 3 ýãíýýãýýð áàéðëàíà. ìº÷ðèéí ¿ç¿¿ðò óðãàñàí öàãààí öýöýãòýé Ìýäðýõ¿éí ýðõòýíèé øèíæèëãýý: Yíýð: àíõèëóóí Àìò: ãàøóóí Ôèçèêèéí ¿ç¿¿ëýëò: ×èéãëýã: 14%-èàñ èõã¿é Yíñëýã: 3. Äîòîðõ ýïèäåðìèéí ýñèéí õàíà çóçààð÷ êóòèíæýýã¿é áàéõûí çýðýãöýý îëîí òîîíû ¿ñýíöð¿¿äèéã àãóóëñàí áàéíà. Ä.Áîëîð.2%-èàñ èõã¿é ßëçàðñàí õºãöºðñºí áà õîðòîí øàâüæèíä èäýãäñýí õýñýã: áàéæ áîëîõã¿é Õàíäëàãäàõ áîäèñ: 24%-èàñ áàãàã¿é Óðãàìëûí áèå á¿òöèéí íàðèéâ÷èëñàí øèíæèëãýý: Öýöãèéí äýëáýýíèé àíàòîìè: Äîîä ýïèäåðìèéí ýñèéí ãàäíàõ õàíà çóçààð÷. Õàíãàé (áàðóóí óðòðàãèéí 980201-ààñ ç¿¿í òèéø. äîëãèî ¿¿ñãýñýí õàíàòàé áàéõ áà äîîä ýïèäåðìèéí õàíà øóëóóí. Ò¿¿õèé ýäèéí ÷àíàðûí øèíæèëãýý: Ò¿¿õèé ýä íü MNS 3392:1994 ñòàíäàðòûí øààðäëàãûã õàíãàñàí áàéíà (Ö. Ýñ õîîðîíäûí çàé èõ. Ãàäààä áàéäàë: Õ¿ðýí íîãîîí íàâ÷òàé.5%-èàñ èõã¿é Ýðäýñ õîëüö (ýëñ øîðîî. Äýýä. ìýäýãäýõ¿éö çóçààí áàéíà (7-ð çóðàã). õîéä ºðãºðºãèéí 470001-ààñ õîéø) ä¿¿ðýãò òàéãà.Øèéðýâäàìáà. äàëü Ýõ óðãàìàë: Rhododendron Adamsii Rehd. ñàðüäàãèéí ÷èéãëýã. Äàìæóóëàõ áàãö õýëáýðæñýí òóëãóóð ýä áîëîí õàøëàãà ýñã¿é. (8-ð çóðàã).ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ ÀÄÀÌÑÛÍ ÒÝÐÝËÆÈÉÍ ÖÝÖÝÃ. íàâ÷ Íóòãèéí íýðøèë: Öàãààí äàëü. Ö. ÷óëóó): 0. 35-55 ñì ºíäºð óðãàäàã ìºíõ íîãîîí ñººã Íýðøèë: Rhododendri Àdamsii folium cum flore Àäàìñûí òýðýëæèéí öýöýã. 1994). øèíýñýí áà õóø-øèíýñýí ºòãºí îéä óðãàíà. Àäàìñûí òýðýëæ-Äàëèéí îâîã Òàðõàö: Õºâñãºë. Ýñ ººõ òîñûã áàãàã¿é õýìæýýãýýð àãóóëäàã. 140 .Öýýáàò. Õýíòèé. õàð õîëòîñòîé. Áàãöíû äîòîð òàëä ýñèéí õàíà íü ìîäîæñîí ïàðåíõèì îðøèíî. Êîëëàòåðàëü õýëáýðèéí á¿òýöòýé.6% -èàñ èõã¿é Îðãàíèê õîëüö (áóñàä óðãàìëûí õýñýã): 0. Òºâ õýñýãò êîëëàòåðàëü õýëáýðèéí á¿òýöòýé äàìæóóëàõ áàãö òóñ òóñäàà áàéðëàæ. õ¿ðýý ¿¿ñãýíý.

Äàìæóóëàõ áàãö òóëãóóð ýäýýð õ¿ðýýëýãäñýí áàéíà. Íàâ÷íû áàðèóëûí àíàòîìèéí á¿òýö Çóðàã 2. ¯ð áîëîâñðîõ îðíû õºíäëºí ç¿ñýëò 141 . òàëñòóóäûã õóðèìòëóóëñàí îëîí ýãíýý á¿õèé ¿íäñýí ïàðåíõèì îðøèíî (5-ð çóðàã). öººí äàâõàðãàòàé õëîðåíõèì áàéðëàíà. Íàâ÷íû áàðèóëûí õºíäëºí ç¿ñýëò Çóðàã 8. Áàðèóëûí ãîëä àìôèêðèáàëü õýëáýðèéí íýã òºâ áàãöòàé. Äîîä ñêëåðåèä äàâõàðãûí çàëãàà íººö áîäèñ òàëñòóóäûã èõ õýìæýýãýýð àãóóëñàí ïàðåíõèì áàéðëàíà. ÕßÍÀËÒ. Íàâ÷íû ¿ñýíöð¿¿ä Çóðàã 7. Ýïèäåðìèéí ýñèéí õàíà çóçààð÷ ìîäîæñîí. Íàâ÷íû áàðèóëûí àíàòîìè: Íàâ÷ áàðèóëûã õºíäëºí ç¿ñýõýä õàãàñ ãóðâàëæèíäóó õýëáýðòýé (4-ð çóðàã). Ìåçîôèëë 4-6 ýãíýýãýýð õàðüöàíãóé øèã¿¿ áàéðëàñàí áàãàíàëàã ýä áîëîí 5-8 ýãíýýãýýð ìàø ñèéðýã áàéðëàñàí õºâñãºð ýäýä òºðºëæñºí áàéíà. õóóðàéñàã óðãàìëûí áèå á¿òöèéí ºâºðìºö øèíæ¿¿äèéã íýãýí çýðýã àãóóëäàãààðàà áóñàä óðãàìëóóäààñ ÿëãààòàé. Íàâ÷ ãàäàðãà çóçààí êóòèí áîëîí ìàø öººí òîîíû îëîí ýñò ¿ñýíöýðòýé. àðâèí áàÿëàã íººö áîäèñ. Íàâ÷íû ãîë ñóäëûí áàãöíû äýýä äîîä òàëäàà òóëãóóð ýä ñêëåðåèäèéã àãóóëíà. Èøíèé ¿ñýíöð¿¿ä ñêëåðåéä äîëîí òàëñòóóä íººö áîäèñ ìîäëîã Çóðàã 1.Á¯ËÝà 9. Êîëëàòåðàëü õýëáýðèéí á¿òýö äàìæóóëàõ áàãö õëîðåíõèì á¿õèé õàøëàãà ýñòýé. Öýöãèéí õîíõîðöîãíû àíàòîìèéí á¿òýö Çóðàã 9. ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝ Íàâ÷íû àíàòîìè: Íàâ÷ äîðçîâåíòðàëü á¿òýöòýé. Áàãöíû ìîäëîã ñêëåðåíõèìèéã àãóóëíà. Äîîä ýïèäåðìèéí õàíûí ýñèéí õàíà ìàø íèìãýí. Ýïèäåðìèéí ýñèéí õàíà øóëóóí îëîí ºíöºã ¿¿ñãýäýã (2-ð çóðàã). Àäàìñûí òýðýëæíèé íàâ÷íû àíàòîìèéí á¿òýö àíõäàã÷ äîëîí ñêëåðåíõèì Çóðàã 5. ºíãºðºã áîëîí êóòèíã¿é áîëîâ÷ íýí ñîíèí õýëáýðòýé ìàø îëîí òîîíû îëîí ýñò ¿ñýíöð¿¿äèéã àãóóëíà (3-ð çóðàã). Áàãöíû õëîðåíõèìèéí çàâñàðò òîì õýìæýýòýé. Áàðèóëûí ãàäàðãàä íýí ºâºðìºö õýëáýðòýé îëîí ýñò ¿ñýíöýð¿¿ä ò¿ãýýìýë òîõèîëäîíî (6-ð çóðàã). Öýöãèéí äýëáýýíèé àíàòîìèéí á¿òýö Çóðàã 4. Äýýä ýïèäåðìèéí ýñèéí ãàäíàõ õàíà ìàø õ¿÷òýé çóçààð÷ ìîäîæñîí áàéäàã îíöëîãòîé. Ýïèäåðìèéí äîòîð òàëä ñêëåðåíõèì á¿õèé ãèïîäåðì. ýïèäåðì õëîðåíõèì ïàðåíõèì ìîäëîã íººö áîäèñ ñêëåðåéä ïàðåíõèì äîëîí ñêëåðåéä Çóðàã 6. Àíàìîöèò õýëáýðèéí á¿òýöòýé ãàäàðãûí áàéðëàëòàé àìñðóóä íàâ÷íû èëòýñíèé çºâõºí äîîä ãàäàðãàä ò¿ãýýìýë òîõèîëäîíî. Íàâ÷íû ýïèäåðì Çóðàã 3. ÓÐÃÀÌËÛÍ ÃÀÐÀËÒÀÉ ÝÌÈÉÍ ×ÀÍÀÐÛÍ ÁÀÒÀËÃÀÀ. Ýäãýýð àíàòîìèéí á¿òöèéí íýí ñîíèðõîëòîé øèíæ¿¿äèéã åðºíõèéä íü íýãòãýí çàäëàã õèéæ ¿çýõýä ýíýõ¿¿ ç¿éë ÷èéãñ¿¿ óðãàìëûí á¿ëýãò õàìààðàõ áîëîâ÷ óã óðãàìàë ÷èéãñ¿¿.

ìºëõºº ¿íäýñëýã èøòýé 30 ñì õ¿ðòýë ºíäºð óðãàäàã ìºíõ íîãîîí ñººãºíöºð Íýðøèë: Vaccinium Vitis-idaeae folium Àëèðñûí íàâ÷ Íóòãèéí íýðøèë: Àíüñ. Îëîí ýñò õºëòýé. íàâ÷íûõàà äîîä ãàäàðãóóä îëîí òîîíû îëîí ýñò áóë÷èðõàéò ¿ñòýé. õîéä ºðãºðºãèéí 460001 -ààñ õîéø) óðãàìàë ãàçàð ç¿éí ä¿¿ðýãò òàéãûí á¿ñèéí øèëì¿¿ñò áà õîëèìîã îéä óðãàíà. Óðãàìëûí ýì: Äåíäðîíèçèä øèíãýí ýì (MNS 3458:1983) ÀËÈÐÑÛÍ ÍÀÂ× VACCINIUM VITIS-IDAEAE FOLIUM Òîäîðõîéëîëò: Ñàëààëñàí øóëóóí èøòýé. óóøèãíû ºâ÷èí àíàãààõàä õýðýãëýíý. øýýñ õººõ çîðèëãîîð õýðýãëýíý. íàâ÷èéã 6 äóãààð ñàðûí 15-íààñ 7 äóãààð ñàðûí 15-íûã õ¿ðòýëõ õóãàöààíä öýöýãëýëòèéí ¿åä íü ò¿¿æ áýëòãýíý. Çîíõèëîí àãóóëàãäàõ áèîëîãèéí èäýâõèò íýãäýë: • ýôèðèéí òîñ • òðèòåðïåíèé ñàïîíèí (2.ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ Õýðýãëýãäýõ õýñýã: Öýöýã. àëèðñ íýðñ Ýõ óðãàìàë: Vaccinium Vitis-idaea L. Õÿíãàí (áàðóóí óðòðàãèéí 960001. Ãàäààä áàéäàë: Íàâ÷ íü çóóâàí õýëáýðòýé.-Ericaceae Juss. äîîä ýïèäåðì ñóë äîëãèîíòñîí. íàâ÷ Àäàìñûí òýðýëæèéí öýöýã. Õàíãàé. Ìýäðýõ¿éí ýðõòýíèé øèíæèëãýý: ¯íýð: ¿íýðã¿é Àìò: ãàøóóí Óðãàìëûí áèå á¿òöèéí íàðèéâ÷èëñàí øèíæèëãýý: Íàâ÷íû äýýä. Íàâ÷íû 纺ëºí ýä ìåçîôèëëä ïðèçì õýëáýðòýé òàëñò îðøèíî. á¿òýí çàõòàé. çóóâàí õýëáýðòýé òîëãîéò áóë÷èðõàéíóóäòàé. 142 . àìñðûã 2 æèæèã ýñ õ¿ðýýëñýí áàéíà.ààñ ç¿¿í òèéø 1200001 õ¿ðòýë. ãºëãºð ãàäàðãóóòàé. Ò¿¿õèé ýäèéí ÷àíàðûí øèíæèëãýý: Ò¿¿õèé ýä íü MNS 3403:1982 ñòàíäàðòûí øààðäëàãûã õàíãàñàí áàéíà. Õýíòèé. Àëèðñ íýðñ-Äàëèéí îâîã Òàðõàö: Õºâñãºë. Ìîíãîë Äàãóóð. Õàäãàëàëò: Õóóðàé ñýð¿¿í ãàçàð áèò¿¿ ñàâàíä õàäãàëíà. Ẻðíèé ºâ÷èí àíàãààõ. Õýðýãëýãäýõ õýñýã: Íàâ÷ Çîíõèëîí àãóóëàãäàõ áèîëîãèéí èäýâõèò íýãäýë: • èäýýëýã÷ áîäèñ (àðáóòèí) • âèòàìèí Ñ • ôëàâîíîèä • ñàïîíèí ¯éë÷èëãýý: Õàíèàä äàðàõ.6%) • ôëàâîíîèä ¯éë÷èëãýý: Áèåèéí òýíõýý òàìèðûã äýýøë¿¿ëýõ. øèìýã÷ õîðõîé áîëîí íÿí óñòãàõ. Ñóäëûã äàãàæ íýã ýñòýé çóçààí õàíàòàé øóëóóí áóþó áàãà çýðýã òàõèð ¿ñëýã¿¿ä àæèãëàãäàíà.

çýðëýã ì¿ãýç Ýõ óðãàìàë: Rhodiola rosea L.áýëäìýë: Àíüñíû íàâ÷ 15 ãðàìì. 1983). ÷óëóóòàé ýðýã äàãàí óðãàíà. Yíäýñëýã èøèéã ãàäóóð íü á¿ðõñýí íèìãýí õ¿ðýí ºíãèéí õàéðñòàé. ÕßÍÀËÒ.Á¯ËÝà 9.0%-èàñ èõã¿é Îðãàíèê õîëüö: 0.5%-èàñ èõã¿é Õýðýãëýãäýõ õýñýã: ¯íäýñ. 143 .5%-èàñ èõã¿é Ýðäýñ õîëüö: 0. öîõèî. ýíãýð. Õîîëíû õàëáàãààð ºäºðò 2-3 óäàà óóíà. Ãîâü-Àëòàéí (áàðóóí óðòðàãèéí 880001-ààñ ç¿¿í òèéø 1100001 õ¿ðòýë. Õîâä. Ãàäààä áàéäàë: Á¿òýí áóþó õýñýãëýãäñýí ¿íäýñëýã èøíýýñ á¿ðäýíý. ÷óëóóðõàã. ÓÐÃÀÌËÛÍ ÃÀÐÀËÒÀÉ ÝÌÈÉÍ ×ÀÍÀÐÛÍ ÁÀÒÀËÃÀÀ.-Crassulaceae DC. õóãàðñàí ÿñ. ßãààí ì¿ãýç-Çóçààëàéí îâîã Òàðõàö: Õºâñãºë. òýäãýýðèéí ãëèêîçèä (ñàëèäðîçèä) • ôëàâîíîèä • òàíèí • ýôèðèéí òîñ ¯éë÷èëãýý: Íàñ óðòàñãàõ. Äóíäàä Õàëõ. õîéä ºðãºðºãèéí 450001-ààñ õîéø) ä¿¿ðãèéí ºíäºð óóëûí áîëîí îéí á¿ñë¿¿ðèéí õàä. Àíüñíû íàâ÷ 100 ãðàììààð ñàâëàñàí (MNS 3690:1984). áèåèéí òàìèð ñàéæðóóëàõ. Ò¿¿õèé ýäèéí ÷àíàðûí øèíæèëãýý: Ò¿¿õèé ýä íü MNS 3568:1983 ñòàíäàðòûí øààðäëàãûã õàíãàñàí áàéíà (×. Çîíõèëîí àãóóëàãäàõ áèîëîãèéí èäýâõèò íýãäýë: • ôåíîëüò ñïèðò. Óðãàìëûí ýì. ÀËÒÀÍ ÃÀÃÍÓÓÐÛÍ ¯ÍÄÝÑ.¯ÍÄÝÑËÝà ÈØ RHODIOLAE ROSEAE RHIZOMA CUM RADICIBUS Òîäîðõîéëîëò: Ìàõëàã á¿ä¿¿âòýð îëîí èøòýé. ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝ Õýðýãëýõ õýìæýý: 10 ãðàìì íàâ÷èéã 200 ìë óñàíä õèéæ 15-30 ìèíóò 纺ëºí ãàë äýýð áóöàëãàæ õºð㺺ä ø¿¿íý. ãîðõèíû õàéðãà.Îéäîâçóë. áýðòñýí. Ìîíãîë Äàãóóð. ò¿ëýãäñýíýýñ ¿¿ññýí øàðõ àíàãààõàä õýðýãëýíý. 15-30ñì ºíäºð îëîí íàñò ºâñëºã óðãàìàë Íýðøèë: Rhodiolae roseae rhizoma cum radicibus Àëòàí ãàãíóóðûí ¿íäýñ. Yíäýñëýã èø òýãø õóãàðàõ áà äîòîð òàë íü öàéâàð ÿãààí ºíãºòýé Ìýäðýõ¿éí ýðõòíèé øèíæèëãýý: Yíýð: àíõèëóóí Àìò: ãàøóóâòàð Ôèçèêèéí ¿ç¿¿ëýëò: ×èéãëýã: 14. Õàäãàëàëò: Õóóðàé ñýð¿¿í ãàçàð õàäãàëíà. Õàíãàé. ¿íäýñëýã èø Íóòãèéí íýðøèë: Ì¿ãýç. Ìîíãîë-Àëòàé. ¿íäýñëýã èø Íàìàð ¿ð æèìñ ã¿éöýä áîëîâñîðñîí äàðàà 9 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íààñ õîéø ò¿¿æ áýëòãýíý. Õýíòèé. àëòàí ãàãíóóð.

Äýë¿¿íèé Çàíäàí-8.Æàâõëàí. õàìðààñ öóñ ãàðàõ. 144 . Õàäãàëàëò: Õóóðàé ñýð¿¿í ãàçàð õàäãàëíà.0%-èàñ èõã¿é Õýðýãëýãäýõ õýñýã: Ãàçðûí äýýä õýñýã. ýëýãíèé ¿ðýâñýë. øèæèí ºâ÷èí. ̺í 10 ãðàìì ¿íäñèéã 200 ìë óñàíä áóöàëãààä öàéíû õàëáàãààð ºäºðò 3 óäàà óóíà. Àëòàí ãàãíóóðûí ìºõëºã (MNS 4437:1997). çàõ õýýðèéí áà óóëûí íóãà ñîíãîí øèðýíãýíä óðãàíà. õóíõóàë. Õàâàíãèéí ÿðãýì-7. Óëàìæëàëò ýì: ßìààí ñýðäýã-3. Öàéâàð íîãîîí èøòýé. Çîíõèëîí àãóóëàãäàõ áèîëîãèéí èäýâõò íýãäýë: • ôëàâîíîèä • òàíèí • ýôèðèéí òîñ • àëêàëîèä ¯éë÷èëãýý: Óóøèãíû õàëóóí. Õýíòèé. Ã.0%-èàñ èõã¿é Ýðäýñ õîëüö: 1. õóìõààë. àëòàí çóë Ýõ óðãàìàë: Hemerocallis minor Mill. Ò¿¿õèé ýäèéí ÷àíàðûí øèíæèëãýý: Ò¿¿õèé ýä íü MNS 2895:1990 ñòàíäàðòûí øààðäëàãûã õàíãàñàí áàéíà (Ö.ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ Õýðýãëýõ õýìæýý: 10 ãðàìì ¿íäñèéã 40î-èéí ñïèðòýíä õàíäëààä 20-25 äóñëààð ºäºðò 2-3 óäàà óóíà. Ãàäààä áàéäàë: Þ¿ë¿¿ð õýëáýðòýé.0%-èàñ èõã¿é Îðãàíèê õîëüö: 2. øýýñ õààãäàõûã àíàãààíà. Äîðíîä Ìîíãîëûí (áàðóóí óðòðàãèéí 1010001-ààñ ç¿¿í òèéø 1190001 õ¿ðòýë.-Hemerocallidaceae Áàãà õóìõààë-Õóìõààëûí îâîã Òàðõàö: Õºâñãºë.Õàéäàâ. Õÿíãàí. äàâñàãíû ÷óëóó. 7 äóãààð ñàðä çîðèóëàëòûí õàé÷ õýðýãëýæ ò¿¿æ áýëòãýíý. 1990). Óðãàìëûí ýì: Àëòàí ãàãíóóðûí øèíãýí õàíä (MNS 2543:1984). Àëòïàíò (MNS 4451:1997) ÀËÒÀÍ ÇÓË HEMEROCALLIS MINOR Òîäîðõîéëîëò: Öºãö õýëáýðèéí òîì øàð ºíãºòýé öýöýã. íàâ÷ íü 3-8 ñì ºðãºí Ìýäðýõ¿éí ýðõòýíèé øèíæèëãýý: Yíýð: àíõèëóóí Àìò: ãàøóóí Ôèçèêèéí ¿ç¿¿ëýëò: Yíñëýã: 17. Õàäãàëàëò: Õóóðàé ñýð¿¿í ãàçàðò õàäãàëíà. òîì øàð ºíãºòýé öýöýãñ íü áàã ¿¿ñãýíý. Õàíãàé. æèíæèéõóàð. ýãö äîîøîî îðñîí áîãèíîõîí ¿íäýñëýã èø á¿õèé. Ìîíãîë Äàãóóð. õîéä ºðãºðºãèéí 470001-ààñ õîéø) ä¿¿ðã¿¿äýä îéí íóãà. 40-50 ñì ºíäºð èøòýé ºâñëºã óðãàìàë Íýðøèë: Hemerocallis minor Àëòàí çóë Íóòãèéí íýðøèë: Àëòàíöýöýã.

5 ã-ûí øàõìàë ýì (MNS 2904:1990) ÀËÒÀÍ ÓÒÀÑÍÛ ÃÀÇÐÛÍ ÄÝÝÄ ÕÝÑÝà CUSCUTAE EUROPAEAE HERBA Òîäîðõîéëîëò: Ãÿëòãàíàñàí õ¿ðýí ÿãààí. 30-50 ñì ºíäºð óðãàäàã îëîí íàñò ºâñëºã óðãàìàë Íýðøèë: Polygonati odorati radix Àíõèëóóí ìóõàð öàãààíû ¿íäýñ Íóòãèéí íýðøèë: Ýìèéí ìóõàð öàãààí. îðîîíãî Ýõ óðãàìàë: Cuscuta europaea L.) Druce. Ìýäðýõ¿éí ýðõòýíèé øèíæèëãýý: ªíãº: õ¿ðýí áîð Ôèçèêèéí ¿ç¿¿ëýëò: ×èéãëýã: 10%-èàñ èõã¿é Óðãàìëûí õîëüö: 0. Àíõèëóóí ìóõàð öàãààí-Ñàðààíû îâîã 145 . ø¿õýð õýëáýðèéí áàã öýöýãòýé íýã íàñò ºâñëºã óðãàìàë Íýðøèë: Cuscutae europaeae herba Àëòàí óòàñíû ãàçðûí äýýä õýñýã Íóòãèéí íýðøèë: ßãààí îðîîíãî.-Cuscutaceae Dum. 1975). ÕßÍÀËÒ. Çîíõèëîí àãóóëàãäàõ áèîëîãèéí èäýâõèò íýãäýë: • àëêàëîèä (0. Õàäãàëàëò: Õóóðàé ãàçàð õàäãàëíà. Ò¿¿õèé ýäèéí ÷àíàðûí øèíæèëãýý: Ò¿¿õèé ýä íü óëñûí ñòàíäàðò MNS 2246:1975-ûí øààðäëàãûã õàíãàñàí áàéíà (Ö. Öýöýãëýëò äóóñàæ ¿ðëýæ áàéãàà ¿åä íü 8-9 ä¿ãýýð ñàðä ãàçðûí äýýä õýñãèéã ò¿¿æ áýëòãýíý. ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝ Ìàíàãñýëæîð. ìóõàð öàãààí. Ẻðíèé ¿ðýâñýë íàìäààõàä òóñòàé.Á¯ËÝà 9. õîéä ºðãºðºãèéí 460001. ñàâ. Óðãàìëûí ýì: Àëòàí óòàñ øèíãýí ýì (MNS 2247:1994) ÀÍÕÈËÓÓÍ ÌÓÕÀÐ ÖÀÃÀÀÍÛ ¯ÍÄÝÑ POLYGONATI ODORATI RADIX Òîäîðõîéëîëò: Îëîí áóëäðóóò á¿ä¿¿í õýâòýý ¿íäýñëýã èøòýé.-Liliaceae Juss. Ãîâü-Àëòàéí (áàðóóí óðòðàãèéí 910001 -ààñ ç¿¿í òèéø 1200001 õ¿ðòýë.5%-èàñ èõã¿é Áóñàä õîëüö: áàéæ áîëîõã¿é Õýðýãëýãäýõ õýñýã: Ãàçðûí äýýä õýñýã. íàðèéí óðò øèëáýòýé íàâ÷ã¿é. öóñ òîãòîîõ. ÓÐÃÀÌËÛÍ ÃÀÐÀËÒÀÉ ÝÌÈÉÍ ×ÀÍÀÐÛÍ ÁÀÒÀËÃÀÀ. Õÿíãàí. ýëñýðõýã ñàéðä óðãàíà. Ñýðäîã-11 Óðãàìëûí ýì: Áýðõýññàçèí 0.Õàéäàâ.ààñ õîéø) óðãàìàë ãàçàð ç¿éí ä¿¿ðýãò õýýð. Ìîíãîë Äàãóóð. öàãààí õîð Ýõ óðãàìàë: Polygonatum odoratum (Mill. Dum. Åâðîï îðîîíãî-Îðîîíãûí îâîã Òàðõàö: Õàíãàé.4%) • ôëàâîíîèä ¯éë÷èëãýý: Õàíèàä äàðàõ.

Ãàäààä áàéäàë: Öàéâàð øàðãàë ºíãºòýé. îëîí ýãíýýãýýð ñèéðýã áàéðëàñàí ïàðåíõèìèéí ýñ¿¿ä.ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ Òàðõàö: Õºâñãºë. 0. õîéä ºðãºðºãèéí 470001 õîéø) ä¿¿ðãèéí øèíýñýí áà íàðñàí îé. áèåèéí òàìèð òýíõýý. õóñàí òºãºë. Äóíäàä Õàëõ. àñãàíä óðãàíà. Ö. îëîí òîîíû êîëëàòåðàëü õýëáýðèéí áàãöòàé áàéäãààðàà ÿëãààòàé.0%-èàñ èõã¿é Yíñëýã: 5. íàðèéí ñàõëóóäòàé. ýêòîäåðì áîëîí äàìæóóëàõ áàãö îðøèíî. íàìàð õºðñºí äýýðõ õýñýã õóâõàéðàõààñ ºìíº ò¿¿æ áýëòãýíý.0%-èàñ áàãàã¿é Õýðýãëýãäýõ õýñýã: ¯íäýñ Õàâàð íàõèàëàõààñ ºìíº. Ìîíãîë äàãóóð.4 ã-ûí ¿ðýë (MNS 4202:1994). Ç. Çàäü-15 Óðãàìëûí ýì: Öèíàñïîë 0. Õýíòèé. ñººãºí øèðýíãý. Øàð ìîä-3. Çîíõèëîí àãóóëàãäàõ áèîëîãèéí èäýâõèò íýãäýë: • ïîëèñàõàðèä • ñàïîíèí • ç¿ðõíèé ãëèêîçèä ¯éë÷èëãýý: Áººð. Íýðìýë óñàíä õàíäëàãäàõ áîäèñûí õýìæýý: 65.0%-èàñ èõã¿é Óðãàìëûí õîëüö: 0. Ñýíäýí-25. Âàíëàã-35. Ýïèäåðìèéí çàëãàà ýíäîäåðì. Õàäãàëàëò: Áèò¿¿ ñàâàíä õóóðàé ñýð¿¿í ãàçàð õàäãàëíà. ìóøãèðñàí.Õàéäàâ.Îþóí. ãàäíàõ õàíà çóçààð÷ ìîäîæñîí ýñ¿¿ä ¿íäýñíèé ýïèäåðìèéã á¿ðä¿¿ëíý. Ñêëåðîí 0.8 ãðàììûã ÷àíàæ óóíà. òóóø àòèðààòàé. õàä.4-14.2-1 ñì á¿ä¿¿í. Ò¿¿õèé ýäèéí ÷àíàðûí øèíæèëãýý: Ò¿¿õèé ýä íü MNS 4103:1991 ñòàíäàðòûí øààðäëàãûã õàíãàñàí áàéíà (Ö.5 ã-ûí ¿ðýë (MNS 4201:1994) 146 . Õýðýãëýõ õýìæýý: 7. Äîðíîä Ìîíãîëûí (õîéä óðòðàãèéí 1000001-ààñ ç¿¿í òèéø 1190451 õ¿ðòýë.1991). Óðãàìëûí áèå á¿òöèéí íàðèéâ÷èëñàí øèíæèëãýý: Yíäýñ: Íýã ýãíýýãýýð áàéðëàñàí.4 %-èàñ äîîøã¿é Ýðäýñ õîëüö: áàéæ áîëîõã¿é ßëçàðñàí õºãöºðñºí áà õîðòîí øàâüæèíä èäýãäñýí áàéæ áîëîõã¿é. äàâñàãíû ºâ÷èí. Õÿíãàí. õºíãºí ¿íäýñ Ìýäðýõ¿éí ýðõòýíèé øèíæèëãýý: Àìò: àìòëàã Yíýð: ºâºðìºö Ôèçèêèéí ¿ç¿¿ëýëò: ×èéãëýã: 9. Õàíãàé. Yíäýñëýã èø: Yíäýñëýã èøíèé á¿òýö ¿íäýñíèéõýý àíàòîìèîñ ýìõ çàìáàðààã¿é ÿíç á¿ðèéí ò¿âøèíä áàéðëàñàí. Áàðèàâ-17.Øèéðýâäàìáà. ÷àëõ ñàéæðóóëàõàä õýðýãëýíý. äîòîð òàë íü öàãààí ãàäíà òàëäàà îéðõîí ¿å¿äòýé. Óëàìæëàëò ýì: Ñîæèä.

0%-èàñ èõã¿é Ýðäýñ õîëüö: 0. Õýíòèé. íàâ÷ öàéâàð íîãîîí Öýöýã: öàãààí Yíýð: ¿íäýñíèé åðäèéí Àìò: ãàøóóí Ôèçèêèéí ¿ç¿¿ëýëò: ×èéãëýã: 13. ÕßÍÀËÒ. Ýíý õ¿ðýýíèé äîîä òàëä 4 õýñýã áèêîëëàòåðàëü õýëáýðòýé 147 . Õëîðåíõèì á¿õèé õàøëàãà ýñ¿¿ä áàãöûã áèò¿¿ õ¿ðýýëæ áàéðëàíà. Äóíäàä Õàëõ.5%-èàñ èõã¿é ßëçàðñàí õºãöºðñºí áà õîðòîí øàâüæèíä èäýãäñýí: áàéæ áîëîõã¿é Ñïèðòýíä õàíäëàãäàõ áîäèñ: 21. ñîðîîë. ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝ ÀÖÀÍ ÀÆÈÃÀÍÛ ªÂÑ STELLARIAÅ HERBA Òîäîðõîéëîëò: Yíäýñ îð÷ìîîñîî àöàëæ ñàëààëñàí.0%-èàñ èõã¿é Îðãàíèê õîëüö: 1.0 %-èàñ áàãàã¿é Óðãàìëûí áèå á¿òöèéí íàðèéâ÷èëñàí øèíæèëãýý: Íàâ÷: Äîðçîâåíòðàëü õýëáýðèéí á¿òýöòýé. Ãîâü-Àëòàéí (áàðóóí óðòðàãèéí 880001-ààñ ç¿¿í òèéø. 1994). áºìáºëºã õýëáýðòýé. Èõ íóóðóóäûí õîòãîð. õîéä ºðãºðºãèéí 440001-ààñ õîéø) ä¿¿ðýãò ÷óëóóðõàã. Õÿíãàí. Ìýäðýõ¿éí ýðõòýíèé øèíæèëãýý: ªíãº: èø. ÓÐÃÀÌËÛÍ ÃÀÐÀËÒÀÉ ÝÌÈÉÍ ×ÀÍÀÐÛÍ ÁÀÒÀËÃÀÀ. ò¿¿íèé çàëãàà ìàø õ¿÷òýé õºãæèë á¿õèé áèò¿¿ öàãèðãàí õ¿ðýý ¿¿ñãýñýí ñêëåðåíõèì îðøèíî. Äîðíîãîâü. Ìåçîôèëë íýã ýãíýýãýýð ñèéðýã áàéðëàñàí áàãàíàëàã ïàðåíõèì áîëîí 4-6 ýãíýýãýýð ñèéðýã áàéðëàñàí õºâñãºð ïàðåíõèìä õýëáýðæñýí áàéíà. ýíãýð.Á¯ËÝà 9. õààÿà ¿¿ðìýã ÷óëóó. Ìîíãîë-Àëòàé. Èø: Ýïèäåðìèéí ýñèéí äîòîð òàëä 2-3 ýãíýý ýñýýñ á¿ðäñýí õëîðåíõèì. áºìáºëºã õýëáýðòýé îëîí íàñò ºâñëºã óðãàìàë Íýðøèë: Stellariae herba Àöàí àæèãàíû ºâñ Íóòãèéí íýðøèë: Ò¿ìýí çàíãèëàà.-Caryophyllaceae Juss. Ýïèäåðìèéí ýñèéí õàíà çóçààð÷ ìîäîæñîí äîëãèî ¿¿ñãýíý. Ãàäààä áàéäàë: Áàãà çýðýã öóóðñàí öàãààí äýëáýý á¿õèé öýöã¿¿ä èøíèé îðîé áà íàâ÷íû ºâºðò áàéðëàíà.0%-èàñ èõã¿é Yíñëýã: 13. Êîëëàòåðàëü õýëáýðèéí á¿òýöòýé. Íàâ÷íû ýñ ýäýä òºðºë á¿ðèéí íººö áîäèñ ýëáýã áàéäàã. Äîðíîä Ìîíãîë. Ìîíãîë Äàãóóð. Àíàìîöèò õýëáýðèéí á¿òýöòýé àìñðóóä íàâ÷íû èëòýñíèé äîîä ãàäàðãàä ò¿ãýýìýë òîõèîëäîíî. Àöàí àæèãàíà-Áàøèðûí îâîã Òàðõàö: Õºâñãºë. Ò¿¿õèé ýäèéí ÷àíàðûí øèíæèëãýý: Ò¿¿õèé ýä íü MNS 3391:1995 ñòàíäàðòûí øààðäëàãûã õàíãàñàí áàéíà (Á.Äàãâàöýðýí. Õîâä. õàéðãàí õºðñíèé ñàéðò óðãàíà. Îëîí ýñò áóë÷èðõàé ¿ñýíöð¿¿ä íàâ÷íû äýýä äîîä ãàäàðãàä áàéðëàíà. 30 ñì îð÷èì ºíäºð. ÷óëóóíû àí öàâ. Yð æèìñ 2-5 ¿ðòýé. äàìæóóëàõ áàãö òóëãóóð ýäã¿é. õàä àñãà. õàìõóóë Ýõ óðãàìàë: Stellaria dichotoma L.

0%) • äàâèðõàéëàã áîäèñ ¯éë÷èëãýý: Öýð õîâõëîõ. Çîíõèëîí àãóóëàãäàõ áèîëîãèéí èäýâõèò íýãäýë: • ôëàâîíîèä • àëêàëîèä (0. Èøíèé ãàäàðãàä ýíãèéí áîëîí áóë÷èðõàéò ¿ñýíöð¿¿ä ò¿ãýýìýë òîõèîëäîíî. Àöàí àæèãàíû íàâ÷íû àíàòîìèéí á¿òýö Çóðàã 2.-Caryophyllaceae Juss. áºìáºëºã õýëáýðòýé îëîí èøòýé ºâñëºã óðãàìàë Íýðøèë: Stellariae radix Àöàí àæèãàíû ¿íäýñ Íóòãèéí íýðøèë: T¿ìýí çàíãèëàà.8%-èàñ èõã¿é Yíñëýã: 6.ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ äàìæóóëàõ áàãö áàéðëàíà. õºõ¿¿ëäýã õàíèàäûã àíàãààõàä õýðýãëýíý. Íàâ÷íû äýýä äîîä ýïèäåðì Çóðàã 3. ñ¿ðüåý. Àöàí àæèãàíà-Áàøèðûí îâîã Ò¿¿õèé ýäèéí ÷àíàðûí øèíæèëãýý: Ò¿¿õèé ýä íü MNS 3391:1995 ñòàíäàðòûí øààðäëàãûã õàíãàñàí áàéíà. Íàâ÷íû ¿ñýíöð¿¿ä Çóðàã 4. Èøíèé ãîëä õºíäèéòýé ãîë÷ ïàðåíõèìèéí ýñ¿¿ä áàãö õºíäèé õî¸ðûã òóñãààðëàíà. óóøèãíû ¿ðýâñýë. 30 ñì îð÷èì ºíäºð. Çóðàã 1. Èøíèé àíàòîìèéí á¿òýö Çóðàã 5. Óðãàìëûí ýì: Ñòåëëèàðàôèòèí øèíãýí ýì (MNS 3457:1990) ÀÖÀÍ ÀÆÈÃÀÍÛ ¯ÍÄÝÑ STELLARIAE RADIX Òîäîðõîéëîëò: Yíäýñ îð÷ìîîñîî àöàëæ ñàëààëñàí. ñîðîîë. õàìõóóë Ýõ óðãàìàë: Stellaria dichotoma L. Ìýäðýõ¿éí ýðõòýíèé øèíæèëãýý: ªíãº: öàéâàð öàãààí Yíýð: ¿íäýñíèé åðäèéí Àìò: ãàøóóí Ôèçèêèéí ¿ç¿¿ëýëò: ×èéãëýã: 6.04%) • òðèòåðïåíèé ñàïîíèí (3.8%-èàñ èõã¿é Íýðìýë óñàíä õàíäëàãäàõ áîäèñ: 11. Èøíèé õºíäëºí ç¿ñýëòèéí á¿ä¿¿â÷ Õýðýãëýãäýõ õýñýã: Ãàçðûí äýýä õýñýã 6-äóãààð ñàðûí ñ¿¿ë÷ýýñ 7-äóãààð ñàðûí ñ¿¿ë õ¿ðòýëõ õóãàöààíä èä öýöýãëýëòèéí ¿åä íü ò¿¿æ áýëòãýíý.1%-èàñ áàãàã¿é 148 . Õàäãàëàëò: Áèò¿¿ ñàâàíä õàäãàëíà.

Á¯ËÝà 9. Ñýíäýí.Äàãâàöýðýí. 1990). áóðãàñàí øóãóé.Áàðõàñäîðæ. íàìàð 9-10 äóãààð ñàðä áýëòãýíý. Óëàìæëàëò ýì: Ñîðîîë-4.0%-èàñ èõã¿é Yíñëýã: 14. ñ¿ðüåý ºâ÷èí.ààñ ç¿¿í òèéø. ¯çýì-11. Ñîðîãçîííîðîâ ÁÀÌÁÀÉÍ ¯ÍÄÝÑËÝà ÈØ ÁÀ ¯ÍÄÝÑ VALERIANAE OFFICINALIS RHIZOMA CUM RADICIBUS Òîäîðõîéëîëò: Òàë á¿ð òèéø ñàëáàðëàí ãàðñàí ¿íäýñ á¿õèé áîãèíîõîí øóëóóí ¿íäýñëýã èø. Çîíõèëîí àãóóëàãäàõ áèîëîãèéí èäýâõèò íýãäýë: • ôëàâîíîèä • àëêàëîèä • òðèòåðïåíèé ñàïîíèí • äàâèðõàéëàã áîäèñ ¯éë÷èëãýý: Öýð õîâõëîõ. ×óí-9. äàãóó ñóäàëòàé. Ëîöàäã¿íñýë. ìóøãèðñàí îëîí ¿íäýñ Ìýäðýõ¿éí ýðõòýíèé øèíæèëãýý: ªíãº: õ¿ðýí äîòîð òàë íü öàéâàð áîð Yíýð: ºâºðìºö Àìò: ÷èõýðëýã. íÿëóóí àíõèëóóí Ôèçèêèéí ¿ç¿¿ëýëò: ×èéãëýã: 16. Áàíçäîî-6. õºõ¿¿ëäýã õàíèàä àíàãààíà. Àãàð-35. Õàíãàé. ÕßÍÀËÒ. äýýä õýñýãòýý ñàëààëñàí. õ¿æ ºâñ. Àãàð-15.0%-èàñ èõã¿é Óðãàìëûí áèå á¿òöèéí íàðèéâ÷èëñàí øèíæèëãýý: Yíäýñíèé àíàòîìè: ýïèäåð- 149 . Õýðýãëýõ õýìæýý: 3. Ò¿ãëîã¿íñýë. óóøèãíû ¿ðýâñýë. Õàäãàëàëò: Áèò¿¿ ñàâàíä õàäãàëíà.7-11. Àãàð-8. õîéä ºðãºðºãèéí 470001-ààñ õîéø) ä¿¿ðãèéí îéí á¿ñë¿¿ðò øèíýñýí îé ò¿¿íèé çàõ. õóñàí òºãºë îé áà íóãà.25. Âàíæèíãàðàâ-15.0%-èàñ èõã¿é Ýðäýñ õîëüö: 3. Ãàäààä áàéäàë: Áàðçãàð ãàäàðãóóòàé ¿íäýñëýã èøíýýñ ñàëààëñàí ìàõèðàëäñàí. ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝ Õýðýãëýãäýõ õýñýã: ¯íäýñ Yíäñèéã õàâàð 4-5 äóãààð ñàð. Ñîðîîë-7. Ò¿¿õèé ýäèéí ÷àíàðûí øèíæèëãýý: Ò¿¿õèé ýä íü MNS 0924:1990 ñòàíäàðòûí øààðäëàãûã õàíãàñàí áàéíà (Ö. ÓÐÃÀÌËÛÍ ÃÀÐÀËÒÀÉ ÝÌÈÉÍ ×ÀÍÀÐÛÍ ÁÀÒÀËÃÀÀ. ¿íýðò õ¿æ Ýõ óðãàìàë: Valeriana officinalis L-Valerianaceae Ýìèéí áàìáàé-Áàìáàéí îâîã Òàðõàö: Õºâñãºë. Õÿíãàí. Æóãàí-25. ãîëäîî õºíäèé. Ìàíà-15. õàäíû ¸ðîîëîîð óðãàíà. Ìîíãîë Äàãóóð.0%-èàñ èõã¿é Îðãàíèê õîëüö: 1.1 ãðàììûã óñàíä áóöàëãàæ õýðýãëýíý. Õýíòèé. Á. ãîëäóó ãàíö 60-120 ñì ºíäºð èøòýé îëîí íàñò ºâñëºã óðãàìàë Íýðøèë: Valerianae officinalis rhizoma cum radicibus Ýìèéí áàìáàéí ¿íäýñëýã èø áà ¿íäýñ Íóòãèéí íýðøèë: Áàíáàé. Õîâäûí (áàðóóí óðòðàãèéí 880201.

. 50 ìë øèíãýí ýì (MNS 4140:1992) ÁÀÄÀÀÍÛ ¯ÍÄÝÑ BERGENIAE CRASSIFOLIAE RADIX Òîäîðõîéëîëò: Õàð õ¿ðýí ºíãºòýé ìàõëàã á¿ä¿¿í ¿íäýñ Íýðøèë: Bergeniae crassifoliae radix Áàäààíû ¿íäýñ Íóòãèéí íýðøèë: Ëàäóð. 5. Yíäýñ. Çóðàã 1.ìåäèîòýä 7 65 4 3 2 1 Õýðýãëýãäýõ õýñýã: ¯íäýñ. çóçààííàâ÷èò áàäààí Ýõ óðãàìàë: Bergenia crassifolia (L.ýíäîäåðì. 3.äîëîí. Ò¿¿õèé ýäèéí ÷àíàðûí øèíæèëãýý: Ò¿¿õèé ýä íü MNS 4051:1988 ñòàíäàðòûí øààðäëàãûã õàíãàñàí áàéíà 150 . õîéò ºðãºðºãèéí 480001-ààñ õîéø) çýðýã óðãàìàë ãàçàð ç¿éí ä¿¿ðýãò òàéãèéí äîîä á¿ñ. Õýðýãëýõ õýìæýý: 5 ãðàìì íóíòàã ¿íäñèéã 250 ìë óñàíä áóöàëãàæ àâààä 2 öàã òàâèàä 100 ìë-ýýð ºã뺺. ïåðèöèêëèí ¿å. 7. 4. 2.Ñýðäýãèéí îâîã Òàðõàö: Õýíòèé. Áàìáàéí ¿íäýñíèé àíàòîìèéí á¿òýö 1. öóñíû äàðàëò èõäýõ ºâ÷èíã àíàãààõàä õýðýãëýíý.ãèïîäåðì. òàòàæ óíàõ. Óëàìæëàëò ýì: Ãàãîë-19 Óðãàìëûí ýì: Áàìáàéí õàíäìàë (MNS 0585:1985).öàðäóóëûí ìºõëºã¿¿ä.ïåðèöèêë.8-1.ýïèäåðìèñ. 30. Õàíãàé. íàìàð 9-10 äóãààð ñàðä áýëòãýõ áîëîâ÷ íàìàð íàâ÷. õîëèìîã îéí ÿëçìàã èõòýé õºðñ á¿õèé àñãà ÷óëóóíû ¸ðîîë. ¿íäýñëýã èøèéã õàâàð 4-5 äóãààð ñàð. Õºâñãºë (áàðóóí óðòðàãèéí 1050001-ààñ ç¿¿í òèéø 1100001 õ¿ðòýë. Çîíõèëîí àãóóëàãäàõ áèîëîãèéí èäýâõèò íýãäýë: • èçîâàëåðèàíû õ¿÷èë (0.Saxifragaceae Juss. Ýðâàëêîð 20. áýë õàÿàã äàãàæ óðãàíà. îéí äýýä çàõ.ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ ìèñèéí ýä ñóíàæ áàéðëàñàí ãèïîäåðì íýã ýãíýýãýýð áàéðëàõ áà ò¿¿íèé äîòîð ýôèðèéí òîñ àãóóëñàí òîì ýñ¿¿ä îðøèíî. îðîé óíòàõûí ºìíº óóíà. óóëûí àð õÿð. Îëîí õîíîã áóóõã¿é õàëóóíä ñàéí. öýöýã óíàæ èø öàéâàð ºíãºòýé áîëæ èøíèé îðîéä áàã öýöãèéí ¿ëäýãäýëòýé áàéõ ¿åä áýëòãýõ íü ñàéí.) Fritsch. äîëîí áà ìîäëîã ýñ¿¿ä áàéíà.4% ) • ýôèðèéí òîñ • ñåñêâèòåðïåíèé ñïèðò¿¿ä • àëêàëîèä ¯éë÷èëãýý: Íîéðã¿éäýõ. ¿íäýñëýã èø. Ò¿¿íèé äîòîð öàðäóóëûí ìºõëºã¿¿ä ýíäîäåðìèéí çóçààí õàíàòàé ýñ. Õàäãàëàëò: Õóóðàé ñýð¿¿í ãàçàð õàäãàëíà. 6. Ïàãäãàð áàäààí . Íåéðîâàëåí (MNS 3818:1985).

Áàäààíû øàõìàë ýì (MNS 4112:1991). õºíäëºí îãòîëñîí øàð. Ìýõýýðèéí 0.0%-èàñ èõã¿é Õýðýãëýãäýõ õýñýã: ¯íäýñ Õàâàð ýðò 5-6 äóãààð ñàð. Áàäãëþìèöåòèí øàõìàë ýì (MNS 4208:1994) ÁÀÉÃÀËÈÉÍ Ã¯¯Í ÕªÕÈÉÍ ¯ÍÄÝÑ SCUTELLARIAE RADIX Òîäîðõîéëîëò: Yñýýð òàðóó õó÷èãäñàí. õàëäâàðò òîìóóã ýì÷ëýõýä õýðýãëýíý. Ãàäààä áàéäàë: 1-3 ñì ãîë÷òîé ìÿíäàñëàã øèðõýã á¿õèé õàð õ¿ðýí õàëüñòàé. Á. íàìàð 9 äóãààð ñàðä ò¿¿æ áýëòãýíý. øàð áààòàð Ýõ óðãàìàë: Scutellaria baicalensis Georgi. Áàäààí.Öýðýíõàíä. øóëóóí þì óó.5%-èàñ èõã¿é Ýðäýñ õîëüö: 1. ÷óëóóðõàã ýíãýð.Äàãâàöýðýí. õîíëèí ã¿í. Õàäãàëàëò: Õóóðàé ñýð¿¿í ãàçàð õàäãàëíà.Õàíäñ¿ðýí. õ¿ðýí ãîë÷òîé 151 . Õÿíãàí. öýýæíèé ºâ÷èí.Ýðäýíýöýöýã áà áóñàä 1988). Ã. 50 ñì õ¿ðòýë ºíäºð èøòýé îëîí íàñò ºâñëºã óðãàìàë Íýðøèë: Scutellariae radix Áàéãàëèéí ã¿¿í õºõèéí ¿íäýñ Íóòãèéí íýðøèë: Øàð ã¿¿íèé õºõ. õàæóó. Ìîíãîë Äàãóóð. Äîðíîä Ìîíãîë (áàðóóí óðòðàãèéí 1110001-ààñ ç¿¿í òèéø 1180001 õ¿ðòýë. óóøèã. ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝ (Ñ.Áàðõàñäîðæ. ºíäèéæ óðãàñàí.0%-èàñ èõã¿é Îðãàíèê õîëüö: 0.Á¯ËÝà 9. Óðãàìëûí ýì: Áàäààíû øèíãýí õàíä (MNS 4050:1988). Ò. øóëóóí ñóäàëòàé ¿íäýñ Ìýäðýõ¿éí ýðõòýíèé øèíæèëãýý: ªíãº: àðçãàð õ¿ðýí õàëüñíû äîòîð õýñýã íü òîä øàð. Ò¿¿õèé ýäèéí ÷àíàðûí øèíæèëãýý: Ò¿¿õèé ýä íü MNS 5238:2003 ñòàíäàðòûí øààðäëàãûã õàíãàñàí áàéíà (Ö.Çîðèã. ãýäýñíèé ¿ðýâñýëò ºâ÷í¿¿ä.-Lamiaceae Áàéãàëü ã¿¿í-õºõ-Ìàæèéí îâîã Òàðõàö: Õýíòèé.0%-èàñ èõã¿é Yíñëýã: 10. Ã. ÓÐÃÀÌËÛÍ ÃÀÐÀËÒÀÉ ÝÌÈÉÍ ×ÀÍÀÐÛÍ ÁÀÒÀËÃÀÀ. Çîíõèëîí àãóóëàãäàõ áèîëîãèéí èäýâõèò íýãäýë: • àðãààõ áîäèñ (àðáóòèí) • ôëàâîíîèä ¯éë÷èëãýý: Õîäîîä. ÕßÍÀËÒ. õóë øàð ºíãºòýé. Ãàäààä áàéäàë: îëîí ñàëáàðëàñàí ¿íäýñíýýñ òîãòñîí äîòîðõ íü öàéâàðäóó õ¿ðýí ºíãºòýé Ìýäðýõ¿éí ýðõòýíèé øèíæèëãýý: Yíýð: ¿íýðã¿é Àìò: àðãóóí Ôèçèêèéí ¿ç¿¿ëýëò: ×èéãëýã: 13. 2003). õîéä ºðãºðºãèéí 460001-ààñ õîéø) ä¿¿ðýãò õýýðèéí á¿ñèéí õàä. øàð áàâî.5 ã-ûí øàõìàë ýì (MNS 4111:1991). áàãà çýðãèéí ýëñ á¿õèé ýâøèëä óðãàíà.

ñêóòåëëÿðèí.7-11.0%-èàñ áàãàã¿é ýïèäåðì 1 2 3 3 ãàäàðãûí ïàðåíõèì ñêëåðåíõèì 6 7 7 Äýýä 5 4 3 1 Äîîä 1 Çóðàã 2. íàìàð öýöýã íü óíàñíû äàðàà 8-9 äóãààð ñàðä óõàæ ò¿¿íý. Óðãàìëûí ýì: Íåéðîâàëåí ¿ðýë ýì (MNS 3817:1985) ÁÀÌÁÀËÇÓÓÐÛÍ ØÈÂËÝÝ EQUISETI ARVENSIS HERBA Òîäîðõîéëîëò: 10-50 ñì ºíäºð ñàëààëñàí îëîí èøòýé ºâñëºã óðãàìàë Íýðøèë: Equisetum arvense Áàìáàëçóóðûí øèâëýý Íóòãèéí íýðøèë: Øèâýë. òºâ ìýäðýëèéí òîãòîëöîîã òàéâøðóóëàõ çýðýãò õýðýãëýíý. áàéêàëåéí.ì) • èäýýëýõ áîäèñ • ñàïîíèí (2.5%.0%-èàñ èõã¿é ßëçàðñàí õºãöºðñºí áà õîðòîí øàâüæèíä èäýãäñýí: áàéæ áîëîõã¿é Ñïèðòýíä õàíäëàãäàõ áîäèñ: 28. õðèçèí áà ò¿¿íèé 7-ãëþêóðîíèä. ̺í öóñíû äàðàëò èõäýõ ºâ÷èí.1%-èàñ èõã¿é Ýðäýñ õîëüö: 1.5%) • êóìàðèí ¯éë÷èëãýý: Îëîí òºðëèéí õàëäâàðò ºâ÷íèé óëìààñ áèå ìàõáîäü õîðäîæ äîðîéòîõ. 7-ìåòîîêñèîðîêñèëèí. âàãîíèí áà ò¿¿íèé 7-ãëþêóðîíèä). 7-ìåòàîêñèáàéêàëåéí 0. Õýðýãëýõ õýìæýý: 3. íàðñàí ºâñ 152 .5%-èàñ èõã¿é Îðãàíèê õîëüö: 0. Çîíõèëîí àãóóëàãäàõ áèîëîãèéí èäýâõèò íýãäýë: • Á¿õ õýñýãòýý ôëàâîíîèä ¿íäñýíä (áàéêàëëåéí 2%. ãàëîðèçèä ã. Áàéãàëèéí ã¿¿í õºõèéí èøíèé äîòîîä á¿òýö Õýðýãëýãäýõ õýñýã: ¯íäýñ Yíäñèéã õàâàð 4-5 äóãààð ñàðä. Õàäãàëàëò: Áèò¿¿ ñàâàíä õàäãàëíà. Íàâ÷íû ýïèäåðì Çóðàã 1. áàéêàëèí àðîêñèëèí 2%.1 ãðàììûã óñàíä áóöàëãàæ õýðýãëýíý.ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ Àìò: ãàøóóí Yíýð: ñîäîí ¿íýðã¿é Ôèçèêèéí ¿ç¿¿ëýëò: ×èéãëýã: 8-10%-èàñ èõã¿é Yíñëýã: 7. Áàéãàëèéí ã¿¿í õºõèéí íàâ÷íû äîòîîä á¿òýö äîëîí (ôëîýìà) ìîäëîã (êñèëåìà) Çóðàã 4. ìºí ÿíç á¿ðèéí õîðäëîãûã òàéëàõàä òóñòàé. ëþòåîëèí. Èøíèé äîòîîä á¿òöèéí åðºíõèé á¿ä¿¿â÷ òàëñòóóä ãîë÷ ïàðåíõèì Èøíèé ãàäàðãàä áàéðëàõ ¿ñýíöð¿¿äèéí õýëáýð Çóðàã 3. íàâ÷èíä (àïèãåíèí.

0%-èàñ èõã¿é Óðãàìëûí áèå á¿òöèéí íàðèéâ÷èëñàí øèíæèëãýý: Èø íü íàðèéíõàí í¿õòýé ñïîð ¿¿ñãýã÷. Èøíèé äîòîîä á¿òýö 153 . Íîãîîí ìº÷èð: Õºíäëºí îãòëîëîîðîî 4 ñýðòýíòýé (1-ð çóðàã). Áàãàíàëàã ýä áîëîí õºâñãºð ýäèéí äóíä àãààðûí õºíäèéòýé.0%-èàñ èõã¿é Õàðëàæ. 2 1 5 3 4 3 á äàìæóóëàõ áàãö Çóðàã 2. Ýïèäåðìèéí ýñèéí äîòîð òàëä ñýðòýí òóñ á¿ðèéí ¿ç¿¿ðò ºíöºãò êîëëåíõèìòýé. Ãàäàðãûí ïàðåíõèìèéí äóíä èøýý òîéðñîí 9 ÿëãàðóóëàõ ñóâàãòàé áà ò¿¿íèé äîòîð òàëä äàìæóóëàõ áàãöàà òîéð÷ õýìæýýãýýð æèæèã ÿëãàðóóëàõ ñóâãóóä òóñ òóñ îðøèíî (4-ð çóðàã). ̺÷ðèéí õºíäëºí îãòëîëûí åðºíõèé á¿ä¿¿â÷ Çóðàã 4.-Equisetaceae Rich. Ìîíãîë Äàãóóð. õîéä ºðãºðºãèéí 460001 -ààñ õîéø) ä¿¿ðýãò ãîë ãîðõèíû ÷èéãëýã ýðýã. ãàäàðãûí ïàðåíõèìòýé.Á¯ËÝà 9. Ãîë õýñýãò äàìæóóëàõ áàãö áàéðëàíà (2-ð çóðàã).0%-èàñ èõã¿é ¯íñëýã: 20. Äóíäàä Õàëõûí (áàðóóí óðòðàãèéí 900001-ààñ ç¿¿í òèéø 1110001 õ¿ðòýë. 1977). Ãàäíà òàëààðàà íýã ýãíýýãýýð áàéðëàñàí ýïèäåðìòýé. À. Õýýðèéí øèâýë-Øèâëýýíèé îâîã Òàðõàö: Õºâñãºë. Ò¿¿íèé çàëãàà õýìæýýãýýð õàðüöàíãóé òîì. ¿ðã¿é èø õî¸ð íü õîîðîíäîî òºñòýé áàéíà. Ìýäðýõ¿éí ýðõòýíèé øèíæèëãýý: ªíãº: íîãîîí ñààðàë Àìò: ¿ë ìýäýã èñãýëýí ¯íýð: ºâºðìºö Ôèçèêèéí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä: ×èéãëýã: 12. Èøíèé äîòîîä á¿òöèéí åðºíõèé á¿ä¿¿â÷ à Çóðàã 1. Ìîíãîë-Àëòàé. Èøíèé ¿å¿ä äýýð ºðãºí óãëàâ÷ áàéäàã. 6-7 øèðõýã õàð ø¿äòýé. Õàíãàé. Ãàäíà òàëààðàà íýã ýãíýýãýýð áàéðëàñàí õýìæýýãýýðýý æèæèã ýïèäåðìèéí ýñòýé áà õàâèðãà. ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝ Ýõ óðãàìàë: Equisetum arvense L. ÓÐÃÀÌËÛÍ ÃÀÐÀËÒÀÉ ÝÌÈÉÍ ×ÀÍÀÐÛÍ ÁÀÒÀËÃÀÀ. õàâèðãûí õîâèë òóñ á¿ðò ºíöºãò êîëëåíõèì áàéðëàíà. ÕßÍÀËÒ.Ñîäíîìäàðæàà. øàðëàñàí õýñýã: 5. Õýíòèé. øèíýñýí áà õîëèìîã îéí çàõ õîðìîéãîîð óðãàíà. Èø: õºíäëºí îãòëîëîîðîî 10 õàâèðãàòàé (3-ð çóðàã). Äýýä òàëûí óãëàâ÷ ºðãºí öàãààí çàõòàé.Ëàìæàâ. Äàìæóóëàõ áàãöíû ãàäóóð ýíäîäåðìèéí äàâõðààòàé. Ò¿¿õèé ýäèéí ÷àíàðûí øèíæèëãýý: Ò¿¿õèé ýä íü MNS 2374:1977 ñòàíäàðòûí øààðäëàãûã õàíãàñàí áàéíà (Ã. Ñ.0%-èàñ èõã¿é Áóñàä õîëüö: 2.Ñàíäàã. Áàìáàëçóóðûí øèâëýýíèé ìº÷ðèéí äîòîîä á¿òýö Çóðàã 3. ò¿¿íèé çàëãàà 5-7 ýãíýýãýýð áàéðëàñàí áàãàíàëàã ýäòýé (à).

óðò øèæèì á¿õèé áóëöóó õýëáýðèéí ¿íäýñòýé 70 ñì ºíäºð îëîí íàñò ºâñëºã óðãàìàë Íýðøèë: Phlomis tuberosa Áóëöóóò òóéïëàíöàð Íóòãèéí íýðøèë: Òóéïëàíöàð.0%-èàñ èõã¿é Ýðäýñ õîëüö: 0. øýýñ õààãäàõàä õýðýãëýíý. óóëûí õýýð. Õàíãàé. íóãà. 1994). Ò¿¿õèé ýäèéí ÷àíàðûí øèíæèëãýý: Ò¿¿õèé ýä íü MNS 4210:1994 ñòàíäàðòûí øààðäëàãûã õàíãàñàí áàéíà (Ä. õóóðàéäóó íóãà.4%-èàñ èõã¿é Îðãàíèê õîëüö: 1.-Lamiaceae Áóëöóóò òóéïëàíöàð-Ìàæèéí îâîã Òàðõàö: Õýíòèé. Ö. ÁÓËÖÓÓÒ ÒÓÉÏËÀÍÖÀÐ PHLOMIS TUBEROSA Òîäîðõîéëîëò: Ýíãèéí þì óó ñàëààëñàí èøòýé. Ãàäààä áàéäàë: 70 ñì ºíäºð ¿ç¿¿ðòýý ìº÷èðëºã íýã þì óó õýä õýäýí èøòýé.Íàðàíöýöýã. õîéò ºðãºðºãèéí 470101-ààñ õîéø) ä¿¿ðãèéí îéí çàõ.5%-èàñ èõã¿é ßëçàðñàí õºãöºðñºí áà õîðòîí øàâüæèíä èäýãäñýí: áàéæ áîëîõã¿é Íýðìýë óñàíä õàíäëàãäàõ áîäèñ: 23. Ẻð. öýöýã ÿãààí ºíãºòýé ººð õîîðîíäîî àëñëàãäñàí îëîí òîéðóóëãàä íýãäýæ óëìààð óðò áàã öýöýã ¿¿ñãýíý. Ö.Öýýáàò.Øèéðýâäàìáà. Õÿíãàí. õàâöëûí ¸ðîîëîîð óðãàíà.0%-èàñ áàãàã¿é Óðãàìëûí áèå á¿òöèéí íàðèéâ÷èëñàí øèíæèëãýý: Íàâ÷: Äîðçîâåíòðàëü õýëáýðèéí á¿òýöòýé. Ýïèäåðìèéí ýñòýé íýã ò¿âøèíä áàéðëàñàí àíàìîöèò 154 . ìîíãîë òóéïëàí Ýõ óðãàìàë: Phlomis tuberosa L. ýïèäåðìèéí ýñ¿¿äèéí õàíà äîëãèî ¿¿ñãýíý. Ìîíãîë Äàãóóð. íóðóó ºâäºõ. íàâ÷ ºíäãºðõ¿¿. Õàäãàëàëò: Õóóðàé ñýð¿¿í ãàçàð õàäãàëíà. Äóíäàä Õàëõ. Äîðíîä Ìîíãîëûí (Áàðóóí óðòðàãèéí 930001-ààñ ç¿¿í òèéø 1190201 õ¿ðòýë.ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ Õýðýãëýãäýõ õýñýã: Ãàçðûí äýýä õýñýã Çîíõèëîí àãóóëàãäàõ áèîëîãèéí èäýâõèò íýãäýë: • îðãàíèê õ¿÷èë • ôëàâîíîèä • àëêàëîèä ¯éë÷èëãýý: Ýìýãòýé÷¿¿äèéí ºâ÷èíä ãîë÷ëîí öóñ àëäàëò. Ýïèäåðìèéí ãàäíà òàëûí õàíà ìýäýãäýõ¿éö çóçààí. Ìýäðýõ¿éí ýðõòýíèé øèíæèëãýý: Yíýð: ºâºðìºö Àìò: ñóëõàí ãàøóóâòàð Ôèçèêèéí ¿ç¿¿ëýëò: ×èéãëýã: 12. èðìýã íü ìîõîî ø¿äëýã.0%-èàñ èõã¿é Yíñëýã: 5. Íîãîîí ìºõëºãò ýä íýã ýãíýýãýýð ñèéðýã áàéðëàñàí áàãàíàëàã áîëîí 4-7 ýãíýýãýýð áàéðëàñàí õºâñãºð ýäýýñ òîãòîíî.

ñàëààò ¿ñýíöð¿¿äýýð áèò¿¿ õó÷èãäñàí (6-ð çóðàã).1%) ¯éë÷èëãýý: Óóøèãíû ñ¿ðüåý. Êîëëàòåðàëü õýëáýðèéí á¿òýöòýé äàìæóóëàõ áàãö õýëáýðæñýí õàøëàãà ýñ áîëîí òóëãóóð ýäèéã àãóóëààã¿é (1-ð çóðàã). Áóëöóóò òóéïëàíöàðûí íàâ÷íû àíàòîìèéí á¿òýö Çóðàã 3. Ýïèäåðìèéí ýñ õýìæýýãýýð òîì.0%) • àëêàëîèä • èðèäîèä • ýôèðèéí òîñ (0. Èø äºðâºí òàëòàé ýïèäåðìèñèéí ýñýýð õ¿ðýýëýãäýíý. Íàâ÷íû ýïèäåðì ñêëåðåíõèì ýïèäåðì ¿íäñýí ïàðåíõèì ìîäëîã äîëîí ãîë÷ ïàðåíõèì àìñàð Çóðàã 1. ñàõèëäàã. Öýöãèéí äýëáèéí àíàòîìèéí á¿òýö Çóðàã 6. ãàäíà òàëûí õàíà íü çóçààí. Öýöãèéí äýëáèéí ¿ñýíöýð Õýðýãëýãäýõ õýñýã: Ãàçðûí äýýä õýñýã 7 äóãààð ñàðûí ñ¿¿ë÷. ÕßÍÀËÒ. Ýñ õîîðîíäûí çàé èõ (5-ð çóðàã). (4-ð çóðàã). 8 äóãààð ñàðûí ýõýýð ò¿¿æ ñ¿¿äýðò õàòààæ áýëòãýíý. ñàõèëç 155 . Õàäãàëàëò: Õóóðàé ñýð¿¿í ãàçàð áèò¿¿ ñàâàíä õàäãàëíà. ÁÓÍÃÈÉÍ ÖÀÕÈËÄÀÃÍÛ ¯ÍÄÝÑ. Èøíèé õºíäëºí ç¿ñýëòèéí á¿ä¿¿â÷ Çóðàã 5. ¿íäýñëýã èø Íóòãèéí íýðøèë: Õýýðèéí öàõèëäàã. Öýöãèéí äýëáý: Íîãîîí ìºõëºãò ýä ñèéðýã áàéðëàñàí õºâñãºð ýäýýñ òîãòñîí. Õýðýãëýõ õýìæýý: 20 ãðàìì óðãàìëûã 200 ìë óñàíä õèéæ 纺ëºí ãàë äýýð 10 ìèíóò áóöàëãàæ õºð㺺ä õîîëëîõîîñ 30 ìèíóòûí ºìíº õîîëíû õàëáàãààð ºäºðò 3 óäàà óóíà. òºðºë á¿ðèéí àðüñíû ºâ÷èí àíàãààõàä òóñòàé. Èø íü ãîëäîî õºíäèéã¿é. Ýïèäåðìèéí ýñ¿¿ä îëîí ýñò. ýïèäåðìèéí ýñèéí õàíà äýýä ýïèäåðì áàãàíàëàã ïàðåíõèì äàìæóóëàõ áàãö õºâñãºð ïàðåíõèì äîîä ýïèäåðì àìñàðûí õºíäèé òóëãóóð ýä äýýä äîîä Çóðàã 2. Çîíõèëîí àãóóëàãäàõ áèîëîãèéí èäýâõèò íýãäýë: • ôëàâîíîèä (4. Êîëëàòåðàëü õýëáýðèéí á¿òýöòýé äàìæóóëàõ áàãö á¿ðýí õýëáýðæñýí õàøëàãà ýñ áîëîí òóëãóóð ýäèéã àãóóëààã¿é.Á¯ËÝà 9. Èøíèé àíàòîìèéí á¿òýö äýýä ýïèäåðì äàìæóóëàõ áàãö õºâñãºð ïàðåíõèì äîîä ýïèäåðì Çóðàã 4. ìýäýãäýõ¿éö çóçààí õàíàòàé (3-ð çóðàã). ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝ õýëáýðèéí á¿òýöòýé àìñðóóä íàâ÷íû çºâõºí äîîä ãàäàðãàä æèãä òàðõàíà (2-ð çóðàã). Ýïèäåðìèéí ýñ õýìæýýãýýð æèæèã. ¯ÍÄÝÑËÝà ÈØ IRIDIS BUNGEI RHIZOMA CUM RADICIBUS Òîäîðõîéëîëò: Áàãàâòàð äýãí¿¿ë ¿¿ñãýäýã 30-40ñì ºíäºð îëîí íàñò ºâñëºã óðãàìàë Íýðøèë: Iridis bungei rhizoma cum radicibus Áóíãèéí öàõèëäàãíû ¿íäýñ. ÓÐÃÀÌËÛÍ ÃÀÐÀËÒÀÉ ÝÌÈÉÍ ×ÀÍÀÐÛÍ ÁÀÒÀËÃÀÀ.

Ãàäààä áàéäàë: Óëààí øàðãàë ºíãºòýé.Ï¿ðýâ.ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ Ýõ óðãàìàë: Iris Bungei Maxim. Áóíãèéí öàõèëäàãíû ¿íäýñ. æèæèã äàìæóóëàõ áàãö èõýýð ýìõ çàìáàðààã¿é áàéðëàíà. ª.0%) • ñòåðîë ¯éë÷èëãýý: Äîòîð áàçàëæ ýëãýí äýýð õàðëàæ ºâäºõ. Ò¿¿íèé çàëãàà öàðäóóëò ïàðåíõèì öàãèðàã ¿¿ñãýíý. Çóçààí õàíàòàé ýïèäåðìèéí ýñ õàìãèéí ãàäíà òàëààð õó÷èæ áàéðëàíà. Yíäýñíèé ãîë öèëèíäðèéí òºâ õýñýãò äàìæóóëàõ áàãö áàéðëàõ áà ò¿¿íèé ãàäóóð ýïèäåðìèéí ýñ õ¿ðýýëíý (1-ð çóðàã Â).Ï¿ðýâñ¿ðýí.0%-èàñ èõã¿é Îðãàíèê õîëüö: 0. Èøíèé àíàòîìèéí á¿òýö Çóðàã 1. 2000). öàíõ õºäëºõ. ¿íäýñëýã èø. Çóðàã 2. ÷óëóóòàé õýýð á¿õèé ýíãýð. Ãîë÷ ïàðåíõèìèéí äîòîð òîì.0%-èàñ èõã¿é Yíñëýã: 4.5%-èàñ èõã¿é Ýðäýñ õîëüö: 1. Áóíãèéí öàõèëäàãèéí ¿íäýñíèé àíàòîìèéí á¿òýö Õýðýãëýãäýõ õýñýã: ¯íäýñ. Äóíàä Õàëõûí ä¿¿ðýãò õàéðãà. Õàíãàé. Çîíõèëîí àãóóëàãäàõ áèîëîãèéí èäýâõèò íýãäýë: • ôëàâîíîèä (1. Ò¿¿õèé ýäèéí ÷àíàðûí øèíæèëãýý: Ò¿¿õèé ýä íü MNS 4997:2000 ñòàíäàðòûí øààðäëàãûã õàíãàñàí áàéíà (Ã. óðò íàðèéõàí Ẻãíºðñºí ¿íäýñëýã èø Ìýäðýõ¿éí ýðõòýíèé øèíæèëãýý: ªíãº: óëààí øàðãàë Yíýð: ºâºðìºö Àìò: ãàøóóí Ôèçèêèéí ¿ç¿¿ëýëò: ×èéãëýã: 8. Èøíèé õºíäëºí îãòëîë äóãóéâòàð (2-ð çóðàã Á). ¿íäýñëýã èøèéã öýöýã íü õàòàæ óíàñíû äàðàà 8 äóãààð ñàðûí äóíä ¿åä ò¿¿æ áýëòãýíý. Ìîíãîë Äàãóóð.0%-èàñ èõã¿é ßëçàðñàí õºãöºðñºí áà õîðòîí øàâüæèíä èäýãäñýí: áàéæ áîëîõã¿é Óðãàìëûí áèå á¿òöèéí íàðèéâ÷èëñàí øèíæèëãýý: Yíäýñ õºíäëºí îãòëîë äóãóéâòàð õýëáýðòýé (1-ð çóðàã Á). Áóíãèéí öàõèëäàã-Öàõèëäàãèéí îâîã Òàðõàö: Õºâñãºë.-Iridaceae Juss. ãýäýñíèé öàãààí 156 . Òóëãóóð ýä ìàø õ¿÷òýé õºãæñºí. Äàìæóóëàõ áàãö õààëòòàé (2-ð çóðàã). Õýíòèé. õàä àñãà. Èøèéã ãàäíà òàëààð íü ýïèäåðìèéí ýñ õ¿ðýýëýõ áºãººä ò¿¿íèé äîòóóð ãàäàðãûí ïàðåíõèì áàéðëàíà. ýëñ õàéðãàòàé õýýðò óðãàíà. Ýïèäåðìèéí äîòîð òàëààð 7-9 ýãíýý á¿õèé ãàäàðãûí ïàðåíõèì îðøèíî (1-ð çóðàã À).

0%-èàñ èõã¿é ßëçàðñàí õºãöºðñºí áà õîðòîí øàâüæèíä èäýãäñýí: áàéæ áîëîõã¿é Óðãàìëûí áèå á¿òöèéí íàðèéâ÷èëñàí øèíæèëãýý: Íàâ÷íû àíàòîìè: Íàâ÷ íü äîðçîâåíòðàëü õýëáýðèéí á¿òýöòýé. Íîãîîí ìºõëºãò ýä 1-2 ýãíýýãýýð ñèéðýã áàéðëàñàí áàãàíàëàã ýä áîëîí õýä õýäýí ýãíýýãýýð áàéðëàñàí õºâñãºð ýäýýñ òîãòîíî.Á¯ËÝà 9. Êîëëàòåðàëü õýëáýðèéí äàìæóóëàõ áàãö òóëãóóð ýäèéã àãóóëíà (3-ð çóðàã). Ä. Ìîíãîë Äàãóóð. 1996). Õàäãàëàëò: Õóóðàé ñýð¿¿í ãàçàð áèò¿¿ ñàâàíä õàäãàëíà. Èøíèé àíàòîìè: Èø íü îëîí òàëòàé (2-ð çóðàã). äàâñàãíû ºâ÷íèé ¿åä õýðýãëýíý. äîîä ãàäàðãà íü öàãààí ýñãèéðõýã.Îíîíñàéõàí.0%-èàñ èõã¿é Ýðäýñ õîëüö: 1. õàëòàðãàíà. ñàëààëñàí. óðãàìëûí îðîéä öàéâàð öàãààí ÿãààí ºíãèéí áàã öýöã¿¿äòýé Ìýäðýõ¿éí ýðõòýíèé øèíæèëãýý: ªíãº: öàéâàð íîãîîí Yíýð: ºâºðìºö Àìò: ãàøóóâòàð Ôèçèêèéí ¿ç¿¿ëýëò: ×èéãëýã: 8. Õýðýãëýõ õýìæýý: 15 ãðàìì ¿íäýñëýã èøèéã 200 ìë áóöàëñàí óñàíä õèéæ õàíäëààä 1 õîîëíû õàëáàãààð ºäºðò 3-4 óäàà óóíà. Ã.Öîîäîë.DC. ¿¿íèé äîòîð òàëä øèã¿¿ áàéðëàñàí ïàðåíõèìèéí ýñ¿¿äòýé. Ñ. Äóíäàä Õàëõ. á¿òýí çàõòàé. íàâ÷ íü øóãàìàí õýëáýðòýé.Öýðýíõàíä. Ãàäààä áàéäàë: Èø íü õ¿÷òýé õºãæñºí. ýëñòýé õóóðàé õýýðò óðãàíà. àëãà ºâñò õýýð. ò¿ëýíõèéí øàðõ. Õàíãàé. Ò¿¿õèé ýäèéí ÷àíàðûí øèíæèëãýý: Ò¿¿õèé ýä íü MNS 4310-1996 ñòàíäàðòûí øààðäëàãûã õàíãàñàí áàéíà (Ö.Õàéäàâ. ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝ õîðõîé àðèëãàõ. Ẻð. Áóðãàñ íàâ÷èò áàíçäîî-Íèéëìýë öýöýãòíèé îâîã Òàðõàö: Õýíòèé.5%-èàñ èõã¿é Yíñëýã: 7. Ä. 157 . ÓÐÃÀÌËÛÍ ÃÀÐÀËÒÀÉ ÝÌÈÉÍ ×ÀÍÀÐÛÍ ÁÀÒÀËÃÀÀ. ÁÓÐÃÀÑ ÍÀÂ×ÈÒ ÁÀÍÇÄÎÎÃÈÉÍ ªÂÑ SAUSSUREAE HERBA Òîäîðõîéëîëò: 20-40 ñì ºíäºð íàâ÷èðõàã íàðèéí ýñãèéðõ¿¿ ¿ñëýã îëîí èøòýé îëîí íàñò ºâñëºã óðãàìàë Íýðøèë: Saussureae herba Áóðãàñ íàâ÷èò áàíçäîîãèéí ºâñ Íóòãèéí íýðøèë: Áàíçäîî. ÕßÍÀËÒ.ÿíñìàà.-Compositae Giseke. Ýïèäåðìèéí ýñèéí õàíà çóçààí. Õÿíãàí. ýëñòýé ÷óëóóëàã ýíãýð. Ýïèäåðìèéí ýñèéí ãàäíà õàíà ¿ë ìýäýã çóçààí. õîéò ºðãºðºãèéí 460001-ààñ õîéø) ä¿¿ðãèéí ¿åòýí. Äîðíîä Ìîíãîëûí (áàðóóí óðòðàãèéí 950301-ààñ ç¿¿í òèéø 1190401 õ¿ðòýë. Êîëëàòåðàëü õýëáýðèéí äàìæóóëàõ áàãö á¿ðýí õýëáýðæñýí (1-ð çóðàã). ãàçðûí õºõ Ýõ óðãàìàë: Saussurea salicifolia (L). äýýä ýïèäåðìèéí ýñòýé íýã ò¿âøèíä áàéðëàñàí àìñðóóä íü íàâ÷íû äýýä áà äîîä ãàäàðãàä æèãä òàðõñàí.

Õîâä.Íàðàíöýöýã. Ãàäààä áàéäàë: Õàð íîãîîí ºíãºòýé. Áóðãàñ íàâ÷èò áàíçäîîãèéí íàâ÷íû àíàòîìèéí á¿òýö Çóðàã 2.Øèéðýâäàìáà. Á¿òýí íàâ÷èò õîíèëîí-Èðøèìáèéí îâîã Òàðõàö: Õºâñãºë. Ò¿ãëîã¿íñýë Á¯ÒÝÍ ÍÀÂ×ÈÒ ÕÎÍÈËÎÍ LAGOTIS INTEGRIFOLIA Òîäîðõîéëîëò: 10-30 ñì ºíäºð öýõ. Èøíèé õºíäëºí ç¿ñýëòèéí á¿ä¿¿â÷ òóëãóóð ýä Çóðàã 3. Õàäãàëàëò: Õóóðàé ñýð¿¿í ãàçàð õàäãàëíà. êîëëàòåðàëü õýëáýðèéí äàìæóóëàõ áàãö íü õàøëàãà ýñ. àìüñãàëûí çàìûí ¿ðýâñýë. ¿å ìº÷íèé ºâ÷èí. Çîíõèëîí àãóóëàãäàõ áèîëîãèéí èäýâõèò íýãäýë: • ëàêòîí • ôëàâîíîèä • àëêàëîèä • ñåñêâèòåðïåí ¯éë÷èëãýý: Óóøèãíû ºâ÷èí. Ãàçðûí äýýðõ õýñãèéã 7 äóãààð ñàðûí ñ¿¿ë. àñãà. ÷óëóóíû ¸ðîîë. Õàíãàé. Ìîíãîë-Àëòàé. Èø íü 8 òàëòàé. êîëëàòåðàëü äàìæóóëàõ áàãö íü òóëãóóð ýäèéã àãóóëäàã çýðýã øèíæýýð ÿëãààòàé. Óëàìæëàëò ýì: Öàðâîí-4. Õýíòèé. ãîëäîî õºíäèéã¿é.-Scrophulariaceae Juss. ãîðõèíû ýðãýýð óðãàíà. Ö. õàäíû çàâñàð.ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ Áóñàä Áàíçäîîãèéí áè÷èë á¿òöýýñ íàâ÷íû äýýä ýïèäåðìèéí ýñ äîîä ýñýýñ õýìæýýãýýðýý òîì. Áàíçäîî-6. àìñàð ýïèäåðìèñèéí ýñèéí õàíà àìñðûí õºíäèé ïàðåíõèì ýñ¿¿ä äýýä ýïèäåðì áàãàíàëàã ïàðåíõèì õºâñãºð ïàðåíõèì äàìæóóëàõ áàãö äîîä ýïèäåðì Çóðàã 1. 1993). õàëäâàðò òîìóó. íàìàãòàé íóãà. 8 ñì ºðãºí èøíèé íàâ÷ íü ñóóìàë á¿òýí õ¿ðýýòýé 158 . Èøíèé õºíäëºí ç¿ñýëò Õýðýãëýãäýõ õýñýã: Ãàçðûí äýýä õýñýã. Ã. õîíèëîí Ýõ óðãàìàë: Lagotis integrifolia (Willd. Òàí÷èí-10. í¿öãýí èøòýé ºâñëºã óðãàìàë Íýðøèë: Lagotis interfolia Á¿òýí íàâ÷èò õîíèëîí Íóòãèéí íýðøèë: Õîíëýí. 8 äóãààð ñàðûí äóíäóóð ò¿¿æ áýëòãýíý. õºëíèé òóëàéã ýì÷ëýõýä õýðýãëýíý. )Schischk. ¸ðîîë. òóëãóóð ýäèéã àãóóëààã¿é. Ãîâü-Àëòàéí (áàðóóí óðòðàãèéí 880001-ààñ ç¿¿í òèéø 1080001 õ¿ðòýë.Ï¿ðýâñ¿ðýí. Ò¿¿õèé ýäèéí ÷àíàðûí øèíæèëãýý: Ò¿¿õèé ýä íü MNS 4162:1993 ñòàíäàðòûí øààðäëàãûã õàíãàñàí áàéíà (Ä. íàâ÷ íü 15 ñì óðò. õîéä ºðãºðºãèéí 440001-ààñ õîéø) ä¿¿ðãèéí ÷èéãëýã.

Íàâ÷ õýëáýðæñýí òóëãóóð ýäã¿é. Èøíèé àíàòîìè: Èøèéã õºíäëºí îãòëîõîä äóãóé õýëáýðòýé (3-ð çóðàã). Õºâñãºð ïàðåíõèìèéí ýñ¿¿ä ìàø ñèéðýã áàéðëàæ. ãóðâàí òóñëàõ áàãöóóäûã àãóóëíà.0%-èàñ èõã¿é ßëçàðñàí õºãöºðñºí áà õîðòîí øàâüæèíä èäýãäñýí: áàéæ áîëîõã¿é Íýðìýë óñàíä õàíäëàãäàõ áîäèñ: 10. ÓÐÃÀÌËÛÍ ÃÀÐÀËÒÀÉ ÝÌÈÉÍ ×ÀÍÀÐÛÍ ÁÀÒÀËÃÀÀ. ýïèäåðì àýðåíõèì áàãàíàëàã ïàðåíõèì õºâñãºð ïàðåíõèì äàìæóóëàõ áàãö ïàðåíõèì Íàâ÷íû ãîë ñóäëûí õºíäëºí ç¿ñýëò ýïèäåðì àýðåíõèì (àãààðæóóëàã÷ ïàðåíõèì) äýýä äîîä Çóðàã 2.5%-èàñ èõã¿é Ýðäýñ õîëüö: 1.0%-èàñ áàãàã¿é Óðãàìëûí áèå á¿òöèéí íàðèéâ÷èëñàí øèíæèëãýý: Íàâ÷íû àíàòîìè: Íàâ÷ äîðçîâåíòðàëü õýëáýðèéí á¿òýöòýé (1-ð çóðàã). äîîä ýïèäåðì ýíäîäåðì äîëîí ñêëåðåèä ñêëåðåíõèì ìîäëîã íººö áîäèñ Çóðàã 1.Á¯ËÝà 9. Èøíèé õºíäëºí ç¿ñýëò Çóðàã 4. ýñèéí ãàäíàõ õàíà ìýäýãäýõ¿éö çóçààðñàí. Ýäãýýð áàãöíû äýýä òàëä àãààðæóóëàã÷ ïàðåíõèì. äîîä ýïèäåðìèéí ýñ õàðüöàíãóé æèæãýâòýð. Íàâ÷íû äýýä. Ýäãýýð ýñèéí çàëãàà èõ õýìæýýíèé íººö áîäèñ àãóóëñàí ýíäîäåðì áîëîí ñêëåðåíõèìèéí öàãèðàã áàéðëàíà (4-ð çóðàã). Ýïèäåðìèéí äîòîð òàëä 10-20 ýãíýýãýýð áàéðëàñàí àãààðæóóëàã÷ ïàðåíõèìèéí ýñ¿¿ä îðøèíî. Èøíèé ìîäëîã õýñýã÷èëñýí òóñãààðëàãäñàí áàéðëàëòàé.68%-èàñ èõã¿é Îðãàíèê õîëüö: 0. Á¿òýí íàâ÷èò õîíëèíû àíàòîìèéí á¿òýö àýðåíõèì Çóðàã 3. øóëóóí õàíàòàé (2-ð çóðàã). æèæèã äàìæóóëàõ áàãöóóä áàéðëàíà. Èø ãîëäîî õºíäèéòýé. ÕßÍÀËÒ. Õºâñãºð ïàðåíõèìèéí äóíä õýëáýðæñýí õëîðåíõèì á¿õèé õàøëàãà ýñòýé êîëëàòåðàëü õýëáýðèéí á¿òýöòýé òîì. 7-10 ýãíýý õºâñãºð ïàðåíõèìýýñ á¿ðäýíý. Èøíèé ãîë÷ ïàðåíõèìèéí ¿¿ðãèéã àãààðæóóëàã÷ ïàðåíõèì ã¿éöýòãýíý. Íàâ÷íû ãîë ñóäàë îìôèêðàëü õýëáýðèéí á¿òýöòýé íýã òîì. Ìåçîôèëë 3-5 ýãíýý áàãàíàëàã ïàðåíõèì. ãàäàðãûí áàéðëàëòàé àìñðóóä íàâ÷íû äýýä äîîä ãàäàðãàä æèãä òàðõàíà. Èøíèé àíàòîìèéí á¿òýö 159 . ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝ Ìýäðýõ¿éí ýðõòýíèé øèíæèëãýý: ªíãº: íîãîîí Yíýð: ¿íýðã¿é Àìò: ãàøóóí Ôèçèêèéí ¿ç¿¿ëýëò: ×èéãëýã: 9. Àíàìîöèò õýëáýðèéí á¿òýöòýé. Èøíèé ýïèäåðìèéí ýñèéí õýìæýý æèæèãõýí ãàäíàõ õàíà çóçààðñàí. òîì õºíäèé ¿¿ñãýäãýýðýý àãààðæóóëàã÷ ïàðåíõèìòýé íýí òºñòýé. Õîíëèíû íàâ÷íû äýýä.0%-èàñ èõã¿é Yíñëýã: 4. äîîä òàëä ¿íäñýí ïàðåíõèì îðøèíî. Íàâ÷ æèæèãõýí áóë÷èðõàéò ¿ñýíöð¿¿äòýé.

Ãàäààä áàéäàë: Óðò íàðèéí ¿íäñ¿¿ä íýã äîðîîñ áàãöàëæ ìóøãèðàëäàæ óðãàñàí.Îþóí. ñººãºí øèðýíãýíä óðãàíà. ýëýãíèé õàëóóíûã àíàãààõàä òóñòàé. 8 äóãààð ñàðä ò¿¿æ áýëòãýíý. Ãàâ¿ð-17. Äîðíîä Ìîíãîë. ÄÀÃÓÓÐÛÍ ÕÝÐÝÝͯÄÍÈÉ ¯ÍÄÝÑ ASPARAGI DAHURICI RADIX Òîäîðõîéëîëò: Äóíä îð÷ìîîñîî ñàëààëñàí 30-90 ñì øóëóóí èøòýé îëîí íàñò ºâñëºã óðãàìàë Íýðøèë: Asparagi dahurici radix Äàãóóðûí õýðýýí¿äíèé ¿íäýñ Íóòãèéí íýðøèë: Õýðýýí¿ä. ç¿¿í òèéø 1190001 õ¿ðòýë. Îëîí íóóðóóäûí õºíäèé. Äóíäàä Õàëõ. Ñîðîãçîííîðîâ. õîéò ºðãºðºãèéí 440001-ààñ õîéø) õàä ÷óëóóòàé ýíãýð. Äàãóóðûí õýðýýí¿äýí-Ñàðààíû îâîã Òàðõàö: Õýíòèé. Ãàâ¿ð-7. Çîíõèëîí àãóóëàãäàõ áèîëîãèéí èäýâõèò íýãäýë: • àëêàëîèä • ôëàâîíîèä (5. áýë.5%-èàñ èõã¿é Ýðäýñ õîëüö: 1. Àãàð-35. Çýýðýí øèë Ýõ óðãàìàë: Asparagus dahuricus Fisch. ýëñýðõýã õýýð. äîòîð òàë íü øàðàâòàð. õóóðàé íóãà. øàðàâòàð õ¿ðíýýñ õ¿ðýí ºíãèéí õàëüñòàé. Õÿíãàí. õàòàõäàà óÿí õàðèìõàé áîëäîã õºíãºí Ìýäðýõ¿éí ýðõòýíèé øèíæèëãýý: ªíãº: õ¿ðýí Yíýð: ¿íýðã¿é Àìò: ãàøóóí.5%-èàñ èõã¿é Îðãàíèê õîëüö: 0. Õýðýãëýõ õýìæýý: 3. ex Link. Çîâó-8.0%-èàñ èõã¿é Yíñëýã: 6.-Liliaceae Juss. Ìàíàã÷èìáó.ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ Õýðýãëýãäýõ õýñýã: Ãàçðûí äýýä õýñýã Ãàçðûí äýýðõ õýñãèéã 7 äóãààð ñàðûí ñ¿¿ë÷.Øèéðýâäàìáà. íàðñàí îéí çàõ. ×óí-9. Äýãä-8.1 ãðàììûã óñàíä áóöàëãàæ óóíà. Óëàìæëàëò ýì: Äýãä-4. 1994). õàéðãàðõàã õàæóó.0%) • ç¿ðõíèé ãëèêîçèä • êóìàðèí ¯éë÷èëãýý: Õàëóóíûã àðèëãàõ. Çîâó-25. Ìîíãîë Äàãóóð.0%-èàñ èõã¿é ßëçàðñàí õºãöºðñºí áà õîðòîí øàâüæèíä èäýãäñýí: áàéæ áîëîõã¿é 160 . ýõ¿¿í Ôèçèêèéí ¿ç¿¿ëýëò: ×èéãëýã: 9.7-11. Ò¿¿õèé ýäèéí ÷àíàðûí øèíæèëãýý: Ò¿¿õèé ýä íü MNS 4104:1991 ñòàíäàðòûí øààðäëàãûã õàíãàñàí áàéíà (Ç. Äîðíîãîâèéí (õîéò óðòðàãèéí 990151-ààñ. Æóãàí-25. Þìîäå¿æèí . Ëèäýð-5. Õàäãàëàëò: Õóóðàé ñýð¿¿í ãàçàð õàäãàëíà. õîðûã òàéëàõ. Ëèäýð-7.Òàí÷èí-10. Ö.24. öóñíû ºâ÷èí.

Äàãóóðûí õýðýýí¿äíèé êëàäîäèéí àíàòîìèéí á¿òýö Õýðýãëýãäýõ õýñýã: ¯íäýñ. Ìîíãîë Äàãóóð. Çîíõèëîí àãóóëàãäàõ áèîëîãèéí èäýâõèò íýãäýë: • àñïàðàãèíû õ¿÷èë • àìèí õ¿÷ë¿¿ä • ñàïîíèí (1.Thymelaceae Îäîé äàëàí ò¿ð¿¿-Äàëàí ò¿ð¿¿íèé îâîã Òàðõàö: Õýíòèé. ïåðèäåðì ýïèäåðì áàãàíàëàã ïàðåíõèì ¿íäñýí ïàðåíõèì Çóðàã 1. Óëàìæëàëò ýì: Ñîæèä. Äàãóóðûí õýðýýí¿äíèé ¿íäýñíèé àíàòîìèéí á¿òýö Çóðàã 2. ¿íäýñëýã èø ¯íäñèéã 8 äóãààð ñàðûí äóíä ¿åýñ 9 ä¿ãýýð ñàðûí ýõ õ¿ðòýëõ õóãàöààíä ò¿¿íý.Á¯ËÝà 9. Ñ¿ãìýë-7. ÕßÍÀËÒ. ÓÐÃÀÌËÛÍ ÃÀÐÀËÒÀÉ ÝÌÈÉÍ ×ÀÍÀÐÛÍ ÁÀÒÀËÃÀÀ. Îëîí ýãíýýãýýð øèã¿¿ áàéðëàñàí ýñ¿¿ä ¿íäýñíèé ïåðèäåðìèéã á¿ðä¿¿ëíý. ¯íäýñíèé õºíäëºí ç¿ñýëòèéí á¿ä¿¿â÷ óñ íººöëºã÷ ïàðåíõèì äàìæóóëàõ áàãö òóëãóóð ýä ¿íäñýí ïàðåíõèì Çóðàã 3.4 ã-ûí (MNS 4202:1994) ÄÀËÀÍ ÒYÐYYÍÈÉ ªÂÑ STELLÅRAE HERBA Òîäîðõîéëîëò: Øèã¿¿ íàâ÷ á¿õèé 20-40 ñì ºíäºð.5%) • ïîëèñàõàðèä ¯éë÷èëãýý: Òàìèð òýíõýý äîðîéòîõ. øóëóóí èø.. Öèíàñïîë 0. Äîðíîä Ìîíãîëûí (áà161 . Õÿíãàí.5 ã-ûí ¿ðýë (MNS 4201:1994). ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝ Íýðìýë óñàíä õàíäëàãäàõ áîäèñ: 10. ò¿âýã çàëàà Ýõ óðãàìàë: Stellerae chamaejasme L.0%-èàñ áàãàã¿é Óðãàìëûí áèå á¿òöèéí íàðèéâ÷èëñàí øèíæèëãýý: Yíäýñ: Õºíäëºí îãòëîëîîðîî äóãóé õýëáýðòýé (1-ð çóðàã). äàâñàãíû ºâ÷èí. õîäîîä ìóóäàæ õîîë øèíãýõã¿é áîëîõûã çàñíà. Ò¿¿íèé äîòîð òàëä ìàø íèìãýí õàíàòàé ¿íäñýí ïàðåíõèìèéí ýñ¿¿ä áîëîí äàìæóóëàõ áàãö áàéðëàäàã (2-ð çóðàã). Õàäãàëàëò: Õóóðàé ñýð¿¿í ãàçàð õàäãàëíà. Õàíãàé. 40-50 ñì ãîë÷îîðîî 4 ñì îð÷èì ¿íäýñòýé îëîí íàñò ºâñëºã óðãàìàë Íýðøèë: Stellerae herba Äàëàí ò¿ð¿¿íèé ºâñ Íóòãèéí íýðøèë: ×îíûí õºëáºäºñ. Ẻð. Âàíëàã-35 Óðãàìëûí ýì: Ñêëåðîíû 0.

äàôíåòèí.Polygonaceae Juss. Õýðýãëýõ õýìæýý: 0.1 ãðàììûã óñàíä áóöàëãàæ õýðýãëýíý. öýöãèéí õîëèìîã Ôèçèêèéí ¿ç¿¿ëýëò: ×èéãëýã: 10%-èàñ èõã¿é Yíñëýã: 8. Óðãàìëûí ýì. õàòèã. ãóó. ÃîâüÀëòàéí òîéðãîîð (áàðóóí óðòðàãèéí 960001-ààñ. çîðèóëàëòûí áàéðàíä 2 æèë õ¿ðòýë õóãàöààãààð õàäãàëíà. øèðýíãýíä òàðõàí óðãàíà. õàðüöàíãóé òîì ¿íäýñëýã èø á¿õèé îëîí íàñò ºâñëºã óðãàìàë Íýðøèë: Rhei radix Äîëãèîíòñîí ãèø¿¿íèé ¿íäýñ Íóòãèéí íýðøèë: Ãèø¿¿íý. Äîðíîä. Ò¿¿õèé ýäèéí ÷àíàðûí øèíæèëãýý: Ò¿¿õèé ýä íü MNS 3303:1991 ñòàíäàðòûí øààðäëàãûã õàíãàñàí áàéíà 162 . òºðºë á¿ðèéí øàðõ ýì÷ëýõýä òóñòàé. Õàäãàëàëò: Áèò¿¿ ñàâàíä õàäãàëíà.Òýãøñ¿ðýí. ç¿¿í òèéø 1180201 õ¿ðòýë.Íàðàíöýöýã. Äóíäàä Õàëõ. õàä ÷óëóóòàé õýýð. òýäãýýðèéí íóãàä óðãàíà.37 -11. äàôíîðèí ã. ñººã.. Ãàäààä áàéäàë: 5-10 ñì óðò 1-2 ñì ºðãºí. Çîíõèëîí àãóóëàãäàõ áèîëîãèéí èäýâõèò íýãäýë: • êóìàðèí (äàôíîðåòèí. èø. õîéò ºðãºðºãèéí 460401-ààñ õîéø) îéí öîîðõîé.5%-èàñ èõã¿é Ýðäýñ áîäèñûí õîëüö: 1. èäýýò áóãëàà.0%-èàñ áàãàã¿é Õýðýãëýãäýõ õýñýã: Ãàçðûí äýýä õýñýã Ãàçðûí äýýä õýñãèéã 8 äóãààð ñàðûí äóíäóóð áýëòãýí ñàëõè ÷ºëººòýé íýâòðýõ ÷èéãíýýñ õàìãààëàãäñàí ñ¿¿äýð ãàçàð 3-4 ñì çóçààíòàé äýëãýí õàòààæ.0%-èàñ èõã¿é Îðãàíèê õîëüö: 0. íîãîîí ºíãèéí íàâ÷. Äîëãèîíòñîí ãèø¿¿íý -Òàðíûí îâîã Òàðõàö: Õýíòèé.0-25. ãîëûí ñàéð.0%-èàñ èõã¿é ßëçàðñàí õºãöºðñºí áà õîðòîí øàâüæèíä èäýãäñýí: áàéæ áîëîõã¿é Íýðìýë óñàíä õàíäëàãäàõ áîäèñûí õýìæýý 23. áóò. 1994). àéðãàíà Ýõ óðãàìàë: Rheum undulatum L. Ä. æàëãà.áýëäìýë: Ñòåëëåðîë òîñîí ò¿ðõëýã (MNS 4955:2000) ÄÎËÃÈÎÍÒÑÎÍ ÃÈد¯ÍÈÉ ¯ÍÄÝÑ RHEI RADIX Òîäîðõîéëîëò: Õºíäèé ãîëòîé ýãö áîñîî 2 ì õ¿ðýõ¿éö ºíäºð èøòýé. Õàíãàé. ýðãèéí ÷èéãëýã íóãà.Íàðàíòóÿà. Õÿíãàí.ì) • ôëàâîíîèä • èäýýëýõ áîäèñ Yéë÷èëãýý: Òóóëãûí ýìýíä îðîõûí çýðýãöýý õàâäàð. Ò¿¿õèé ýäèéí ÷àíàðûí øèíæèëãýý: Ò¿¿õèé ýä íü MNS 3302:994 ñòàíäàðòûí øààðäëàãûã õàíãàñàí áàéíà (Ä. Ìîíãîë Äàãóóð. õºõºâòºð. õîéò ºðãºðºãèéí 460001-ààñ õîéø) òýäãýýðèéí õîîðîíäûí õýýðèéí áà îéò õýýðèéí á¿ñèéí óóëûí õàæóó.ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ ðóóí óðòðàãèéí 950201-ààñ ç¿¿í òèéø. çàõ. Ñ.

Øèìøèí-6. íàìàð 9-10 äóãààð ñàðä óðãàëò çîãññîí òàéâàí áàéõ ¿åä íü ò¿¿æ áýëòãýíý.Ýðäýíý÷èìýã. Õýðýãëýõ õýìæýý: 2/1 öàéíû õàëáàãûã 1 àÿãà óñàíä áóöàëãàæ óóíà. ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝ (Ä. õèé õààãäàæ ãýäýñ ä¿¿ðýõ.5%-èàñ èõã¿é Ýðäýñ õîëüö: 1. Çîíõèëîí àãóóëàãäàõ áèîëîãèéí èäýâõèò íýãäýë: • àíòðàöåí (ðåèí. Óëàìæëàëò ýì: Ãèø¿¿íý-3.ãýäýñ õ¿÷òýé áàçëàí ºâäºõ. ÓÐÃÀÌËÛÍ ÃÀÐÀËÒÀÉ ÝÌÈÉÍ ×ÀÍÀÐÛÍ ÁÀÒÀËÃÀÀ. Æóìç-5 Óðãàìëûí ýì: Ðåóí 0. øàðàâòàð. Ãàäíà òàëààðàà ïåðèäåðìèéí äàâõðààòàé. Äîëãèîíòñîí ãèø¿¿íèé ¿íäýñíèé äîòîîä á¿òýö Çóðàã 2.Á¯ËÝà 9. ãýäýñíèé õèæèã.5 ã-ûí øàõìàë (MNS 4447:1997) 163 . Çóðàã 1. 1991). ÕßÍÀËÒ.0%-èàñ èõã¿é ßëçàðñàí õºãöºðñºí áà õîðòîí øàâüæèíä èäýãäñýí: áàéæ áîëîõã¿é Óðãàìëûí áèå á¿òöèéí íàðèéâ÷èëñàí øèíæèëãýý: Yíäýñ: Õºíäëºí îãòëîëîîðîî äóãóé õýëáýðòýé (2-ð çóðàã). ºòãºí õàòàõàä õýðýãëýíý. Øèæèä-6. ¯íäýñíèé õºíäëºí ç¿ñýëò Õýðýãëýãäýõ õýñýã: Öýâýðëýæ õàòààñàí ãàçðûí äîîä õýñýã Ãèø¿¿íèé ¿íäñèéã õàâàð 4-5 äóãààð ñàð. õºíäëºí ç¿ñýãäñýí õýñýã íü ãîëîîñîî òàë á¿ð òèéø öàöàðñàí çóðààñóóäòàé õýä õýäýí öàãèðàãòàé. Ãàäààä áàéäàë: Áººðºíõèé áàãàíàëàã. Êîëëàòåðàëü õýëáýðèéí äàìæóóëàõ áàãö öàöðàã õýëáýðýýð ¿íäñýí ïàðåíõèì øèã¿¿ä¿¿ áàéðëàíà (1-ð çóðàã). Àãëèã-4. 3-10 ñì ãîë÷òîé Ìýäðýõ¿éí ýðõòýíèé øèíæèëãýý: ªíãº: õ¿ðýí øàð. 3-7 ñì óðò. Õàäãàëàëò: Íàðíû ãýðëýýñ õàìãààëàí áèò¿¿ ñàâàíä õàäãàëíà. óëáàð øàð Yíýð: ºâºðìºö ýõ¿¿í Àìò: àðãóóí Ôèçèêèéí ¿ç¿¿ëýëò: ×èéãëýã: 10%-èàñ èõã¿é Îðãàíèê õîëüö: 0. ðåèí-ýìîäèí) • ôëàâîíîèä • àíòðàõèíîí ¯éë÷èëãýý: Öóñàí ñóóëãà. Ïåðèäåðìèéí äàâõðààòàé çàëãàà îëîí ýãíýýãýýð áàéðëàñàí ãàäàðãûí ïàðåíõèìòýé.

Ìåçîôèëë íýã ýãíýýãýýð ñèéðýã áàéðëàñàí áàãàíàëàã ïàðåíõèì áîëîí 4-7 ýãíýýãýýð áàéðëàñàí õºâñãºð ïàðåíõèìä õýëáýðæñýí áàéíà. Õàíãàé. ç¿¿í òèéø 1110361 õ¿ðòýë.0%-èàñ èõã¿é Ýðäýñ õîëüö: 0. Ö. äýãäãýíý Ýõ óðãàìàë: Lomatogonium rotatum (L) Fries. Èøíèé ýïèäåðìèéí ýñèéí õàíà ìýäýãäýõ¿éö çóçààð÷ êóòèíæñýí áàéíà. Äîîä ýïèäåðìèéí ýñèéí õàíà ìîõîî ºíöºã á¿õèé äîëãèîíòñîí õàíàòàé. öýíõýð äýãä. øóãàìàí þëäýðõ¿¿ þì óó øóãàìàí íàâ÷òàé 5-15 ñì ºíäºð ºâñëºã óðãàìàë Íýðøèë: Lomatogonii rotati herba Äóãóé äýãäãýíèé ºâñ Íóòãèéí íýðøèë: ̺íãºí äýãä. ãîë íóóðóóäûí õºíäèé. õîéò ºðãºðºãèéí 470181-ààñ õîéø) ä¿¿ðã¿¿äèéí îé. õóñ. Õýíòèé.0%-èàñ èõã¿é Îðãàíèê õîëüö: 2. Ò¿¿õèé ýäèéí ÷àíàðûí øèíæèëãýý: Ò¿¿õèé ýäèéí MNS 4156:1993 ñòàíäàðòûí øààðäëàãûã õàíãàñàí áàéíà (Ä. îéò õýýð. Êîëëàòåðàëü õýëáýðèéí á¿òýöòýé äàìæóóëàõ áàãö õëîðåíõèì á¿õèé õýëáýðæýýã¿é õàøëàãà ýñòýé.2%-èàñ èõã¿é ßëçàðñàí õºãöºðñºí áà õîðòîí øàâüæèíä èäýãäñýí: áàéæ áîëîõã¿é Óðãàìëûí áèå á¿òöèéí íàðèéâ÷èëñàí øèíæèëãýý: Íàâ÷íû àíàòîìè: Íàâ÷ äîðçîâåíòðàëü õýëáýðèéí á¿òýöòýé. øóãóéä óðãàíà. ìàðçòàé íóãà. 1993). Èõ íóóðóóäûí õîòãîðûí (áàðóóí óðòðàãèéí 910251-ààñ. Ãàäààä áàéäàë: Ýãö áîñîî èøòýé 20-30 ñì ºíäºð. Ýïèäåðìèéí çàëãàà ýêòîäåðì 4 ýãíýý ýñýýñ á¿ðäñýí õëîðåíõèì áàéðëàíà. Äóãóé äýãäãýíý -Äýãäèéí îâîã Òàðõàö: Õºâñãºë. Àíàìîöèò áîëîí àíèçîöèò õýëáýðèéí á¿òýöòýé àìñðóóä íàâ÷íû èëòýñíèé çºâõºí äîîä ãàäàðãàä áàéðëàíà. Õîâä. Ìîíãîë Àëòàé. Öàãèðãàí áèò¿¿ õ¿ðýý ¿¿ñãýæ áàéðëàñàí äîëîí ìîäëîãèéí çàâñàðò õ¿÷òýé 164 .9% -èàñ èõã¿é Yíñëýã: 2. Íàâ÷íû äýýä ýïèäåðìèéí ýñèéí õàíà ºíöºãëºñºí äîëãèî ¿¿ñãýæ çóçààðñàí áàéõààñ ãàäíà ãàäàãøàà ö¿ëõýí ¿¿ñãýäýã îíöëîãòîé (2-ð çóðàã). áóðãàñàí îé. Èøíèé àíàòîìè: Èøèéã õºíäëºí îãòîëîõîä äóãóé õýëáýðòýé (3-ð çóðàã). èø. òàâ÷èëñàí á¿òýöòýé öýíõýð ºíãèéí öýöýã á¿õèé èø. íàâ÷ öàéâàðäóó íîãîîí Yíýð: ñóëàâòàð ºâºðìºö Àìò: ãàøóóí Ôèçèêèéí ¿ç¿¿ëýëò: ×èéãëýã: 4. íàâ÷.Õèøãýý. Ãîë áàãö ñêëåðåíõèìýýð õ¿ðýýëýãäýíý (1-ð çóðàã).Øèéðýâäàìáà.-Gentianaceae Juss. Õÿíãàí. öýöýãíèé õîëèìîã Ìýäðýõ¿éí ýðõòýíèé øèíæèëãýý: ªíãº: öýöýã öýíõýð. Àíàòîìèéí á¿òöèéí õóâüä óã ç¿éë ÷èéãñ¿¿ óðãàìëûí á¿ëýãò õàìààðíà.ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ ÄÓÃÓÉ ÄÝÃÄÃÝÍÈÉ ªÂÑ LOMATOGONII HERBA Òîäîðõîéëîëò: Ýíãèéí áóþó ñóóðèàñàà ýõëýí ñàëààëñàí èø. Ìîíãîë Äàãóóð.

àìàðõàí õóãàðàìòãàé áºãººä õóãàðñàí òàë íü òýãøõýí Ìýäðýõ¿éí ýðõòýíèé øèíæèëãýý: ªíãº: ¿íäýñíèé ãàäíà òàëûí õîëòîñ óëààí áîð. Ãàäààä áàéäàë: Óëáàð õ¿ðýí ºíãºòýé. ñèéðýãæ¿¿ áàéðëàëòàé. Ìîíãîë Äàãóóð.Íàðàíòóÿà. Õÿíãàí. õîéò ºðãºðºãèéí 440001-ààñ õîéø) ä¿¿ðãèéí õàä. Äîðíîãîâü. Ãîâü-Àëòàéí (áàðóóí óðòðàãèéí 1020301-ààñ ç¿¿í òèéø.Ä¿íãýðäîðæ. ÿãààíäàé. öºñíèé ºâ÷èíä òóñòàé. Èøíèé õºíäëºí ç¿ñýëòèéí á¿ä¿¿â÷ ìîäëîã ãîë÷ ïàðåíõèì Çóðàã 4. õóãàëàõ ¿åä ìîäëîã íü 165 .Öýðýíõàíä. Èøíèé Õýðýãëýãäýõ õýñýã: Ãàçðûí äýýä õýñýã àíàòîìèéí á¿òýö 8 äóãààð ñàðûí äóíäààñ 9 äóãààð ñàðûí ýõýýð ò¿¿æ áýëòãýíý Çîíõèëîí àãóóëàãäàõ áèîëîãèéí èäýâõèò íýãäýë: • àëêàëîèä • ôëàâîíîèä (2. Õàäãàëàëò: Õóóðàé ñýð¿¿í ãàçàð õàäãàëíà. ÓÐÃÀÌËÛÍ ÃÀÐÀËÒÀÉ ÝÌÈÉÍ ×ÀÍÀÐÛÍ ÁÀÒÀËÃÀÀ. Íàâ÷íû äýýä. íàðèéí ¿íäýñëýã èøòýé îëîí íàñò ºâñëºã óðãàìàë Íýðøèë: Rubiae cordifoliae rhizoma cum radicibus Ç¿ðõýí ÿãààíäàéí ¿íäýñ.Á¯ËÝà 9. Äîðíîä Ìîíãîë. Äóãóé äýãäãýíèé íàâ÷íû àíàòîìèéí á¿òýö äîîä Çóðàã 2. ãàäàðãóóäàà íàðèéí àòèðààòàé. Ñ. Óðãàìëûí ýì: Ñèëîäèí 0. Ò¿¿õèé ýäèéí ÷àíàðûí øèíæèëãýý: Ò¿¿õèé ýä íü MNS 4921:2000 ñòàíäàðòûí øààðäëàãûã õàíãàñàí áàéíà (Á. ¿íäýñëýã èø Íóòãèéí íýðøèë: Íààëèíõàé ºâñ. Ã.32 ã-ûí øàõìàë ýì (MNS 4203:1994) ǯÐÕÝÍ ßÃÀÀÍÄÀÉÍ ¯ÍÄÝÑ ÁÀ ¯ÍÄÝÑËÝÃ× ÈØ RUBIAE CORDIFOLIAE RHIZOMA CUM RADICIBUS Òîäîðõîéëîëò: Õàðèëöàí àäèëã¿é óðãàñàí á¿ä¿¿í. ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝ õºãæèë á¿õèé ñêëåðåíõèì îðøèíî (4-ð çóðàã). ýïèäåðì ýêäîäåðì õëîðåíõèì äîëîí ñêëåðåíõèì äýýä Çóðàã 1. Ä. ìàðàõ ºâñ. 2000). Ãîë÷ ïàðåíõèìèéí ýñ Ẻðºíõèé õýëáýðòýé. Õýíòèé. çîä.-Rubiaceae Juss. õàâöëûí ¸ðîîë.Öýíäýýõ¿¿. 1190001 õ¿ðòýë. ÕßÍÀËÒ. Ä. Ç¿ðõýí ÿãààíäàé-ßãààíäàéí îâîã Òàðõàö: Õàíãàé.5%) • êñàíòîí • êóìàðèí ¯éë÷èëãýý: Ýëýã. àñãàíû çàâñàð. ìàðèíà Ýõ óðãàìàë: Rubia cordifolia L. Äóíäàä Õàëõ. äîîä ýïèäåðì Çóðàã 3.Áàÿñãàëàí. ýðýã äàãóóõ ñººãºí øèðýíãýíä óðãàíà.

öóñíû ã¿éäëèéã ñàéæðóóëàõ. Ò¿¿õèé ýäèéí ÷àíàðûí øèíæèëãýý: Ò¿¿õèé ýä íü MNS 2897:1990 ñòàíäàðòûí øààðäëàãûã õàíãàñàí áàéíà (Ö.ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ óëààí ¯íýð: ñîäîí ¿íýðã¿é Àìò: ãàøóóí Ôèçèêèéí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä: ×èéãëýã: 6. Ãàäààä áàéäàë: Á¿õ íàâ÷íû áàðèóë ¸çîîðîîäîî íàðèéñàõ áºãººä ÷èõýíöýð ¿¿ñãýõã¿é. Çîíõèëîí àãóóëàãäàõ áèîëîãèéí èäýâõèò íýãäýë: • àíòðàöåí (àëèçàðèí.-Asteraceae Èëäýí èã¿¿øèí-Ãîë ãýñýðèéí îâîã Òàðõàö: Õºâñãºë. Ã.5-25 ñì óðò.Õàéäàâ. Ìýäðýõ¿éí ýðõòýíèé øèíæèëãýý: ªíãº: öàéâàð íîãîîí Yíýð: ºâºðìºö Àìò: àðãóó Ôèçèêèéí ¿ç¿¿ëýëò: ×èéãëýã: 12. ðóáàèäèí) ¯éë÷èëãýý: Öóñàí õàëóóíûã àðèëãàõ. 8 ìì õ¿ðòýë á¿ä¿¿í. ÇÝÂÝÐÕ¯¯ Èï¯ØÈÍ CACALIA HASTATA Òîäîðõîéëîëò: ªòãºí íàâ÷èñòàé. Õàäãàëàëò: Õóóðàé ñýð¿¿í ãàçàð õàäãàëíà. ¿íäýñëýã èø 8 äóãààð ñàðä ¿íäñèéã íü óõàí àâ÷ ýëäýâ õîëüöíîîñ íü öýâýðëýæ õýðýãëýíý. Èøíèé äóíä õýñãèéí íàâ÷èñ 5. õîéä ºðãºðºãèéí 480001-ààñ õîéø) óðãàìàë ãàçàð ç¿éí ä¿¿ðãèéí õîëèìîã îéä óðãàíà. öýöãèéí äýëáýý øàðàâòàð. Õàíãàé. 8. Õýíòèé. Ìîíãîë Äàãóóðûí (áàðóóí óðòðàãèéí 970001-ààñ 1110001 õ¿ðòýë. 6-26 ñì ºðãºí.Æàâçàí.5-11 ìì óðò.0%-èàñ èõã¿é 166 .0%-èàñ èõã¿é Yíñëýã: 12. Öýöãèéí ñàãñ 9-13 ìì óðò. ñóóëãàõûã òîãòîîõ çîðèëãîîð õýðýãëýíý. ïóðïóðèí. 1990). èø 40-150 ñì ºíäºð.0%-èàñ èõã¿é Îðãàíèê õîëüö: áàéæ áîëîõã¿é Ýðäýñ õîëüö: áàéæ áîëîõã¿é Õýðýãëýãäýõ õýñýã: ¯íäýñ. ¿ð íü öàéâàð áîð ºíãºòýé. îðîîëò õîíõîðõóó 8-10 øóãàìàí èëäýðõ¿¿ íàâ÷èíöàðòàé. 8 ìì ºðãºí áºãººä 8-15 öýöýãòýé.3 %-èàñ èõã¿é ¯íñëýã: 8. ðóáèàäèí. 40-150 ñì ºíäºð îëîí íàñò ºâñëºã óðãàìàë Íýðøèë: Cacalia hastata Çýâýðõ¿¿ èã¿¿øèí Íóòãèéí íýðøèë: Þã¿¿øèí Ýõ óðãàìàë: Cacalia hastata L. ãóðâàëæèíäóó çýâýðõ¿¿ õýëáýðòýé äóíäàõ ñàëáàí ñóíãóó áàéíà.

Óðãàìëûí ýì: Àëþìåêàòèí øèíãýí ýì (MNS 2903:1992) ÇÝËÝÍ ÇÀÍÃÓÓÍÛ ªÂÑ TRIBULI HERBA Òîäîðõîéëîëò: 50 ñì õ¿ðòýë óðò ìº÷èðëºí ñàëààëñàí èøòýé. äýýä äîîä ýïèäåðìèéí ýñèéí õàíà äîëãèî ¿¿ñãýñýí áàéíà (2-ð çóðàã). Íàâ÷íû ýïèäåðì Çóðàã 1. Áàãö îð÷ìûí ñêëåðåíõèìòýé çàëãàà íèìãýí õàíàòàé. öºñíèé ºâ÷èí. æèìñíèé ñàëáàíöàð 2-4 õóðö ºðãºñ øèâ¿¿ðòýé íýã íàñò ºâñëºã óðãàìàë 167 .0%-èàñ èõã¿é Ýðäýñ õîëüö: 2. Õºâñãºð ýäèéí äóíä áàéðëàñàí êîëëàòåðàëü õýëáýðèéí äàìæóóëàõ áàãöòàé. ÓÐÃÀÌËÛÍ ÃÀÐÀËÒÀÉ ÝÌÈÉÍ ×ÀÍÀÐÛÍ ÁÀÒÀËÃÀÀ. ÕßÍÀËÒ. Ýïèäåðìèéí ýñòýé íýã ò¿âøèíä áàéðëàñàí àíàìîöèò õýëáýðèéí àìñðóóä íàâ÷íû äýýä áà äîîä ãàäàðãóóä æèãä òàðõàíà. Êîëëàòåðàëü õýëáýðèéí äàìæóóëàõ áàãö èøýý òîéð÷ áàãöàí á¿òýö ¿¿ñãýí áàéðëàíà. äýýä Çóðàã 4. Ò¿¿íèé äîòîð òàëä 7-9 ýãíýýãýýð áàéðëàñàí çóóâàí äóãóé õýëáýðòýé ãàäàðãûí ïàðåíõèì îðøèõ áà áàãö îð÷èìäîî ñêëåðåíõèìòýé. ýëýã. Õëîðåíõèì íýã ýãíýýãýýð áàéðëàñàí áàãàíàëàã ýä áîëîí 4-5 ýãíýýãýýð áàéðëàñàí çóóâàí äóãóéäóó õýëáýðòýé õºâñãºð ýäýýñ á¿ðäýíý.0%-èàñ èõã¿é ßëçàðñàí õºãöºðñºí áà õîðòîí øàâüæèíä èäýãäñýí: áàéæ áîëîõã¿é Óðãàìëûí áèå á¿òöèéí íàðèéâ÷èëñàí øèíæèëãýý: Íàâ÷: Íàâ÷ äîðçîâåíòðàëü õýëáýðèéí á¿òýöòýé (1-ð çóðàã). Õàäãàëàëò: Õóóðàé ñýð¿¿í ãàçàð õàäãàëíà. øàðëàõ ºâ÷èíä òóñòàé. Èø: Èø íü õºíäëºí îãòëîëîîðîî äóãóé õýëáýðòýé (4-ð çóðàã). èäýýò áóãëàà ò¿¿íèé óëìààñ õàëóóðàõ. Çîíõèëîí àãóóëàãäàõ áèîëîãèéí èäýâõèò íýãäýë: • àëêàëîèä (õàñòàöèí) • àðãààõ áîäèñ (0. Çýâýðõ¿¿ èã¿¿øèíãèéí íàâ÷íû äîòîîä á¿òýö Çóðàã 3. Ãàäíà òàëààðàà íýã ýãíýýãýýð áàéðëàñàí õýìæýýãýýð æèæèã ýïèäåðìèéí ýñòýé (3-ð çóðàã). Ýïèäåðìèéí ýñèéí õàíà ¿ë ìýäýã çóçààí. äóãóé õýëáýðòýé ïàðåíõèì îðøèíî. òàâ÷èëñàí øàðàâòàð öýöýãòýé. Èø íü ãîëäîî õºíäèéòýé. íàâ÷èñ 6-8 õîñ ºäëºã. Èøíèé äîòîîä á¿òýö Õýðýãëýãäýõ õýñýã: Ãàçðûí äýýä õýñýã Ãàçðûí äýýä õýñãèéã öýöýãëýëòèéí ¿åä íü 7-8 äóãààð ñàðä ò¿¿æ áýëòãýíý. Èøíèé äîòîîä á¿òöèéí åðºíõèé á¿ä¿¿â÷ äîîä Çóðàã 2.Á¯ËÝà 9.3%) ¯éë÷èëãýý: Òºðºë á¿ðèéí øàðõ. ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝ Îðãàíèê õîëüö: 2.

Yð íü 5 õîøóó õýëáýðòýé 2-4 øèðõýã õóðö ¿ç¿¿ðòýé ºðãºñòýé ò¿¿ãýýðýý àìüòíû ¿ñ íîîñîíä ºñ÷ ¿ðýý òàðààäàã.0%-èàñ áàãàã¿é Óðãàìëûí áèå á¿òöèéí íàðèéâ÷èëñàí øèíæèëãýý: Íàâ÷: Êðàíö-èçîëàòåðàëü õýëáýðèéí á¿òýöòýé.0%-èàñ èõã¿é Ýðäýñ õîëüö: 0. Ò¿¿õèé ýäèéí ÷àíàðûí øèíæèëãýý: Ò¿¿õèé ýä íü MNS 3722:1996 ñòàíäàðòûí øààðäëàãûã õàíãàñàí áàéíà (Ä. Õàðèí äîîä ýïèäåðìèéí ýñ. Ãàäààä áàéäàë: Óðãàìëûí ãàçðûí äýýä õýñãèéí èø íü ãàçðààð õºâºð÷ õýâòýý áàéäëààð óðãàõ áºãººä èðýìáèéí äýýä õýñýãò í¿öãýí áàéõ áîëîâ÷ äîîøëîõäîî îëøèð÷ óðò ¿ñýíöýðòýé áîëäîã. Îëîí íóóðóóäûí õºíäèé. çàíãóó.-Zygopyllaceae R. 1996). Èõ íóóðóóäûí õîòãîð. Ãîâü-Àëòàé. êðàíö õàøëàãà ýñýä òºðºëæñºí áàéíà. Äóíäàä Õàëõ. Ç¿¿íãàðûí ãîâü. Àëàøàà ãîâèéí (áàðóóí óðòðàãèéí 920001-ààñ ç¿¿í òèéø 1180001 õ¿ðòýë. Br. õîðòîí øàâüæèíä èäýãäñýí: áàéæ áîëîõã¿é Íýðìýë óñàíä õàíäëàãäàõ áîäèñ: 10. Áèò¿¿ öàãèðãàí õ¿ðýý ¿¿ñãýæ áàéðëàñàí äàìæóóëàõ áàãöíû 168 . çóçààí ºíãºðºãòýé. Àëòàéí ºâºð ãîâü. Ë. Íàâ÷íû èëòýñíèé äýýä äîîä ãàäàðãàä öººí òîîíû ýíãèéí ¿ñýíöð¿¿ä òîõèîëäîíî. ÷îíûí àðàà. ãîë øàíäûí ìàðçëàã ýðýã.ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ Íýðøèë: Tribuli herba Çýëýí çàíãóóíû ºâñ Íóòãèéí íýðøèë: Çýëýí çàíãóó. Õëîðåíõèì áàãàíàëàã ýä. íîõîéí àðàà.Õèøèãæàðãàë. äîîä ãàäàðãàä æèãä òàðõàíà. Íàâ÷ õýëáýðæñýí òóëãóóð ýäã¿é. ýëñ. Êîëëàòåðàëü õýëáýðèéí á¿òýöòýé äàìæóóëàõ áàãö òîì õýìæýýòýé êðàíö á¿õèé õàøëàãà ýñèéã àãóóëäàãààðàà Õîòèðûí îâãèéí áóñàä óðãàìëóóäààñ ýðñ ÿëãààòàé. íààíãè çàíãóó Ýõ óðãàìàë: Tribulus terrestris L. Ýïèäåðìèéí ýñèéí ãàäíàõ õàíà ìýäýãäýõ¿éö çóçààí áîëîâ÷ øóëóóí õàíàòàé (2-ð çóðàã). Äîðíîãîâü. áàãàíàëàã ïàðåíõèìèéí çàâñàðò ãèïîäåðìòýé.Òýãøñ¿ðýí. Ìýäðýõ¿éí ýðõòýíèé øèíæèëãýý: ªíãº: öàéâàð áîð Yíýð: ñîäîí ¿íýðã¿é Àìò: ãàøóóâòàð Ôèçèêèéí ¿ç¿¿ëýëò: ×èéãëýã: 10. õîéò ºðãºðºãèéí 990211-ààñ óðàãø) ä¿¿ðãèéí ìàðçíû õàéðãà. Çýë çàíãóó-Õîòèðûí îâîã Òàðõàö: Õàíãàé.5%-èàñ èõã¿é ßëçàðñàí õºãöºðñºí. Áàãö õîîðîíäûí ýñ¿¿ä ïàðåíõèìèéí øèíæòýé. ñàéðûí ýëñýðõýã ¸ðîîë.0%-èàñ èõã¿é Îðãàíèê õîëüö: 1.0%-èàñ èõã¿é Yíñëýã: 25. Äîðíîä Ìîíãîë. Èø: Ýñèéí ãàäíàõ õàíà çóçààð÷ êóòèíæñýí. Äýýä äîîä ýïèäåðìèéí äîòîð òàëä íýã ýãíýýãýýð ñèéðýãä¿¿ áàéðëàñàí áàãàíàëàã ïàðåíõèì îðøèíî (1-ð çóðàã). ýïèäåðìèéí ýñèéí äîòîð òàëä 4-6 ýãíýýãýýð áàéðëàñàí íèìãýí õàíàòàé õëîðåíõèìèéí ýñ¿¿ä îðøèíî (3-ð çóðàã). ìîðèí çàíãóó. Àíàìîöèò õýëáýðèéí á¿òýöòýé àìñðóóä íàâ÷íû äýýä . óñàëãààíû ñóâãèéí ýðýã äàãóó óðãàíà.

Íàâ÷íû äýýä. øýýñ õààãäàõàä õýðýãëýíý. äîîä ýïèäåðì ñêëåðåíõèì äîëîí ìîäëîã Çóðàã 1.5-11. Èøíèé õºíäëºí ç¿ñýëòèéí á¿ä¿¿â÷ ïàðåíõèì Õýðýãëýãäýõ õýñýã: Ãàçðûí äýýä õýñýã Ãàçàð äýýðõ õýñãèéã íàìàð ¿ð æèìñ áîëîâñîðñîí ¿åä íü õóðààí àâ÷ íàðàíä õàòààãààä äàðàà íü ¿ð æèìñèéã íü ã¿âýí ÿëãàí àâíà. Ñýíäýí-25. ÓÐÃÀÌËÛÍ ÃÀÐÀËÒÀÉ ÝÌÈÉÍ ×ÀÍÀÐÛÍ ÁÀÒÀËÃÀÀ. ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝ ìîäëîã äîëîí áîëîí õëîðåíõèìèéí õîîðîíäîõ õàâèðãà ¿¿ñãýñýí õýñýãò õ¿÷òýé õºãæèë á¿õèé äóãóé õýëáýðòýé.-Papaveraceae Juss. Ẻð. Ñîæèä. äèîñãåíèí) • ôëàâîíîèä (êåìôïåðîë. Âàíëàã-37 Óðãàìëûí ýì: Òðèýôòëàñ-3 (MNS 3724:1984) ÈÕ Ø¯¯ÄÝÐÃÝÍÈÉÍ ÃÀÇÐÛÍ ÄÝÝÄ ÕÝÑÝà CHELIDONII HERBA Òîäîðõîéëîëò: 25-100 ñì ºíäºð îëîí íàñò ºâñëºã óðãàìàë Íýðøèë: Chelidonii herba Èõ ø¿¿äýðãýíèéí ãàçðûí äýýä õýñýã Íóòãèéí íýðøèë: Ìÿíãàí óóëûí ø¿¿äýð öýöýã. Çîíõèëîí àãóóëàãäàõ áèîëîãèéí èäýâõèò íýãäýë: • Ñòåðîèä ñàïîíèí (äèîñöèí. ø¿¿äýðãýíý. êåìôïåðîë-3-ãëèêîçèä. ïðîòîäèîñöèí. Þìîäå¿æèí-24. Õàäãàëàëò: Áèò¿¿ ñàâàíä õàäãàëíà. Çýëýí çàíãóóíû íàâ÷íû àíàòîìèéí á¿òýö Çóðàã 3. õóàíëèí Ýõ óðãàìàë: Chelidonium majus L. Èøíèé òºâ õýñãèéã ìàø èõ õýìæýýíèé ººõ òîñûã àãóóëñàí ãîë÷ ïàðåíõèìèéí ýñ¿¿ä ä¿¿ðãýíý. ýïèäåðì õëîðåíõèì äýýä äîîä Çóðàã 2.1 ãðàììûã óñàíä áóöàëãàæ õýðýãëýíý. äàâñàãíû ºâ÷èí. Èøíèé àíàòîìèéí á¿òýö Çóðàã 4.Á¯ËÝà 9. Èøíèé õàâèðãàíû õîîðîíäîõ õîòãîðò ýíãèéí ¿ñýíöð¿¿ä ò¿ãýýìýë òîõèîëäîíî. Èõ ø¿¿äýðãýíý-Íàìóóãèéí îâîã 169 . Óëàìæëàëò ýì: Ñýìà-3. Õýðýãëýõ õýìæýý: 5. ÕßÍÀËÒ. êåìôïåðîë3-ðóòèíîçèä) • áåòà-ñèòîñòåðîë • ýôèðèéí òîñ • òàíèí • àëêàëîèä • êóìàðèí ¯éë÷èëãýý: Óóö íóðóóãààð õºøèæ ºâäºõ.

Ò¿¿õèé ýäèéí ÷àíàðûí øèíæèëãýý: Ò¿¿õèé ýä íü MNS 5239:2003 ñòàíäàðòûí øààðäëàãûã õàíãàñàí áàéíà (Æ. Ãàäààä áàéäàë: Èø äàãóó õîâèëòîé. õóñàí òºãºë.5%-èàñ èõã¿é ßëçàðñàí õºãöºðñºí áà õîðòîí øàâüæèíä èäýãäñýí: áàéæ áîëîõã¿é Ñïèðòýíä õàíäëàãäàõ áîäèñ: 23. 1200001 õ¿ðòýë. õàäíû ñ¿¿äýðòýé ¸ðîîë.Áàðõàñäîðæ. Õÿíãàíû (áàðóóí óðòðàãèéí 1030001 -ààñ ç¿¿í òèéø. í¿öãýí áóþó ¿å äýýä õýñýãòýý áàãà çýðýã ¿ñëýã. 170 . Èø íü ãîëäîî õºíäèéòýé. ñàëààëàã. çóçààí õàíàòàé ïàðåíõèì òóñ òóñ áàéðëàíà. àìíû ¸ðîîëîîð óðãàíà. Õëîðåíõèì íýã ýãíýýãýýð ñèéðýã áàéðëàñàí õýìæýýãýýð òîì áàãàíàëàã ýä áîëîí 2-3 ýãíýýãýýð ìàø ñèéðýã áàéðëàñàí õºâñãºð ýä çýðãýýñ á¿ðäýíý. ýðãèéí ñººãºí øèðýíãý. Õàíãàé. Yð æèìñ íü 2 õàâòàñò 1 òàñàëãààò ãýðöãýðõ¿¿ õîíõîðöîã Ìýäðýõ¿éí ýðõòýíèé øèíæèëãýý: ªíãº: öàéâàð íîãîîí Yíýð: ºâºðìºö àíõèëóóí Àìò: ñýíãýíýñýí ãàøóóâòàð Ôèçèêèéí ¿ç¿¿ëýëò: ×èéãëýã: 7.0%-èàñ áàãàã¿é Óðãàìëûí áèå á¿òöèéí íàðèéâ÷èëñàí øèíæèëãýý: Íàâ÷ äîðçîâåíòðàëü õýëáýðèéí á¿òýöòýé (1-ð çóðàã). Áàãöàí á¿òýö á¿õèé êîëëàòåðàëü õýëáýðèéí äàìæóóëàõ áàãö èøýý òîéð÷ áàéðëàíà. Ã. Äàìæóóëàõ áàãö òóñ á¿ðèéí äýýä òàëä õ¿÷òýé õºãæèë á¿õèé ñêëåðåíõèìòýé. Èø: õºíäëºí îãòëîëîîðîî äóãóé õýëáýðòýé (4-ð çóðàã). Ìîíãîë Äàãóóð. áàãö îð÷èìäîî õýìæýýãýýð òîì.0%-èàñ èõã¿é Ýðäýñ õîëüö: 0. Àìñðûí õºíäèé õàðüöàíãóé òîì.0%-èàñ èõã¿é Îðãàíèê õîëüö: 1.0%-èàñ èõã¿é Yíñëýã: 8.Öýðýíõàíä. õîéò ºðãºðºãèéí 480001-ààñ õîéø) ä¿¿ðýãò øèíýñýí îé. íàâ÷ íîãîîí äîîä òàë íü öýãýýí ºäëºã öóóðñàí õîñîîðîî ÷àãòëàí õîë õîë áàéðëàñàí èëòýñòýé. Ýïèäåðìèéí ýñòýé çàëãàà çóçààí õàíàòàé ãàäàðãûí ïàðåíõèì. Ä. äîëãèîíòñîí áàéíà (2-ð çóðàã). Êîëëàòåðàëü õýëáýðèéí äàìæóóëàõ áàãö õºâñãºð ýäèéí äóíä áàéðëàíà. Ýïèäåðìèéí ýñòýé íýã ò¿âøèíä áàéðëàñàí àíîìîöèò õýëáýðèéí àìñàð çºâõºí íàâ÷íû äîîä ãàäàðãóóä òîõèîëäîíî. øóëóóí.ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ Òàðõàö: Õýíòèé.Àëäàðìàà. 2003). àñãà. Øàð ºíãèéí öýöã¿¿ä èøíèé îðîéä ø¿õýð áàã öýöýã ¿¿ñãýíý. Ãàäíà òàëààðàà 2 ýãíýýãýýð áàéðëàñàí ýïèäåðìèéí ýñòýé ò¿¿íèé õàíà ¿ë ìýäýã çóçààí (3ð çóðàã). Ýïèäåðìèéí ýñèéí õàíà íèìãýí.

Øèéðýâäàìáà. í¿öãýí. 纺ëºí ýäèéí ãýìòýë. Äîðíîä Ìîíãîëûí (áàðóóí õîéò óðòðàãèéí 1150101-ààñ ç¿¿í òèéø 1190001 õ¿ðòýë.ì. çóóâàí 3-4 ñì óðò 1 ñì ºðãºí. Õàäãàëàëò: Ñàéòàð õàòààñàí óðãàìëûã áèò¿¿ ñàâàíä õàäãàëíà. àìàðõàí õýìõýðäýã áîëîõîîð ä¿ðñ íü ýìõ çàìáàðààã¿é 171 . ÕßÍÀËÒ. òºðºë á¿ðèéí øàðõ àíàãààõàä õýðýãëýíý. ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝ äýýä Çóðàã 1. õàâäàð. çºâõºí öýöýãëýëòèéí ¿åäýý ¿ñëýã 1. Ò¿¿õèé ýäèéí ÷àíàðûí øèíæèëãýý: Ò¿¿õèé ýä íü MNS 4152:1993 ñòàíäàðòûí øààðäëàãûã õàíãàñàí áàéíà (Ã. ñàíãâèíàðèí. çýìáý Ýõ óðãàìàë: Añonitum Kuznezoffii Reichb.5 ì ºíäºð óðãàäàã îëîí íàñò ºâñëºã óðãàìàë Íýðøèë: Añoniti Kuznezoffii herba Êóçíåöîâûí õîðñûí ºâñ Íóòãèéí íýðøèë: Õîðñ. ãîìîõåëèäîíèí àëëîêðèïòèí. Êóçíåöîâûí õîðñ-Õîëòñîí öýöýãòíèé îâîã Òàðõàö: Õÿíãàí. ¿åòýíòýé íóãàä óðãàíà. Ãàäààä áàéäàë: Öýöýã íü õàð õºõ ºíãºòýé. Ö. õåëåðèòðèí.5-1. Èøíèé äîòîîä á¿òöèéí åðºíõèé á¿ä¿¿â÷ äîîä Çóðàã 2.0 ãðàììûã àÿãà óñàíä õàíäàëíà. áåðáåðèí ã.Á¯ËÝà 9. õîéò ºðãºðºãèéí 460051-ààñ õîéø) ä¿¿ðãèéí ýëäýâ ºâñ. Õýðýãëýõ õýìæýý: 0.-Ranunculaceae Juss. 1993). ÓÐÃÀÌËÛÍ ÃÀÐÀËÒÀÉ ÝÌÈÉÍ ×ÀÍÀÐÛÍ ÁÀÒÀËÃÀÀ. Èøíèé äîòîîä á¿òýö Õýðýãëýãäýõ õýñýã: Ãàçðûí äýýä õýñýã Ãàçðûí äýýä õýñãèéã öýöýãëýëòèéí ¿åä ò¿¿æ ñýð¿¿í ãàçàð õàòààíà. Íàâ÷íû ýïèäåðì Çóðàã 3. ïðîòîïèí. Èõ ø¿¿äýðãýíèé íàâ÷íû äîòîîä á¿òýö Çóðàã 4.) • ýôèðèéí òîñ • ôëàâîíîèä • ñàïîíèí • êóìàðèí • èäýýëýã÷ áîäèñ ¯éë÷èëãýý: Àðüñ ºíãºíèé ºâ÷èí. ä¿çèëîìà. ÊÓÇÍÅÖÎÂÛÍ ÕÎÐÑÛÍ ªÂÑ AÑONITI KUZNEZOFFII HERBA Òîäîðõîéëîëò: Èø øóëóóí. Çîíõèëîí àãóóëàãäàõ áèîëîãèéí èäýâõèò íýãäýë: • Èçîõèíîëèíû òºðëèéí àëêàëîèä (õåëèäîíèí.Ï¿ðýâñ¿ðýí.

ìåçàêîíèòèí. Èø: Õºíäëºí ç¿ñýëòýýð èø äóãóéâòàð õýëáýðòýé (2-ð çóðàã). Àðæóòàí 172 . Èøíèé õºíäëºí ç¿ñýëò Çóðàã 2. õèæèã. Óëàìæëàëò ýì: Çîâó-8. Êîëëàòåðàëü õýëáýðèéí á¿òýöòýé äàìæóóëàõ áàãöóóä äîòîð òàëààñàà ¿íäñýí ïàðåíõèìèéí ýñ. äýýä ýïèäåðì áàãàíàëàã ïàðåíõèì ýïèäåðì êîëëåíõèì ïàðåíõèì ñêëåðåíõèì õºâñãºð ïàðåíõèì äàìæóóëàõ áàãö äîîä ýïèäåðì äîëîí Çóðàã 1. Êóçíåöîâûí õîðñûí íàâ÷íû àíàòîìèéí á¿òýö ìîäëîã áàãö îð÷ìûí ïàðåíõèì èøíèé õºíäèé Çóðàã 3. Ýñèéí õàíà íü çóçààð÷ ìîäîæñîí ýïèäåðìèéí ýñèéí äîòîð òàëä êîëëåíõèì. Ñýðäîã-11. Òýäãýýðèéí çàëãàà ìàø õ¿÷òýé õºãæèë á¿õèé îëîí ýãíýýãýýð áàéðëàñàí ñêëåðåíõèìèéí ýñ¿¿ä îðøèíî. õàâàí ¿ðýâñëèéã íàìäààõ. Çîíõèëîí àãóóëàãäàõ áèîëîãèéí èäýâõèò íýãäýë: • àëêàëîèä (àêîíèòèí. Õàäãàëàëò: Õóóðàé ñýð¿¿í ãàçàð õàäãàëíà. áåéâóòèí. çîíãîðèí. Êîëëàòåðàëü õýëáýðèéí á¿òýöòýé äàìæóóëàõ áàãöóóä òºðºëæñºí òóëãóóð ýä áîëîí õàøëàãà ýñã¿é. Õýìæýýãýýð æèæèãõýí ýïèäåðìèéí ýñèéí õàíà äîëãèî ¿¿ñãýñýí áàéíà.0%-èàñ èõã¿é ßëçàðñàí õºãöºðñºí áà õîðòîí øàâüæèíä èäýãäñýí: áàéæ áîëîõã¿é Íýðìýë óñàíä õàíäëàãäàõ áîäèñûí õýìæýý: 30. Èøíèé àíàòîìèéí á¿òýö Õýðýãëýãäýõ õýñýã: Ãàçðûí äýýä õýñýã Ãàçðûí äýýðõ õýñãèéã 7 äóãààð ñàðûí ñ¿¿ë÷ 8 äóãààð ñàðûí ýõýýð ò¿¿æ áýëòãýíý.8%-èàñ èõã¿é Îðãàíèê õîëüö: 0.0%-èàñ áàãàã¿é Óðãàìëûí áèå á¿òöèéí íàðèéâ÷èëñàí øèíæèëãýý: Íàâ÷: Äîðçîâåíòðàëü á¿òýöòýé (1-ð çóðàã). õîðûí õ¿÷èéã ñààðóóëàõ. ãàäíà òàëààñàà òóëãóóð ýäýýð õ¿ðýýëýãäýíý. íàïåëëèí) • öàðäóóë ¯éë÷èëãýý: Íÿí õîðõîé õºíººõ. Èø ãîëäîî õºíäèéòýé.ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ Ìýäðýõ¿éí ýðõòýíèé øèíæèëãýý: ªíãº: íîãîîí Yíýð: ºâºðìºö Àìò: ãàøóóí Ôèçèêèéí ¿ç¿¿ëýëò: ×èéãëýã: 8. ïàðåíõèìèéí ýñ¿¿ä íýãýýñ õî¸ð ýãíýýãýýð áàéðëàñàí áàéíà (3-ð çóðàã). ãèïàêîíèòèí. íýã ýãíýýãýýð áàéðëàñàí áàãàíàëàã ïàðåíõèìèéí ýñ¿¿äèéí õýìæýý õàðüöàíãóéãààð ìàø òîì õºâñãºð ïàðåíõèìèéí ýñ¿¿ä 4-6 ýãíýýãýýð ñèéðýã áàéðëàñàí.5%-èàñ èõã¿é Ýðäýñ õîëüö: 1. Ñàðè÷óí.2%-èàñ èõã¿é Yíñëýã: 3. øàð óñûã õàòààõàä õýðýãëýíý.

ýíäîäåðì.Øèéðýâäàìáà. ãàäíà òàë íü õàð ºíãºòýé áîëäîã Ìýäðýõ¿éí ýðõòýíèé øèíæèëãýý: ªíãº: áîð õ¿ðýí Yíýð: ºâºðìºö ýõ¿¿í Àìò: ãàøóóí Ôèçèêèéí ¿ç¿¿ëýëò: ×èéãëýã: 8. Ñêëåðåèäûí öàãèðàã ãàäàðãûí ïàðåíõèìèéí ýñèéí äóíä õààÿà òîõèîëäîíî. êîëëàòåðàëü õýëáýðèéí á¿òýöòýé îëîí òîîíû äàìæóóëàõ áàãöóóä ¿íäýñëýã èøíèé òºâ õýñýãò þì óó ¿íäñýí ïàðåíõèìä òîõèîëäîíî (1. ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝ ÊÓÇÍÅÖÎÂÛÍ ÕÎÐÑÛÍ ¯ÍÄÝÑ AÑONITI KUZNEZOFFII RADIX Íýðøèë: Añoniti Kuznezoffii radix Êóçíåöîâûí õîðñûí ¿íäýñ Íóòãèéí íýðøèë: Õîðñ.Á¯ËÝà 9.1993).-Ranunculaceae Juss. Ç.9%-èàñ èõã¿é Îðãàíèê õîëüö: 0. Ýïèäåðìèéí äîòîð òàëä 3-4 ýãíýýãýýñ á¿ðäñýí ãàäàðãûí ïàðåíõèì.5%-èàñ èõã¿é Ýðäýñ õîëüö: 1. ýïèäåðì òóëãóóð ýä çóëàì ¿íäñýí ïàðåíõèì Çóðàã 1. ÓÐÃÀÌËÛÍ ÃÀÐÀËÒÀÉ ÝÌÈÉÍ ×ÀÍÀÐÛÍ ÁÀÒÀËÃÀÀ. ãàäíà òàë íü áîð õ¿ðýí ºíãºòýé. ¯íäýñëýã èøíèé á¿ðõ¿¿ë ýäèéí á¿òýö 173 . Ãàäààä áàéäàë: Äîòîð òàë íü öàãààí. 1-2 ñì çóçààí.Ï¿ðýâñ¿ðýí.0%-èàñ èõã¿é ßëçàðñàí õºãöºðñºí áà õîðòîí øàâüæèíä èäýãäñýí: áàéæ áîëîõã¿é Íýðìýë óñàíä õàíäëàãäàõ áîäèñûí õýìæýý: 40. Êóçíåöîâûí õîðñûí ¿íäýñëýã èøíèé õºíäëºí ç¿ñýëò áàãö Çóðàã 2. 2-ð çóðàã).Îþóí. Ö. áîíãàð. ÕßÍÀËÒ. ìàí÷èí Ýõ óðãàìàë: Añonitum Kuznezoffii Reichb. ¿íäñýí ïàðåíõèìèéí ýñ¿¿ä áàéðëàíà. Êóçíåöîâûí õîðñ-Õîëòñîí öýöýãòíèé îâîã Ò¿¿õèé ýäèéí ÷àíàðûí øèíæèëãýý: Ò¿¿õèé ýä íü MNS 4151:1993 ñòàíäàðòûí øààðäëàãûã õàíãàñàí áàéíà (Ã.0%-èàñ èõã¿é Yíñëýã: 2.0%-èàñ áàãàã¿é Óðãàìëûí áèå á¿òöèéí íàðèéâ÷èëñàí øèíæèëãýý: Yíäýñëýã èø: Õºíäëºí ç¿ñýëòýýñ õàðàõàä. íàðèéí ñàõëóóäòàé êîíóñ õýëáýðòýé ¿íäýñ õàòàõäàà äîòîð òàë íü öàãààí.

Ìàíà15. Ãèâàí-13. Àãàð-35. Ç¿¿íãàðûí ãîâü. Æîíëîí-5. ò¿¿íèé óëìààñ àìüñãààäàõ. Øèíã¿í-25. Õàäãàëàëò: Õóóðàé ñýð¿¿í ãàçàð õàäãàëíà. Îëãîéí ÿðãýì-7. Ëîöàäã¿íñýë. Õàíèàäíû õàëóóí äàðàõàä òóñòàé. Ãèâàí-13. Áººðíèé àð ¿ð-18. Øèíã¿í-25. Áàðàèâ-17.1 ãðàììûã ÷àíàæ óóíà. Ñýðäîã-11.25. Çîâó. Ò¿¿õèé ýäèéí ÷àíàðûí øèíæèëãýý: Ò¿¿õèé ýä íü MNS 2179:1975 ñòàíäàðòûí øààðäëàãûã õàíãàñàí áàéíà. Àãàð. Ëèäýð-7. Õýðýãëýõ õýìæýý: 3. óóøèãíû ºâ÷èíä õýðýãëýíý. õóëàí áóÿà Ýõ óðãàìàë: Sophora alopecuroides L. Ãàðüä-13. ñîôîêàðïèí) • ôëàâîíîèä (èçîáàâàõèí. Äàâàãìàíàã. Õàäãàëàëò: Õóóðàé ñýð¿¿í ãàçàð áèò¿¿ ñàâàíä õàäãàëíà. Óëàìæëàëò ýì: Ãàðüä-5. ãëàáðîë. Àëòàéí ºâºð ãîâü. Ñýíäýí-25. Çîâó-25 Ýì: Ëèäýðèéí õàíä Òàðèàëàëò: ÓÀØÓÒ¯Ê-èéí Áóëãàí àéìãèéí Äàøèí÷èëýí ñóìûí íóòàãò òàðèìàëæóóëæ áàéíà. Ìîíãîë-Àëòàé. Áîé÷óí-15. Ìàð÷èí-13. øàð óñûã õàòààõ çîðèëãîîð õýðýãëýíý. Áàíëàã-3.15. Äîðíîãîâü. Õèéí ã¿ðãýì-7.7-10. Ìàíà-10. ãîë. Íîðîâ-7. Òàí÷èí-10. Áººðºí øîø-7. òðèôîëîðèçèí) ¯éë÷èëãýý: Ç¿ðõíèé ºâ÷èí. Óëàìæëàëò ýì: Ìàíà-4. 174 . ýëñýðõýã õºðñòýé äýíæ.-Fabaceae ¯íýãýí ñ¿¿ëõýé ëèäýð-Áóóðöàãòíû îâîã Òàðõàö: Îëîí íóóðûí õºíäèé. Áîéãàð-10. Æàìáà-6. õîðûí õ¿÷èéã ñààðóóëàõ. Íàðó-3. Áàíçäîî-6. ãàøóóí áóóðöàã. õàâàí ¿ðýâñëèéã íàìäààõ.9. õèæèã. Áàðàãøóí. Ëèäýð-5. õîéò ºðãºðºãèéí 450001-ààñ óðàãø) ìàðöòàé íóãà. ýòèëöèòèçèí. Àðæóòàí. Õýðýãëýãäýõ õýñýã: ¯íäýñ Íàìàð 9-10 äóãààð ñàðä ãàçðûí äîîðõ õýñãèéã óõàæ àâíà Çîíõèëîí àãóóëàãäàõ áèîëîãèéí èäýâõèò íýãäýë: • àëêàëîèä (ñoôîðàäèí. Ìàð÷èí-13.ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ Õýðýãëýãäýõ õýñýã: ¯íäýñ Íàâ÷ öýöãèéã õàòàæ óíàñíû äàðàà 9 ä¿ãýýð ñàðûí ñ¿¿ë÷ýýð ¿íäñèéã óõàæ àâ÷ íèìãýí õýð÷èæ õàòààíà. Ëèäýð-5. Çîíõèëîí àãóóëàãäàõ áèîëîãèéí èäýâõèò íýãäýë: Äýýðõèéí àäèë ¯éë÷èëãýý: Íÿí õîðõîé õºíººõ. Æîíø-21 ËÈÄÝÐÈÉÍ ¯ÍÄÝÑ SOPHORAE ALOPECUROIDES RADIX Òîäîðõîéëîëò: 80-120 ñì ºíäºð óðãàäàã îëîí íàñò ºâñëºã óðãàìàë Íýðøèë: Sophorae alopecuroides radix Ëèäýðèéí ¿íäýñ Íóòãèéí íýðøèë: Õ¿ðýí áóÿà. Öóëõèð-4. Àãàð-35. ãîðõè øàíäûí õºâººãººð óðãàíà. Àëàøàà ãîâèéí (áàðóóí óðòðàãèéí 910001-ààñ ç¿¿í òèéø 1080001 õ¿ðòýë. Ñýíäýí-25. Áîé÷óí-15. Ìàíàãñýëæîð. äîòîð áà÷èìäàõ.

Ìåçîôèëë íýã ýãíýýãýýð ñèéðýã áàéðëàñàí. îéí á¿ñë¿¿ðò õàä. 0.Õ¿ðýë÷óëóóí. ººðººð õýëáýë èøíèé õîëòñîí õýñýã áîëîí ãîë÷ ïàðåíõèìýýñ á¿ðäýíý (5-ð çóðàã).5-3.-Caprifoliaceae Juss. Á. íèìãýí õàíàòàé ãîë÷ ïàðåíõèìèéí ýñ¿¿ä áàéðëàíà (5-ð çóðàã). Èø: èø ìàø õ¿÷òýé õºãæèë á¿õèé äàìæóóëàõ áàãö. öîðãî. Ìàíæ ãàíäèãàð-Äàëàí õàëüñíû îâîã Òàðõàö: Ìàíàé îðíû óìàðä. ýðãèéí øóãóéä óðãàíà. 1994).0%-èàñ èõã¿é Ýðäýñ õîëüö: 0. ìº÷ðèéí ãîë õýñýãò íü 纺ëºí áîð öóðàíãà ýäòýé Ìýäðýõ¿éí ýðõòýíèé øèíæèëãýý: ªíãº: øàðãàë Yíýð: ñîäîí ¿íýðã¿é Àìò: ãàøóóí Ôèçèêèéí ¿ç¿¿ëýëò: ×èéãëýã: 10. ãàíäèãàð Ýõ óðãàìàë: Sambucus manshurica Kitag. àíàìîöèò õýëáýðèéí àìñðóóä íàâ÷íû äýýä äîîä ãàäàðãàä ò¿ãýýìýë òîõèîëäîíî. Èøíèé ãîëä õýìæýýãýýðýý ìàø òîì.Øèéðýâäàìáà.Á¯ËÝà 9. Ò¿¿õèé ýäèéí ÷àíàðûí øèíæèëãýý: Ò¿¿õèé ýä íü MNS 4106:1994 ñòàíäàðòûí øààðäëàãûã õàíãàñàí áàéíà (Ä. Êîëëàòåðàëü õýëáýðèéí áàãö õýëáýðæñýí õàøëàãà ýñã¿é. Ýïèäåðìèéí ýñèéí ãàäíàõ õàíà ìýäýãäýõ¿éö çóçààí.0 ñì ºðãºíòýé 15 ñì óðò ìº÷èð. ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝ ÌÀÍÆ ÃÀÍÄÈÃÀÐÛÍ Ìª×ÈÐ SAMBUCI MANSHURICAE CAULIS Òîäîðõîéëîëò: 1-4 ì ºíäºð óðãàäàã ñººã Íýðøèë: Sambuci manshuricae caulis Ìàíæ ãàíäèãàðûí ìº÷èð Íóòãèéí íýðøèë: ªìõèé õîâîë.Òýãøñ¿ðýí. äîðíîä (áàðóóí óðòðàãèéí 970001-ààñ ç¿¿í òèéø 1170001 õ¿ðòýë. Áàãö ñ¿â. òóëãóóð ýäýýñ òîãòäîã (4-ð çóðàã). ÕßÍÀËÒ.5%-èàñ èõã¿é ßëçàðñàí õºãöºðñºí áà õîðòîí øàâüæèíä èäýãäñýí: áàéæ áîëîõã¿é Óðãàìëûí áèå á¿òöèéí íàðèéâ÷èëñàí øèíæèëãýý: Íàâ÷: Äîðçîâåíòðàëü õýëáýðèéí á¿òýöòýé. óðòàâòàð çóóâàíäóó áàãàíàëàã ïàðåíõèì áîëîí 4-7 ýãíýýãýýð íèëýýä ñèéðýã áàéðëàñàí õºâñãºð ïàðåíõèìä òºðºëæñºí áàéíà.0%-èàñ èõã¿é Îðãàíèê õîëüö: 1. ÓÐÃÀÌËÛÍ ÃÀÐÀËÒÀÉ ÝÌÈÉÍ ×ÀÍÀÐÛÍ ÁÀÒÀËÃÀÀ. Ãàäààä áàéäàë: Ãàäóóðàà áîð ñààðàë ¿ð÷ãýð õîëòîñòîé. Ö. 175 . ìåçîôèëëèéí ýñèéí äóíä òóëãóóð ýä ñêëåðåèäûí öàãèðàã õàÿà òîõèîëäîíî. Íàâ÷íû ãàäàðãàä îëîí ýñòýé áóë÷èðõàéò áîëîí ýíãèéí ¿ñýíöð¿¿ä ò¿ãýýìýë òàðõàíà (2-ð çóðàã). õîéä ºðãºðºãèéí 460001-ààñ õîéø) õýñãèéí óóëñààð ºíäºð á¿ñë¿¿ðèéí äîîä õýñýã. îéí çàõ. àñãà.

Òàí÷èí-25. áýë. Óëàìæëàëò ýì: Ìàíà-4 (MNS 4993:2000). õóíäàãà. óóøèã. õèé õàíèàëãà. ÌÎÍÃÎË ÀËÒÀÍ ÕÓÍÄÀÃÀÍÛ ªÂÑ ADONIDIS HERBA Òîäîðõîéëîëò: Áîãèíîõîí áîñîî ¿íäýñëýã èøòýé. õîéä ºðãºðºãèéí 480001-ààñ õîéø) àéìãèéí íóòàãò ýëäýâ ºâñ-æèæèã ¿åòýíò óóëûí õýýð. Ìàíà-10. Èøíèé ãîë÷ ïàðåíõèì Õýðýãëýãäýõ õýñýã: ̺÷èð Íàìàð ¿ð æèìñ áîëîâñîðñîí õîéíî óíàñàí ìº÷ðèéã ò¿¿æ ãîëûí áîðûã àðèëãàí 10-15 ñì õºðººäºæ õýð÷èí áýëòãýíý. Õýðýãëýõ õýìæýý: 18. áóò ¿¿ñãýí óðãàäàã áàãà çýðýã ñàëààëñàí îëîí òîîíû ¿íäýñëýã èø á¿õèé 25 ñì ºíäºð îëîí íàñò ºâñëºã óðãàìàë Íýðøèë: Adonidis herba Ìîíãîë àëòàí õóíäàãàíû ºâñ Íóòãèéí íýðøèë: Öàãààí áàðáàä. Çîâó-25. Ìàð÷èí13. Òºâ. Íîðîâ-7 (MNS 5018:2000). Ìàíæ ãàíäèãàðûí íàâ÷íû àíàòîìèéí á¿òýö òóëãóóð ýä Çóðàã 2. íîãîîí ºíãèéí íàâ÷. Àðæóòàí. óóøèãíû ñ¿ðüåý. Ìàíà-15. õýýð.Öàãààíìààì. Ò¿¿õèé ýäèéí ÷àíàðûí øèíæèëãýý: Ò¿¿õèé ýä íü MNS 2372:1996 ñòàíäàðòûí ÷àíàðûí øààðäëàãûã õàíãàñàí áàéíà (Ä. Èøíèé àíàòîìèéí á¿òýö Çóðàã 5.5-37. Èøíèé õºíäëºí ç¿ñýëòèéí á¿ä¿¿â÷ öîðãî Çóðàã 4. íàéëçóóð. À.Ìàãñàð. àìüñãàëûí çàìûí ¿ðýâñýë. Ìîíãîë Äàãóóðûí ä¿¿ðýãò áóþó Àðõàíãàé. Õºâñãºë (áàðóóí óðòðàãèéí 990001-ààñ çç¿í òèéø 1090001 õ¿ðòýë. Áóëãàí. Ãàäàðãàä òîõèîëäîõ ¿ñýíöðèéí õýëáýð Çóðàã 3. Õàäãàëàëò: Õóóðàé ñýð¿¿í ãàçàð õàäãàëíà. òàâàí äýëáýýò öàãààí Ýõ óðãàìàë: Adonis mongolica Sim.ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ õîëòîñ äýýä ýïèäåðì áàãàíàëàã ïàðåíõèì äàìæóóëàõ áàãö òóëãóóð ýä õºâñãºð ïàðåíõèì äîîä ýïèäåðì Çóðàã 1. óóëûí õÿð. Æîíø-6. ìýðýã÷äèéí äîâöîã. íóãàæóó þì óó ÷óëóóðõàã õýýð á¿õèé ãîëûí ýðýã.Ëàìæàâ. Ä. Ãàäààä áàéäàë: 18-22 ñì óðò èø. Áàÿíõîíãîð.4 ãðàììûã óñààð õàíäàëæ óóíà.-Ranunculaceae Juss. öýýæíèé áóñàä ºâ÷íèéã ýì÷ëýõýä õýðýãëýíý. 1996). Çîíõèëîí àãóóëàãäàõ áèîëîãèéí èäýâõèò íýãäýë: • ôëàâîíîèä • àëêàëîèä • ñàïîíèí ¯éë÷èëãýý: Öóñàí õàòãàëãàà. íàõèàòàé 176 . õàëäâàðò òîìóó. òàðèàí òàëáàé çýðýã ýäýëáýð ãàçðûí îéðîëöîî óðãàíà. õàâðûí öàãààí. Ìîíãîë àëòàí õóíäàãà-Õîëòñîí öýöýãòíèé îâîã Òàðõàö: Õàíãàé.

ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝ öàãààí öýöýãòýé. îëîí òîîíû àìñàð íàâ÷íû èëòýñíèé äýýä äîîä ãàäàðãóóä òàðõàõ áà àìñðûí õºíäèé òîì. áóë÷èðõàéò ¿ñýíöýðòýé.0%-èàñ èõã¿é Îðãàíèê õîëüö: 1. íýí ñèéðýã áàéðëàëòàé.Á¯ËÝà 9. îëîí òîîíû íîãîîí ìºõëºãòýé. Ìåçîôèëëèéí ýñ õýìæýýãýýð õàðüöàíãóé æèæèã. íèìãýí õàíàòàé áà ýïèäåðìèéí ýñèéí õàíà ìýäýãäýõ¿éö çóçààð÷ äîëãèî ¿¿ñãýíý. áàãöûí äîëîí õ¿÷òýé õºãæñºí (2-ð çóðàã) ÄÝÝÄ ÄÎÎÄ Çóðàã 2. ãîë áàãö ºíöºãò êîëëåíõèìèéã àãóóëäàã (1-ð çóðàã). Àíàìîöèò õýëáýðèéí á¿òýöòýé. òóëãóóð ýä áîëîí òºðºëæñºí õàøëàãà ýñã¿é. ÓÐÃÀÌËÛÍ ÃÀÐÀËÒÀÉ ÝÌÈÉÍ ×ÀÍÀÐÛÍ ÁÀÒÀËÃÀÀ. Õëîðåíõèìèéí ýñ¿¿ä æèæèãõýí. ÕßÍÀËÒ.0%-èàñ èõã¿é Yíñëýã: 5. Èøíèé õàâèðãàíû ýïèäåðìèéí äîòîð òàëä ºíöºãò êîëëåíõèì áàéðëàíà. Ýïèäåðìèéí ýñ äîëãèîíòñîí õàíàòàé. ýñ õîîðîíäûí çàé èõ. Èø: õºíäëºí ç¿ñýëòýýð ìîõîî 8-10 õàâèðãà á¿õèé äóãóé õýëáýðòýé. íàõèà íîãîîí Yíýð: ºâºðìºö Àìò: ãàøóóí Ôèçèêèéí ¿ç¿¿ëýëò: ×èéãëýã: 10. Õ¿÷òýé õºãæñºí îëîí òîîíû êîëëàòåðàëü õýëáýðèéí äàìæóóëàõ áàãöóóä õëîðåíõèì áîëîí ïàðåíõèì ýñèéí çààãò öàãèðàã ¿¿ñãýí áàéðëàõ áà õ¿÷òýé õºãæèëòýé òóëãóóð ýä ñêëåðåíõèìèéã àãóóëàõûí çýðýãöýý çàðèì áàãö ìîõîî 5 ºíöºãò êîëëåíõèìèéí òóñëàìæòàé ýïèäåðìèéí ýñòýé õîëáîãäîíî. íàâ÷. íàéëçóóð.5%-èàñ èõã¿é ßëçàðñàí õºãöºðñºí áà õîðòîí øàâüæèíä èäýãäñýí: áàéæ áîëîõã¿é Óðãàìëûí áèå á¿òöèéí íàðèéâ÷èëñàí øèíæèëãýý: Íàâ÷: Äîðçîâåíòðàëü á¿òýöòýé áàãàíàëàã ïàðåíõèì 1(2) õºâñãºð ïàðåíõèì 4-7 ýãíýýãýýð ñèéðýã áàéðëàñàí ýñ¿¿äýýñ òîãòîíî. Ãîë ïàðåíõèì ýñ¿¿ä òîì.0%-èàñ èõã¿é Ýðäýñ õîëüö: 0. Íýã íýãýýð áàéðëàñàí ýïèäåðìèéí ýñèéí ãàäàðãóó õ¿÷òýé çóçààð÷ ìîäîæñîí íèìãýí ºíãºðòýé. Ìîíãîë àëòàí õóíäàãàíû íàâ÷íû àíàòîìèéí á¿òýö Çóðàã 3. Èøíèé àíàòîìèéí á¿òýö 177 . àòãàõàä õÿëáàð áóòàð÷ õóãàðíà Ìýäðýõ¿éí ýðõòýíèé øèíæèëãýý: ªíãº: öýöýã öàãààí. Íàâ÷íû ýïèäåðì Çóðàã 1. îëîí òîîíû áóë÷èðõàéò ¿ñýíöýðòýé áà õàðèí äîòîð òàë íü õýä õýäýí ýãíýý áàéðëàëòàé õëîðåíõèìèéí ýñòýé. Êîëëàòåðàëü õýëáýðèéí á¿òýö á¿õèé äàìæóóëàõ áàãöóóä õýëáýðæñýí.

Öýðýíõàíä. 2003). Äóíäàä Õàëõ. Ë. Ã. õîéä ºðãºðºãèéí 460001-ààñ õîéø) ä¿¿ðýãò õýýðèéí á¿ñ. Ìîíãîë-Àëòàé.Ä¿íãýðäîðæ. Ò¿¿õèé ýäèéí ÷àíàðûí øèíæèëãýý: Ò¿¿õèé ýä íü MNS 5237:2003 ñòàíäàðòûí øààðäëàãûã õàíãàñàí áàéíà (Ç. õýýðèéí ñººãºí øèðýíãýíä óðãàíà. õóí÷èð Ýõ óðãàìàë: Astragalus mongolicus Bge. Õàäãàëàëò: Õóóðàé ñýð¿¿í ãàçàðò áèò¿¿ ñàâàíä õàäãàëíà. (MNS 2504:1977) ÌÎÍÃÎË ÕÓÍ×ÈÐÛÍ ¯ÍÄÝÑ ASTRAGALI MONGOLICI RADIX Òîäîðõîéëîëò: 30-60 ñì ºíäºð óðãàäàã ãîëëîñîí ¿íäýñòýé. ýëñýðõýã òàë. Ãîâü-Àëòàéí (áàðóóí óðòðàãèéí 950001 -ààñ ç¿¿í òèéø 1110001 õ¿ðòýë.Îþóí. ýëñ. 16-îêñè ñòðîôàíòèäèí. Äîðíîä Ìîíãîë. Óðãàìëûí ýì: Áàðáàäîçèä (Àäîíîçèä-Ì). . Çîíõèëîí àãóóëàãäàõ áèîëîãèéí èäýâõèò íýãäýë: • ç¿ðõíèé ãëèêîçèä (öèìàðèí. ç¿ðõíèé õýì àëäàãäàõ. 3-àöåòèëàäîíèòîêñèí.Ï¿ðýâñ¿ðýí. Ê ñòðîôàíòîçèä ãëþêîëèòîðèçèä. îëèòîðèçèä. Õýðýãëýõ õýìæýý: 4 ãðàììûã 250 ìë óñàíä õàíäëààä õîîëíû õàëáàãààð ºäºðò 3 óäàà óóíà. öóñíû ýðãýëòèéí ãàæèã. Ìîíãîë Äàãóóð. ýðèçèìîçèä. ç¿ðõ ñóäàñíû àæèëëàãàà ñóëàðñíààñ ¿¿ññýí õàâàíã àðèëãàõàä õýðýãëýíý. õàäíû ¸ðîîë. 7 äóãààð ñàðûí ýõ õ¿ðòýë õóãàöààíä õºðñíèé ãàäàðãóóãààñ 2-3 ñì ºíäºðò õóðö õàé÷ààð õàé÷èëæ áóñàä õîëüöîîñ öýâýðëýæ áýëòãýíý. ãîë íóóðóóäûí ýðýã. Ã. Õýíòèé. Õàíãàé. äîòîð òàë íü óðòààø øèðõýãëýí öàéâàð øàðãàë ìîäëîãîîñ á¿ðäýíý Ìýäðýõ¿éí ýðõòýíèé øèíæèëãýý: ªíãº: áîð øàðãàë Yíýð: ñîäîí ¿íýðã¿é Àìò: ÷èõýðëýã 178 . àäîíèòîêñèí. Ãàäààä áàéäàë: Óðò á¿ä¿¿âòýð ¿íäñ¿¿ä íýã äîðîîñ áàãöàëæ óðãàñàí áîð ºíãèéí íèìãýí õàëüñààð á¿ðõýãäñýí.Fabaceae Ìîíãîë õóí÷èð-Áóóðöàãòíû îâîã Òàðõàö: Õºâñãºë. øèíýñýí îé. Ä.Õèøèãæàðãàë. êîðõîðîçèä-À) • ôëàâîíîèä • êóìàðèí ¯éë÷èëãýý: Ç¿ðõíèé ñóëüäàà. õàð öàãààí õîëèëäñîí ¿ñýðõýã îëîí èøòýé îëîí íàñò ºâñëºã óðãàìàë Íýðøèë: Astragali mongolici radix Ìîíãîë õóí÷èðûí ¿íäýñ Íóòãèéí íýðøèë: õóàí-öè.ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ Õýðýãëýãäýõ õýñýã: Ãàçðûí äýýä õýñýã Èä öýöýãëýëòèéí ¿åä áóþó 6 äóãààð ñàðûí ýõíýýñ 6 äóãààð ñàðûí ñ¿¿ë÷. îéò õýýðèéí á¿ñë¿¿ðò ÷óëóóðõàã õàæóó. Ê-ñòðîôàíòèí-β.

àìüñãàë äàâõöàõûã ýì÷ëýõýä õýðýãëýíý. áèåèéí òàìèð òýíõýý äýýøë¿¿ëýõ. äºðâºëæèí æèãä õýìæýýòýé õî¸ðäîã÷ á¿ðõ¿¿ë ýä áîëîõ ïåðèäåðìèéí äàâõðàà (2-ð çóðàã) áàéðëàíà.ì) • ñàïîíèí (àñòðàãàëîçèä. Yíäýñíèé òºâ öèëèíäðèéí ãîëûí õýñýãò îðøèõ äàìæóóëàõ áàãöûí ìîäëîãèéí ýëåìåíò (9) ìýäýãäýõ¿éö òîä õàðàãäàíà (1-ð çóðàã). Yíäýñíèé òºâ öèëèíäðèéí ãîë õýñýãò íèëýýä õºãæèë á¿õèé äàìæóóëàõ áàãö òîäõîí ¿çýãäýíý.5%-èàñ èõã¿é Ýðäýñ õîëüö: 1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Çóðàã 1. Õýðýãëýõ õýìæýý: 10 ãðàìì ¿íäýñíèé íóíòàãèéã 200 ìë óñàíä áóöàëãààä ø¿¿æ 179 . ÕßÍÀËÒ. ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝ Ôèçèêèéí ¿ç¿¿ëýëò: ×èéãëýã: 8. Yíäýñíèé òºâ öèëèíäð îéðòîõ ¿åä õàðüöàíãóé æèæãýâòýð õýìæýýòýé. èçîëèêóèðèòèãåíèí ã. àñòðàèçîôëàâîí.Á¯ËÝà 9. ñîÿñàïîíèí) • ïîëèñàõàðèä • òîñíû õ¿÷ë¿¿ä ¯éë÷èëãýý: Ç¿ðõíèé ãàðàëòàé õàâàí áóóðóóëàõ. Ìîäëîãèéí öàöðàã (4) ¿íäýñíèé õºíäëºí îãòëîëûí ñõåìýýñ õàðàõàä íèëýýä øèã¿¿ òàðõàíà. Ãàäàðãûí ïàðåíõèìèéí áàéðëàæ áóé äàâõðààíä òóëãóóð ýä ñêëåðåíõèì (5) áàéðëàñàí áàéíà. ¯íäýñíèé õàìãèéí ãàäíà òàëààð õýä õýäýí ýãíýý ¿¿ñãýñýí.0%-èàñ èõã¿é ßëçàðñàí õºãöºðñºí áà õîðòîí øàâüæèíä èäýãäñýí: áàéæ áîëîõã¿é Óðãàìëûí áèå á¿òöèéí íàðèéâ÷èëñàí øèíæèëãýý: Yíäýñ: Yíäýñíèé õºíäëºí îãòëîë Ẻðºíõèéâòºð õýëáýðòýé õàðàãäàíà. Yíäýñ ïåíòàðõè áàéðëàë á¿õèé äàìæóóëàõ áàãöòàé. ç¿ðõ äýëñýõ. äàðàëò áóóðóóëàõ.0%-èàñ èõã¿é Îðãàíèê õîëüö: 0. ¯íäýñíèé õºíäëºí ç¿ñýëò Õýðýãëýãäýõ õýñýã: ¯íäýñ 9 ä¿ãýýð ñàðûí ýõýýð óõàí àâ÷ õýðýãëýíý. Yíäýñíèé òºâ öèëèíäðèéí õàìãèéí ãàäíà òàëààð íü ýíäîäåðìèéí äàâõðàà (7) öàãèðàã ¿¿ñãýí áèò¿¿ õ¿ðýýëæ îðøèõ áºãººä ò¿¿íèé äîòîð òàëààð ïåðèöèêëèéí öàãèðàã (8) ìºí õàðàãäàíà. íèìãýí õàíàòàé ãîëûí ïàðåíõèìèéí õýñýã (6) ò¿ðæ îðæ èðíý. Çîíõèëîí àãóóëàãäàõ áèîëîãèéí èäýâõèò íýãäýë: • ôëàâîíîèä (ôîðìîíîíåòèí. Ìîíãîë õóí÷èðûí ¿íäýñíèé äîòîîä á¿òýö Çóðàã 2. Ýêçîäåðìèéí äàâõðààíààñ äîòîãø íèëýýä õóâèéã ýçýëæ ¿íäñýí ýä ãàäàðãûí ïàðåíõèì (3) òîä õàðàãäàíà. ÓÐÃÀÌËÛÍ ÃÀÐÀËÒÀÉ ÝÌÈÉÍ ×ÀÍÀÐÛÍ ÁÀÒÀËÃÀÀ.

ºðãºí 7 ìì õàð íîãîîí ºíãºòýé ñóóðèàðàà òà÷èðõàí ¿ñòýé . Õàäãàëàëò: Õóóðàé ñýð¿¿í ãàçàð áèò¿¿ ñàâàíä õàäãàëíà. óðâóó ºíäºã õýëáýðòýé.ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ ºäºðò 3 õóâààæ óóíà. ¿ð áîëîâñðîõ îðîí 4. Íàâ÷íû óðò 15 ìì. Õýðýãëýõ õýìæýý: 15 ãðàìì ºâñèéã 200 ìë óñàíä áóöàëãàæ öàéíû õàëáàãààð ºäºðò 3 óäàà óóíà. ãàçðààð øèðýëäýí óðãàäàã çàðèìäàã ñººã Íýðøèë: Thymi serpylli herba ̺ëõºº ãàíãàíû ºâñ Ýõ óðãàìàë: Thymus serpyllum L.Æàâçàí. Ö.-Lamiaceae ̺ëõºº ãàíãà-Ìàæèéí îâîã Ò¿¿õèé ýäèéí ÷àíàðûí øèíæèëãýý: Ò¿¿õèé ýä íü MNS 3402:1982 ñòàíäàðòûí øààðäëàãûã õàíãàñàí áàéíà (×. Çîíõèëîí àãóóëàãäàõ áèîëîãèéí èäýâõèò íýãäýë: • ýôèðèéí òîñ • ôëàâîíîèä. ãóðâàí ñàëààòàé áàéäàã. 4 ñàëáàíòàé.7 äóãààð ñàðä èä öýöýãëýëòèéí ¿åä íü ò¿¿æ áýëòãýíý. 180 . öýðèéã õàéëóóëàõ. • òðèòåðïåíîèä ¯éë÷èëãýý: Õàíèàëãàõûã çîãñîîõ.0%-èàñ èõã¿é Ýðäýñ õîëüö: 2. ò¿¿íèé èëòñ¿¿ä äîîãóóðàà íèéëæ õîîëîé ¿¿ñãýñýí áàéõ áà äýýä óðóóë ¿ç¿¿ðòýý õîâèëòîé. Õýðýãëýãäýõ õýñýã: Ãàçðûí äýýä õýñýã 6. öýöãèéí öîìèðëîã ãàäíà òàëààðàà ¿ñòýé. 1982). Öýöýã íü æèæèãõýí õºõ ÿãààí ºíãºòýé.Îéäîâçóë. Äîõèóð 4. äýëáýý íü ÿãààí. áîãèíî áàðèóëòàé áàéõààñ ãàäíà öýã ìýò ¿çýãäýõ ýôèðèéí òîñíû ø¿¿ñýâ÷¿¿ä áàéäàã. öîìèðëîãèéí äýýä óðóóë óðòûíõàà 3\1 õ¿ðòýë öóóð÷ õóðö ø¿ä¿¿ä áîëñîí áàéõ áà ò¿¿íèé äîòîð òàë öººí ¿ñòýé èðìýãýýðýý áîãèíî ñîðìîñòîé. äîîä óðóóë äýýä óðóóëààñ àðàé óðò. àíõèëóóí Àìò: ãàøóóâòàð Ôèçèêèéí ¿ç¿¿ëýëò: ×èéãëýã: 13%-èàñ èõã¿é Îðãàíèê õîëüö: 1. ̪ËÕªª ÃÀÍÃÀ ªÂÑ THYMI SERPYLLI HERBA Òîäîðõîéëîëò: 15-35 ñì ºíäºð èøòýé. ¿ðýâñýë íàìäààõ çîðèëãîîð õýðýãëýíý.0%-èàñ èõã¿é ßëçàðñàí õºãöºðñºí áà õîðòîí øàâüæèíä èäýãäñýí: áàéæ áîëîõã¿é Óðãàìëûí áèå á¿òöèéí íàðèéâ÷èëñàí øèíæèëãýý: Íàâ÷ íü ºíäºã õýëáýðòýé á¿òýí çàõòàé. Ìýäðýõ¿éí ýðõòýíèé øèíæèëãýý: Yíýð: òàíñàã.

ñóðíàã. Ìîíãîë Äàãóóðûí (áàðóóí óðòðàãèéí 960001 -ààñ ç¿¿í òèéø 1200001 õ¿ðòýë. Èøíèé òºâ õýñýãò 181 . ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝ Óðãàìëûí ýì. Õëîðåíõèì 2-4 ýãíýýãýýð áàéðëàñàí áàãàíàëàã ýä áîëîí õýä õýäýí ýãíýýãýýð ñèéðýã áàéðëàñàí õºâñãºð ýäýýñ á¿ðäýíý. Õýíòèé. Íàìãèéí ñóðãàð-Äàëèéí îâîã Òàðõàö: Õºâñãºë. Ãàíãàíû øèíãýí õàíä (MNS 1129:1990) Ýì: Ïåðòóññèí 100 ìë-ûí øèíãýí ýì (MNS 0595:1994) ÍÀÌÃÈÉÍ ÑÓÐÃÀÐ ªÂÑ LEDI PALUSTRE HERBA Òîäîðõîéëîëò: 50-70 ñì ºíäºð èøòýé. ÕßÍÀËÒ. õîéä ºðãºðºãèéí 460001-ààñ õîéø) ä¿¿ðãèéí øèíýñ. Äàìæóóëàõ áàãö êîëëàòåðàëü õýëáýðèéí á¿òýöòýé.Äàøçýâýã. ãàäàðãóóäàà ýíãèéí óðò ¿ñýíöð¿¿äòýé (4-ð çóðàã). Ãàäíà òàëààðàà õî¸ð ýãíýýãýýð áàéðëàñàí ýïèäåðìòýé (3-ð çóðàã). ñýðëýã Ýõ óðãàìàë: Ledum palustre L. Ò¿¿õèé ýäèéí ÷àíàðûí øèíæèëãýý: Ò¿¿õèé ýä íü MNS 3401-1982 ñòàíäàðòûí øààðäëàãûã õàíãàñàí áàéíà (×. õóðö ¿íýðòýé ìºíõ íîãîîí óðãàìàë Íýðøèë: Ledi ðalustre herba Íàìãèéí ñóðãàð ºâñ Íóòãèéí íýðøèë: Ñóðãàð. íèìãýí õàíàòàé ãàäàðãûí ïàðåíõèìòýé áà ò¿¿íèé çàëãàà äàìæóóëàõ áàãöíû äîëîíãèéí äýýä òàëä õýñýã õýñãýýð áàéðëàñàí ñêëåðåíõèìòýé. õóøèí îéä òîëáîí ìàÿãààð óðãàíà.5%-èàñ èõã¿é ßëçàðñàí õºãöºðñºí áà õîðòîí øàâüæèíä èäýãäñýí: áàéæ áîëîõã¿é Óðãàìëûí áèå á¿òöèéí íàðèéâ÷èëñàí øèíæèëãýý: Íàâ÷: Äîðçîâåíòðàëü õýëáýðèéí á¿òýöòýé (1-ð çóðàã).Á¯ËÝà 9. Êîëëàòåðàëü õýëáýðèéí á¿òýöòýé äàìæóóëàõ áàãö èøýý òîéð÷ áèò¿¿ öàãèðàã ¿¿ñãýí áàéðëàíà. çàõ íü äîòîãøîî õóìèãäñàí äýýä òàë íü æèæèã òîëáóóäòàé ãÿëãàð õàð íîãîîí ºíãºòýé.-Ericaceae Juss. Ãàäààä áàéäàë: Ñóðãàðûí íàâ÷ 1-6 ñì óðò. Ìýäðýõ¿éí ýðõòýíèé øèíæèëãýý: Yíýð: õóðö ºâºðìºö Àìò: ãàøóóí Ôèçèê ¿ç¿¿ëýëò: ×èéãëýã: 14%-èàñ èõã¿é Îðãàíèê õîëüö: 1. Õàíãàé.Îéäîâçóë. Äýýä ýïèäåðìèéí ýñèéí õàíà çóçààí.0%-èàñ èõã¿é Ýðäýñ õîëüö: 0.1982). áóë÷èðõàéò ¿ñýíöð¿¿ä íàâ÷íû çºâõºí äîîä ãàäàðãóóä æèãä òàðõàíà (2-ð çóðàã). Ýïèäåðìèéí ýñèéí õàíà äîëãèî ¿¿ñãýñýí. ÓÐÃÀÌËÛÍ ÃÀÐÀËÒÀÉ ÝÌÈÉÍ ×ÀÍÀÐÛÍ ÁÀÒÀËÃÀÀ. Ò¿¿íòýé çàëãàà õýìæýýãýýð òîì. 2-15 ìì ºðãºí àðüñàðõàã øóãàì áóþó øóãàìàðõóó ëàíöóé õýëáýðòýé. Èø: Õºíäëºí îãòëîëîîðî äóãóéäóó õýëáýðòýé. Æ. áýëäìýë: Ãàíãàíû ýôèðèéí òîñ (MNS 3131:1981). ¿ñýýð áèò¿¿ õó÷èãäñàí. Ýïèäåðìèéí ýñòýé íýã ò¿âøèíä áàéðëàñàí àíàìîöèò õýëáýðèéí àìñðóóä áîëîí ýíãèéí.

Õîâä. Èøíèé äîòîîä á¿òýö Õýðýãëýãäýõ õýñýã: Ãàçðûí äýýä õýñýã 8-9 äóãààð ñàðä çàëóó ìº÷ð¿¿äèéã íàâ÷íû õàìò ¿ð æèìñ áîëîâñîð÷ áàéõ ¿åä íü ò¿¿æ áýëòãýíý. áèåèéã ÷èéðýãæ¿¿ëýõ. Ãîâü-Àëòàé. 182 . ßìààí ñýðäýã . Õàäãàëàëò: Õóóðàé ñýð¿¿í ãàçàð áèò¿¿ ñàâàíä õàäãàëíà. õàä àñãàíä. äýýä õýñýã íü îðîã ºíãºòýé. øàð äýãä Ýõ óðãàìàë: Saxifraga hirculus L. Íàâ÷íû ýïèäåðì 3 Çóðàã 1. 1 2 3 8 4 9 5 7 6 1 4 9 5 ÄÝÝÄ 1 ÄÎÎÄ 2 Çóðàã 2. îéí ÷èéãëýã õàÿàãààð óðãàíà. õàéðãà ÷óëóóòàé ãîë. Ìîíãîë-Àëòàéí (áàðóóí óðòðàãèéí 880001-ààñ ç¿¿í òèéø 1140001 õ¿ðòýë) ä¿¿ðýãò ºíäºð óóëûí á¿ñë¿¿ðèéí ÷èéãëýã áóøèëçàò íóãà. Õàíãàé. ãîðõèíû ýðýã. öýð èõòýé õàíèàäûã íàìäààõàä òóñòàé.Ñýðäýãèéí îâîã Òàðõàö: Õºâñãºë. îéò á¿ñë¿¿ðèéí äóíäààñ äýýøõ õýñýãò ÷èéãëýã öîõèî.5%) • òàíèí • ñåñêâèòåðïåí ¯éë÷èëãýý: Õ¿éòýí õèéã àðèëãàõ. íàìàãæñàí íóãà. Çîíõèëîí àãóóëàãäàõ áèîëîãèéí èäýâõèò íýãäýë: • ýôèðèéí òîñ (2. Õýðýãëýõ õýìæýý: 10 ãðàìì íóíòàã óðãàìëûã 100 ìë áóöàëñàí óñàíä õèéæ òàãëààä õºð㺺ä ø¿¿æ õîîëíû õàëáàãààð 2 öàãèéí çàéòàé óóæ õýðýãëýíý. Õýíòèé. õîîëîé ñººõ.-Saxifragaceae Juss. ÍÀÌÃÈÉÍ ßÌÀÀÍ ÑÝÐÄÝÃÈÉÍ ªÂÑ SAXIFRAGAE HERBA Òîäîðõîéëîëò: Ýíãèéí øóëóóí äîîä õýñýãòýý í¿öãýí. áóðãàñàí øóãóé.ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ äóãóé õýëáýðòýé ãîë÷ ïàðåíõèìòýé. Íàìãèéí ñóðãàð ºâñíèé íàâ÷íû äîòîîä á¿òýö 4 5 6 Çóðàã 3. ¿åòýé áèø èø á¿õèé îëîí íàñò ºâñëºã óðãàìàë Íýðøèë: Saxifragae herba Íàìãèéí ÿìààí ñýðäýãèéí ºâñ Íóòãèéí íýðøèë: Ñýðäýã.

Ẻðºíõèé çóóâàíäóó õýëáýðòýé. èøèíäýý ñóóæ áàéðëàñàí. áàãàíàëàã ýä áàéõã¿é. 1996).Öýöýã íü òîä øàð 6-8 ñì óðò 5 äýëáýýòýé.5%-èàñ èõã¿é ßëçàðñàí õºãöºðñºí áà õîðòîí øàâüæèíä èäýãäñýí: áàéæ áîëîõã¿é Óðãàìëûí áèå á¿òöèéí íàðèéâ÷èëñàí øèíæèëãýý: Íàâ÷: Ãîìîãåí õýëáýðèéí á¿òýöòýé.Æàâçàí. 183 . Íàâ÷íû ýïèäåðì Çóðàã 2. Ýïèäåðìèéí ýñèéí õàíà íèìãýâòýð. 8 äóãààð ñàðûí ýõýýð öýöýãëýëòèéí ¿åä íü ò¿¿æ áýëòãýíý. äîîä ýïèäåðìèñèéí ýñ íü ýñèéí õàíàí äîëãèî ¿¿ñãýíý. Àìñàð ýïèäåðìèñèéí ýñèéí ò¿âøèíãýýñ èë áàéðëàíà. ÓÐÃÀÌËÛÍ ÃÀÐÀËÒÀÉ ÝÌÈÉÍ ×ÀÍÀÐÛÍ ÁÀÒÀËÃÀÀ. Íàìãèéí ÿìààí ñýðäýãèéí íàâ÷íû àíàòîìèéí á¿òýö Çóðàã 3. Àìñàð íü äóíä çýðýã àíàìîöèò á¿òýöòýé. Ìåçîôèëë òèéì ÷ øèã¿¿ áóñ 6-9 ýãíýýãýýð áàéðëàñàí.Áàðõàñäîðæ. Ýóñòåë õýëáýðèéí êîëëàòðàëü á¿òýöòýé.Íàðàíöýöýã. Èøíèé õºíäëºí ç¿ñýëò Çóðàã 4. ººð õîîðîíäîî ïàðåíõèìààð òóñãààðëàãäñàí 3 øèðõýã äàìæóóëàõ áàãöòàé.Õàéäàâ. Èø: Ýñèéí ãàäíàõ õàíà çóçààð÷ ìîäîæñîí. ýñèéí õàíà øóëóóí.2-ð çóðàã).0%-èàñ èõã¿é Îðãàíèê õîëüö: 2. íàâ÷ íü á¿òýí çàõòàé. Èøíèé äàìæóóëàõ áàãö. ýïèäåðìèñ ¿ñýíöýðã¿é.0%-èàñ èõã¿é Yíñëýã: 17. Äýëáýý íü 6-8 ñì óðò Ìýäðýõ¿éí ýðõòýíèé øèíæèëãýý: Yíýð: ºâºðìºö Àìò: ãàøóóí Ôèçèêèéí ¿ç¿¿ëýëò: ×èéãëýã: 12. íýã òºðëèéí ýñ¿¿äýýñ òîãòîíî. Àìôèêðèáàëü á¿òýöòýé áàãöòàé. Ýïèäåðìèñèéí äîòîð òàëä 5-8 ýãíýý ýñýýñ á¿ðäñýí õëîðåíõèì ò¿¿íèé çàëãàà õ¿÷òýé õºãæñºí ñêëåðåíõèìèéí áèò¿¿ öàãèðàã áàéðëàíà. Ýïèäåðìèñèéí ýñ òîìã¿é (3. þëäýðõ¿¿ õýëáýðòýé. íàâ÷íû äýýä.0%-èàñ èõã¿é Ýðäýñ õîëüö: 0. Õýëáýðæñýí õàøëàãà ýñ áà òóëãóóð ýäã¿é (1. ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝ Ò¿¿õèé ýäèéí ÷àíàðûí øèíæèëãýý: Ò¿¿õèé ýä íü MNS 2943:96 ñòàíäàðòûí øààðäëàãûã õàíãàñàí áàéíà (Ö. òóëãóóð ýä Õýðýãëýãäýõ õýñýã: Ãàçðûí äýýä õýñýã Ãàçðûí äýýðõ õýñãèéã 7 äóãààð ñàðûí ñ¿¿ë÷. Ö. ÄÝÝÄ ÄÎÎÄ Çóðàã 2. Ãàäààä áàéäàë: 15-20 ñì óðò õ¿ðýí ÿãààí èøòýé. äîîä ãàäàðãàä æèãä áàéðëàíà.4-ð çóðàã).Á¯ËÝà 9. Äýýä ýïèäåðìèñèéí ýñýýñ òîì. Ã. Ä. ÕßÍÀËÒ.

Ãîâü-Àëòàé. õîéò ºðãºðºãèéí 450101-ààñ õîéø) ä¿¿ðã¿¿äýä óóë òîëãîäûí õàéðãà. æèìñ íü õóóðàé áîðãîöîéðõóó óëààí õ¿ðýí ºíãºòýé. Õàäãàëàëò: Õóóðàé ñýð¿¿í ãàçàð õàäãàëíà. Ãàäààä áàéäàë: ̺÷èð íü öàãèðàãäóó ìóøãèðñàí íîãîîí øàðàâòàð. Ñàêñèôðàãåí-Ì (MNS 2040:1974) ÍÀÍÃÈÀÄ ÇÝÝÐÃÝÍÝ EPHEDRAÅ SINICA Òîäîðõîéëîëò: Áàðàã õýâòýý íàéëçóóð á¿õèé 10-20 ñì ºíäºð èøòýé ñººã Íýðøèë: Ephedraå sinica Íàíãèàä çýýðãýíý Íóòãèéí íýðøèë: ßìààí çýýðãýíý.0%) • àëêàëîèä • àñïàðàãèíû õ¿÷èë ¯éë÷èëãýý: Øàðõ àíàãààíà. Íàéëçóóðûí ìîõîî õàâèðãàíû õîîðîíäîõ çàéä õîñ áàãöóóä òîõèîëäîíî. Îëîí íóóðóóäûí õºíäèé. Ìîíãîë Äàãóóð. Àãàð-35 Óðãàìëûí ýì: Áýðõýññàçèí (MNS 2904:1990). Óëàìæëàëò ýì: ßìààí ñýðäýã-3.-Ephedraceae Dum. Áàãöíû òîî 1416. Èõ íóóðóóäûí õîòãîð. Äîðíîä Ìîíãîë. Õëîðåíõèìèéí çàëãàà êîëëàòåðàëü õýëáýðèéí á¿òýöòýé äàìæóóëàõ áàãö áàéðëàíà. Ò¿¿õèé ýäèéí ÷àíàðûí øèíæèëãýý: Ò¿¿õèé ýä íü MNS 3717:1994 ñòàíäàðòûí øààðäëàãûã õàíãàñàí áàéíà. Õëîðåíõèì áîëîí 184 . èçîðàìíåòèí. Öýöãèéí äàãàâàð õàéðñ íèìãýí ºâñºðõºã Ìýäðýõ¿éí ýðõòýíèé øèíæèëãýý: ªíãº: øàð íîãîîí Àìò: àðãóóí Yíýð: ºâºðìºö Ôèçèêèéí ¿ç¿¿ëýëò: ×èéãëýã: 14 % -èàñ èõã¿é Yíñëýã: 10%-èàñ èõã¿é Óðãàìëûí áèå á¿òöèéí íàðèéâ÷èëñàí øèíæèëãýý: Íàéëçóóð: Ýïèäåðìèéí ýñèéí õàíà åð áóñûí õ¿÷òýé çóçààð÷ ìîäæèí ìàø çóçààí ºíãºðºã. Áàãöóóä íýã èæèë ò¿âøèíä öàãèðàã ¿¿ñãýñýí áàéðëàëòàé. çýýðãýíý Ýõ óðãàìàë: Ephedra Sinica Stapf. ìàëüâèäèíû ãëþêîçèä áîëîí äåëüôèíèäèí 15-27.ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ Çîíõèëîí àãóóëàãäàõ áèîëîãèéí èäýâõèò íýãäýë: • ôëàâîíîèä (êâåðöåòèí. êóòèí äàâõðààã àãóóëäàã áîëîí áàãöíû äîëîí ìîäëîãèéí çàâñàðò áèò¿¿ öàãèðãàí õ¿ðýý ¿¿ñãýñýí ñêëåðåíõèìòýé áàéäãààðàà ýíýõ¿¿ óðãàìàë áóñàä Çýýðãýíýýñ ÿëãààòàé. Ýïèäåðìèéí ýñèéí äîòîð òàëä 4-8 ýãíýýãýýð øèã¿¿ áàéðëàñàí õëîðåíõèì îðøèíî (1-ð çóðàã). Äóíäàä Õàëõ. Íàíãèàä çýýðãýíý-Çýýðãýíèé îâîã Òàðõàö: Õàíãàé. ÷óëóóòàé ýíãýð. Äîðíîãîâü (áàðóóí óðòðàãèéí 920001-ààñ ç¿¿í òèéø. áàãàâòàð ýëñòýé ãàçàð áîëîí ñàéðò óðãàíà. ìèðèöåòèí.

Àíàìîöèò õýëáýðèéí á¿òýöòýé àìñðóóä ºíãºðºã. Õýðýãëýõ õýìæýý: 15-20 ãðàìì ºâñèéã 600 ìë óñàíä áóöàëãààä òàëûã íü øèðãýýæ ÷àíàìàë áýëäýýä. Çîíõèëîí àãóóëàãäàõ áèîëîãèéí èäýâõèò íýãäýë: • àëêàëîèä • ôëàâîíîèä (ãàëëîêàòåõèí. 0. õîéò ºðãºðºãèéí 450001-ààñ õîéø) óðãàìàë ãàçàð ç¿éí ä¿¿ðãèéí õýýðò óðãàíà.-Cuscutaceae Dum. Ìýäðýõ¿éí ýðõòýíèé øèíæèëãýý: ¯íýð: ñîäîí ¿íýðã¿é Àìò: ãàøóóí Ôèçèêèéí ¿ç¿¿ëýëò: ×èéãëýã: 12.Á¯ËÝà 9. ýëýãíèé õàëóóíûã àðèëãàõ. êóòèí äàâõàðãààð á¿ðõýãäìýë íóóãäàæ áàéðëàñàí áàéíà. õîîëíû õàëáàãààð ºäºðò 3 óäàà óóíà. öàéâàð øàð ºíãºòýé. Ö.0%-èàñ èõã¿é Yíñëýã: 7. øàðàâòàð ºíãèéí öýöýãòýé. ¯ð íü Ẻðºíõèéä¿¿ øàðàâòàð áîð ºíãºòýé áàéíà. Ãàäààä áàéäàë: Óòàñëàã íàðèéíõàí èøòýé. ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝ íàéëçóóðûí ãîë÷ ïàðåíõèìèéí ýñèéí äóíä îëîí òîîíû á¿ëýã ýñ ñêëåðåèä ýëáýã ¿çýãäýíý. ì.8 ìì ãîë÷òîé í¿öãýí ãºëãºð. Óðãàìëûí ýì: Òðèýôòëàñ-3 (MNS 3724:1984) ÍÀÍÃÈÀÄ ÎÐÎÎÍÃÎ CUSCUTA CHINENSIS Òîäîðõîéëîëò: Èø íü óòñàðõóó. Õýðýãëýãäýõ õýñýã: Ãàçðûí äýýä õýñýã Õîíèí çýýðãýíèé íîãîîí ºíãºòýé íàðèéí ñàëìàé á¿õèé îðîéí õýñãèéã 3-4 äóãààð ñàðä õàäàæ áýëòãýíý. óñàí õàâàí õàâäàð àðèëãàõ.0%-èàñ èõã¿é 185 .0%-èàñ èõã¿é Îðãàíèê õîëüö: 1. Ò¿¿õèé ýäèéí ÷àíàðûí øèíæèëãýý: Ò¿¿õèé ýä íü MNS 2894:1990 ñòàíäàðòûí øààðäëàãûã õàíãàñàí áàéíà (Á.) • òàíèí ¯éë÷èëãýý: Øýýñ õººõ. èøýýðýý ººð òºðëèéí óðãàìëûã îðîîæ øèìæ óðãàíà Íýðøèë: Cuscuta chinensis Íàíãèàä îðîîíãî Íóòãèéí íýðøèë: Àëòàí óòàñ Ýõ óðãàìàë: Cuscuta chinensis Lam. õàíèàõ. ÕßÍÀËÒ. ýïèêàòåõèí ãàëëàò ã.Áàðõàñäîðæ. äýë¿¿. ÓÐÃÀÌËÛÍ ÃÀÐÀËÒÀÉ ÝÌÈÉÍ ×ÀÍÀÐÛÍ ÁÀÒÀËÃÀÀ. 1990).Äàãâàöýðýí. Ãîë÷ ïàðåíõèìèéí ýñ¿¿ä òºðºë á¿ðèéí íººö áîäèñîîð áàÿëàã ó÷èð ÿíç ÿíçûí ºíãºòýé áàéäàã. Íàíãèàä îðîîíãî-Îðîîíãûí îâîã Òàðõàö: Äîðíîä Ìîíãîëûí (áàðóóí óðòðàãèéí 1110001-ààñ ç¿¿í òèéø 1160001 õ¿ðòýë. Íàéëçóóðûã õºíäëºí ç¿ñýõýä ãóðâàëæèíäóó õýëáýðòýé. ýôåðèí 85% ýïèãàëëîêàòåõèí ãàëëàò.6-0. õºëºðãºõ. ýïèêàòåõèí. öóñ òîãòîîõ çîðèëãîîð õýðýãëýíý. àìüñãààäàõûã äàðàõ.

èðìýã ìîõîî áóþó áàãà çýðãèéí ø¿äëýã. Õýðýãëýõ õýìæýý: 11. Ýïèäåðìòýé çàëãàà õýìæýýãýýð òîì.8 ãðàììûã óñàíä áóöàëãàæ óóíà. Çóðàã 1. Óëàìæëàëò ýì: Ñàìïèëíîðîâ Óðãàìëûí ýì: Àðæèðýìèí øàõìàë ýì (MNS 2905:1980) ÍÀÍÃÈÀÄ ÑÀÄÀÃÍÀÃÂÛÍ ªÂÑ LOPHANTHI CHINENSIS HERBA Òîäîðõîéëîëò: 30-50 ñì ºíäºð ñàëáàðëàñàí áàò áýõ øóëóóí èøòýé.ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ Ýðäýñ õîëüö: 0. Ãàäíà òàëààðàà íýã ýãíýýãýýð áàéðëàñàí ýïèäåðìòýé. Èøíèé äîòîîä á¿òöèéí åðºíõèé á¿ä¿¿â÷ Õýðýãëýãäýõ õýñýã: Ãàçðûí äýýä õýñýã Íàíãèàä îðîîíãûí ºâñèéã ¿ð áîëîâñîð÷ ã¿éöñýí ¿åä íü ýçýí óðãàìëààñ íü ñàëãàæ ò¿¿æ áýëòãýíý. íèìãýí õàíàòàé ãàäàðãûí ïàðåíõèì îðøèíî. Çîíõèëîí àãóóëàãäàõ áèîëîãèéí èäýâõèò íýãäýë: • ôëàâîíîèä • îðãàíèê õ¿÷ë¿¿ä • ñàïîíèí ¯éë÷èëãýý: Öóñ òîãòîîõîä õýðýãëýíý. îëîí òîîíû áóë÷èðõàéëàã ¿ñýýð á¿ðõýãäñýí. áóë÷èðõàéëàã ¿ñýýð á¿ðõìýë íàâ÷ íü 1-6 ñì óðò ºíäãºí õýëáýðòýé. Íàíãèàä îðîîíãûí èøíèé äîòîîä á¿òýö Çóðàã 2.1-14. Ñàðíèñàí áàéðëàëòàé êîëëàòåðàëü õýëáýðèéí äàìæóóëàõ áàãö õýìæýýãýýð òîì ãîë÷ ïàðåíõèìèéí äóíä áàéðëàíà.-Lamiaceae Íàíãèàä ñàäàãíàãâà-Ìàæèéí îâîã 186 .2%-èàñ èõã¿é ßëçàðñàí õºãöºðñºí áà õîðòîí øàâüæèíä èäýãäñýí: áàéæ áîëîõã¿é Óðãàìëûí áèå á¿òöèéí íàðèéâ÷èëñàí øèíæèëãýý: Èø íü õºíäëºí îãòëîëîîðîî òýãø áèø ãàäàðãóóòàé (2-ð çóðàã). öýíõýð öýöýãòýé îëîí íàñò ºâñëºã óðãàìàë Íýðøèë: Lophanthi chinensis herba Íàíãèàä ñàäàãíàãâûí ºâñ Íóòãèéí íýðøèë: Ñàäàãíàãâà.) Benth. Õàäãàëàëò: Õóóðàé ñýð¿¿í ãàçàð õàäãàëíà. ºìõèé ºâñ Ýõ óðãàìàë: Lophanthus chinensis (Rafin.

Íàâ÷íû äýýä. Èøíèé ãîë÷ ïàðåíõèìèéí ýñ¿¿äèéí õýìæýý òîì.Îþóí. äîîä ãàäàðãàä ÿíç á¿ðèéí õýëáýðòýé áóë÷èðõàéò áîëîí îëîí ýñò ¿ñýíöð¿¿ä ýëáýã òîõèîëäîíî (4-ð çóðàã). Áàãöíû äàëàíãèéí ãàäíà òàëä á¿ëýã òóëãóóð ýä òîõèîëääîã. 3-6 ýãíýýãýýð áàéðëàñàí õºâñãºð ïàðåíõèìýýñ òîãòîíî ( 5-çóðàã). 187 .Øèéðýâäàìáà. ÕßÍÀËÒ. Õàíãàé.Á¯ËÝà 9. Õýíòèé.5%-èàñ èõã¿é Ýðäýñ õîëüö: 1. Àíàòîìèéí á¿òöýýð ýíýõ¿¿ ç¿éë ÷èéãñ¿¿ óðãàìëûí á¿ëýãò õàìààðíà.0%-èàñ èõã¿é ¯íñëýã: 9. Êîëëàòåðàëü õýëáýðèéí á¿òýöòýé ãîë äàìæóóëàõ áàãöóóä èøíèé õàâèðãàä îðøèíî. Êîëëàòåðàëü õýëáýðèéí äàìæóóëàõ áàãö õëîðåíõèì á¿õèé õàøëàãà ýñòýé. ãîíçãîé äºðâºëæèí õýëáýðòýé òàëñòóóä õóðèìòëàãäàíà. Ãîâü-Àëòàéí ä¿¿ðãèéí õýýðò óðãàíà. Äóíäàä Õàëõ. Èøèéã õºíäëºí ç¿ñýõýä äºðâºëæèíä¿¿ õýëáýðòýé (6-ð çóðàã). ÓÐÃÀÌËÛÍ ÃÀÐÀËÒÀÉ ÝÌÈÉÍ ×ÀÍÀÐÛÍ ÁÀÒÀËÃÀÀ. Ç¿¿íãàðûí ãîâü. ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝ Òàðõàö: Õºâñãºë. Ìîíãîë Àëòàé. Ìîíãîë Äàãóóð.0%-èàñ èõã¿é Îðãàíèê õîëüö: 0. Èøíèé õàâèðãàíû õó÷ààñ ýäèéí çàëãàà õ¿÷òýé õºãæèë á¿õèé ñêëåðåíõèì áàéðëàíà. Èøíèé õàâèðãàíû õîîðîíä 4 æèæèã òóñëàõ áàãö òîõèîëäîíî. îëîí ºíöºã ¿¿ñãýñýí áàéäàã. íèìãýí õàíàòàé áàãàíàëàã ïàðåíõèì. Ãàäààä áàéäàë: 30-50 ñì óðò èøòýé. ºíäãºí õýëáýðèéí íàâ÷. Ýäãýð ýñ¿¿äýä ýä äºðâºëæèí. Èøíèé ãàäàðãà îëîí òîîíû ýíãèéí áîëîí áóë÷èðõàéò ¿ñýíöýðòýé. Ýíýõ¿¿ òóëãóóð ýä ãàäàðãûí ñêëåðåíõèìèéí çàâñàðò 3-5 ýãíýýãýýð áàéðëàñàí ïàðåíõèì îðøèíî.0%-èàñ èõã¿é ßëçàðñàí õºãöºðñºí áà õîðòîí øàâüæèíä èäýãäñýí: áàéæ áîëîõã¿é Íýðìýë óñàíä õàíäëàãäàõ áîäèñûí õýìæýý: 27. Ö. Õîâä. Ò¿¿õèé ýäèéí ÷àíàðûí øèíæèëãýý: Ò¿¿õèé ýä íü MNS 4159:1993 ñòàíäàðòûí øààðäëàãûã õàíãàñàí áàéíà (Ç. Ýïèäåðìèéí ýñèéí õàíà äîëãèîíòîæ ìîõîî ºíöºã ¿¿ñãýíý (3-ð çóðàã). Íàâ÷íû ãîë áàãöíû õàâèðãàíû äîòîð òàëä 1-2 ýãíýý ºíöºãò êîëëåíõèì áàéðëàíà (2-ð çóðàã). Äîðíîä Ìîíãîë. Ìåçîôèëë 2 ýãíýýãýýð áàéðëàñàí õýìæýý òîìòîé.0%-èàñ áàãàã¿é Óðãàìëûí áèå á¿òöèéí íàðèéâ÷èëñàí øèíæèëãýý: Íàâ÷íû àíàòîìè: Íàâ÷ íü äîðçîâåíòðàëü õýëáýðèéí á¿òýöòýé. Èøíèé àíàòîìè: Ýñèéí ãàäíàõ õàíà çóçààð÷ êóòèíæñýí. öýíõýð öýöãèéí õîëèìîã Ìýäðýõ¿éí ýðõòýíèé øèíæèëãýý: ªíãº: íîãîîí ¯íýð: õóðö ºâºðìºö Àìò: ãàøóóí Ôèçèêèéí ¿ç¿¿ëýëò: ×èéãëýã: 9. 1993). Ýïèäåðìèéí äîòîð òàëä 4-8 ýãíýýãýýð áàéðëàñàí êëîðåíõèì îðøèíî (5-ð çóðàã). Áàãöóóäûã õ¿÷òýé õºãæèë á¿õèé ñêëåðåíõèì õîëáîíî.

ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ ÄÝÝÄ ÄÎÎÄ Çóðàã 3. àì.-Iridaceae Juss. ñàà ºâ÷íèéã àíàãààõûí äýýä. àòèðàëäñàí íàâ÷òàé îëîí íàñò óðãàìàë Íýðøèë: Iridis tenuifoliae radix Íàðèéí íàâ÷èò öàõèëäàãèéí ¿íäýñ Íóòãèéí íýðøèë: Öàõèëäàã. Çîíõèëîí àãóóëàãäàõ áèîëîãèéí èäýâõèò íýãäýë: • òðèòåðïåíèé ñàïîíèí (óðñîëûí õ¿÷èë) • ýôèðèéí òîñ ¯éë÷èëãýý: Ýëýãíèé õàëóóí àðèëãàõ. Íàâ÷íû àíàòîìèéí á¿òýö Çóðàã 4. óðò íàðèéí øóãàìàí óòñàðõóó. Äîðíîä Ìîíãîë. Ò¿¿õèé ýäèéí ÷àíàðûí øèíæèëãýý: Ò¿¿õèé ýä íü MNS 4163:1993 ñòàíäàðòûí øààðäëàãûã õàíãàñàí áàéíà (Ã. Ãîâü-Àëòàé. Íàíãèàä ñàäàãíàãâûí èøíèé àíàòîìèéí á¿òýö Õýðýãëýãäýõ õýñýã: Ãàçðûí äýýä õýñýã Èä öýöýãëýëòèéí ¿åä íü 8 äóãààð ñàðûí äóíäààñ ò¿¿æ áýëòãýíý. ø¿äíèé ºâ÷èí. òàõü ºâñ Ýõ óðãàìàë: Iris tenuifolia Pall. Äóíäàä Õàëõ. Îëîí íóóðûí õºíäèé. äàãóóäàà ýâõýðñòýé. Õàäãàëàëò: Õóóðàé ñýð¿¿í ãàçàð áèò¿¿ ñàâàíä õàäãàëíà. Ãàäààä áàéäàë: Óëààí ºíãºòýé. Íàâ÷íû ýïèäåðì Çóðàã 1. 1993).Ï¿ðýâñ¿ðýí.5%-èàñ èõã¿é Îðãàíèê õîëüö: 0. öóëáóóð ºâñ. Èõ íóóðóóäûí õîòãîð.0%-èàñ èõã¿é 188 . ÍÀÐÈÉÍ ÍÀÂ×ÈÒ ÖÀÕÈËÄÀÃÈÉÍ ¯ÍÄÝÑ IRIDIS TENUIFOLIAE RADIX Òîäîðõîéëîëò: Èøã¿é. Ç¿¿íãàðûí ãîâèéí óðãàìàë ãàçàð ç¿éí ä¿¿ðýãò óðãàíà.6%-èàñ èõã¿é Yíñëýã: 4. Íàðèéí íàâ÷èò öàõèëäàã-Öàõèëäàãèéí îâîã Òàðõàö: Ìîíãîë Àëòàé. Íàâ÷íû õºíäëºí ç¿ñýëò Çóðàã 2. Ö. Äîðíîãîâü.Øèéðýâäàìáà.5%-èàñ èõã¿é Ýðäýñ õîëüö: 1. óðò íàðèéíõàí Ẻãíºðñºí ¿íäýñ Ìýäðýõ¿éí ýðõòýíèé øèíæèëãýý: ªíãº: õ¿ðýí óëààí ¯íýð: ¿íýðã¿é Àìò: ãàøóóí Ôèçèêèéí ¿ç¿¿ëýëò: ×èéãëýã: 8.

Ãýäýñíèé öàãààí õîðõîé. 16 ìîõîî ºíöºã ¿¿ñãýñýí õàâèðãàòàé (1-ð çóðàã). Õÿíãàí. ÓÐÃÀÌËÛÍ ÃÀÐÀËÒÀÉ ÝÌÈÉÍ ×ÀÍÀÐÛÍ ÁÀÒÀËÃÀÀ. ¯íäýñíèé àíàòîìèéí á¿òýö Õýðýãëýãäýõ õýñýã: ¯íäýñ Öýöãèéã õàòàæ óíàñíû äàðàà 8 äóãààð ñàðûí äóíä ¿åä ò¿¿æ áýëòãýíý. 189 . Ýïèäåðìèéí ýñèéí ãàäíàõ õàíà çóçààð÷ êóòèíæñýí. Äîðíîä Ìîíãîëûí (áàðóóí óðòðàãèéí 960001-ààñ ç¿¿í òèéø 1200001 õ¿ðòýë. Óðãàìëûí ýì: Íåôðîìîí øèíãýí ýì (MNS 5099:2001) ÍÀÐÑÍÛ ØÈË̯¯Ñ PINI SYLVESTRIS GEMMA Òîäîðõîéëîëò: 40 ì õ¿ðòýë ºíäºð ìºíõ íîãîîí ìîä Íýðøèë: Pini sylvestris gemma Íàðñíû øèëì¿¿ñ Ýõ óðãàìàë: Pinus sylvestris L. Õàäãàëàëò: Õóóðàé ñýð¿¿í ãàçàð áèò¿¿ ñàâàíä õàäãàëíà. õîéä ºðãºðºãèéí 460001-ààñ õîéø) ä¿¿ðýãò ãîëûí õºíäèé.Á¯ËÝà 9. Õàâèðãàíû õîîðîíä áàéðëàõ äàìæóóëàõ áàãöóóä õýëáýðæñýí óñ íººöëºã÷ õàøëàãà ýñòýé áîëîâ÷ òóëãóóð ýäã¿é. Ìåçîôèëë 2-3 ýãíýýãýýð áàéðëàñàí áàãàíàëàã ïàðåíõèìýýñ á¿ðäýíý. Íàâ÷ òºâëºðñºí èçîëàòåðàëü õýëáýðèéí á¿òýöòýé. Àìñðûí õºíäèéí õýìæýý áàãà.8%-èàñ áàãàã¿é Óðãàìëûí áèå á¿òöèéí íàðèéâ÷èëñàí øèíæèëãýý: Íàâ÷íû àíàòîìè: Íàâ÷èéã õºíäëºí ç¿ñýõýä çóóâàíäóó äóãóéâòàð õýëáýðòýé.ò¿ëýíõèéã àíàãààíà. Ìîíãîë Äàãóóð. ÕßÍÀËÒ. øàðõ àíàãààõ. Íàâ÷íû õºíäëºí ç¿ñýëòèéí á¿ä¿¿â÷ Çóðàã 1. Äóíäàä Õàëõ. ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝ ßëçàðñàí õºãöºðñºí áà õîðòîí øàâüæèíä èäýãäñýí: áàéæ áîëîõã¿é Íýðìýë óñàíä õàíäëàãäàõ áîäèñûí õýìæýý: 6.-Pinaceae Îéí íàðñ-Íàðñíû îâîã Òàðõàö: Õºâñãºë. Õàíãàé. Ýäãýýð áàãöóóä áàãàíàëàã ïàðåíõèì óñ íººöëºã÷ ýäèéí çààãò áàéðëàíà (2-ð çóðàã). Àìñðóóä õàãàñ íóóãäìàë áàéðëàëòàé. ñàâíû õàâäàðò òóñòàé. ýïèäåðì ñêëåðåíõèì ýïèäåðì ¿íäñýí ïàðåíõèì áàãàíàëàã ïàðåíõèì õàøëàãà ýñ äàìæóóëàõ áàãö óñ íººöëºã÷ ïàðåíõèì äàìæóóëàõ áàãö òóëãóóð õàøëàãà ýñ Çóðàã 2. Ẻð äàâñàãíû ºâ÷íèéã àíàãààõ. Çîíõèëîí àãóóëàãäàõ áèîëîãèéí èäýâõèò íýãäýë: • ôëàâîíîèä ¯éë÷èëãýý: Õîðõîéí ºâ÷íèéã òóóëãàõ. Õàâèðãàíû äîòîð òàëä êîëëàòåðàëü õýëáýðèéí á¿òýöòýé áàãöóóä ýïèäåðìòýéãýý õ¿÷òýé õºãæèë á¿õèé òóëãóóð ýäýýð õîëáîãäîíî. Íàðèéí íàâ÷èò öàõèëäàãíû íàâ÷íû àíàòîìèéí á¿òýö Çóðàã 3. Õýíòèé. Íàâ÷íû òºâ õýñãèéã ñèéðýã áàéðëàñàí çóóâàí õýëáýðòýé óñ íººöëºã÷ ïàðåíõèì ýçýëíý. óñíû õàãàëáàð ãàçðûí ýëñýí õºðñºíä ãîë òºëºâ óðãàíà.

Õýðýãëýõ õýìæýý: Øèëì¿¿ñíèé ðàøààíûã 60 ëèòð 360Ñ-380Ñ-ûí á¿ëýýí óñàíä 50 ãðàììûã óóñãàæ 10-15 ìèíóò ñóóíà.Îéäîâçóë. áýëäìýë¿¿ä: Íàðñíû ýôèðèéí òîñ (MNS 5099:2001). ªäºð á¿ð õýðýãëýæ áîëîõã¿é.ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ Ò¿¿õèé ýäèéí ÷àíàðûí øèíæèëãýý: Ò¿¿õèé ýä íü MNS 3567:1983 ñòàíäàðòûí øààðäëàãûã õàíãàñàí áàéíà (×.5%-èàñ èõã¿é Ýðäýñ õîëüö: 0. Ãàäààä áàéäàë: Íèìãýâòýð á¿äýã øàðãàë õîëòîñòîé. Øèëì¿¿ñ õîñîîð áàãöëàí áàéðëàíà.Øèéðýâäàìáà. Îðõèãäìîë æàìáà-Æàìáûí îâîã Ò¿¿õèé ýäèéí ÷àíàðûí øèíæèëãýý: Ò¿¿õèé ýä íü MNS 4105:1991 ñòàíäàðòûí øààðäëàãûã õàíãàñàí áàéíà (Ç. öóñíû ýðãýëòèéã õóðäàñãàíà. Êóðñ ýì÷èëãýýã 10-20 óäàà õèéíý.-Malvaceae Juss. Øèëì¿¿ñíèé àíõèëóóí ðàøààí. Çîíõèëîí àãóóëàãäàõ áèîëîãèéí èäýâõèò íýãäýë: • ýôèðèéí òîñ (0. ÎÐÕÈÃÄÌÎË ÆÀÌÁÛÍ ¯Ð MALVAE NEGLECTAE SEMEN Òîäîðõîéëîëò: 8-15 ñì ºíäºð óðãàäàã. 1991). àìüñãàëûí çàìûí áîëîí ÷èéã áàìûí ºâ÷íèéã àíàãààíà. øóëóóí ñàëààëñàí èøòýé îëîí íàñò ºâñëºã óðãàìàë. Øèëì¿¿ñ íü ìýäðýëèéí ýä ýñýýð äàìæèí òàéâøðóóëàõ.5%-èàñ èõã¿é Õýðýãëýãäýõ õýñýã: Øèëì¿¿ñ 11-12 äóãààð ñàðä ºâºë ò¿¿æ áýëòãýíý.13%) • äàâèðõàéëàã áîäèñ • âèòàìèí Ñ ¯éë÷èëãýý: Ýôèðèéí òîñ íü áàéð îðîí ñóóö àðèóòãàõ. Ìýäðýõ¿éí ýðõòýíèé øèíæèëãýý: ªíãº: íîãîîí ¯íýð: äàâèðõàé Àìò: ãàøóóí Ôèçèêèéí ¿ç¿¿ëýëò: ×èéãëýã: 14. Íýðøèë: Malvae neglectae semen Îðõèãäìîë æàìáûí ¿ð Íóòãèéí íýðøèë: Æàìáà Ýõ óðãàìàë: Malva neglecta Wallr. Øèëì¿¿ñíèé øèíãýí õàíä (MNS 1024:1969). 1983). Ãàäààä áàéäàë: Íýã ñóóðèí äýýð öàöðàã áàéäëààð äóãóéðàí òîãòñîí 7-15 õýñýã 190 . Õàäãàëàëò: Õóóðàé ñýð¿¿í ãàçàð õàäãàëíà. Óðãàìëûí ýì. Ö.0% -èàñ èõã¿é Îðãàíèê õîëüö: 0.Îþóí.

2%-èàñ èõã¿é ¯íñëýã: 5. äàâñàãíû 191 . Õàéðñíû ãàäàðãàä îëîí òîîíû ýíãèéí áîëîí öººí òîîíû áóë÷èðõàéò ¿ñýíöð¿¿ä òîõèîëäîíî (4-ð çóðàã). Äýýä. ÓÐÃÀÌËÛÍ ÃÀÐÀËÒÀÉ ÝÌÈÉÍ ×ÀÍÀÐÛÍ ÁÀÒÀËÃÀÀ. Öýöãèéí õàéðñíû àíàòîìèéí á¿òýö Çóðàã 1. ÕßÍÀËÒ. äîîä ýïèäåðìèéí ýñèéí ãàäíàõ õàíà ìýäýãäýõ¿éö çóçààð÷ äîëãèî ¿¿ñãýäýã (2-ð çóðàã). Ãîë áàãö ïàðåíõèìèéí ýñýýð áèò¿¿ õ¿ðýýëýãäñýí áàéíà. øýýñ õààãäàõ.Á¯ËÝà 9. óóö íóðóóãààð ºâäºõ.0%-èàñ èõã¿é Îðãàíèê õîëüö: 0. Îðõèãäìîë æàìáûí íàâ÷íû àíàòîìèéí á¿òýö Õýðýãëýãäýõ õýñýã: ¯ð ¯ð áîëîâñîðñîí ¿åä íü 9 ä¿ãýýð ñàðûí ñ¿¿ë÷ýýð ãàçðûí äýýä õýñãèéí èøèéã äàãóóëàí äîðîîñ äýýø øóâòðàí ¿ðèéã àâíà. Êîëëàòåðàëü õýëáýðèéí á¿òýöòýé äàìæóóëàõ áàãö õýëáýðæñýí õàøëàãà ýñ áîëîí òóëãóóð ýäèéã àãóóëäàãã¿é. óñàí õàâàí. õàãàñ ñàð õýëáýðòýé áîð. Íàâ÷íû ýïèäåðì Çóðàã 3. Àíàìîöèò õýëáýðèéí á¿òýöòýé àìñðóóä íàâ÷íû äýýä.5%-èàñ èõã¿é ßëçàðñàí õºãöºðñºí áà õîðòîí øàâüæèíä èäýãäñýí: áàéæ áîëîõã¿é Óðãàìëûí áèå á¿òöèéí íàðèéâ÷èëñàí øèíæèëãýý: Íàâ÷: Äîðçîâåíòðàëü á¿òýöòýé (1-ð çóðàã). ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝ áóòðàí óíàäàã. Çîíõèëîí àãóóëàãäàõ áèîëîãèéí èäýâõèò íýãäýë: • òîñ • ñàëñ • òîñíû õ¿÷ë¿¿ä • ïoëèñàõàðèä ¯éë÷èëãýý: Áººð. Ìåçîôèëë íýã ýãíýýãýýð áàéðëàñàí áàãàíàëàã ïàðåíõèì áîëîí 4-5 ýãíýýãýýð ñèéðýã áàéðëàñàí õºâñãºð ïàðåíõèìýýñ á¿ðäýíý. Öýöãèéí õàéðñ: Öýöãèéí õàéðñûã õºíäëºí ç¿ñýõýä îëîí õàâèðãà ¿¿ñãýñýí áàéäàã (3-ð çóðàã). Õàâèðãà õ¿÷òýé õºãæèë á¿õèé òóëãóóð ýä. äýýä ýïèäåðì áàãàíàëàã ýä õºâñãºð ýä áàãö äîîä ýïèäåðì ïàðåíõèì Çóðàã 2. Öýöãèéí õàéðñíû õºíäëºí ç¿ñýëò Çóðàã 4. äîîä ãàäàðãàä æèãä òàðõàíà. õ¿ðýí ºíãèéí ¿ð. Íîãîîí ìºõëºã á¿õèé ïàðåíõèìèéí ýñ¿¿ä õàéðñíû ¿íäñýí ýäèéã á¿ðä¿¿ëíý. Ãàäíà òàëààðàà 5 õýñýãò çàäàðäàã íèìãýí õàëüñòàé Ìýäðýõ¿éí ýðõòýíèé øèíæèëãýý: ªíãº: áîð íîãîîí ¯íýð: îíöëîã ¿íýðã¿é Àìò: òîñëîã Ôèçèêèéí ¿ç¿¿ëýëò: ×èéãëýã: 8.5%-èàñ èõã¿é Ýðäýñ õîëüö: 0. êîëëàòåðàëü õýëáýðèéí äàìæóóëàõ áàãöûã àãóóëíà.

ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ ÷óëóóæèëò.0%-èàñ èõã¿é Ýðäýñ õîëüö: 0. Óëáàð øàð áóþó æ¿ðæèéí óëààí ºíãºòýé Ìýäðýõ¿éí ýðõòýíèé øèíæèëãýý: ¯íýð: àíõèëóóí Ôèçèêèéí ¿ç¿¿ëýëò: ×èéãëýã: 8. Ñýìà-3. • õàëêîí: (êàðòàìèí. Âàíëàã-37.5%-èàñ èõã¿é Yíñëýã: 7. ñàôëîð. Ñ¿ãìýë-10. Çóðàã 1. ªâñºí ã¿ðãýìèéí äîõèóðûí ñàôëîìèí) á¿òöèéí çîõèîí áàéãóóëàëò. Áººðíèé àð ¿ð-18. Ãàäààä áàéäàë: Öýöãèéí äýëáèéí èëòýñ äîõèóðûí õàìò áàéäàã. Çîíõèëîí àãóóëàãäàõ áèîëîãèéí èäýâõèò íýãäýë: à. à-äîõèóðûí • ôëàâîí: (êàðòàìèäèí.0%-èàñ áàãàã¿é Óðãàìëûí áèå á¿òöèéí íàðèéâ÷èëñàí øèíæèëãýý: Äîõèóðûí ãàäàðãàä ýíãèéí ¿ñýíöð¿¿ä ò¿ãýýìýë òîõèîëäîíî (1à-ð çóðàã) Ãàäíà òàëûí ýñèéí õàíà ÿëèìã¿é çóçààðñàí. Õàäãàëàëò: Õóóðàé ñýð¿¿í ãàçàð áèò¿¿ ñàâàíä õàäãàëíà. ªÂÑªÍ Ã¯ÐÃÝÌÈÉÍ ÖÝÖÃÈÉÍ ÄÝËÁÈÉÍ ÈËÒÝÑ CARTHAMI TINGTORI FLOS Òîäîðõîéëîëò: Öýöãèéí èø íü øóëóóí.0%-èàñ áàãàã¿é Òîñíû õýìæýý: 6. Þìîäå¿æèí-24. çóóâàí õýëáýðèéí ýïèäåðìèéí ýñèéí äîòîð òàëä ¿íäñýí ïàðåíõèìèéí ýñ¿¿ä áàéðëàíà. 1991). øèæèí ºâ÷èíã àíàãààõàä õýðýãëýíý. Óëàìæëàëò ýì: Æàìáà-6. á-äîõèóðûí àíàòîìèéí á¿òýö íåîêàðòàìèäèí.Øèéðýâäàìáà. õºíäëºí õºíäëºí ç¿ñýëòèéí á¿ä¿¿â÷. Ñîæèä.8%-èàñ èõã¿é Îðãàíèê õîëüö: 1.5 ãðàììûã óñàíä áóöàëãàæ óóíà. Õýðýãëýõ õýìæýý: 11. Õýðýãëýãäýõ õýñýã: Öýöãèéí äýëáèéí èëòýñ ÿðãýìèéí öýöýã íü øàðààñ óëààí áîëæ õóâèðàõ áóþó öýöýãëýñíýýñ õîéø 6-7 õîíîãèéí äàðàà ò¿¿æ áýëòãýíý. Ö.1-18. íàâ÷ íü öóâðàí áàéðëàñàí. á. Àëòàí ýëñ-8. Äîõèóðûí õýñýãò òóëãóóð ýä ñêëåðåíõèì áàéðëàíà.5%-èàñ èõã¿é Íýðìýë óñàíä õàíäëàãäàõ áîäèñûí õýìæýý: 33. äýýä õýñýãòýý ñàëààëäàã 30-120 ñì ºíäºð íýã íàñò ºâñëºã óðãàìàë Íýðøèë: Carthami tingtori flos ªâñºí ã¿ðãýìèéí öýöýã Íóòãèéí íýðøèë: ÿðãýì Ýõ óðãàìàë: Carthamus tingtorus L. Êîëëàòåðàëü õýëáýðèéí 2 øèðõýã áàãöòàé.Ñýëýíãý.-Asteraceae ªâñºí ã¿ðãýì-Ãîë ãýñýðèéí îâîã Ò¿¿õèé ýäèéí ÷àíàðûí øèíæèëãýý: Ò¿¿õèé ýä íü MNS 4109:1991 ñòàíäàðòûí øààðäëàãûã õàíãàñàí áàéíà (Æ. Æàìáà-2. ëèãíàí) 192 . äîîä õýñãýýðýý ìîäëîã.

Íàðàíöýöýã. ñàéð. Ëîöàäã¿íñýë. Îëãîé-13. Õàíãàé. Áººðíèé Çàíäàí-8. Óëàìæëàëò ýì: Æ¿ð ¿ð-7. Õýðýãëýõ õýìæýý: 7. Ö.5ãðàììûã 150 ìë óñàíä õèéæ áóöàëãààä ø¿¿æ. áðèÿíãó Ýõ óðãàìàë: Dracocephalum foetidum Bunge-Lamiaceae ªìõèé øèìýëäýã-Ìàæèéí îâîã Òàðõàö: Õýíòèé. çàìûí õºâºº.20. õàéðãà ÷óëóóòàé ýíãýðýýð óðãàíà. Òóíãàëàã-5. Ñóì ìîä-7. Äýë¿¿íèé ÿðãýì-7. Ãèâàí-9. Ò¿¿õèé ýäèéí ÷àíàðûí øèíæèëãýý: Ò¿¿õèé ýä íü MNS 4107:1994 ñòàíäàðòûí øààðäëàãûã õàíãàñàí áàéíà (Ä. õîéò ºðãºðºãèéí 450151-ààñ õîéø) ä¿¿ðãèéí æàëãà. Ãàâ¿ð-25. Áººðíèé ÿðãýì-7. Æîíø-6. õºâºº. Áàðàãøóí-9. Áººðíèé àð ¿ð-10. Çîâó-8. Ãàãîë-19. Îëîí íóóðóóäûí õºíäèéí (áàðóóí óðòðàãèéí 880001-ààñ ç¿¿í òèéø 1150251 õ¿ðòýë. Àãàð-15. òîä õºõ ÿãààí ºíãèéí öýöýã èøíèé îðîéä áàãöûã ¿¿ñãýñýí. Õèéí ÿðãýì-7. Õîâä. Ñàìïèëíîðîâ.Á¯ËÝà 9. Ìîíãîë Àëòàé. Àãàð. ªÌÕÈÉ ØÈÌÝËÄÝà DRACOCEPHALUM FOETIDUM Òîäîðõîéëîëò: Óãíààñàà ýõëýí òóóøäàà ñàëààëñàí 5-15 ñì ºíäºð èøòýé íýã íàñò óðãàìàë Íýðøèë: Dracocephalum foetidum ªìõèé øèìýëäýã Íóòãèéí íýð: Øèìýëäýã. Íîöîã-6. ýëñòýé õºðñòýé õýýð. Àíàð-8.5%-èàñ èõã¿é 193 . Æàìáðàé-6. Âîíòàã25. Ýëýãíèé Çàíäàí-8.Îëãîéí ÿðãýì-7. Ãàäààä áàéäàë: 5-15 ñì ºíäºð. Õàäãàëàëò: Õóóðàé ñýð¿¿í ãàçàð õàäãàëíà. Ìàíàãñýëæîð. Àíàð-14. ÿðãýì-13. Íàâ÷èñ íü èëòýñòýéãýý òýíö¿¿ áàðèóëòàé ãîíçãîé ºíäãºðõ¿¿ çàõààðàà ø¿äëýã Ìýäðýõ¿éí ýðõòýíèé øèíæèëãýý: ¯íýð: ºâºðìºö õóðö Àìò: ãàøóóí Ôèçèêèéí ¿ç¿¿ëýëò: ×èéãëýã: 10. Áàðèàâ-17.Øèéðýâäàìáà. ¯çýì-11. Ãàâ¿ð-7. Äàëè-16. Áàðàãøóí13. Çîâó-25. Ç¿ðõíèé ÿðãýì-7. ×èí òàí. óëààâòàð ºíãèéí èøòýé. Áººðíèé àð ¿ð-18. Àãàð-35. ÿðãýì÷îãäîí.0%-èàñ èõã¿é Yíñëýã: 22. Äýë¿¿íèé Çàíäàí-8. Ìàð÷èí-13. Ðàøèíàìæèë.0%-èàñ èõã¿é Îðãàíèê õîëüö: 0. õîîëíû õàëáàãààð ºäºðò 3 óäàà óóíà. ¯çýì-7. Ñîæèä. ×àãäàð Òàðèàëàëò: ÓÀØÓÒ¯Ê-èéí Áóëãàí àéìãèéí Äàøèí÷èëýí ñóìûí íóòàãò íóòàãøóóëàí òàðèàëæ áàéíà. ÕßÍÀËÒ. ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝ ¯éë÷èëãýý: Öóñ òîãòîîíî. Ç¿ðõíèé Çàíäàí-8. Èõ íóóðóóäûí õîòãîð. 1994). Æóãàí-25. Ýëýãíèé ÿðãýì-7. Ñàðè÷óí. Æóãàí-5. Àãàð-8. ÓÐÃÀÌËÛÍ ÃÀÐÀËÒÀÉ ÝÌÈÉÍ ×ÀÍÀÐÛÍ ÁÀÒÀËÃÀÀ. Äýæèä ñýðáî. Ìàíàã÷èíá¿¿.Ýðäýíýöýöýã. Ìîíãîë Äàãóóð. ¿íäýñ îð÷ìîîñîî ñàëààëñàí. Ã. Þìîäå¿æèí-24.

àíõäàã÷ äîëîí. ÷èéã áàì ºâ÷íèéã àíàãààõ çîðèëãîîð õýðýãëýíý. Ñàðèé÷óí. Çóðàã 4. ×óí-9. Çîíõèëîí àãóóëàãäàõ áèîëîãèéí èäýâõèò íýãäýë: • ýôèðèéí òîñ (ëèìîíåí 22-49% . 12 íóãàëàà ãýäýñíèé ¿ðýâñýë íàìäààõ. Èøíèé õºíäëºí ç¿ñýëòèéí á¿ä¿¿â÷ áàãàíàëàã ïàðåíõèì õºâñãºð ïàðåíõèì Çóðàã 3.ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ Ýðäýñ õîëüö: 0. Õàäãàëàëò: Õóóðàé ñýð¿¿í ãàçàð áèò¿¿ ñàâàíä õàäãàëíà. Íàâ÷íû ãàäàðãà îëîí òîîíû áóë÷èðõàéò öººí òîîíû ýíãèéí ¿ñýíöð¿¿äòýé (4-ð çóðàã). èäýýíèé õîðäëîãî. Ýëýãíèé ã¿ðãýì-7. Ýñèéí õàíà íü çóçààðñàí ýïèäåðìèéí äîòîð òàëä íîãîîí ìºõëºãò ýñ õëîðåíõèì.5%-èàñ èõã¿é ßëçàðñàí õºãöºðñºí áà õîðòîí øàâüæèíä èäýãäñýí: áàéæ áîëîõã¿é Óðãàìëûí áèå á¿òöèéí øèíæèëãýý: Èø: Øèìýëäýãèéí èø õºíäëºí ç¿ñýëòýýð äºðâºëñºí òàë. Áàâó-7. Óëàìæëàëò ýì: Öàðâîí-4. Çàíäàí-8 194 . ¿ñýíöýð ýïèäåðì ºíöºãò êîëëåíõèì ïàðåíõèì äîëîí ãîë÷ ìîäëîã òóëãóóð ýä äîëîí ìîäîæñîí õàíàòàé ïàðåíõèì Çóðàã 1. ìîäëîã õî¸ðäîã÷ äîëîí îðøèíî (2-ð çóðàã). ×àãäàð. øàðõ àíàãààõ. ¿íäñýí áà ãîë÷ ïàðåíõèì áàéðëàíà. Ìåçîôèëë íýã ýãíýýãýýð áàéðëàñàí áàãàíàëàã ïàðåíõèì. Ýïèäåðìèéí ýñèéí õàíà äîëãèî ¿¿ñãýäýã. Íàâ÷íû àíàòîìèéí á¿òýö à. Áàðàãøóí-9. ºíöºãòýé (1-ð çóðàã). ªìõèé øèìýëäýãíèé àíàòîìèéí á¿òýö Çóðàã 2. á.8-äèåí-10-îë 3-29%. Íàâ÷íû ýïèäåðì Õýðýãëýãäýõ õýñýã: Ãàçðûí äýýä õýñýã 8 äóãààð ñàðä öýöýãëýñýí ¿åä íü ò¿¿æ áýëòãýíý. öèòðàëü 25-37. äîîä ãàäàðãàä æèãä òàðõàëòòàé (5-ð çóðàã). Èøíèé ºíöºã ¿¿ñãýñýí õýñýãò ýïèäåðìèéí ýñèéí çàëãàà ºíöºãò êîëëåíõèì. ìîäëîã. Àíàìîöèò õýëáýðèéí àìñðóóä íàâ÷íû äýýä. Àíàð-8. Íàâ÷: Äîðçîâåíòðàëü á¿òýöòýé. Êîëëàòåðàëü õýëáýðèéí äàìæóóëàõ áàãö õýëáýðæñýí õàøëàãà ýñ. øàðõ ýì÷èëæ öóñ òîãòîîõ.3%) • ôëàâîíîèä • òðèòåðïåíîèä ¯éë÷èëãýý: Õîäîîä. à-áóë÷èðõàéò ¿ñýíöýð. ìåíòà-1. 3-5 ýãíýýãýýð ñèéðýã áàéðëàñàí õºâñãºð ïàðåíõèìä òºðºëæñºí áàéíà. òóëãóóð ýäèéã àãóóëäàãã¿é (3-ð çóðàã). Æîíø-21. ¯ñýíöðèéí õýëáýð¿¿ä. á-ýíãèéí ¿ñýíöýð Çóðàã 5. Èøíèé ãàäàðãàä ìàø îëîí òîîíû ýíãèéí áîëîí öººí òîîíû áóë÷èðõàéò ¿ñýíöð¿¿ä òîõèîëäîíî.

Öýðýíõàíä.Ãàíòîãòîõ. ÕßÍÀËÒ. ýõ¿¿í Ôèçèêèéí ¿ç¿¿ëýëò: ×èéãëýã: 7. Çóëàì (êàìáèé) íü îëîí ýãíýý ýñýýñ òîãòîíî (2-ð çóðàã).0%-èàñ èõã¿é Îðãàíèê õîëüö: 0.0%-èàñ áàãàã¿é Õýðýãëýãäýõ õýñýã: ¯íäýñ áà ¿íäýñëýã èø ¯íäñèéã íàìàð 9 ä¿ãýýð ñàðûí ñ¿¿ë÷. îëîí íàñò ºâñëºã óðãàìàë Íýðøèë: Inulae helenii rhizoma cum radicibus ªíäºð çîîñîíöýöãèéí ¿íäýñ áà ¿íäýñëýã èø Íóòãèéí íýðøèë: Ìàíà. õàòóó.5%-èàñ èõã¿é Ýðäýñ õîëüö: 0. Óðãàìëûí áèå á¿òöèéí øèíæèëãýý: ¯íäýñ: Îëîí ýãíýý ýñýýñ òîãòñîí. Ìýäðýõ¿éí ýðõòýíèé øèíæèëãýý: ªíãº: áîð õ¿ðýí õàëüñòàé. 1-3 ñì á¿ä¿¿í. 195 . öàãààí øàðãàë ºíãºòýé. ¯íäýñíèé òºâ õýñýãò ïàðåíõèìèéí ýñýýñ ãàäíà äàìæóóëàã÷ áàãö áàéðëàæ öàãèðàã á¿òöèéã ¿¿ñãýäýã. õóãàðñàí õýñýãò òîñíû ñóâãóóäòàé. Ï. Ýíý õîëòîñ íü óðò ñóíàñàí ãîë÷ ïàðåíõèìèéí öàãèðãààð òóñãààðëàñàí íèìãýí õàíàòàé ïàðåíõèìèéí ýñèéí çóçààí äàâõðààíààñ á¿ðäýíý. Ýäãýýð ýñèéí äóíä ÿëãàðóóëàã÷ ñóâãóóä ýëáýã òîõèîëäîíî.¯ÍÄÝÑËÝà ÈØ IINULAE HELENII RHIZOMA CUM RADICIBUS Òîäîðõîéëîëò: 1-2 ì ºíäºð. æèí èõòýé. çîîñîíöýöýã Ýõ óðãàìàë: Inula helenium L.Ãîë ãýñýðèéí îâîã Ò¿¿õèé ýäèéí ÷àíàðûí øèíæèëãýý: Ò¿¿õèé ýä íü MNS 5222:2002 ñòàíäàðòûí øààðäëàãûã õàíãàñàí áàéíà (Ã. ñýð¿¿í Àìò: ãàøóóí. õàãàëàõàä öàãààí øàðãàë ¯íýð: àíõèëóóí. 10 äóãààð ñàðûí ýõýýð áóþó õýðýâ òàëáàéä ºíæ¿¿ëñýí áîë õàâàð íàõèà õººæ òîìðîõîîñ ºìíº 5 äóãààð ñàðûí ýõýýð óõàí àâ÷ 1-3 ñì õýìæýýòýé æèæèãëýí õýð÷èæ áýëòãýíý.-Asteraceae ªíäºð çîîñîíöýöýã. Ç. Í. ¯íäýñíèé ãîë àíõäàã÷ áàãöóóä ñêëåðåíõèìèéí øèðõýãýíöýð îðøèíî. Á. ¯íäñýí ýä¿¿ä òºðºë á¿ðèéí òàëñòóóä öººíã¿é òîõèîëäîíî. ÓÐÃÀÌËÛÍ ÃÀÐÀËÒÀÉ ÝÌÈÉÍ ×ÀÍÀÐÛÍ ÁÀÒÀËÃÀÀ. ïåðèäåðìèéí äîòîð òàëä àíõäàã÷ ïàðåíõèì áàéðëàæ ÿëãàðóóëàã÷ ñóâãóóäûã àãóóëíà (1-ð çóðàã).5%-èàñ èõã¿é ßëçàðñàí õºãöºðñºí áà õîðòîí øàâüæèä èäýãäñýí áàéõ ¸ñã¿é Óñàíä õàíäëàãäàõ áîäèñ: 40.Äàøáàëäàí. ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝ ªÍĪРÇÎÎÑÎÍÖÝÖÃÈÉÍ ¯ÍÄÝÑ. 2002). Ã.Á¯ËÝà 9. 20 ñì õ¿ðòýë óðò.Îäîíìàæèã.0%-èàñ èõã¿é Yíñëýã: 7.Îþóí.Áàÿðìàà. Ãàäààä áàéäàë: ¯íäýñ áà ¿íäýñëýã èø íü òàë á¿ð òèéøýý ñàëáàðëàñàí. ñýíãýíýñýí.

Õîâä. Ãàðâî-7. õîéò ºðãºðºãèéí 460001-ààñ õîéø) ä¿¿ðãèéí øèíýñýí îé. Ìàíà-10.Øèéðýâäàìáà. ×óí-9. Çîíõèëîí àãóóëàãäàõ áèîëîãèéí èäýâõèò íýãäýë: • ïîëèñàõàðèä (èíóëèí) 26. Çàäü-5.-Rosaceae Juss. Äîðíîä Ìîíãîë. óóëûí àì õºíäèé. Ãàäààä áàéäàë: Èðìýã íü 5-7 øèðõýã ã¿íçãèé ø¿äýëñýí óðâóó ºíäºã áóþó þëäýí õýëáýðèéí äýýä òàëäàà ñèéðýã. Ìîíãîë-Àëòàé. óëààí ÿãààí ºíãèéí çºâ 196 . 1994). Àãàð-35. Õÿíãàí. Ðàøèíàìæèë. Õýíòèé. Þìîäå¿æèí-24. Ìàð÷èí-13. Ìàíà-15. äîòîð ýðõòíèé àãøèëò òàâèóëàõ.0% • àëêàëîèä • ôëàâîíîèä • ýôèðèéí òîñ ¯éë÷èëãýý: Òàìèð òýíõýý äýýøë¿¿ëýõ. Ëèäýð-7. Ö. Çîâó-25. õóñàí òºãºëä óðãàíà. Ò¿¿õèé ýäèéí ÷àíàðûí øèíæèëãýý: Ò¿¿õèé ýä íü MNS 4209:1994 ñòàíäàðòûí øààðäëàãûã õàíãàñàí áàéíà (Æ. ¿å ìº÷ ºâäºõ. Æîíø-21.Ñýÿâ-6 ªÐêÑÒ ÍÎÕÎÉÍ ÕÎØÓÓÍÛ ÖÝÖÝà ROSAE FLOS Òîäîðõîéëîëò: Íàðèéõàí æèæèã ºðãºñººð õó÷èãäñàí öàéâàðäóó áîð õ¿ðýí ºíãèéí õîëòîñ á¿õèé ñàëàà èøòýé 2 ì õ¿ðòýë ºíäºð óðãàäàã ñººã óðãàìàë Íýðøèë: Flos rosae ªðãºñò íîõîéí õîøóóíû öýöýã Íóòãèéí íýðøèë: ªðãºñò ñàðíàé. õàíèàä íàìäààõàä õýðýãëýíý. Ñàìïèëíîðîâ.Ñýëýíãý. Íîðîâ-7(MNS 5018:2000). Óëàìæëàëò ýì: Ìàíà-4(MNS 4393:2000). àð òàëäàà ºòãºí ñóäàëòàé íàâ÷íóóäààñ á¿ðäñýí ºðãºñººð á¿ðõýãäñýí õîñ áóñ ºäëºã íèéëìýë íàâ÷òàé. Ìîíãîë Äàãóóð. Äóíäàä Õàëõ. Äàâàãìàíàã. ªðãºñò ñàðíàé -Ñàðíàéí îâîã Òàðõàö: Õºâñãºë.Ò¿ãëîã¿íñýë. Øèíã¿í25. Äýæèí-7. Àãàð-15. Õàäãàëàëò: Õóóðàé ñýð¿¿í ãàçàð õàäãàëíà. Òàí÷èí-10. Ö. ªíäºð çîîñîíöýöãèéí ¿íäýñíèé àíàòîìèéí á¿òýö Ïåðèäåðì Àíõäàã÷ õîëòîñ Õî¸ðäîã÷ õîëòîñ ßëãàðóóëàã÷ ñóâàã Ãîë÷ ïàðåíõèìèéí öàöðàã Òºâ öèëèíäð Äàìæóóëàõ áàãö Àíõäàã÷ áàãö Çóðàã 2. ãîëûí øóãóé. öºñ õººõ. íîõîéí õîøóó Ýõ óðãàìàë: Rosa añicularis L. Ìàíàã÷èìáó. Õýðýãëýõ õýìæýý: 1/2 öàéíû õàëáàãà ¿íäñèéã àÿãà óñàíä áóöàëãààä ºäºðò 2-3 óäàà óóíà. Ñóì ìîä-7. Ãîâü-Àëòàéí (áàðóóí óðòðàãèéí 890001-ààñ ç¿¿í òèéø1170001 õ¿ðòýë. ò¿¿íèé çàõ.ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ Ãîë÷ ïàðåíõèìèéí öàöðàã ßëãàðóóëàã÷ ñóâàã Çóëàì Ìîäëîã Äîëîí Çóðàã 1. øýýñ õººõ. ¯íäýñíèé õºíäëºí ç¿ñýëòèéí á¿ä¿¿â÷ Õýðýãëýãäýõ õýñýã: Yíäýñ 9 ä¿ãýýð ñàðûí ñ¿¿ë÷ 10 äóãààð ñàðûí ýõýýð ò¿¿æ áýëòãýíý. Øèæèä-6.Öýýáàò. Õàíãàé. Àðæóòàí.

2%-èàñ èõã¿é ßëçàðñàí õºãöºðñºí áà õîðòîí øàâüæèíä èäýãäñýí: áàéæ áîëîõã¿é Íýðìýë óñàíä õàíäëàãäàõ áîäèñûí õýìæýý 33. Ìàíà-10.3-ð çóðàã). õàëäâàðò ºâ÷í¿¿ä. Öîìîðëèãèéí õºíäëºí ç¿ñýëòèéí á¿ä¿¿â÷ ¿íäñýí ïàðåíõèì äîëîí ìîäëîã ãîë÷ ïàðåíõèì Çóðàã 3. äýýä ýïèäåðì õºâñãºð ïàðåíõèì äàìæóóëàõ áàãö äîîä ýïèäåðì Çóðàã 1. áèò¿¿ ñàâàíä õàäãàëíà. äîîä ýïèäåðì ïàðåíõèìèéí îëîí ýãíýý ýñ¿¿ä õîëáîãäîíî.7%-èàñ èõã¿é Îðãàíèê õîëüö: 0. ªðãºñò íîõîéí õîøóóíû öýöãèéí äýëáèéí àíàòîìèéí á¿òýö äýýä ýïèäåðì äîëîí ìîäëîã ¿íäñýí ïàðåíõèì äîîä ýïèäåðì Çóðàã 2. ÓÐÃÀÌËÛÍ ÃÀÐÀËÒÀÉ ÝÌÈÉÍ ×ÀÍÀÐÛÍ ÁÀÒÀËÃÀÀ. ÕßÍÀËÒ. Ñýðäîã-11 197 . Õàäãàëàëò: Íàðíû ãýðëýýñ õàìãààëàí. Öýöãèéí øèëáèéí àíàòîìèéí á¿òýö Õýðýãëýãäýõ õýñýã: Õàòààñàí öýöýã Íîõîéí õîøóóíû öýöãèéã 6 äóãààð ñàðûí ñ¿¿ë÷ 7 äóãààð ñàðûí ýõýýð.Á¯ËÝà 9. Öýöãèéí øèëáý: Ãóðâàëñàí ýñòýé ýïèäåðìèéí ýñèéí çàëãàà îëîí ýãíýý ïàðåíõèìèéí ýñ¿¿ä îðøèíî (4-ð çóðàã). ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝ õýëáýðèéí öýöýã Ìýäðýõ¿éí ýðõòýíèé øèíæèëãýý: ¯íýð: àíõèëóóí ñàéõàí ¿íýðòýé Àìò: ãàøóóí Ôèçèêèéí ¿ç¿¿ëýëò: ×èéãëýã: 12. Êîëëàòåðàëü õýëáýðèéí äàìæóóëàõ áàãö öîìîðëèãèéí òºâ õýñýãò áàéðëàíà (2.7%) • ôëàâîíîèä (13. Ýäãýýð ýñèéí äóíä àìôèêðèáðàëü õýëáýðèéí á¿òýöòýé äàìæóóëàõ áàãö áàéðëàíà. Äîîä ýïèäåðì õëîðåíõèìèéí çàâñàðò 4-6 ýãíýýãýýð ñèéðýã áàéðëàñàí õºâñãºð ïàðåíõèì îðøäîã. òîëãîéí ºâäºëò. Ẻðíèé ºâ÷èí.5%-èàñ èõã¿é Ýðäýñ õîëüö: 0. õî¸ðëîñîí ýãíýý ýñýýñ á¿ðäñýí äýýä. Óëàìæëàëò ýì: Áàìñýë òàí.0%-èàñ èõã¿é Óðãàìëûí áèå á¿òöèéí íàðèéâ÷èëñàí øèíæèëãýý: Öýöãèéí äýëáýý: Ãàäíàõ õàíà ìýäýãäýõ¿éö çóçààðñàí äýýä ýïèäåðìèéí ýñèéí äîòîð òàëä 1-2 ýãíýýãýýð õàðüöàíãóé øèã¿¿âòýð áàéðëàñàí íýã èæèë õýìæýýòýé õëîðåíõèìèéí ýñ¿¿ä îðøèíî (1-ð çóðàã). Öîìèðëîã: Ãàäíà õàíà çóçààð÷ ìîäîæñîí. ìýñ çàñëûí äàðàà áèåèéã òýíõð¿¿ëýõýä õýðýãëýíý.5-4.8 %) ¯éë÷èëãýý: Âèòàìèí äóòàãäëûí ÷èéã áàì.0%-èàñ èõã¿é ¯íñëýã: 4. æèìñèéã 8-9 äóãààð ñàðä ò¿¿íý. Ñýìáð¿¿ áàäìàäîâæèä. Çîíõèëîí àãóóëàãäàõ áèîëîãèéí èäýâõèò íýãäýë: • áóäàã÷ áîäèñ • ýôèðèéí òîñ • àðãààõ áîäèñ (3. Öîìèðëîãèéí õºíäëºí ç¿ñýëò ýïèäåðì Çóðàã 3. Êîëëàòåðàëü õýëáýðèéí á¿òýö äàìæóóëàõ áàãö áàéðëàíà.

Õîîëíû õàëáàãààð õîîëëîõîîñ ºìíº óóíà. Çîíõèëîí àãóóëàãäàõ áèîëîãèéí èäýâõèò íýãäýë: • àëêàëîèä (áåðáåðèí. îéí öîîðõîéí àñãà.0%-èàñ èõã¿é Yíñëýã: 23. ìº÷ðèéã íü îãòëîí àâ÷ íàðàíä õàòààí àøèãëàíà.5%-èàñ èõã¿é ßëçàðñàí õºãöºðñºí áà õîðòîí øàâüæèíä èäýãäñýí: áàéæ áîëîõã¿é Õàðëàæ ãýìòñýí õýñýã: 1. öºñíèé ºâ÷èí.0%-èàñ èõã¿é Îðãàíèê õîëüö: 2. Õóãàëàõàä ìº÷ðèéí ãîë íü øàð ºíãºòýé Ìýäðýõ¿éí ýðõòýíèé øèíæèëãýý: ¯íýð: ñîäîí ¿íýðã¿é Àìò: ãàøóóí Ôèçèêèéí ¿ç¿¿ëýëò: ×èéãëýã: 13.-Berberidaceae Juss.Áàðõàñäîðæ. Ìîíãîë Äàãóóð. Õýðýãëýõ õýìæýý: 10-20 ã íóíòàãèéã 200 ìë óñàíä õèéæ 5-10 ìèíóò áóöàëãààä 2-3 äàâõàð ñàìáàéãààð ø¿¿íý. øàð ìîä. õàðàà ìóóäàõ. Õîâä. êîëóìáàìèí ã.Æàâõëàí. øàðãàíà Ýõ óðãàìàë: Berberis sibirica Pall. Ìîíãîë-Àëòàéí (õîéò óðòðàãèéí 880001-ààñ ç¿¿í òèéø 1100001 õ¿ðòýë. í¿ä óëàéõ. í¿ä àðãàæ õàòãóóëæ ºâäºõ. Ãàäààä áàéäàë: Ñààðàëäóó õ¿ðýâòýð óëààí áà óëààí õîëòîñòîé. Á. Óëàìæëàëò ýì: Øàð ìîä-3. Ò¿¿õèé ýäèéí ÷àíàðûí øèíæèëãýý: Ò¿¿õèé ýä íü MNS 2896:1990 ñòàíäàðòûí øààðäëàãûã õàíãàñàí áàéíà (Ö. 1980). Ö.ì) • öàðäóóë • äàâèðõàéëàã áîäèñ ¯éë÷èëãýý: Ýëýã. Õàíãàé.Àëòàé . ãîíçãîéäóó Ẻðºíõèé óëààí æèìñòýé. íóëèìñ àñãàðàõ.Õàéäàâ. íóóõ ãàðàõ.Äàãâàöýðýí.ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ ÑÈÁÈÐÈÉÍ ÒÎØËÎà BERBERIS SIBIRICA Òîäîðõîéëîëò: 30-100 ñì ºíäºð óðãàäàã îëîíòàà ñàëààëñàí áóòëàã óðãàìàë Íýðøèë: Berberis sibirica Ñèáèðèéí òîøëîã Íóòãèéí íýðøèë: Ñèáèðü òîøëîã. Ãîâü .0%-èàñ èõã¿é Ýðäýñ õîëüö: 0. Þíâà-4 Óðãàìëûí ýì: Áýðõýññàçèí 0. õîéò ºðãºðºãèéí 44 0001 ààñ õîéø) ä¿¿ðã¿¿äèéí õàä ÷óëóóòàé ýíãýð. ïàëìàòèí.0%-èàñ èõã¿é Õýðýãëýãäýõ õýñýã: Èø ìº÷èð Íàìàð îðîé èø. òîøëîã.5 ã-ûí øàõìàë ýì (MNS 2904:1990) 198 . õàäàíä óðãàíà. öóñ òîãòîîõ çîðèëãîîð õýðýãëýíý. Õàäãàëàëò: Õóóðàé ñýð¿¿í ãàçàð áèò¿¿ ñàâàíä õàäãàëíà. Äýãä-8. Ñèáèðü òîøëîã-Òîøëîãèéí îâîã Òàðõàö: Õýíòèé. Á.

Øèéðýâäàìáà. õîëèìîã îé. ÿí îðãèë. Ò¿¿õèé ýäèéí ÷àíàðûí øèíæèëãýý: Ò¿¿õèé ýä íü MNS 4155:1993 ñòàíäàðòûí øààðäëàãûã õàíãàñàí áàéíà (Ä. íóãà. Ìîíãîë-Àëòàéí óðãàìàë ãàçàð ç¿éí ä¿¿ðýãò îéí á¿ñë¿¿ðèéí øèíýñýí îé. óäâàë Ýõ óðãàìàë: Aquilegia sibirica Lam. õºõ öýíõýð ºíãèéí öýöýãòýé èø. Õýíòèé. Êîëëàòåðàëü õýëáýðèéí á¿òýöòýé. íóðàã àñãàíä óðãàíà.0%-èàñ áàãàã¿é Óðãàìëûí áèå á¿òöèéí íàðèéâ÷èëñàí øèíæèëãýý: Íàâ÷íû àíàòîìè: Íàâ÷ äîðçîâåíòðàëü õýëáýðèéí á¿òýöòýé (1-ð çóðàã). ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝ ÑÈÁÈÐÈÉÍ ÓÄÂÀË ªÂÑ AQUILEGIAE SIBIRICAE HERBA Òîäîðõîéëîëò: Öýöýã íü õºõ öýíõýð ºíãºòýé. Ìîíãîë Äàãóóð. öýíõýð óäâàë. Ö. Èøíèé ãàäàðãûí ïàðåíõèìèéí ýñ¿¿ä 4-6 ýãíýý êîëëàòåðàëü õýëáýðèéí á¿òýöòýé. Ýïèäåðìèéí ýñèéí ãàäíà òàëûí õàíà çóçààð÷.0%-èàñ èõã¿é Yíñëýã: 2. Èøíèé àíàòîìè: Èøíèé ýïèäåðìèéí ýñèéí õàíà ìýäýãäýõ¿éö çóçààí. Ãàäààä áàéäàë: 25-40 ñì ºíäºð ýãö áîñîî èøòýé.Á¯ËÝà 9. èø íü í¿öãýí 25-40 ñì ºíäºð îëîí íàñò óðãàìàë Íýðøèë: Aquilegiae sibiricae herba Ñèáèðèéí óäâàë ºâñ Íóòãèéí íýðøèë: Õºõ óäâàë.2%-èàñ èõã¿é ßëçàðñàí õºãöºðñºí áà õîðòîí øàâüæèíä èäýãäñýí: áàéæ áîëîõã¿é Íýðìýë óñàíä õàíäëàãäàõ áîäèñûí õýìæýý: 20. õºâñãºð ïàðåíõèìýýñ á¿ðäýíý. óäâàë îìáî. Áàãöíû ãàäíà òàëä õ¿÷òýé õºãæèë á¿õèé ñêëåðåíõèì öàãèðàã îðøèíî. äîëãèî ¿¿ñãýíý. ÕßÍÀËÒ.5%-èàñ èõã¿é Îðãàíèê õîëüö: 2. Àíàìîöèò õýëáýðèéí á¿òýöòýé. Èøèéã õºíäëºí îãòëîõîä äóãóéâòàð õýëáýðòýé (4-ð çóðàã).Õèøãýý. ÓÐÃÀÌËÛÍ ÃÀÐÀËÒÀÉ ÝÌÈÉÍ ×ÀÍÀÐÛÍ ÁÀÒÀËÃÀÀ. Áàãàíàëàã ïàðåíõèì áîëîí 5-7 ýãíýýãýýð ìàø ñèéðýã áàéðëàñàí. íàâ÷íû õîëèìîã Ìýäðýõ¿éí ýðõòýíèé øèíæèëãýý: ¯íýð: ñóëàâòàð ºâºðìºö Àìò: ãàøóóí Ôèçèêèéí ¿ç¿¿ëýëò: ×èéãëýã: 8. Ñèáèðü óäâàë-Õîëòñîí öýöãèéí îâîã Òàðõàö: Õºâñãºë. æèæèãõýí õýìæýýòýé. Ìåçîôèëë õî¸ð ýãíýýãýýð ñèéðýãä¿¿ áàéðëàñàí. ãàäàðãûí áàéðëàëòàé àìñðóóä íàâ÷íû èëòýñíèé çºâõºí äîîä ãàäàðãàä òîõèîëäîíî (2-ð çóðàã). 199 . äîõèóð íü öýöýãíýýñýý èë¿¿ ãàð÷ öóõóéãààã¿é. Õëîðåíõèì á¿õèé õàøëàãà ýñòýé áàãöóóä õºâñãºð ýñèéí äóíä îðøèíî. 1993). ìîäëîãèéí çààãò ìîäîæñîí õàíàòàé ïàðåíõèìèéí ýñ¿¿ä òîõèîëäîíî (3-ð çóðàã). Áàãöíû äîëîí.-Ranunculaceae Juss. Èø íü ãîëäîî õºíäèéòýé.0%-èàñ èõã¿é Ýðäýñ õîëüö: 0. äàìæóóëàõ áàãöóóä íýã èæèë ò¿âøèíä òóñ òóñäàà öàãèðãàí õ¿ðýý ¿¿ñãýæ áàéðëàíà.

Gaerth. Õàäãàëàëò: Õóóðàé.5-1. ñýð¿¿í ãàçàð áèò¿¿ ñàâàíä õàäãàëíà.4. Ãàâ¿ð-17. Ñèáèðü óäâàëûí íàâ÷íû àíàòîìèéí á¿òýö ìîäëîã äýýä äîîä Çóðàã 2. õîîëîéí íÿí õàëóóí. áîðîâòîð õ¿ðýí ãÿëãàð ¿ð Ìýäðýõ¿éí ýðõòýíèé øèíæèëãýý: ¯íýð: ñîäîí ¿íýðã¿é Àìò: ãàøóóâòàð. ñóóëãàõ. Çîíõèëîí àãóóëàãäàõ áèîëîãèéí èäýâõèò íýãäýë: • àëêàëîèä • ôëàâîíîèä ¯éë÷èëãýý: Óóøèã. ÿðãýì ÷îãäîí. Ö.0%-èàñ èã¿é Yíñëýã: 5. ýëýãíèé õàëóóí. Äýýä.ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ ýïèäåðì äýýä ýïèäåðì ïàðåíõèì áàãàíàëàã ïàðåíõèì äàìæóóëàõ áàãö ñêëåðåíõèì õºâñãºð ïàðåíõèì äîëîí ìîäîæñîí õàíàòàé ïàðåíõèì äîîä ýïèäåðì Çóðàã 1. Ýëýãíèé Çàíäàí-8. îãèæ Ẻëæèõ.Õèøãýý. ãýäýñ äîòîð ýâã¿éöýõ ¿åä õýðýãëýíý.1%-èàñ èõã¿é 200 .0%-èàñ èõã¿é Îðãàíèê õîëüö: 1. Èøíèé àíàòîìèéí á¿òýö Õýðýãëýãäýõ õýñýã: Ãàçðûí äýýä õýñýã Ãàçðûí äýýä õýñãèéã èä öýöýãëýëòèéí ¿åä íü 6 äóãààð ñàðûí 20-íîîñ 7 äóãààð ñàðûí 1-íèé õîîðîíä ò¿¿æ áýëòãýíý.5 ñì ºíäºð.-Asteraceae Òîëáîò ñèëèáóì-Ãîë ãýñýðèéí îâîã Ò¿¿õèé ýäèéí ÷àíàðûí øèíæèëãýý: Ò¿¿õèé ýä íü MNS 4160:1993 ñòàíäàðòûí øààðäëàãûã õàíãàñàí áàéíà (Ä. Õàâàíãèéí ÿðãýì-7. Ãàäààä áàéäàë: 5-8 ñì óðòàâòàð ºíäãºí õýëáýðòýé öàéâàð ºíãèéí ñóäàëòàé.0%-èàñ èõã¿é Ýðäýñ õîëüö: 0. Æîíø-21. íýã íàñò ºâñëºã óðãàìàë Íýðøèë: Cardui Mariae semen Òîëáîò ñèëèáóì Ýõ óðãàìàë: Silybum marianum L. òîñëîã Ôèçèêèéí ¿ç¿¿ëýëò: ×èéãëýã: 4. 1993). Ãèâàí-9. Ãèâàí-13. äîîä ýïèäåðì Çóðàã 3. Ìàíàãñýëæîð. Óëàìæëàëò ýì: Ãàâ¿ð-7. Òàí÷èí-25 ÑÈËÈÁÓÌ ÌÀÐÈÀÍÓÌÛÍ ¯Ð CARDUI MARIAE SEMEN Òîäîðõîéëîëò: Ýãö áîñîî èøòýé 0.Øèéðýâäàìáà. Ýëýãíèé ÿðãýì -7.

àíòèîêñèäàíò ¿éëäýëòýé.Ýïèäåðìèéí äîòîð òàëä íººö áîäèñ. Õàäãàëàëò: Áèò¿¿ ñàâàíä.) Korsh. ÓÐÃÀÌËÛÍ ÃÀÐÀËÒÀÉ ÝÌÈÉÍ ×ÀÍÀÐÛÍ ÁÀÒÀËÃÀÀ. Õýðýãëýãäýõ õýñýã: Á¿ðýí áîëîâñîðñîí. Ãàäàðãà íèìãýí êóòèíû äàâõàðãàòàé. øàð îðîîíãî Ýõ óðãàìàë: Clematis tangutica (Maxim.0%. ñèëèõðèñòèí) òºãìºí ¯éë÷èëãýý: Àãøèëò áàãà çýðýã òàâèóëàõ. ÷ºäºð ºâñ. õ¿ðýý áàãà çýðýã ø¿äëýã. Ò¿¿õèé ýäèéí ÷àíàðûí øèíæèëãýý: Ò¿¿õèé ýä íü MNS 4154:1993 ñòàíäàðòûí øààðäëàãûã õàíãàñàí áàéíà 201 . ÷ºäºð îðîîíãî. äàìæóóëàõ áàãö Çîíõèëîí àãóóëàãäàõ áèîëîãèéí èäýâõèò òóëãóóð ýä íýãäýë: • ôëàâîëèãíàíû íýãäë¿¿ä (ñèëèìàðèí: ñèëèáèí-1. Áàãöíû äîòîð òàëààð õ¿÷òýé õºãæèë á¿õèé òóëãóóð ýä áîëîí òºãìºí îðøèíî. ñóâãèéã àãóóëñàí ïàðåíõèìèéí äàâõàðãà. øóãàìàí çóóâàí õýëáýðòýé.Á¯ËÝà 9. äàìæóóëàõ áàãö áàéðëàíà (1-ð çóðàã). òàðèìàëæóóëæ áàéíà. Ìîíãîë Äàãóóð. Óðãàìëûí ýì: Ñèëîäèí øàõìàë ýì (MNS 4203:1994) Òàðèàëàëò: ÓÀØÓÒ¯Ê-èéí Áóëãàí àéìãèéí Äàøèí÷èëýí ñóìûí íóòàãò íóòàãøóóëàí. ñèëèäèàíèí. Íàâ÷ 1. õîéò ºðãºðºãèéí 420001-ààñ õîéø) óðãàìàë ãàçàð ç¿éí ä¿¿ðýãò õàä ÷óëóóòàé óóëàðõàã ºíäºð ãàçðûí õàæóó. êóòèêóë ÒÀÍÃÀÄ ÇÎÃÄÎÐÃÎÍÛ ªÂÑ CLEMATITIS TANGUTICAE HERBA Òîäîðõîéëîëò: Èø øóëóóí. Ãîâü-Àëòàéí (áàðóóí óðòðàãèéí 940001-ààñ ç¿¿í òèéø 1110001 õ¿ðòýë.-Ranunculaceae Juss.5-4. ÕßÍÀËÒ. õàòààñàí ¿ð ãàäàðãûí 9 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íààñ ñàãñ á¿õèé ýïèäåðì áàã öýöãèéã íü õàé÷ëàí àâ÷ ¿ðèéã íü ñàëïàðåíõèì ãàí ýëäýâ õîëüöíîîñ öýâýðëýí áýëòãýíý.5 ñì ºðãºí. áàðèóë íü ãîë èøýý îðîîí ìóøãèðàí óðãàäàã ºâñëºã îðîîíãî óðãàìàë Íýðøèë: Clematitis tanguiticaå herba Òàíãàä çîãäîðãîíû ºâñ Íóòãèéí íýðøèë: Çîãäîð ºâñ. ñýð¿¿í ãàçàð õàäãàëíà. ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝ ßëçàðñàí õºãöºðñºí áà õîðòîí øàâüæèíä èäýãäñýí: áàéæ áîëîõã¿é Óðãàìëûí áèå á¿òöèéí íàðèéâ÷èëñàí øèíæèëãýý: ¯ðèéí á¿ðõ¿¿ëèéí àíàòîìè: Ýïèäåðìèéí ýñèéí õàíà çóçààð÷ ìîäîæñîí áàéíà.5 ñì óðò. Òàíãàä çîãäîðãîíî-Õîëòñîí öýöýãòíèé îâîã Òàðõàö: Õýíòèé. Íàâ÷íû ãîë ñóäàë òºâãºð ò¿¿íýýñ ñàëáàðëàñàí ñóäëóóäòàé. áýë ñàéðòàé ãàçðààð óðãàíà. Ñèëèáóì ìàðèàíóìûí ýëýã öýâýðëýõ. Çóðàã 1. Ìîíãîë-Àëòàé. Äóíäàä Õàëõ. Õàíãàé. ¿ðèéí á¿ðõ¿¿ëèéí àíàòîìèéí á¿òýö Õýðýãëýõ õýìæýý: 1/2 æèæèã õàëáàãûã 200 ìë õàëóóí óñàíä õèéæ õóòãààä ºäºðò 2 óäàà óóíà. 3.

Ñýëýíãý. áîëîí 3-7 ýãíýýãýýð ñèéðýãä¿¿ áàéðëàñàí õºâñãºð ïàðåíõèìýýñ á¿ðäýíý. íàâ÷. Òàíãàä çîãäîðãîíû ºâñíèé íàâ÷íû àíàòîìèéí á¿òýö ýïèäåðì õëîðåíõèì ñêëåðåíõèì õî¸ðäîã÷ äîëîí ïàðåíõèì ìîäëîã àíõäàã÷ äîëîí Çóðàã 3. Ìåçîôèëë 2 ýãíýýãýýð áàéðëàñàí áàãàíàëàã ýä. äýýä ýïèäåðì áàãàíàëàã ïàðåíõèì õàøëàãà ýñ äàìæóóëàõ áàãö õºâñãºð ïàðåíõèì äîîä ýïèäåðì äýýä äîîä Çóðàã 2.ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ (Æ. Ýñ ýäýä íººö áàãàã¿é õóðèìòëàãäàíà. Ýäãýýð õàâèðãàíû áàãöóóä ãàäíà òàëäàà õ¿÷òýé õºãæèë á¿õèé ñêëåðåíõèìòýé.5%-èàñ èõã¿é Ýðäýñ õîëüö: 0. Áàãöíû ãàäíà òàëä ýñèéí õàíà õ¿÷òýé ìîäîæñîí ïàðåíõèìèéí ýñèéí áèò¿¿ öàãèðàã ¿¿ñãýæ áàéðëàíà. ãàð õºë ìýäýý àëäàõ. 1993).0%-èàñ áàãàã¿é Óðãàìëûí áèå á¿òöèéí íàðèéâ÷èëñàí øèíæèëãýý: Íàâ÷íû àíàòîìè: Íàâ÷ äîðçîâåíòðàëü á¿òýöòýé. Õàäãàëàëò: Õóóðàé ñýð¿¿í ãàçàð áèò¿¿ ñàâàíä õàäãàëíà. Èø íèéòäýý 6 òîì. äîîä ýïèäåðì Çóðàã 1.Øèéðýâäàìáà. Èøíèé àíàòîìèéí á¿òýö ãîë÷ ïàðåíõèì Õýðýãëýãäýõ õýñýã: Ãàçðûí äýýä õýñýã 7 äóãààð ñàðûí ýõýýð èøíèé ¸çîîðûí íàâ÷íû äýýã¿¿ð õàé÷èëæ ò¿¿íý. áèåèéí òàìèð òýíõýýã ñàéæðóóëàõ çîðèëãîîð õýðýãëýíý. 6 òóñëàõ áèêîëëàòåðàëü õýëáýðèéí áàãöòàé. Õëîðåíõèì á¿õèé õàøëàãà ýñ êîëëàòåðàëü õýëáýðèéí á¿òýöòýé áàãöûã õ¿ðýýëñýí áàéíà (1-ð çóðàã). Çîíõèëîí àãóóëàãäàõ áèîëîãèéí èäýâõèò íýãäýë: • ôëàâîíîèä • ñàïîíèí ¯éë÷èëãýý: Yå ìº÷. Ãàäààä áàéäàë: Èø. èøýý îðîîí ìóøãèðñàí íàâ÷íû áàðèóëûí õóãàð÷ õýìõýðñýí õýñýã á¿õèé õîëèìîã Ìýäðýõ¿éí ýðõòýíèé øèíæèëãýý: ¯íýð: ÿëèìã¿é ¿íýðòýé ªíãº: öàéâàð íîãîîí Àìò: íÿëóóí Ôèçèêèéí ¿ç¿¿ëýëò: ×èéãëýã: 8.7%-èàñ èõã¿é Yíñëýã: 7.0%-èàñ èõã¿é Îðãàíèê õîëüö: 0. íóðóó ºâäºõ. Ö.5%-èàñ èõã¿é ßëçàðñàí õºãöºðñºí áà õîðòîí øàâüæèíä èäýãäñýí: áàéæ áîëîõã¿é Íýðìýë óñàíä õàíäëàãäàõ áîäèñûí õýìæýý: 26. Àíàìîöèò õýëáýðèéí á¿òýöòýé àìñðóóä íàâ÷íû äýýä äîîä ãàäàðãàä áàéðëàíà (2-ð çóðàã). Íàâ÷íû äýýä. Õëîðåíõèìä íººö áîäèñ áàãàã¿é õýìæýýãýýð õóðèìòëàãäàíà. Èøíèé õºíäëºí ç¿ñýëò äóãóéâòàð õýëáýðòýé 6 òîì õàâèðãàòàé (4-ð çóðàã). Èøíèé àíàòîìè: Ãàäíàõ õàíà êóòèíæñýí ýïèäåðìèéí äîòîð òàëä 4-5 ýãíýýãýýð áàéðëàñàí æèæèãõýí ýñòýé ãàäàðãûí ïàðåíõèì (õëîðåíõèì) îðøèíî (3-ð çóðàã). 202 .

Ãàäíà òàëààðàà íýã ýãíýýãýýð áàéðëàñàí ýïèäåðìòýé (3-ð çóðàã). Ýïèäåðìèéí ýñèéí õàíà çóçààí. Õàíãàé. Òîì íàâ÷èò äýãä-Äýãäíèé îâîã Òàðõàö: Õºâñãºë. õîéò ºðãºðºãèéí 450001 -ààñ õîéø) ä¿¿ðãèéí óóëûí õýýðò óðãàíà. ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝ ÒÎÌ ÍÀÂ×ÈÒ ÄÝÃÄÍÈÉ ªÂÑ GENTIANAE MACROPHYLLAE HERBA Òîäîðõîéëîëò: 40-70 ñì ºíäºð. Ìîíãîë Àëòàéí (áàðóóí óðòðàãèéí 890001-ààñ ç¿¿í òèéø 1170001 õ¿ðòýë. õºãöºðñºí áà õîðòîí øàâüæèíä èäýãäñýí õýñýã: áàéæ áîëîõã¿é Óðãàìëûí áèå á¿òöèéí íàðèéâ÷èëñàí øèíæèëãýý: Íàâ÷ äîðçîâåíòðàëü õýëáýðèéí á¿òýöòýé (1-ð çóðàã). ÕßÍÀËÒ. õºõ ºíãèéí íýã òîì öýöýãòýé îëîí íàñò ºâñëºã óðãàìàë Íýðøèë: Gentianae macrophyllae herba Òîì íàâ÷èò äýãäíèé ºâñ Íóòãèéí íýðøèë: Õ¿ðýí äýãä. Ò¿¿õèé ýäèéí ÷àíàðûí øèíæèëãýý: Ò¿¿õèé ýä íü MNS 4197:1994 ñòàíäàðòûí øààðäëàãûã õàíãàñàí áàéíà (Ç. Äýýä äîîä ýïèäåðìèéí ýñèéí õàíà äîëãèîíòñîí (2-ð çóðàã). õàìãèéí äýýä íàâ÷ íü áàã öýöãèéí äîð ìóøãèð÷ áàéðëàíà.-Gentianaceae Juss. Õºâñãºð ýäèéí äóíä áàéðëàñàí êîëëàòåðàëü õýëáýðèéí äàìæóóëàõ áàãöòàé. Ýïèäåðìèéí ýñòýé íýã ò¿âøèíä áàéðëàñàí àíàìîöèò õýëáýðèéí àìñðóóä íàâ÷íû çºâõºí äîîä ãàäàðãóóä òàðõàíà. Èøíèé íàâ÷ 10 ñì óðò. 10 ìì ºðãºí. Àìñðûí õºíäèé òîì. Ýïèäåðìòýé çàëãàà îëîí ýãíýýãýýð øèã¿¿ áàéðëàñàí çóóâàí äóãóé õýëáýðòýé ãàäàðãûí ïàðåíõèì îðøèíî. Õýíòèé. 203 . äýãä. 1994). íàðèéâòàð ãîíçãîé. Õºõºâòºð íèë ºíãèéí õîîëîéðõóó õîíõîí öýöã¿¿ä îðîéí íàâ÷íû ºâºðò öàöàãëàí òîëãîé áàã öýöýã ¿¿ñãýíý. ¿õýð äýãä Ýõ óðãàìàë: Gentiana macrophylla Pall.Á¯ËÝà 9. ìîäëîã íü èøýý òîéð÷ áèò¿¿ öàãèðàã ¿¿ñãýíý. øîâõäóó. Õÿíãàí. 18-30 ìì ºðãºí óðòàâòàð þëäýðõ¿¿ øîâõ. ÓÐÃÀÌËÛÍ ÃÀÐÀËÒÀÉ ÝÌÈÉÍ ×ÀÍÀÐÛÍ ÁÀÒÀËÃÀÀ. Èøíèé äîòîîä á¿òýö: Èø íü õºíäëºí îãòëîëîîðîî äóãóé õýëáýðòýé. Õ¿÷òýé õºãæèë á¿õèé ìîäëîãòîé çàëãàà äóãóé õýëáýðòýé ãîë÷ ïàðåíõèì áàéðëàíà. Õîâä. Ìîíãîë Äàãóóð. Ë. Ìýäðýõ¿éí ýðõòýíèé øèíæèëãýý: ªíãº: çýãýë íîãîîí ¯íýð: ñîäîí ¿íýðã¿é Àìò: ãàøóóí Ôèçèêèéí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä: ×èéãëýã: 9 %-èàñ èõã¿é ¯íñëýã: 2 %-èàñ èõã¿é Îðãàíèê õîëüö: 2 %-èàñ áàãàã¿é Ýðäýñ õîëüö: 0.Öýðýíäóëàì. Äàìæóóëàõ áàãöíû ¿íäñýí ýëåìåíò áîëîõ äîëîí.5 %-èàñ èõã¿é ßëçàðñàí. Ãàäààä áàéäàë: Èøíèé óãèéí íàâ÷ 20 ñì óðò. óã ðóóãàà íàðèéñ÷ áàðèóë ìàÿãòàé áîëíî.Îþóíãýðýë. Õëîðåíõèì 1-2 ýãíýýãýýð áàéðëàñàí áàãàíàëàã ýä áîëîí 6-7 ýãíýýãýýð ñèéðýã áàéðëàñàí õºâñãºð ýäýýñ á¿ðäýíý.

1 ãðàììûã óñàíä áóöàëãàæ õýðýãëýíý. õýýð ãàçðûí ýíãýð. Õýðýãëýõ õýìæýý: 3. áîîì ºâ÷èí. íèë ÿãààí áóþó öàãààí öýöýãòýé ¯íýð: ºâºðìºö Àìò: ãàøóóâòàð Ôèçèêèéí ¿ç¿¿ëýëò: ×èéãëýã: 10%-èàñ èõã¿é 204 . Ìîíãîë Äàãóóð. õîéò ºðãºðºãèéí 470001-ààñ õîéø) ä¿¿ðýãò ÷óëóó õàéðãàòàé. Ãàäààä áàéäàë: Çýâõèé íîãîîí ºíãºòýé. Íàâ÷íû ýïèäåðì 5 6 4 Çóðàã 1. øºðìºñ òàòàõûã àíàãààíà.ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ 1 1 2 2 7 3 3 äýýä äîîä 4 Çóðàã 2. äýãí¿¿ëò îëîí íàñò ºâñëºã óðãàìàë Íýðøèë: Oxótropis myriophyllae herba Ò¿ìýí íàâ÷èò îðòóóçûí ãàçðûí äýýä õýñýã Ýõ óðãàìàë: Oxótropis myriophylla (Pall. Õýíòèé. Òîì íàâ÷èò äýãäíèé íàâ÷íû äîòîîä á¿òýö Çóðàã 3. Ò¿¿õèé ýäèéí ÷àíàðûí øèíæèëãýý: Ò¿¿õèé ýä íü MNS 5098:2001 ñòàíäàðòûí øààðäëàãûã õàíãàñàí áàéíà. ãåíöèàíîë) • ýôèðèéí òîñ • í¿¿ðñ óñ • èðèäîèä (ãåíòèîïèêðîâèä. Óðãàìëûí ýì: Ãåïàõîë ìºõëºã ýì (MNS 4199:1994) Ò¯ÌÝÍ ÍÀÂ×ÈÒ ÎÐÒÓÓÇÛÍ ÃÀÇÐÛÍ ÄÝÝÄ ÕÝÑÝà OXÓTROPIS MYRIOPHYLLAE HERBA Òîäîðõîéëîëò: Çýâõèé ºíãèéí ¿ñëýãòýé. îéí õóóðàé çàõààð óðãàíà.7-11. õýðõ. èøã¿é. Õàäãàëàëò: Áèò¿¿ ñàâàíä õàäãàëíà. Õàíãàé. ãåíöèàíèäèí. ñàà ºâ÷èí.-Fabiaceae Ò¿ìýí íàâ÷èíöàðò îðòóóç-Áóóðöàãòàíû îâîã Íóòãèéí íýðøèë: Îðòóóç. Äîðíîä Ìîíãîëûí (áàðóóí óðòðàãèéí 930 001 -ààñ ç¿¿í òèéø. íóãàò õýýð. Õÿíãàí. ýëñýðõýã õºðñòýé ãàçðóóä. 1170001 õ¿ðòýë. íàðñàí îé.) DC. Èøíèé äîòîîä á¿òýö 5 Õýðýãëýãäýõ õýñýã: Ãàçðûí äýýä õýñýã Çîíõèëîí àãóóëàãäàõ áèîëîãèéí èäýâõèò íýãäýë: • àëêàëîèä (ãåíöèàíèí. Äóíäàä Õàëõ. òàãø Òàðõàö: Õºâñãºë. ñâåðòèàìàðèí) ¯éë÷èëãýý: Òóëàé.

õ¿ðýýíýýñ äîòîãø ìîäîæñîí.) Pers. àð ãàäàðãóóäàà 2-3 ýãíýý ýñòýé áàéäàã.0%-èàñ èõã¿é ßëçàð÷. øýýñ õààãäñàí. Óëàìæëàëò ýì: Ãàðüä-5 Óðãàìëûí ýì: Îðòóäåíò áýëäìýë (MNS 5118:2002) ÓËÀÀÍ ÁÀØÈÃÀÍÛ ªÂÑ ODONTITES RUBRAE HERBA Òîäîðõîéëîëò: Èø íü 10-40 ñì ýãö áîñîî ¸ðîîëîîñîî ýõëýí ¿åëæ ñàëààëñàí íýã íàñò ºâñëºã óðãàìàë Íýðøèë: Odontites rubrae herba Óëààí áàøèãàíû ºâñ Íóòãèéí íýðøèë: Áîð áàøèãà. Íàâ÷íû äóíäààñ äýýø õýñýãò õëîðåíõèì ãèïîäåðìèéí äîîãóóð çóëæ. öýýæ. Ãèïîäåðì íü ýïèäåðìèñèéí äîîãóóð õ¿ðýý ¿¿ñãýõ áºãººä 2 ñýæ¿¿ðòýé. íýã õ¿ðýýãýýð áàéðëàäàã. Ñóóðü õýñýãò õëîðåíõèì ýä õàðàãäàõã¿é áà õëîðåíõèìýýñ ãàðàëòàé ¿õìýë ïàðåíõèìèéí ýñ¿¿ä áàéðëàíà. õºãöºðñºí. Äàìæóóëàõ áàãö íü 14. Ìîíãîë-Àëòàé. Äîðíîä Ìîíãîë. õàëòàð öýöýã. íýã ýãíýý õ¿ðýý ¿¿ñãýæ áàéðëàíà. Õàíãàé. íÿí õàëóóí. ¿å ìº÷íèé øàðõ. Äóíäàä Õàëõ. Èõ íóóðóóäûí õîòãîð. áóðãàñàí øóãóé. íàìàã 205 . ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝ ¯íñëýã: 6.-Scrophylariaceae Juss. Õýðýãëýãäýõ õýñýã: Ãàçðûí äýýä õýñýã Çîíõèëîí àãóóëàãäàõ áèîëîãèéí èäýâõèò íýãäýë: • ïîëèñàõàðèä • àëêàëîèä • êóìàðèí • ôëàâîíîèä • àðãààõ áîäèñ ¯éë÷èëãýý: Òîëãîé.Á¯ËÝà 9. Óëààí áàøèãà-Èðøèìáèéí îâîã. ÓÐÃÀÌËÛÍ ÃÀÐÀËÒÀÉ ÝÌÈÉÍ ×ÀÍÀÐÛÍ ÁÀÒÀËÃÀÀ.0%-èàñ èõã¿é Îðãàíèê õîëüö: 1. ýðãèéí íóãà. Ïàðåíõèì íü äàìæóóëàõ áàãöóóäûí õ¿ðýýíýýñ ãàäàãø ìîäæîîã¿é. Íàâ÷íû àð ãàäàðãóóãèéí ãîë áàãöíààñ áóñàä íü æèãä æèæãýâòýð áàéíà. Ç¿¿íãàðûí ãîâèéí (áàðóóí óðòðàãèéí 1000001-ààñ ç¿¿í òèéø 1190001 õ¿ðòýë. õàðèí äóíä õýñãèéí îãòëîëä ãîëäîî öîîðõîé áàéíà. øàâüæèíä èäýãäñýí õýñýã: áàéæ áîëîõã¿é Óðãàìëûí áèå á¿òöèéí íàðèéâ÷èëñàí øèíæèëãýý: Íàâ÷íû áàðèóë íü ñóóðü îð÷ìûí õºíäëºí îãòëîëîîðîî ñàðàí õýëáýðèéã ¿¿ñãýñýí. áàøãàíà Ýõ óðãàìàë: Odontites rubra (Baumg. ÕßÍÀËÒ. Õàäãàëàëò: Õóóðàé ñýð¿¿í ãàçàð áèò¿¿ ñàâàíä õàäãàëíà. õîîëîé àì õàâäàõûã ýì÷ëýõýä õýðýãëýíý. õîðûí õàëóóí. Ìîíãîë Äàãóóð. Îëîí íóóðóóäûí õºíäèé. Òàðõàö: Õýíòèé.0%-èàñ èõã¿é Ýðäýñ áîäèñ: 1. Ìîäëîãèéí öîðãî ñóë õºãæèëòýé. Äàìæóóëàõ áàãöóóäûã õ¿ðýýëñýí òóëãóóð ýäèéí ýëåìåíò. ÿëàíãóÿà äîëîíãèéí øèðõýã õ¿÷òýé õºãæñºí ïåðèìåäóëÿð óãëàðãûã õ¿ðýýëýõ þì óó ººð õîîðîíäîî íèéëñíýýñ òóëãóóð ýäèéí öàãèðãàí õ¿ðýý ¿¿ñíý. õîéò ºðãºðºãèéí 440001-ààñ õîéø) ä¿¿ðãèéí ãîëûí ýðýã.

Ýïèäåðìèéí ýñ äîëãèîíòñîí õàíàòàé (2-ð çóðàã). 1993). Ò¿¿õèé ýäèéí ÷àíàðûí øèíæèëãýý: Ò¿¿õèé ýä íü MNS 4153:1993 ñòàíäàðòûí øààðäëàãûã õàíãàñàí áàéíà (Æ.0%-èàñ áàãàã¿é Óðãàìëûí áèå á¿òöèéí íàðèéâ÷èëñàí øèíæèëãýý: Íàâ÷íû àíàòîìè: Íàâ÷ äîðçîâåíòðàëü õýëáýðèéí á¿òýöòýé (1-ð çóðàã). íàâ÷. äýýä ýïèäåðì áàãàíàëàã ïàðåíõèì äàìæóóëàõ áàãö õºâñãºð ïàðåíõèì äîîä ýïèäåðì áóë÷èðõàéò ¿ñýíöýð ýíãèéí ¿ñýíöýð ýïèäåðì ïàðåíõèì ýíäîäåðì äîëîí äýýä äîîä Çóðàã 2.5%) 206 ñêëåðåíõèì ãîë÷ ïàðåíõèì Çóðàã 4. èøíèé õîëèìîã Ìýäðýõ¿éí ýðõòýíèé øèíæèëãýý: ¯íýð: ñîäîí ¿íýðã¿é Àìò: ãàøóóí Ôèçèêèéí ¿ç¿¿ëýëò: ×èéãëýã: 6. Ìåçîôèëë 2 ýãíýýãýýð ñèéðýã áàéðëàñàí áàãàíàëàã ïàðåíõèì áîëîí 24 ýãíýýãýýð áàéðëàñàí õºâñãºð ïàðåíõèìýýñ á¿ðäýíý. ¯¿íèé äîòîð òàëä ýïèäåðì. Íàâ÷íû ãàäàðãà îëîí òîîíû ýíãèéí áîëîí áóë÷èðõàéò ¿ñýíöð¿¿äòýé àíàìîöèò õýëáýðèéí á¿òýöòýé àìñðóóä íàâ÷íû çºâõºí äîîä ãàäàðãàä òîõèîëäîíî. Çîíõèëîí àãóóëàãäàõ áèîëîãèéí èäýâõèò íýãäýë: • ôëàâîíîèä (0. Ãîë÷ ïàðåíõèìèéí ýñ¿¿ä îëîí ºíöºãòýé. áóëàã îð÷ìûí ìàðçòàé øàëáààãàíä óðãàíà. Àíàòîìèéíõîî á¿òöýýð óã ç¿éë ÷èéãñ¿¿ óðãàìëûí õýñýãò õàìààðíà.ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ ýðãèéí ñàéð.0%-èàñ èõã¿é Îðãàíèê õîëüö: 0. Êîëëàòåðàëü õýëáýðèéí äàìæóóëàõ áàãö õýëáýðæñýí õàøëàãà ýñ áîëîí òóëãóóð ýäã¿é. Óëààí áàøèãàíû íàâ÷íû àíàòîìèéí á¿òýö Çóðàã 3. Íàâ÷íû ýïèäåðì ìîäëîã Çóðàã 1. Ãàäààä áàéäàë: ¯åëñýí ÿãààí óëààí öýöýã. Ö. 4-ð çóðàã).3%-èàñ èõã¿é ¯íñëýã: 6. Èø íü ãîëäîî õºíäèéòýé.Øèéðýâäàìáà. Ýñèéí ãàäíàõ õàíà êóòèíæñýí ýïèäåðìèéí ýñèéí çàëãàà 3-7 ýãíýýãýýð øèã¿¿ áàéðëàñàí ïàðåíõèì îðøèíî.Ñýëýíãý.5%-èàñ èõã¿é Ýðäýñ õîëüö: 0. Èøíèé õºíäëºí ç¿ñýëò Õýðýãëýãäýõ õýñýã: Ãàçðûí äýýä õýñýã Ãàçðûí äýýä õýñãèéã 8 äóãààð ñàðä ò¿¿æ õýðýãëýíý. Èøíèé àíàòîìè: Èøèéã õºíäëºí ç¿ñýõýä äºðâºëæèíä¿¿ õýëáýðòýé (3. ¿ð áîëîâñðóóëàõ îðîí-ãýðöãýíý ¿ð.5%-èàñ èõã¿é ßëçàðñàí õºãöºðñºí áà õîðòîí øàâüæèíä èäýãäñýí: áàéæ áîëîõã¿é Íýðìýë óñàíä õàíäëàãäàõ áîäèñûí õýìæýý: 17. ñêëåðåíõèì íèéëæ èøíèé öàãèðàã ¿¿ñãýíý. Èøíèé àíàòîìèéí á¿òýö .

Á¯ËÝà 9. îëîí íàñò ºâñëºã óðãàìàë Íýðøèë: Pyrolae incarnatae folium Óëààí óíàãàí òóðóóíû íàâ÷ Íóòãèéí íýðøèë: Óíàãàí òóðóó. Ãàäààä áàéäàë: ¯íäýñ îð÷ìûí íàâ÷èñ óðò áàðèóëòàé. Á¿ãä 5 äàìæóóëàõ áàãöòàé (4-ð çóðàã). 207 . ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝ • êñàíòîí • èðèäîèä (àóêóáèí. Æîíø-21. öóñíû ºâ÷íèéã àíàãààõàä õýðýãëýíý.7 ãðàììûã óñààð õàíäàëæ óóíà. Äýýä ýïèäåðìèéí ýñ òîì. áóãûí òóóðàé. Öàðâîí-5. Çîâó-8. Ýïèäåðìèéí ýñòýé íýã ò¿âøèíä áàéðëàñàí. Òàí÷èí-25. ò¿¿íèé äîòîð òàëä ìºí íýã ýãíýýãýýð áàéðëàñàí ãèïîäåðì òóñ òóñ áàéðëàíà (3-ð çóðàã). Ãèïîäåðìèéí äîòîð òàëä õýìæýýãýýð æèæèãõýí. á¿òýí çàõòàé Óðãàìëûí áèå á¿òöèéí íàðèéâ÷èëñàí øèíæèëãýý: Íàâ÷ ãîìîãåí õýëáýðòýé (1-ð çóðàã). õîéò ºðãºðºãèéí 440001-ààñ õîéø) ä¿¿ðãèéí øèíýñýí îéä áèå äààñàí ýâøèë ¿¿ñãýíý. Àíàìîöèò õýëáýðèéí àìñðóóä íàâ÷íû çºâõºí äîîä ãàäàðãóóä òîõèîëäîíî. Õàäãàëàëò: Õóóðàé ñýð¿¿í ãàçàð áèò¿¿ ñàâàíä õàäãàëíà. Ýíýõ¿¿ ¿íäñýí ïàðåíõèìèéí äóíä êîëëàòåðàëü õýëáýðèéí äàìæóóëàõ áàãö îðøèíî. Ãèâàí-9. õàíà íü çóçààí. Çàíäàí-8. îäîíòîçèä) • òàíèí ¯éë÷èëãýý: Ýëýãíèé õàëóóí. Óëàìæëàëò ýì: Àðæóòàí. Öàðâîí-4. Äýýä äîîä ýïèäåðìèéí ýñèéí õàíà äîëãèîíòñîí (2-ð çóðàã). øóíõàí Ýõ óðãàìàë: Pyrola incarnata (DC) Freyn.-Pyrolaceae Dum. Õëîðåíõèì 4-6 ýãíýýãýýð áàéðëàñàí íýã òºðëèéí õºâñãºð ýäýýñ á¿ðäýíý. Ò¿¿õèé ýäèéí ÷àíàðûí øèíæèëãýý: Ò¿¿õèé ýä íü MNS 5204:2002 ñòàíäàðòûí øààðäëàãûã õàíãàñàí áàéíà. Äýãä-4. Âàíæèíãàðàâ-15. Ãàãîë-19. Âîíòîã-25. øàðûí õàëóóí. Íàâ÷íû áàðèóë: Ãàäíà òàëààðàà íýã ýãíýýãýýð áàéðëàñàí ýïèäåðì. 2-6 ñì óðò äóãèðàã. ÓÐÃÀÌËÛÍ ÃÀÐÀËÒÀÉ ÝÌÈÉÍ ×ÀÍÀÐÛÍ ÁÀÒÀËÃÀÀ. Ãîâü-Àëòàéí (áàðóóí óðòðàãèéí 900001-ààñ ç¿¿í òèéø 1160001 õ¿ðòýë. пäà-6. ×èíòàí. äóãóé õýëáýðèéí ýñ¿¿ä îëîí ýãíýýãýýð øèã¿¿ áàéðëàñàí ¿íäñýí ïàðåíõèìòýé. Óëààí óíàãàí òóðóó-Óíàãàí òóðóóíû îâîã Òàðõàö: Õºâñãºë. Õýðýãëýõ õýìæýý: 1. Ãèâàí-13. Ìîíãîë-Àëòàé. Õýíòèé. ÕßÍÀËÒ.8-3. ÓËÀÀÍ ÓÍÀÃÀÍ ÒÓÐÓÓÍÛ ÍÀÂ× PYROLAE INCARNATAE FOLIUM Òîäîðõîéëîëò: Óëààí óíàãàí òóðóó íü ãàçàð äîîð îëîí íàéëçóóð ñàëàà á¿õèé ¿íäýñëýã èøòýé. Õàíãàé.

äàâñàã ºâäºõ. õàìàð. Áèðààãà-13.4-11. Áººðíèé àð ¿ð-10. Íàâ÷íû áàðèóëûí äîòîîä á¿òýö Õýðýãëýãäýõ õýñýã: Íàâ÷ 8 äóãààð ñàðä íàâ÷èéã íü ò¿¿íý. õîîëîéí ºâ÷èí. Íàâ÷íû ýïèäåðì 8 Çóðàã 1. Øóíõàí-2. ø¿ä áóéëíû øàðõëààã ýì÷ëýõýä õýðýãëýíý. Õàäãàëàëò: Õóóðàé ñýð¿¿í ãàçàð õàäãàëíà. äîòîð òàë íü óëààí áîð áóþó áîðîâòîð ÿãààí ºíãºòýé Ìýäðýõ¿éí ýðõòýíèé øèíæèëãýý: ¯íýð: ºâºðìºö ¿íýðã¿é Àìò: ãàøóóí Ôèçèêèéí ¿ç¿¿ëýëò: ×èéãëýã: 13.ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ 2 3 1 3 4 äýýä 5 7 6 1 2 3 4 äîîä Çóðàã 2. îëîí íàñò ºâñëºã óðãàìàë Íýðøèë: Polygoni bistortae rhizoma ¯õýð ìýõýýðèéí ¿íäýñëýã èø Íóòãèéí íýðøèë: Ìîãîéí òàðíà Ýõ óðãàìàë: Polygonum bistorta L.Îéäîâçóë. 1982). äîîä òàëäàà ¿íäýñíèé îðîì á¿õèé ìîãîé ìýò ìóøãèðàëäñàí ¿íäýñëýã èøí¿¿ä. Õýðýãëýõ õýìæýý: 7.0%-èàñ èõã¿é 208 . Þìîäå¿æèí-24. ¯ÕÝÐ ÌÝÕÝÝÐÈÉÍ ¯ÍÄÝÑËÝà ÈØ POLYGONI BISTORTAE RHIZOMA Òîäîðõîéëîëò: Ìîãîé ìýò ìóøãèðñàí ¿íäýñëýã èøíýýñ ãàðñàí 30-90 ñì ºíäºð óðãàäàã õýä õýäýí øóëóóí èøòýé. ºðãºí íü 1-2 ñì áàéõ áà ãàäíà òàë íü õàð áîð. ¯õýð ìýõýýð-Òàðíûí îâîã Ò¿¿õèé ýäèéí ÷àíàðûí øèíæèëãýý: Ò¿¿õèé ýä íü MNS 3409:1982 ñòàíäàðòûí øààðäëàãûã õàíãàñàí áàéíà (×. Áàðèàâ-17. Ìàðàâ-3. Õàð áàéâàí-3.-Polygînaceae Juss. Áººðíèé àð ¿ð-18. Íàâ÷íû áàðèóëûí äîòîîä á¿òöèéí åðºíõèé á¿ä¿¿â÷ 2 Çóðàã 3. Ñ. Æàìáà-6. Ñýíäýí-8. Ẻð. Ãàäààä áàéäàë: Äýýä òàëààðàà õºíäëºí àòèðààòàé. Óëàìæëàëò ýì: Áººðºí øîø-7. Òýäãýýðèéí óðò 5-10 ñì. Óëààí óíàãàí òóðóóíû íàâ÷íû àíàòîìèéí á¿òýö 1 4 Çóðàã 4.1 ãðàììûã óñàíä áóöàëãàõ áà ýñâýë íóíòàã íàâ÷èéã áóöàëñàí óñàíä á¿ðæ óóíà. Çîíõèëîí àãóóëàãäàõ áèîëîãèéí èäýâõèò íýãäýë: • ôëàâîíîèä (21. Ìàð÷èí-13.Ñàíäàã.6%) • èäýýëýã÷ áîäèñ (àðáóòèí) ¯éë÷èëãýý: Óóö íóðóóãààð ºâäºõ.

Á¯ËÝà 9. ÓÐÃÀÌËÛÍ ÃÀÐÀËÒÀÉ ÝÌÈÉÍ ×ÀÍÀÐÛÍ ÁÀÒÀËÃÀÀ, ÕßÍÀËÒ, ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝ

Îðãàíèê õîëüö: 0.5%-èàñ èõã¿é
Ýðäýñ õîëüö: 1.0%-èàñ èõã¿é
ßëçàðñàí õºãöºðñºí áà õîðòîí øàâüæèíä èäýãäñýí: áàéæ áîëîõã¿é
Óðãàìëûí áèå á¿òöèéí íàðèéâ÷èëñàí øèíæèëãýý:
¯íäýñëýã èøíèé õºíäëºí îãòëîëûã ºñãºã÷ øèëýýð õàðàõàä òîäîðõîé çàéòàé
ýðãýí òîéðîí áàéðëàñàí äàìæóóëàõ áàãöóóä çóóâàí öàãèðàãóóä ìýò õàðàãäàíà.
Õýðýãëýãäýõ õýñýã: ¯íäýñëýã èø
Íàìàð ò¿¿íèé ãàçðûí äýýä õýñýã ãàíäàæ õàòàõ ¿åä ò¿¿æ áýëòãýíý.
Çîíõèëîí àãóóëàãäàõ áèîëîãèéí èäýâõèò íýãäýë:

òàíèí
• ôëàâîíîèä
• îðãàíèê õ¿÷èë
¯éë÷èëãýý: Ãýäýñ, äîòðûí ºâ÷èíä õýðýãëýíý.
Õýðýãëýõ õýìæýý: 3 ãðàìì íóíòàã óðãàìëûí 200 ìë óñàíä 20 ìèíóò áóöàëãààä
ø¿¿æ õîîëíû õàëáàãààð ºäºðò 3 óäàà óóíà.
Õàäãàëàëò: Õóóðàé ñýð¿¿í ãàçàð õàäãàëíà.
Óëàìæëàëò ýì: Ñðîëî-4, Îëãîéí ã¿ðãýì-7, Ëîöàäã¿íñýë, Æóãàí-25
ÕÀÐ ËÀÍÒÀÍÇÛÍ ¯Ð
HYOSCYAMI SEMEN
Òîäîðõîéëîëò: 60 ñì õ¿ðòýë ºíäºð óðãàäàã ñàëààëñàí ìàõëàã èøòýé õî¸ð íàñò
óðãàìàë
Íýðøèë: Hyoscyami semen
Õàð ëàíòàíçûí ¿ð
Íóòãèéí íýðøèë: Ëàíòàíç, òàíïðàì
Ýõ óðãàìàë: Hyoscyamus niger L.-Solanaceae Juss.
Õàð ëàíòàíç-×ýñèíöýðèéí îâîã
Òàðõàö: Õýíòèé, Õàíãàé, Ìîíãîë-Äàãóóð, Õÿíãàí, Ìîíãîë-Àëòàé, Äóíäàä
Õàëõ, Äîðíîä Ìîíãîë, Äîðíîãîâü, Ãîâü-Àëòàéí (áàðóóí óðòðàãèéí 880001-ààñ
ç¿¿í òèéø 1180001 õ¿ðòýë, õîéò ºðãºðºãèéí 480001-ààñ õîéø) ä¿¿ðãèéí òàðèàëàíãèéí òàëáàé, õóó÷èí ºâºë溺, áàðèëãà áàéøèíãèéí õóó÷èí ãàçàð óðãàíà.
Ò¿¿õèé ýäèéí ÷àíàðûí øèíæèëãýý:
Ò¿¿õèé ýä íü MNS 3301:1991 ñòàíäàðòûí øààðäëàãûã õàíãàñàí áàéíà
(Ç.Îþóí, 1991).
Ãàäààä áàéäàë: Ñàëààëñàí ìàõëàã èøòýé, óãààðàà èøýý îðîîæ öóâðàí ãàðñàí,
óõàãäñàí, ñýòëýãäñýí òîì äàëáàãàð íàâ÷òàé îëîí òîîíû æèæèã ¿ð äýýø õàðñàí
àìñàð á¿õèé òîðõîíä ä¿¿ðýí áàéíà.
Ìýäðýõ¿éí ýðõòýíèé øèíæèëãýý:
¯íýð: òààëàìæã¿é
Ôèçèêèéí ¿ç¿¿ëýëò:
×èéãëýã: 14.0%-èàñ èõã¿é
¯íñëýã: 15.0%-èàñ èõã¿é
Îðãàíèê õîëüö: 0.5%-èàñ èõã¿é
209

ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ

Ýðäýñ õîëüö: 0.5%-èàñ èõã¿é
ßëçàðñàí õºãöºðñºí áà õîðòîí øàâüæèíä èäýãäñýí: áàéæ áîëîõã¿é
Õýðýãëýãäýõ õýñýã: Õàòààñàí ¿ð
9 ä¿ãýýð ñàðä ãàçðûí äýýä õýñãèéã
1
àâ÷ áýëòãýíý.
Çîíõèëîí àãóóëàãäàõ áèîëîãèéí èäýâõò
2
íýãäýë:

òðîïàíû àëêàëîèä (0.045%)
Á
3

òîñ
À

ôëàâîíîèä
3
¯éë÷èëãýý:
Í¿äíèé á¿õ òºðëèéí ºâ÷èíã
Çóðàã 1. Õàð ëàíòàíçûí íàâ÷íû áè÷èë á¿òýö
À-íàâ÷íû äýýä ãàäàðãóóãèéí ýïèäåðìèéí ýñ, Á-íàâ÷íû äîîä
àíàãààíà.
ãàäàðãóóãèéí ýïèäåðìèéí ýñ, 1-ýíãèéí ¿ñëýã, 2-òîëãîéò
¿ñëýã, 3-êàëüöèéí îêñàëàòûí òàëñòóóä
Õàäãàëàëò: Õóóðàé ãàçàð áèò¿¿ ñàâàíä
õàäãàëíà.
ÕÀÐ ØÀÐÈËÆÍÛ ÃÀÇÐÛÍ ÄÝÝÄ ÕÝÑÝÃ
ARTEMISIAE SANTOLINIFOLIAE HERBA
Òîäîðõîéëîëò: 12-80 ñì ºíäºð çàðèìäàã ñººã, îëîí íàñò óðãàìàë
Íýðøèë: Artemisiae santolinifoliae herba
Õàð øàðèëæíû ãàçðûí äýýä õýñýã
Íóòãèéí íýðøèë: Õàð øàâàã, øàâàã, ñàíõàì
Ýõ óðãàìàë: Artemisia santolinifolia Turcz. ex Bess.-Compositae Giseke.
Õàð øàðèëæ- Íèéëìýë öýöýãòíèé îâîã
Òàðõàö: Õýíòèé, Õàíãàéí (áàðóóí óðòðàãèéí 910001-ààñ ç¿¿í òèéø 1100001
õ¿ðòýë, õîéò ºðãºðºãèéí 420001-ààñ õîéø) ºìíºä õýñýã, õýýð, öºëèéí õýýðèéí
óóëñûí ýíãýðèéí õàä, àñãà, õàâöàë, íóðàã, ñàéð, ãîë íóóðûí õàéðãà, ýëñ,
ìàðçòàé ýðýã äàãàæ óðãàíà.
Ò¿¿õèé ýäèéí ÷àíàðûí øèíæèëãýý:
Ò¿¿õèé ýä íüMNS 4998:2000 ñòàíäàðòûí øààðäëàãûã õàíãàñàí áàéíà
(Ã.Íàðàíöýöýã, Ã.Ï¿ðýâñ¿ðýí, Ç.Îþóí, Ä.Áàòñ¿ðýí, Ã.Öýðýíõàíä, 2000).
Ãàäààä áàéäàë:
ªíãº: öàéâàð íîãîîí ñººã
¯íýð: ºâºðìºö
Àìò: ãàøóóí
Ôèçèêèéí ¿ç¿¿ëýëò:
×èéãëýã: 0.5%-èàñ èõã¿é
Yíñëýã: 4.5%-èàñ èõã¿é
Îðãàíèê áîëîí áóñàä óðãàìëûí õîëüö: 0.5%-èàñ èõã¿é
Ýðäýñ õîëüö: 1.0%-èàñ èõã¿é
ßëçàðñàí õºãöºðñºí áà õîðòîí øàâüæèíä èäýãäñýí:áàéæ áîëîõã¿é
Óðãàìëûí áèå á¿òöèéí íàðèéâ÷èëñàí øèíæèëãýý:
Èøíèé õºíäëºí îãòëîë Ẻðºíõèé, ýïèäåðìèéí ýñèéí (1) ãàäíà õàíà

210

Á¯ËÝà 9. ÓÐÃÀÌËÛÍ ÃÀÐÀËÒÀÉ ÝÌÈÉÍ ×ÀÍÀÐÛÍ ÁÀÒÀËÃÀÀ, ÕßÍÀËÒ, ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝ

çóçààðààã¿é, êóòèêóëûí äàâõðàà ¿ë ìýäýã çóçààí. Õîëòîñíû äàâõðàà (2), 3-5 ýãíýý
¿¿ñãýõ, ïàðåíõèì ýñ¿¿äýýñ òîãòîíî. Õîëòîñíû äàâõðààíû äîòîð òàëààð çóçààí
õàíàòàé òóëãóóð ýä áîëîõ ñêëåðåíõèì (3) õýä õýäýí ýãíýýãýýð áàéðëàíà.
Êîëëàòåðàëü õýëáýðèéí á¿òýöòýé äàìæóóëàõ áàãö (4,5) ãàäíà òàëààñ
òóëãóóð ýä ¿íäñýí ïàðåíõèìèéí ýñ¿¿äýýð (6) õ¿ðýýëýãäýíý. Òîì õýìæýýòýé
øèã¿¿ áàéðëàñàí ãîë÷ ïàðåíõèì èøíèé òàë õóâèéã ýçëýí îðøèíî (1-ð çóðàã).
Íàâ÷ äîðçîâåíòðàëü á¿òýöòýé. Íîãîîí ìºõëºãò ýä (õëîðåíõèì) äàâõàð
ýãíýýãýýð øèã¿¿ áàéðëàñàí òîì, ñóíàñàí ýñòýé, íèìãýí õàíàòàé áàãàíàëàã (3)
áîëîí õýä õýäýí ýãíýýãýýñ á¿ðäñýí íóãà÷ààò õºâñãºð ýä¿¿äýýñ (7) òîãòîíî.
Áàãàíàëàã ýñ¿¿ä õëîðîïëàñòûã èõýýð àãóóëíà. Ýïèäåðìèéí ýñèéí (2), (9)
õàíà íèìãýí, áàãà çýðýã äîëãèîíòñîí. Èë áàéðëàëòàé àíàìîöèò õýëáýðèéí
á¿òýöòýé àìñàð (10) íàâ÷íû çºâõºí äîîä ãàäàðãàä (ãèïîñòîìàòèê) æèãä, øèã¿¿
òîõèîëäîíî.
Íàâ÷íû äýýä ãàäàðãàä (àáàêñèàëü) èõýâ÷ëýí áîñîî íýã ýñò ýíãèéí ¿ñýíöýð
(1) öººíã¿é. Êîëëàòåðàëü õýëáýðèéí á¿òýöòýé äàìæóóëàõ áàãö (5,6) òºðºëæñºí
õàøëàãà (4) ýñòýé, ýñ õîîðîíäûí çàé (8) áàãà áàéíà (2-ð çóðàã).
Õýðýãëýãäýõ õýñýã: Ãàçðûí
äýýä õýñýã
2
Ãàçðûí äýýä õýñãèéã 8
3
ñàðä ò¿¿æ áýëòãýíý.
4
5
Çîíõèëîí àãóóëàãäàõ
6
áèîëîãèéí èäýâõèò íýãäýë:
7
8
• êóìàðèí (3.8%-èàñ
9
èõã¿é)
10
Çóðàã 1. Õàð Øàðèëæíû íàâ÷íû áèå á¿òýö
• èçîâàëåðèàíû õ¿÷èë
• ôëàâîíîèä
(ôëàâîíîë, ôëàâîí, ôëàâîíîí, ðóòèí, êâåðöåòèí)
• ýôèðèéí òîñ
• ñåñêâèòåðïèí
¯éë÷èëãýý: Õîîë øèíãýõã¿é áîëîõ, õîäîîä, ãýäýñíèé öàíõ, Ẻëæèõ, òàðõèíû
õàòãàëãàà, òîëãîéí ºâäºëò, õàëäâàðò ºâ÷èí (áîîì, ñàõóó, õèæèã ã.ì), õàâäàð,
àðüñíû ºâ÷èíã àíàãààõàä õýðýãëýíý.
Õàäãàëàëò: Õóóðàé ñýð¿¿í ãàçàð áèò¿¿ ñàâàíä õàäãàëíà.
Óðãàìëûí ýì: Àðòåíîë ¿ðýë ýì
1

ÕÎÍÈÍ ÇÝÝÐÃÝÍÈÉ ªÂÑ
EPHEDRAE HERBA
Òîäîðõîéëîëò: Yç¿¿ð íü ýðãýæ ìóøãèðñàí, øèð¿¿í íîãîîí ºíãºòýé, ìº÷èð,
íàâ÷ á¿õèé 60-80 ñì ºíäºð ñººã
Íýðøèë: Ephedrae herba
Õîíèí çýýðãýíèé ºâñ
Íóòãèéí íýðøèë: ßìààí çýýðãýíý, çýýðãýíý, õîíèí çýýðãýíý

211

ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ

Ýõ óðãàìàë:

Ephedra Przevalskii Stapf.-Ephedraceae Dum.
Ïðåæåâàëüñêèéí çýýðãýíý-Çýýðãýíèé îâîã
Òàðõàö: Õîâä, Ìîíãîë-Àëòàé, Èõ íóóðóóäûí õîòãîð, Îëîí íóóðóóäûí õºíäèé,
Äîðíîãîâü, Ç¿¿íãàðûí ãîâü, Àëòàéí ºâºð ãîâü, Àëàøàà ãîâèéí (áàðóóí óðòðàãèéí 880001-ààñ ç¿¿í òèéø 1090001 õ¿ðòýë, õîéò ºðãºðºãèéí 490001-ààñ óðàãø
420001) ä¿¿ðýãò õàéðãà á¿õèé öºë, ñàéð, ãàäàðãûí õàæóó õºâººãººð óðãàíà.
Ò¿¿õèé ýäèéí ÷àíàðûí øèíæèëãýý:
Ò¿¿õèé ýä íü MNS 3717:1994 ñòàíäàðòûí øààðäëàãûã õàíãàñàí áàéíà
(Ä.Õèøãýý, Ö.Öýíäýì, Ö.Õàéäàâ, 1994).
Ìýäðýõ¿éí ýðõòýíèé øèíæèëãýý:
Èø, ìº÷ðèéí ºíãº: øàð íîãîîí
Yíýð: ¿íýðã¿é
Àìò: àðãóóí
Ôèçèêèéí ¿ç¿¿ëýëò:
×èéãëýã: 18.0%-èàñ èõã¿é
Yíñëýã: 5.7%-èàñ èõã¿é
Îðãàíèê õîëüö: 2.0%-èàñ èõã¿é
Ýðäýñ õîëüö: 0.2%-èàñ èõã¿é
Àðãààõ áîäèñ: 8.0%-èàñ áàãàã¿é
Ñïèðòýíä õàíäëàãäàõ áîäèñ: 22.0%-èàñ áàãàã¿é
Óðãàìëûí áèå á¿òöèéí íàðèéâ÷èëñàí øèíæèëãýý:
Íàéëçóóð: Ýïèäåðìèéí ýñèéí õàíà åð áóñûí õ¿÷òýé çóçààð÷ ìîäæèí ìàø
çóçààí ºíãºðºã, êóòèí äàâõðààã àãóóëäàã, ìºí áàãöíû äîëîí ìîäëîãèéí çàâñàðò
áèò¿¿ öàãèðãàí õ¿ðýý ¿¿ñãýñýí ñêëåðåíõèìòýé áàéäãààðàà ýíýõ¿¿ óðãàìàë áóñàä
çýýðãýíèé ç¿éëýýñ ÿëãààòàé. Ýïèäåðìèéí ýñèéí äîòîð òàëä 4-8 ýãíýýãýýð
øèã¿¿ áàéðëàñàí õëîðåíõèì îðøèíî (1-ð çóðàã).
Õëîðåíõèìèéí çàëãàà êîëëàòåðàëü õýëáýðèéí á¿òýöòýé äàìæóóëàõ áàãö
áàéðëàíà. Áàãöíû òîî 14-16. Áàãöóóä íýã èæèë ò¿âøèíä öàãèðàã ¿¿ñãýñýí áàéðëàëòàé. Íàéëçóóðûí ìîõîî õàâèðãàíû õîîðîíäîõ çàéä õîñ áàãöóóä òîõèîëäîíî.
Õëîðåíõèì áîëîí íàéëçóóðûí ãîë÷ ïàðåíõèìèéí ýñèéí äóíä îëîí òîîíû
á¿ëýã ýñ ñêëåðåèä ýëáýã ¿çýãäýíý. Ãîë÷ ïàðåíõèìèéí ýñ¿¿ä òºðºë á¿ðèéí
íººö áîäèñîîð áàÿëàã ó÷èð ÿíç ÿíçûí ºíãºòýé áàéäàã. Àíàìîöèò õýëáýðèéí
á¿òýöòýé àìñðóóä ºíãºðºã, êóòèí äàâõàðãààð á¿ðõýãäìýë íóóãäàæ áàéðëàñàí
áàéíà. Íàéëçóóðûã õºíäëºí ç¿ñýõýä ãóðâàëæèíäóó õýëáýðòýé (2-ð çóðàã).
ºíãºðºã
êóòèí
ýïèäåðì
ñêëåðåíõèì
õëîðåíõèì

ñêëåðåèä

Çóðàã 1. Õîíèí çýýðãýíèé
íàéëçóóðûí àíàòîìèéí
á¿òýö

212

äîëîí
ìîäëîã

ïàðåíõèì

Çóðàã 2. Íàéëçóóðûí
õºíäëºí ç¿ñýëòèéí
á¿ä¿¿â÷

Á¯ËÝà 9. ÓÐÃÀÌËÛÍ ÃÀÐÀËÒÀÉ ÝÌÈÉÍ ×ÀÍÀÐÛÍ ÁÀÒÀËÃÀÀ, ÕßÍÀËÒ, ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝ

Õýðýãëýãäýõ õýñýã: Çàëóó èø íàéëçóóð
Çàëóó èø, íàéëçóóðûã ýõ óðãàìëààñ íü ò¿¿âýðëýí 3-4 -ð ñàðä áýëòãýíý.
Çîíõèëîí àãóóëàãäàõ áèîëîãèéí èäýâõèò íýãäýë:
• àëêàëîèä
• êàòåõèíû òºðëèéí 7 áîäèñ (ãàëëîêàòåõèí, ýïèêàòåõèí, ãàëëîêàòåõèí
ãàëëàò, ýïèêàòåõèí ãàëëàò ã. ì
• ôëàâîíîèä
¯éë÷èëãýý: ¯å ìº÷íèé õýðõ, öóñíû ºâ÷èí, àðüñ ºíãºíèé ºâ÷èí àíàãààõ
çîðèëãîîð õýðýãëýíý.
Õàäãàëàëò: Áèò¿¿ ñàâàíä õàäãàëíà.
Óëàìæëàëò ýì: ÿðãýì ÷îãäîí
Óðãàìëûí ýì: Àëþìåêàòèí (MNS 2903:1992), Äåíòàìîí ø¿äíèé ýëåêñèð
(MNS 4590:1998)
ÕÎÑ Øȯ¯ÐÒ ÓËÀÀÃÀÍÀ
RIBES DIACANTHUM
Òîäîðõîéëîëò: 2 ì õ¿ðòýë ºíäºð óðãàäàã ñàëààëñàí èøòýé ñººã óðãàìàë
Íàâ÷èñ íü 3.0-3.5 ñì-ýýñ ºðãºíã¿é, óãòàà õîñ ºðãºñòýé, íàâ÷íû èëòýñ ÿëãàð, õàð
íîãîîí, ¿ç¿¿ðòýý ãóðâàí áÿöõàí ñàëáàíòàé, ñóóðü íü øààíòãàðõóó, 5 äóãààð ñàðä
öýöýãëýæ, 8 äóãààð ñàðä ¿ð æèìñ áîëîâñîðíî.
Íýðøèë: Ribes diacanthum
Õîñ øèâ¿¿ðò óëààãàíà
Íóòãèéí íýðøèë: Òýõèéí øýýã, óõíûí øýýã
Ýõ óðãàìàë: Ribes diacanthum Pall.-Saxifragaceae Juss.
Õîñ øèâ¿¿ðò óëààãàíà-Ñýðäýãèéí îâîã
Òàðõàö: Õºâñãºë, Õàíãàé, Õýíòèé, Õîâä, Ãîâü-Àëòàéí (áàðóóí óðòðàãèéí 910001
-ààñ ç¿¿í òèéø 1170001 õ¿ðòýë, õîéò ºðãºðºãèéí 470001-ààñ õîéø) óðãàìàë ãàçàð
ç¿éí ä¿¿ðýãò óóëûí îðîéí õýñýãò õàð ìîä, õóø, õóø-õàð ìîäîí îé, õóñàí òºãºë
õàä, àñãà, ÷óëóóí äîòîð íàðëàã äóëààí ýýâýð ãàçàð óðãàíà.
Ò¿¿õèé ýäèéí ÷àíàðûí øèíæèëãýý:
Ò¿¿õèé ýä íü MNS 4166:1993 ñòàíäàðòûí øààðäëàãûã õàíãàñàí áàéíà
(Ç.Îþóí, Ö.Øèéðýâäàìáà, Ä.Êàëèìà, 1993).
Ãàäààä áàéäàë: 0.1-3 ñì á¿ä¿¿í öàéâàð øàðãàë ºíãºòýé, ãàäíà òàëäàà áîð õ¿ðýí
îëîí äàâõàð õàëüñòàé, òàë á¿ðòýý ñàëáàðëàñàí ìº÷èð, èø
Ìýäðýõ¿éí ýðõòýíèé øèíæèëãýý:
ªíãº: øàðãàë
Yíýð: ¿íýðã¿é
Àìò: àìòã¿é
Ôèçèêèéí ¿ç¿¿ëýëò:
×èéëýã: 11.0%-èàñ èõã¿é
Yíñëýã: 3.7%-èàñ èõã¿é
Îðãàíèê õîëüö: 0.5%-èàñ èõã¿é
Ýðäýñ õîëüö:0.5%-èàñ èõã¿é
213

ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ

ßëçàðñàí õºãöºðñºí áà õîðòîí øàâüæèíä èäýãäñýí: áàéæ áîëîõã¿é
Íýðìýë óñàíä õàíäëàãäàõ áîäèñûí õýìæýý: 17.0%-èàñ áàãàã¿é
Óðãàìëûí áèå á¿òöèéí íàðèéâ÷èëñàí øèíæèëãýý:
Íàâ÷íû àíàòîìè: Íàâ÷ äîðçîâåíòðàëü õýëáýðèéí á¿òýöòýé. Ìåçîôèëë 1-2
ýãíýýãýýð øèã¿¿âòýð áàéðëàñàí áàãàíàëàã ïàðåíõèì áîëîí 5-7 ýãíýýãýýð ñèéðýã
áàéðëàñàí õºâñãºð ïàðåíõèìýýñ á¿ðäýíý (1-ð çóðàã). Êîëëàòåðàëü õýëáýðèéí
á¿òýöòýé äàìæóóëàõ áàãö õëîðåíõèì á¿õèé õàøëàãà ýñòýé. Ýñ ýä íººö áîäèñîîð
áàÿëàã. Àíàìîöèò õýëáýðòýé àìñðóóä íàâ÷íû çºâõºí äîîä ãàäàðãàä òîõèîëäîíî.
Äýýä ýïèäåðìèéí ýñèéí õàíà äîëãèîòîé äîîä ýïèäåðìèéí ýñèéíõ øóëóóí (2ð çóðàã). Óã ç¿éë àíàòîìèéíõîî øèíæýýð ÷èéãñ¿¿ óðãàìëûí á¿ëýãò áàãòàíà.
̺÷ðèéí àíàòîìè: ̺÷ðèéí ýïèäåðìèéí ýñèéí õàíà õ¿÷òýé çóçààð÷
êóòèíæñýí. Ãàäàðãûí ïàðåíõèìèéí ýñèéí õàíà íèìãýí. Äîëîí îð÷ìûí ýñ¿¿ä
îêñàëàò êàëüöèéí æèæèãõýí òàëñòóóäòàé. Ìîäëîãèéí öàãèðàãèéí íýìæýý
òîì, ýñ¿¿ä ìàø øèã¿¿ áàéðëàëòàé. 2-3 ýãíýýãýýð áàéðëàñàí ãîë÷ ïàðåíõèìèéí
ýñ¿¿ä õýëáýð õýìæýý ÿíç á¿ð. Ýäãýýð ýñ¿¿ä äðóç àãóóëíà (3-ð çóðàã).
äýýä
ýïèäåðì
áàãàíàëàã
ïàðåíõèì
õàøëàãà
ýñ
äàìæóóëàõ
áàãö

àìñàð

äýýä
ãàäàðãûí
ïàðåíõèì

íººö
áîäèñ
õºâñãºð
ïàðåíõèì
äîîä
ýïèäåðì

äîîä

Çóðàã 2. Íàâ÷íû
ýïèäåðì

ìº÷ðèéí
ýïèäåðì
ìº÷ðèéí
ìîäëîã

ìº÷ðèéí
ñåðäöåâèí

Çóðàã 3. ̺÷ðèéí àíàòîìèéí
õýñýã÷èëñýí á¿òýö

Çóðàã 1. Õîñ øèâ¿¿ðò óëààãàíû íàâ÷íû
àíàòîìèéí á¿òýö

Õýðýãëýãäýõ õýñýã: Èø ìº÷èð
Õîñ øèâ¿¿ðò óëààãàíû èø, ìº÷ðèéã 9 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íààñ 10 äóãààð
ñàðûí 1-íèé õîîðîíä çîðèóëàëòûí õàé÷ààð õàé÷ëàí ò¿¿æ áýëòãýíý.
Çîíõèëîí àãóóëàãäàõ áèîëîãèéí èäýâõèò íýãäýë:
• ôëàâîíîèä
• àðãààõ áîäèñ (1.5%)
¯éë÷èëãýý: Áººð, äàâñàãíû ºâ÷èí, ýëýãíèé õàëóóíûã àðèëãàõ, áèåèéí òýíõýý
ñàéæðóóëàõàä õýðýãëýíý.
Õýðýãëýõ õýìæýý: 10 ãðàìì íóíòãèéã 200 ìë óñàíä áóöàëãààä õàãàñ àÿãûã ºäºðò
2-3 óäàà óóíà.
Õàäãàëàëò: Õóóðàé ñýð¿¿í ãàçàð õàäãàëíà.
Óëàìæëàëò ýì: Áèðààãà-5
ժĪªÃÈÉÍ ÁÈÐÀÀÃÈÉÍ ¯Ð Á¯ÕÈÉ ÃÝÐÖÃÝÍÝ
THLASPIS SEMEN
Òîäîðõîéëîëò: Á¿òýí þì óó ø¿äëýã çàõòàé èøýý îðîîñîí ç¿ðõýí íàâ÷òàé íýã
áóþó õî¸ð íàñò ºâñëºã óðãàìàë
214

ÓÐÃÀÌËÛÍ ÃÀÐÀËÒÀÉ ÝÌÈÉÍ ×ÀÍÀÐÛÍ ÁÀÒÀËÃÀÀ. ñóäàñíû õàíûí óÿí õàòàí ÷àíàðûã ñàéæðóóëàõ. Õýíòèé.0%-èàñ èõã¿é ßëçàðñàí õºãöºðñºí áà õîðòîí øàâüæèíä èäýãäñýí:áàéæ áîëîõã¿é Íýðìýë óñàíä õàíäëàãäàõ áîäèñ: 10. պ人íèé áèðààãà-Òîîíîëæèí öýöýãòíèé îâîã Òàðõàö: Õºâñãºë. ýäýëáýð ãàçàð óðãàíà. Ãîâü-Àëòàé. ¯ðèéí àíàòîìèéí á¿òýö òóëãóóð ýä Çóðàã 4. òàëûí áèðààãà. Ò¿¿õèé ýäèéí ÷àíàðûí øèíæèëãýý: Ò¿¿õèé ýä íü MNS 3723:1996 ñòàíäàðòûí øààðäëàãûã õàíãàñàí áàéíà (Ä. Ẻðíèé ºâ÷èí.6-0. ãîëûí ýðýã.8%) ¯éë÷èëãýý: Áèåèéí òàìèð òýíõýýã äýýøë¿¿ëýõ. ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝ Íýðøèë: Thlaspis semen պ人íèé áèðààãûí ¿ð Íóòãèéí íýðøèë: Áèðààãà. õàä àñãà. Õàíãàé. ñàéð.Á¯ËÝà 9.0-10. Äóíäàä Õàëõûí (áàðóóí óðòðàãèéí 880251-ààñ ç¿¿í òèéø õîéä ºðãºðºãèéí 460301-ààñ õîéø) ä¿¿ðýãò îéò õýýðèéí äýä òàãèéí á¿ñ. òýìýýí òàâàã Ýõ óðãàìàë: Thlaspi arvenså L. Õÿíãàí. õîîëîíä äóðøèë îðóóëàõàä õýðýãëýíý.0-12. ¯ðèéí ãýðöãýíèé õºíäëºí ç¿ñýëòèéí á¿ä¿¿â÷ Õýðýãëýãäýõ õýñýã: ¯ð á¿õèé ãýðöãýíý Çîíõèëîí àãóóëàãäàõ áèîëîãèéí èäýâõèò íýãäýë: • ýôèðèéí òîñ • õàíààã¿é òîñíû õ¿÷èë • ñèíèãðèí • òðèïñèí • àëêàëîèä • ñàïîíèí • ôëàâîíîèä (0. Õîâä. ÌîíãîëÀëòàé. õàâàí áóóëãàõ. Èøíèé õºíäëºí ç¿ñýëòèéí á¿ä¿¿â÷ Çóðàã 1.0% -èàñ èõã¿é Îðãàíèê õîëüö: 1.1996).Õèøãýý. á¿ñë¿¿ðò íóãà. ºâºë溺.0%-èàñ èõã¿é Yíñëýã: 11-13. Ìîíãîë Äàãóóð. ÷óëóóðõàã õóóðàé øèíýñýí îé. Õýðýãëýõ õýñýã: Ãýðöãýíý á¿õèé ¿ð Ãýðöãýíý á¿õèé ¿ðèéã ã¿éöýä áîëîâñîðñîí ¿åä íü 9 ä¿ãýýð ñàðûí äóíäóóð 215 . áóóö.-Cruciferae Juss. ÕßÍÀËÒ. òºìñ õ¿íñíèé íîãîîíû àòàðøñàí òàëáàé. պ人íèé áèðààãûí èøíèé àíàòîìèéí á¿òýö Ãýðöãýíèé á¿òíö Çóðàã 3. Ìýäðýõ¿éí ýðõòýíèé øèíæèëãýý: Yíýð: Ñàðìèñ ëóãàà àäèë ºâºðìºö ¿íýðòýé Ôèçèêèéí ¿ç¿¿ëýëò: ×èéãëýã: 8.0%-èàñ áàãàã¿é Óðãàìëûí áèå á¿òöèéí íàðèéâ÷èëñàí øèíæèëãýý: ýïèäåðì õëîðåíõèì ñêëåðåíõèì äîëîí ìîäëîã ãîë÷ ïàðåíõèì Çóðàã 2.

ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ

ò¿¿æ áýëòãýíý.
Õýðýãëýõ õýìæýý: 7.4-14.8 ãðàììûã óñààð õàíäàëæ óóíà.
Õàäãàëàëò: Òàãòàé ñàâàíä õàäãàëíà.
Óëàìæëàëò ýì: Áèðààãà-5, Áèðààãà-13, Ãàãîë-19, Âàíëàã-37,Ñ¿ãìýë-27
Óðãàìëûí ýì: Òëàñîë (MNS 3300-1991), Ñêëåðîí 0.5 ã-ûí ¿ðýë (MNS
4201:1994), Òðèýôòëàñ-3 (MNS 3724:1984)
ÕÓÂÜÑÀÍÃÈ ÕÓÍ×ÈÐ
ASTRAGALUS VARIABILIS
Òîäîðõîéëîëò: Ýãö áîñîî ¿íäýñòýé, ¿íäýñíèé îð÷ìîîñ ººäººãºº òàøóó ÷èãëýí
óðãàñàí 20-30 ñì ºíäºð îëîí èøòýé. Íàâ÷íóóä íü æèæèãõýí áºãººä öàéâàð
íîãîîí ºíãºòýé, öýöýã íü õºõ ÿãààí ºíãºòýé îëîí íàñò áóòëàã óðãàìàë
Íýðøèë: Astragalus variabilis
Õóâüñàíãè õóí÷èð
Íóòãèéí íýðøèë: Õóí÷èð, õÿòàíãàð, õîðò ºâñ
Ýõ óðãàìàë: Astragalus variabilis Bge. –Fabaceae
Õóâüñàíãè õóí÷èð-Áóóðöàãòíû îâîã
Òàðõàö: Äîðíîãîâü, Ãîâü Àëòàé, Àëàøàà ãîâü, Ç¿¿íãàðûí ãîâü, Ìîíãîë-Àëòàéí
ãîâèéí (áàðóóí óðòðàãèéí 920001-ààñ ç¿¿í òèéø 1110001 õ¿ðòýë, õîéò ºðãºðºãèéí
410001 -ààñ õîéø) ä¿¿ðãèéí áýñðýã óóëñ, ñàéð, ñàäàðãàíû çàõààð óðãàíà.
Ò¿¿õèé ýäèéí ÷àíàðûí øèíæèëãýý:
Ò¿¿õèé ýä íü MNS 4443:1997 ñòàíäàðòûí øààðäëàãûã õàíãàñàí áàéíà
(Ë.Õèøèãæàðãàë, Ã.Ï¿ðýâñ¿ðýí, 1997).
Ãàäààä áàéäàë: 20-30 ñì ºíäºð îëîí èøòýé, ýãö áîñîî ¿íäýñòýé, öýöýã íü õºõ
ÿãààí ºíãºòýé, áóóðöàã íü óðòàâòàð, íààëäñàí æèæèãõýí ¿åòýé
Ìýäðýõ¿éí ýðõòýíèé øèíæèëãýý:
Yíýð: ºâºðìºö
Àìò: íÿëóóí
Ôèçèêèéí ¿ç¿¿ëýëò:
Yíñëýã: 4.0%-èàñ èõã¿é
×èéãëýã: 8.0%-èàñ èõã¿é
Îðãàíèê õîëüö: 0.4%-èàñ èõã¿é
Ýðäýñ õîëüö: 1.0%-èàñ èõã¿é
Óðãàìëûí áèå á¿òöèéí íàðèéâ÷èëñàí øèíæèëãýý:
Èøíèé õºíäëºí îãòëîë äóãóéâòàð õýëáýðòýé. Äàí ýãíýý ýñ¿¿äýýñ òîãòîõ
ýïèäåðìèéí ãàäíà õàíà áàãà çýðýã çóçààâòàð. Êóòèêóëûí äàâõàðãà õºã溺ã¿é.
Ýïèäåðìèéí äîòîð çàëãàà îðøèõ õîëòîñíû äàâõðàà õýä õýäýí ýãíýýíýýñ á¿ðäýõ óðòàâòàð (ïðîçåíõèì) ýñ¿¿äýýñ òîãòîíî. Õîëòîñëîã äàâõðààíààñ äîòîãø
çóçààðñàí õàíàòàé æèæãýâòýð ýñ¿¿äýýñ òîãòîõ òóëãóóð ýä (ñêëåðåíõèì) îðøèõ
áºãººä äàìæóóëàõ áàãöûã ãàäíà òàëààñ íü õó÷èæ áàéðëàíà.
Êîëëàòåðàëü õýëáýðèéí á¿òýöòýé äàìæóóëàõ áàãö õ¿÷òýé õºãæñºí áàéäàã.
̺í ãàäíà òàëààñ íü ñêëåðåíõèì, äîòîð òàëààñ íü ¿íäñýí ýäèéí íèìãýí
õàíàòàé ïàðåíõèì ýä õ¿ðýýëæ îðøèíî. Áàãöíû ìîäëîã (êñèëåì) äîëîíãèéí

216

Á¯ËÝà 9. ÓÐÃÀÌËÛÍ ÃÀÐÀËÒÀÉ ÝÌÈÉÍ ×ÀÍÀÐÛÍ ÁÀÒÀËÃÀÀ, ÕßÍÀËÒ, ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝ

õýñýã íýëýýä òîä õàðàãäàõ òóë àíõäàã÷ áîëîí õî¸ðäîã÷ ìîäëîã (ìåòàêñèëåì)
ÿëãàðíà. Èøíèé õºíäëºí ç¿ñìýãýýñ ¿ñýíöýð èëýðñýíã¿é áºãººä èøíèé èõýíõ
õýñãèéã ãîëûí ïàðåíõèì, èøíèé õºíäèé ýçýëäýã áàéíà.
ýïèäåðì
õîëòîñëîã
äàâõàðãà
ñêëåðåíõèì

ýïèäåðì

õîëòîñëîã äàâõàðãà
ñêëåðåíõèì
ãîë÷ ïàðåíõèì
èøíèé õºíäèé
ìîäëîã
äîëîí

äîëîí
ìåòàêñèëåì
ïðîòîêñèëåì

Çóðàã 2. Èøíèé õºíäëºí ç¿ñýëò

ãîë÷ ïàðåíõèì
èøíèé õºíäèé

Çóðàã 1. Õóâüñàíãè õóí÷èðûí
íàâ÷íû àíàòîìèéí á¿òýö

Õýðýãëýãäýõ õýñýã: Ãàçðûí äýýä õýñýã
Õàâàð 5 äóãààð ñàðä ò¿¿æ áýëòãýíý.
Çîíõèëîí àãóóëàãäàõ áèîëîãèéí èäýâõèò íýãäýë:
• ôëàâîíîèä (0.5%)
• àëêàëîèä
¯éë÷èëãýý: Ç¿ðõíèé ãàðàëòàé õàâàí áóóðóóëàõ, ºâ÷èí íàìäààõ, ç¿ðõíèé ºâ÷èíã
ýì÷ëýõýä õýðýãëýíý.
Õàäãàëàëò: Õóóðàé ñýð¿¿í ãàçàð õàäãàëíà.
Óðãàìëûí ýì: Àñâàðãàë 0.5 ã-ûí ¿ðýë ýì (MNS 4444:1997)
ÕÓÌÑÀÍÖÝÖÃÈÉÍ ÖÝÖÝÃ
CALENDULAE FLOS
Òîäîðõîéëîëò: Íààëäàìõàé, ø¿¿ñýâ÷ëýã ¿ñýýð õó÷èãäñàí, ¸ðîîëîîñ ýõýëñýí
ñàëààòàé 30-70 ñì ºíäºð õýâðýã èøòýé, íýã íàñò ºâñëºã óðãàìàë
Íýðøèë: Calendulae flos
Õóìñàíöýöãèéí öýöýã
Ýõ óðãàìàë: Calendula officinalis L.-Asteraceae
Ýìèéí õóìñàíöýöýã- Ãîë ãýñýðèéí îâîã
Òàðõàö: Õóìñàíöýöýã Äóíä áà ªìíºä Åâðîïò çýðëýãýýð óðãàíà.
Ò¿¿õèé ýäèéí ÷àíàðûí øèíæèëãýý:
Ò¿¿õèé ýä íü MNS 2498:1977 ñòàíäàðòûí øààðäëàãûã õàíãàñàí áàéíà
(Ã.Ñîäíîìäàðæàà, Ñ.Ñàíäàã, 1977).
Ãàäààä áàéäàë: Õóìñàíöýöãèéí õàòñàí ñàãñ íü 0.5-4.0 ñì ãîë÷òîé áàéõ áà
öýöãèéí ñóóäàë íü õàâòãàé, ¿ñã¿é áàéíà. Áàã öýöýã íü ãàäíà òàëààðàà íýã
ýãíýýãýýð áàéðëàñàí õóðö ¿ç¿¿ðòýé, íàðèéí þëäýí õýëáýðèéí õýëòñ¿¿äýýñ
òîãòñîí áàðèíòàãòàé áàéíà. Ñàãñíû çàõààð îðøèõ õýë õýëáýðèéí öýöã¿¿ä íü
èðìýãòýý 2-3 ø¿äòýé, 2-3 ýãíýýãýýð äàâõàðëàí áàéðëàíà. Ñàãñíû äóíä õîîëîé
õýëáýðèéí öýöã¿¿äòýé.
Ìýäðýõ¿éí ýðõòýíèé øèíæèëãýý:
Yíýð: ºâºðìºö
Àìò: ãàøóóí

217

ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ

ªíãº: óëáàð øàð áóþó øàð
Ôèçèêèéí ¿ç¿¿ëýëò:
×èéãëýã: 14%-èàñ èõã¿é
Ýðäýñ õîëüö: 0.2%-èàñ èõã¿é
Îðãàíèê õîëüö: 0.5%-èàñ èõã¿é

Çóðàã 1. Õóìñàíöýöãèéí
íàâ÷íû áè÷èë á¿òýö.

Õýðýãëýãäýõ õýñýã: Óëààí øàð ºíãºòýé öýöãèéí äýëáýý
ýñâýë öýöãèéí áàãö
Çîíõèëîí àãóóëàãäàõ áèîëîãèéí èäýâõèò íýãäýë:
• ôëàâîíîèä
• êàðîòèíîèä
• ñàïîíèí
• ýôèðèéí òîñ
¯éë÷èëãýý: ªâäºëò íàìäààõ, öºñ õººõ, ¿ðýâñëèéí
ýñðýã õýðýãëýíý. Ãàäóóð øàðõ àíàãààíà.
Õýðýãëýõ õýìæýý: Øèëýí àÿãà óñàíä 2/1 öàéíû
õàëáàãà öýöýã õèéí áóöàëãààä 3 öàã òóòàìä óóíà.
Ãàäóóð õýðýãëýõäýý 2 õîîëíû õàëáàãà öýöãèéã 200 ìë
óñàíä õèéæ áóöàëãààä øàðõûã öýâýðëýæ øàâøèíà.

1-ïàðåíõèìèéí ýñ, 2-äîëîí, 3-îëîí ýñò
ýíãèéí ¿ñëýã¿¿ä

Õàäãàëàëò: Áèò¿¿ ñàâàíä, íàðíû ãýðëýýñ õàìãààëàí õàäãàëíà.
Óðãàìëûí ýì,áýëäìýë: Õóìñàíöýöãèéí ø¿¿ñ (MNS 2502:1984)
Òàðèàëàëò: ÓÀØÓÒ¯Ê-èéí Áóëãàí àéìãèéí Äàøèí÷èëýí ñóìûí íóòàãò
íóòàãøóóëàí, òàðèìàëæóóëæ áàéíà.
ÕÓÐÖ ÄÝÃÄÈÉÍ ªÂÑ
GENTIANAE ACUTAE HERBA
Òîäîðõîéëîëò: Èø ýíãèéí áóþó äýýä õýñýãòýý ñàëààëñàí 20-40 ñì ºíäºð, ¿íäýñ
á¿õèé íýã-õî¸ð íàñò ºâñëºã óðãàìàë
Íýðøèë: Gentianae acutae herba
Õóðö äýãäèéí ºâñ
Íóòãèéí íýðøèë: Çýñ äýãä, ñóì÷óó äýãä, õ¿ðýí äýãä
Ýõ óðãàìàë: Gentiana acuta Michx.-Gentianaceae Juss.
Õóðö äýãä-Äýãäèéí îâîã
Òàðõàö: Õºâñãºë, Õýíòèé, Õàíãàé, Ìîíãîë-Àëòàé, Ìîíãîë Äàãóóð (áàðóóí
óðòðàãèéí 900301-ààñ ç¿¿í òèéø 1120001 õ¿ðòýë, õîéò ºðãºðºãèéí 440001-ààñ
õîéø) ä¿¿ðã¿¿äèéí îéí íóãà, ãîëûí ýðýã, øèíýñýí îé, ò¿¿íèé çàõààð óðãàíà.
Ò¿¿õèé ýäèéí ÷àíàðûí øèíæèëãýý:
Ò¿¿õèé ýä íü MNS 4157:1993 ñòàíäàðòûí øààðäëàãûã õàíãàñàí áàéíà
(Ä.Õèøãýý, Ö.Øèéðýâäàìáà, 1993).
Ãàäààä áàéäàë: Ýãö áîñîî èøòýé, òàâ÷èëñàí á¿òýöòýé, õºõ ÿãààí ºíãèéí áàã
öýöýã á¿õèé èø, íàâ÷, öýöãèéí õîëèìîã
Ìýäðýõ¿éí ýðõòýíèé øèíæèëãýý:
Yíýð: ñóëàâòàð ¿íýðòýé
218

Á¯ËÝà 9. ÓÐÃÀÌËÛÍ ÃÀÐÀËÒÀÉ ÝÌÈÉÍ ×ÀÍÀÐÛÍ ÁÀÒÀËÃÀÀ, ÕßÍÀËÒ, ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝ

Àìò: ãàøóóí
Ôèçèêèéí ¿ç¿¿ëýëò:
×èéãëýã: 6.0%-èàñ èõã¿é
Yíñëýã: 3.0%-èàñ èõã¿é
Îðãàíèê õîëüö: 2.0%-èàñ èõã¿é
Ýðäýñ õîëüö:0.2%-èàñ èõã¿é
ßëçàðñàí õºãöºðñºí áà õîðòîí øàâüæèíä èäýãäñýí: áàéæ áîëîõã¿é
Óðãàìëûí áèå á¿òöèéí íàðèéâ÷èëñàí øèíæèëãýý:
Íàâ÷íû àíàòîìè: Íàâ÷ ãîìîãåí õýëáýðèéí á¿òýöòýé áîëîâ÷ õýëáýðæýýã¿é äîðçîâåíòðàëü á¿òöèéí õàíäëàãàòàé. Íàâ÷íû äýýä ýïèäåðìèéí ýñèéí
äîòîð òàëä îðøèõ íýã ýãíýý ýñ¿¿ä äóãóéâòàð þì óó äºðâºëæèíä¿¿ õýëáýðòýé,
õàðüöàíãóé íÿãò áàéðëàëòàé. Òýäãýýðèéí çàëãàà îðøèõ 4-6 ýãíýýãýýð
áàéðëàñàí ýñ¿¿ä íü õºâñãºð ïàðåíõèì øèíæòýé. Êîëëàòåðàëü õýëáýðèéí
á¿òýöòýé äàìæóóëàõ áàãö õýëáýðæñýí õàøëàãà ýñ, òóëãóóð ýäã¿é (1-ð çóðàã).
Íàâ÷íû äýýä ýïèäåðìèéí õàíà ìîõîî ºíöºã ¿¿ñãýí äîëãèîíòñîí õàíàòàé
áàéõàä, äîîä ýïèäåðìèéí ýñèéí õàíà ìîõîî õóðö ºíöºã ¿¿ñãýæ äîëãèîíòñîí
áàéíà (2-ð çóðàã). Íàâ÷íû èëòýñíèé äýýä ãàäàðãàä àíàìîöèò õýëáýðèéí
á¿òýöòýé àìñðóóä áîëîí öººí òîîíû ýíãèéí ¿ñýíöð¿¿ä òîõèîëäîíî. Ýíý ç¿éë
àíàòîìèéíõîî øèíæ¿¿äýýð ÷èéãñ¿¿ óðãàìëûí á¿ëýãò õàìààðíà.
Èøíèé àíàòîìè: Ýïèäåðìèéí ýñèéí äîòîð òàëä íü 4-6 ýãíýýãýýð áàéðëàñàí íèìãýí õàíàòàé õëîðåíõèìèéí ýñ¿¿ä îðøèíî. Ýäãýýð ýñèéí çàëãàà äîëîí áàéðëàíà. Ìîäëîã, äîëîíãèéí õîîðîíä õ¿÷òýé õºãæèë á¿õèé òóëãóóð ýä
ñêëåðåíõèìòýé (3-ð çóðàã). Àíõäàã÷ äîëîí ñóë õºãæèëòýé. Äîëîí, ìîäëîã
ñêëåðåíõèì èøíèé èõýíõ õýñãèéã á¿ðä¿¿ëæ öàãèðàã ¿¿ñãýíý (4-ð çóðàã).
Èøíèé ãîë÷ ïàðåíõèìèéí ýñèéí õýñýãòýé õàðüöàíãóéãààð æèæèã, äóãóé
õýëáýðòýé, ñèéðýãä¿¿ áàéðëàñàí áàéíà. Èøíèé õºíäëºí îãòëîëîîð äóãóéâòàð
äºðâºí æèæèã õàâèðãàòàé.
ýïèäåðì
ïàðåíõèì

äýýä

Çóðàã 1. Õóðö äýãäèéí
íàâ÷íû àíàòîìèéí á¿òýö

äîîä

Çóðàã 2. Äýýä, äîîä
ýïèäåðì
ñêëåðåíõèì

Õýðýãëýãäýõ õýñýã: Ãàçðûí äýýä õýñýã
Öýöýãëýëòèéí ¿åä íü íàìàð 8 äóãààð
ñàðûí äóíäóóð ò¿¿æ áýëòãýíý.
Çîíõèëîí àãóóëàãäàõ áèîëîãèéí èäýâõèò íýãäýë:
• ôëàâîíîèä (ëþòåîëèí, àïèãåíèí,
öèíàðîçèä, îðèåíòèí)
• èðèäîèä (ãåíòèîïèêðîçèä,
ñâåðòèàìàðèí)
• òðèòåðïåíèé ñàïîíèí

Çóðàã 4.
Èøíèé
õºíäëºí
ç¿ñýëòèéí
á¿ä¿¿â÷

ìîäëîã

äîëîí

Çóðàã 3. Èøíèé
àíàòîìèéí á¿òýö

219

ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ

• êñàíòîí
¯éë÷èëãýý: Ýëýã, öºñíèé ºâ÷èí, áèå øàðëàõ, óóøèãíèé ºâ÷èí, õîðûã òàéëàõ,
õèé õàëóóíûã àðèëãàõàä õýðýãëýíý.
Õàäãàëàëò: Áèò¿¿ ñàâàíä õàäãàëíà.
Óðãàìëûí ýì: Ñèëîäèí 0.32 ã-ûí øàõìàë ýì (MNS 4203:1994)
ÖÀÃÀÀÍ ÄÝÃÄÈÉÍ ªÂÑ
GENTIANAE ALGADAE HERBA
Òîäîðõîéëîëò: 20-25 ñì ºíäºð, öýöýã íü þ¿ë¿¿ð õýëáýðòýé, äýýä ¿ç¿¿ð íü áîð,
õºõ ºíãºòýé, öàãààí èðìýãòýé, öýöãèéí äýëáýý íü 4-5 ñýæ¿¿ðòýé, íàâ÷ íü
æèæèã ºâñëºã óðãàìàë
Íýðøèë: Gentianae algidae herba
Öàãààí äýãäèéí ºâñ
Íóòãèéí íýðøèë: ªë÷èð äýãä, áàíæèíãàðàâ, õ¿éòíèé äýãä
Ýõ óðãàìàë: Gentiana algida Pall.-Gentianaceae Juss.
Öàãààí äýãä-Äýãäèéí îâîã
Òàðõàö: Õºâñãºë, Õýíòèé, Õàíãàé, Ìîíãîë Äàãóóð, Ãîâü-Àëòàéí (áàðóóí
óðòðàãèéí 940001-ààñ ç¿¿í òèéø, 1080001 õ¿ðòýë, õîéò ºðãºðºãèéí 470001-ààñ
õîéø) óðãàìàë ãàçàð ç¿éí ä¿¿ðãèéí ºíäºð óóëûí öàðàìä óðãàíà.
Ò¿¿õèé ýäèéí ÷àíàðûí øèíæèëãýý:
Ò¿¿õèé ýä íü MNS 2605:1994 ñòàíäàðòûí øààðäëàãûã õàíãàñàí áàéíà
(Õ.Îþóí, Ã.Öýðýíõàíä 1994).
Ãàäààä áàéäàë: Äýëáý, äýëáýíã¿é øóëóóí 40-50 ñì óðò á¿äýã íîãîîâòîð þì
óó õ¿ðýí ÿãààí öýã á¿õèé øàðãàë ºíãºòýé. Yíäýñ îð÷ìûí íàâ÷ ãîíçãîé þì óó
øóãàìàí õ¿ðçýðõ¿¿, èøíèé íàâ÷ íü øóãàìàðõóó õýëáýðòýé áàéíà.
Ìýäðýõ¿éí ýðõòýíèé øèíæèëãýý:
Yíýð: ºâºðìºö
Àìò: ãàøóóí
Ôèçèêèéí ¿ç¿¿ëýëò:
×èéãëýã: 5.8%-èàñ èõã¿é
Yíñëýã: 7.0%-èàñ èõã¿é
Îðãàíèê õîëüö:0.2%-èàñ èõã¿é
Ýðäýñ õîëüö: 0.5%-èàñ èõã¿é
ßëçàðñàí õºãöºðñºí áà õîðòîí øàâüæèíä èäýãäñýí: áàéæ áîëîõã¿é
Óñàíä õàíäëàãäàõ áîäèñûí õýìæýý: 39.0%-èàñ áàãàã¿é
Óðãàìëûí áèå á¿òöèéí íàðèéâ÷èëñàí øèíæèëãýý:
Íàâ÷ ãîìîãåí õýëáýðèéí á¿òýöòýé. Ìåçîôèëë 5-6 ýãíýýãýýð ñèéðýã
áàéðëàñàí íýã èæèë õýìæýý õýëáýðèéí ýñýýñ á¿ðäýíý. Ýïèäåðìèéí ýñ òîì,
ãàäíà õàíà ìýäýãäýõ¿éö çóçààðñàí. Ýïèäåðìèéí ýñòýé íýã ò¿âøèíä áàéðëàñàí
àíàìîöèò õýëáýðèéí á¿òýöòýé àìñðóóä íàâ÷íû äýýä, äîîä ãàäàðãàä æèãä
òàðõàíà. Êîëëàòåðàëü õýëáýðèéí á¿òýöòýé, äàìæóóëàõ áàãö òóëãóóð ýä áîëîí
òºðºëæñºí õàøëàãà ýñèéã àãóóëäàãã¿é.
220

Á¯ËÝà 9. ÓÐÃÀÌËÛÍ ÃÀÐÀËÒÀÉ ÝÌÈÉÍ ×ÀÍÀÐÛÍ ÁÀÒÀËÃÀÀ, ÕßÍÀËÒ, ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝ

Õýðýãëýãäýõ õýñýã: Ãàçðûí äýýä õýñýã
Öýöýãëýëòèéí ¿åä áóþó 8 äóãààð
õºâñãºð
ïàðåíõèì
äàìæóóëàõ
ñàðûí ýõíèé õàãàñò ò¿¿æ áýëòãýíý.
áàãö
Çîíõèëîí
àãóóëàãäàõ
áèîëîãèéí
ìîäëîã
äîîä ýïèäåðì
äîëîí
èäýâõèò íýãäýë:

ôëàâîíîèä

èðèäîèä
Çóðàã 1. Öàãààí äýãäèéí íàâ÷íû àíàòîìèéí á¿òýö
• àëêàëîèä
¯éë÷èëãýý: Óóøèãíû ÿíç á¿ðèéí
ºâ÷èí, õàìàð, õîîëîé, ÷èõíèé ºâ÷èíä õýðýãëýíý. ̺í õàëóóíûã äàðíà.
Õàäãàëàëò: Õóóðàé ñýð¿¿í ãàçàð õàäãàëíà.
Óëàìæëàëò ýì: Öóëõèð-4, Âîíòàã-25, Çîâó-25, Ëèøü-6, Âàíæèíãàðàâ-15
àìñàð
ýïèäåðìèéí
õàíà

äýýä ýïèäåðì

ÖÀÃÀÀËÈÍ ÕÓÍ×ÈÐÛÍ ªÂÑ
ASTRAGALI GALACTITES HERBA
Òîäîðõîéëîëò: Yíäñýíäýý ñóóñàí ñ¿¿í öàãààí ºíãèéí çºâ áèø öýöýãòýé ò¿¿íèé
àðàãøàà ýðãýæ äýðâèéñýí òèòýìíèé äîòîð òàëààñ èæèëõýí 2 öàãààí òèòýìíèé
¿ç¿¿ð öóõóéæ òèòýìí¿¿äèéí ¿ç¿¿ð ÿã ãîëîîðîî ñýòýðõèéäñýí îëîí íàñò ºâñëºã
óðãàìàë
Íýðøèë: Astragali galactites herba
Öàãààëèí õóí÷ðûí ºâñ
Íóòãèéí íýðøèë: Ø¿äýí öàãààí, øèìòýãëýé, õàòèàðàí öýöýã
Ýõ óðãàìàë: Astragalus galactites Pall. –Fabaceae
Öàãààëèí õóí÷èð-Áóóðöàãòíû îâîã
Òàðõàö: Õýíòèé, Õàíãàé, Ìîíãîë Äàãóóð, Õîâäûí öàãààí íóóðûí õàâöàë,
Ìîíãîë-Àëòàé, Äóíäàä Õàëõûí áàðóóí õýñýã, Äîðíîä Ìîíãîë, Ãîâü-Àëòàé,
Àëàøàà ãîâèéí óðãàìàë ãàçàðç¿éí òîéðãèéí óóëûí õýýð, õýýð, áýñðýã óóëûí
õºíäèéä óðãàíà.
Ò¿¿õèé ýäèéí ÷àíàðûí øèíæèëãýý:
Ò¿¿õèé ýä íü MNS 4169:1993 ñòàíäàðòûí øààðäëàãûã õàíãàñàí áàéíà
(Ã.Ï¿ðýâñ¿ðýí, Ä.Íàðàíöýöýã, Ã.Íàðàíöýöýã, À.Àâèðìàà, 1993 îí).
Ãàäààä áàéäàë: Öýöýã íü ñ¿¿í öàãààí ºíãºòýé, çºâ áèø õýëáýðòýé, ¿ñýíöðýýð
æèãä õó÷èãäñàí æèæèã íîãîîí íàâ÷òàé
Ìýäðýõ¿éí ýðõòýíèé øèíæèëãýý:
ªíãº: Öàéâàð øàð íîãîîí
Yíýð: Yíýðã¿é
Àìò: ×èõýðëýã
Ôèçèêèéí ¿ç¿¿ëýëò:
×èéãëýã: 10.0%-èàñ èõã¿é
Yíñëýã: 6.0%-èàñ èõã¿é
Îðãàíèê õîëüö: 0.5%-èàñ èõã¿é
Ýðäýñ õîëüö:1.0%-èàñ èõã¿é

221

ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ

ßëçàðñàí õºãöºðñºí áà õîðòîí øàâüæèíä èäýãäñýí: áàéæ áîëîõã¿é
Íýðìýë óñàíä õàíäëàãäàõ áîäèñûí õýìæýý: 40.0%-èàñ áàãàã¿é
Óðãàìëûí áèå á¿òöèéí íàðèéâ÷èëñàí øèíæèëãýý:
Íàâ÷íû àíàòîìè: Íàâ÷ èçîëàòåðàëü á¿òýöòýé. Ìåçîôèëë 5-7 ýãíýýãýýð
ñèéðýãä¿¿ áàéðëàñàí áàãàíàëàã ïàðåíõèìýýñ á¿ðäýíý. Êîëëàòåðàëü õýëáýðèéí
á¿òýöòýé äàìæóóëàõ áàãö óñ íººöëºã÷ õàøëàãà ýñèéã àãóóëíà. Áàãöíû õºãæèë
ñàéí (1-ð çóðàã). Øóëóóí õàíàòàé ýïèäåðìèéí ýñèéí ãàäíàõ õàíà õ¿÷òýé
çóçààð÷ êóòèíæñýí áàéíà (2-ð çóðàã). Íàâ÷íû äýýä, äîîä ãàäàðãàä ýíãèéí áîëîí
áóë÷èðõàéò ¿ñýíöð¿¿ä ò¿ãýýìýë òîõèîëäîíî. Àíàìîöèò õýëáýðèéí á¿òýöòýé
àìñðóóä íàâ÷íû äýýä, äîîä ãàäàðãàä áàéðëàíà. Àíàòîìèéíõîî á¿òöýýð óã ç¿éë
õóóðàéñàã óðãàìëûí á¿ëýãò õàìààðíà.
Íàâ÷íû áàðèóëûí àíàòîìè: Õºíäëºí ç¿ñýõýä ãóðâàëæèíäóó õýëáýðòýé
(3-ð çóðàã). Ýïèäåðìèéí ýñèéí õàíà õ¿÷òýé çóçààð÷ êóòèíæñýí áàéíà.
Íàâ÷íû áàðèóë õ¿÷òýé õºãæèë á¿õèé áèêîëëàòåðàëü õýëáýðèéí á¿òýöòýé 6
ãîë áàãö, 2-4 òóñëàõ áàãöûã àãóóëíà. Ýïèäåðìèéí äîòîð òàëä 3-7 ýãíýýãýýð
áàéðëàñàí õëîðåíõèìèéí ýñ¿¿ä áàéðëàíà. Áàãöóóä ãàäíà òàëäàà íººö áîäèñ
èõ õýìæýýãýýð àãóóëñàí ýíäîäåðì áîëîí ñêëåðåíõèìòýé. Õàðèí íàâ÷íû áàðèóëûí õàâèðãà îð÷ìûí áàãö äîòîð òàëäàà ñêëåðåíõèìèéã àãóóëíà (4-ð çóðàã).
Áàãöíû õîîðîíä ñêëåðåèä òîõèîëäîíî. Áàðèóëûí ãîëä ìàø òîì ýñòýé óñ
íººöëºã÷ áàéðëàíà. Ãàäàðãàä ÿíç á¿ðèéí õýëáýðòýé ýíãèéí áîëîí áóë÷èðõàéò
¿ñýíöð¿¿ä ýëáýã òîõèîëäîíî.

Íàâ÷íû
õºíäëºí ç¿ñýëò
äýýä

óñ íººöëºã÷
ïàðåíõèì
ñêëåðåèä

Çóðàã 1. Öàãààëèí
õóí÷èðûí íàâ÷íû
àíàòîìèéí á¿òýö

äîîä

Çóðàã 2. Íàâ÷íû
ýïèäåðì

Çóðàã 3. Íàâ÷íû
áàðèóëûí õºíäëºí ç¿ñýëò
Çóðàã 4. Íàâ÷íû
áàðèóëûí
àíàòîìèéí
á¿òýö

Õýðýãëýãäýõ õýñýã: Ãàçðûí äýýä õýñýã
Öýöýãëýëòèéí ¿åä 5 äóãààð ñàðûí ñ¿¿ë÷ 6 äóãààð ñàðûí ýõýýð ò¿¿æ ñ¿¿äýð
ãàçàð õàòààíà.
Çîíõèëîí àãóóëàãäàõ áèîëîãèéí èäýâõèò íýãäýë:
• ôëàâîíîèä (3.0%)
• öèêëîàðòàí
• àëêàëîèä
¯éë÷èëãýý: Öýöýã, íàâ÷èéã ç¿ðõ ñóäàñíû ºâ÷èí, öóñ õÿìðàõ, õàâàãíàæ øýýñ
õîðèãäîõ ¿åä õýðýãëýíý. ̺í õàëóóí íàìäààõ ¿éëäýëòýé.
Õàäãàëàëò: Õóóðàé ñýð¿¿í ãàçàð õàäãàëíà.
Óðãàìëûí ýì: Àñâàðãàë 0.3 ã-ûí ¿ðýë (MNS 4444:1997), Àñòðàäèí 0.3 ã-ûí ¿ðýë
(MNS 4200:1994).

222

Á¯ËÝà 9. ÓÐÃÀÌËÛÍ ÃÀÐÀËÒÀÉ ÝÌÈÉÍ ×ÀÍÀÐÛÍ ÁÀÒÀËÃÀÀ, ÕßÍÀËÒ, ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝ

ÖªËÈÉÍ ÀÐÃÀÌÆÈÍ ÖÝÖÝÃ
CISTANCHE DESERTICOLA
Òîäîðõîéëîëò: 10-13 ñì ºíäºð, èø íü ¿íäýñ îð÷ìîîðîî á¿ä¿¿í, õàéðñ ìîõîî,
óðòàâòàð þëäýí, áîðòãîí ìàÿãèéí áàã öýöýãòýé îëîí íàñò ºâñëºã óðãàìàë
Íýðøèë: Cistanche deserticola
Öºëèéí àðãàìæèí öýöýã
Íóòãèéí íýðøèë: Àðãàìæèí öýöýã, öàãààí ãî¸î
Ýõ óðãàìàë: Cistanche deserticola Ìà.-Orobanchaceae Vent.
Öºëèéí àðãàìæèí öýöýã-Ãóâøààõàéí îâîã
Òàðõàö: Äîðíîãîâü, Ç¿¿íãàðûí ãîâü, Àëòàéí ºâºð ãîâü, Àëàøàà ãîâüä öºëºðõºã õýýð,
öºëèéí á¿ñýíä ýëñýí õºðñºíä óðãàñàí çàãèéí ¿íäñýíä øèìýã÷èëýí àìüäàðíà.
Ò¿¿õèé ýäèéí ÷àíàðûí øèíæèëãýý:
Ò¿¿õèé ýä íü MNS 4165:1993 ñòàíäàðòûí øààðäëàãûã õàíãàñàí áàéíà
(Ç.Îþóí, Æ.Ãàë, Ö.Øèéðýâäàìáà, 1993).
Ãàäààä áàéäàë: Äóãóé õýëáýðòýé, ãîë õýñãýýðýý õ¿ðýí, çàõààðàà öàéâàð áîð ºíãºòýé öàöðàã õýëáýðèéí çóðààñóóäòàé, õ¿ðýí õàëüñòàé íèìãýí ç¿ñýãäñýí ìàõëàã
ýä
Ìýäðýõ¿éí ýðõòýíèé øèíæèëãýý:
Yíýð: ºâºðìºö ¿íýðòýé
Àìò: ÷èõýðëýã
Ôèçèêèéí ¿ç¿¿ëýëò:
×èéãëýã: 14.0%-èàñ èõã¿é
Yíñëýã: 7.0%-èàñ èõã¿é
Îðãàíèê õîëüö: 0.5%-èàñ èõã¿é
Ýðäýñ õîëüö: 2.0%-èàñ èõã¿é
ßëçàðñàí õºãöºðñºí áà õîðòîí øàâüæèíä èäýãäñýí:áàéæ áîëîõã¿é
Íýðìýë óñàíä õàíäëàãäàõ áîäèñûí õýìæýý:15.0%-èàñ áàãàã¿é
Óðãàìëûí áèå á¿òöèéí íàðèéâ÷èëñàí øèíæèëãýý:
Yðèéí õàéðñíû àíàòîìè: Õàéðñ á¿ð 5 êîëëàòåðàëü õýëáýðèéí áàãöòàé,
õàéðñíû äýýä äîîä ýïèäåðì 7-12 ýãíýýãýýð ìàø øèã¿¿ áàéðëàñàí óñ íººöëºã÷
ïàðåíõèìýýð õîëáîãäîíî (1-ð çóðàã). Èøíèé àíàòîìè: Èøèéã õºíäëºí ç¿ñýõýä
èø õàéðñààð õ¿ðýýëýãäñýí áàéíà. Ãàçðûí äýýðõ, äîîðõ õàéðñóóä íýã èæèë
á¿òýöòýé. Èøíèé èõýíõ õýñãèéã ¿íäñýí ïàðåíõèì ýçýëíý (2-ð çóðàã). Ýíýõ¿¿
óðãàìëûí èøíèé áàãö ºíöºãëºñºí öàãèðàã ¿¿ñãýäýã íü Ç¿¿íãàðûí ãî¸îíû
á¿òöýýñ ýðñ ÿëãààòàé. Áàãöíû äîëîíãèéí õºãæèë ñóë, ìîäëîãèéí õºãæèë
õàðüöàíãóé ñàéí.
ýïèäåðì
¿íäñýí
ïàðåíõèì

äàìæóóëàõ
áàãö

Çóðàã 1. Öºëèéí àðãàìæèí
öýöýãíèé õàéðñíû
àíàòîìèéí á¿òýö

õàéðñ
äàìæóóëàõ
áàãö
¿íäñýí
ïàðåíõèì

Çóðàã 2. Èøíèé õºíäëºí ç¿ñýëò

223

ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ

Õýðýãëýãäýõ õýñýã: Èø
Õàâàð áàã öýöãèéã çàäðààã¿é áàéõ ¿åä íü ò¿¿æ 2-3 ñì çóçààíòàé ç¿ñ÷ õýëõýõ
áóþó çàäãàéãààð íèìãýí äýëãýæ ñýð¿¿í ãàçàð õàòààíà.
Çîíõèëîí àãóóëàãäàõ áèîëîãèéí èäýâõèò íýãäýë:
• ôëàâîíîèä
• ñòåðîèä ñàïîíèí
• ïîëèñàõàðèä
¯éë÷èëãýý: Áèåèéí òàìèð òýíõýýã äýýøë¿¿ëýõ, èäýýã øèíãýýõ, öóñûã òºëæ¿¿ëæ
òàìèðûã ñàéæðóóëàõ, ºòãºí õàòàõ, øýýñ ÷àâäàãøèõ çýðýãò òóñòàé.
Õýðýãëýõ õýìæýý: 7.4-18.5 ãðàììûã óñàíä áóöàëãàæ õýðýãëýíý.
Õàäãàëàëò: Áèò¿¿ ñàâàíä õàäãàëíà.
Óðãàìëûí ýì: Öèíàñïîë 0.4 ã-ûí ¿ðýë (MNS 4202:1994)
ÖÝÕ ÃÀËÓÓÍ ÒÀÂÀÃ
CHIAZOSPERMUM ERECTUM
Òîäîðõîéëîëò: 5-25 ñì ºíäºð óðãàäàã íýã íàñò ºâñëºã óðãàìàë
Íýðøèë: Chiazospermum erectum
Öýõ ãàëóóí òàâàã
Íóòãèéí íýðøèë: Áàðáàä
Ýõ óðãàìàë: Chiazospermum erectum L.-Hypocoaceae
Öýõ ãàëóóí òàâàã-Áàðáàäûí îâîã
Òàðõàö: Õýíòèé, Õàíãàé, Ìîíãîë Äàãóóð, Õÿíãàí, Äóíäàä Õàëõ, Äîðíîä
Ìîíãîë, Äîðíîãîâèéí (áàðóóí óðòðàãèéí 1000251-ààñ ç¿¿í òèéø 1190001 õ¿ðòýë,
õîéò ºðãºðºãèéí 450251-ààñ õîéø) ä¿¿ðã¿¿äèéí ýëñýðõýã õýýð, óóë, òîëãîä, õàä
õàéðãàòàé ýíãýð, õàäàí ãîëûí ýëñ ìàðöëàã ýëñ äàãàæ óðãàíà.
Ò¿¿õèé ýäèéí ÷àíàðûí øèíæèëãýý:
Ò¿¿õèé ýä íü MNS 3312:1991 ñòàíäàðòûí øààðäëàãûã õàíãàñàí áàéíà
(Ö.Áàðõàñäîðæ, Ñ.Æàâçàí, ß.Æàìúÿíñàí, Ì.Àìáàãà, Á.Ñàðàíöýöýã áà áóñàä
1991).
Ãàäààä áàéäàë: 5-20 ñì óðò, èøíèé îðîéä øàð ºíãèéí áàã öýöã¿¿ä, öýöãèéí
óãò óòñàðõóó ñàëáàíöàð á¿õèé ñóóìàë íàâ÷èñ, ¿íäýñ îð÷ìûí õºõºëáºð íîãîîí
íàâ÷èñòàé õîëèìîã.
Ìýäðýõ¿éí ýðõòýíèé øèíæèëãýý:
Àìò: ãàøóóí
Yíýð: ºâºðìºö
Ôèçèêèéí ¿ç¿¿ëýëò:
×èéãëýã: 9.0%-èàñ èõã¿é
Yíñëýã: 18.2% -èàñ èõã¿é
Îðãàíèê õîëüö: 0.2%-èàñ èõã¿é
Ýðäýñ õîëüö: 0.5%-èàñ èõã¿é
ßëçàðñàí õºãöºðñºí áà õîðòîí øàâüæèíä èäýãäñýí:
Óðãàìëûí áèå á¿òöèéí íàðèéâ÷èëñàí øèíæèëãýý:
Ýïèäåðìèñèéí ýñèéí õàíà çóçààí çàðèì õýñýãò íü àìñàð áàéðëàñàí.
224

Á¯ËÝà 9. ÓÐÃÀÌËÛÍ ÃÀÐÀËÒÀÉ ÝÌÈÉÍ ×ÀÍÀÐÛÍ ÁÀÒÀËÃÀÀ, ÕßÍÀËÒ, ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝ

Ýïèäåðìèñèéí äîòóóð áàéðëàñàí õëîðôèëëûí ìºõëºãòýé ïàðåíõèì ýñ¿¿ä
á¿ä¿¿í èøýíä öººí, çàëóóä íü îëîí õàðàãäàíà. Yíäñýí ïàðåíõèì ýñýä ïðèçì
ìàÿãèéí òàëñòóóä áà ìàø æèæèãõýí áºìáºëºã õýëáýðòýé íººö áîäèñóóä
àæèãëàãäàíà. Èøíèé ãîë íü õºíäèé, öýöãèéí äýëáýí äýýð áóë÷èðõàéò
¿ñëýãòýé.
Õýðýãëýãäýõ õýñýã: Öýâýðëýæ õàòààñàí
Ýïèäåðìèñèéí õàíà
ãàçðûí äýýä õýñýã
Ïðèçì õýëáýðò
Àìñàð
Ãàçðûí äýýä õýñãèéã öýöýãëýëòèéí
òàëñòóóä
¿åä
7-8
äóãààð ñàðä ò¿¿æ áýëòãýíý.
Èøíèé õºíäèé
Ýïèäåðìèñ ýñ¿¿ä
Õëîðîôèëò
Çîíõèëîí
àãóóëàãäàõ áèîëîãèéí èäýâõèò
¯íäñýí ïàðåíõèì ýñ¿¿ä
ïàðåíõèì ýñ¿¿ä
Äàìæóóëàõ áàãö
áîäèñ:
Ñêëåðåíõèì ýñ¿¿ä
• àëêàëîèä (ïðîàòîïèí, ãèïåÇóðàã 1. Öýõ ãàëóóí òàâãèéí èøíèé
êîðèí, ãèïåêîðèíèí, àëëîêàíàòîìèéí á¿òýö
ðèïòîíèí çýðýã)
• ôëàâîíîèä
• ýôèðèéí òîñ
¯éë÷èëãýý: Ýëýãíèé öî÷ìîã, àðõàã ¿ðýâñýë, öºñíèé ºâ÷èí, øàðëàõ ºâ÷èí,
õàëäâàðò õèæèã, õàíèàä ýì÷ëýõýä õýðýãëýíý.
Õàäãàëàëò: Õóóðàé ñýð¿¿í ãàçàð áèò¿¿ ñàâàíä õàäãàëíà.
Óëàìæëàëò ýì: Òàí÷èí-25
Óðãàìëûí ýì: Áàðáàäèí 0.5 ã-ûí øàõìàë (MNS 3313:1991)
×ÀÑ ÓËÀÀÍ ÄÎËÎÎÃÎÍÛ ¯Ð ÆÈÌÑ
CRATAEGI FRUCTUS
Òîäîðõîéëîëò: 1.4 ì ºíäºð, óëààí õ¿ðýí ºíãºòýé, 2 ìì á¿ä¿¿í, 2.5-4 ñì óðò ìàø
õóðö ºðãºñòýé áóòëàã óðãàìàë
Íýðøèë: Crataegi fructus
×àñ óëààí äîëîîãîíû æèìñ
Íóòãèéí íýðøèë: Äîëîîãîíî
Ýõ óðãàìàë: Crataegus sanguinea Pall.-Rosaceae Juss.
×àñ óëààí äîëîîãîíî-Ñàðíàéí îâîã
Òàðõàö: Õºâñãºë, Õýíòèé, Õàíãàé, Ìîíãîë Äàãóóð, Äîðíîä Ìîíãîë, ÌîíãîëÀëòàéí (áàðóóí óðòðàãèéí 1000001-ààñ ç¿¿í òèéø 1120001 õ¿ðòýë, õîéò ºðãºðºãèéí 480001-ààñ õîéø) îéí öîîðõîéí õóñàí òºãºë, ãîëûí õºíäèéä óðãàíà.
Ò¿¿õèé ýäèéí ÷àíàðûí øèíæèëãýý:
Ò¿¿õèé ýä íü MNS 3404 :1982 ñòàíäàðòûí øààðäëàãûã õàíãàñàí áàéíà
(×.Îéäîâçóë, Ò.Çîðèã, 1982).
Ãàäààä áàéäàë: 0.6-1.0 ìì îð÷èì ãîë÷òîé çóóâàíäóó, Ẻðºíõèé, ¿ð÷ãýð ãàäàðãóóòàé
Ìýäðýõ¿éí ýðõòýíèé øèíæèëãýý:
ªíãº: óëààí ºíãºòýé
Yíýð: ñóëàâòàð ºâºðìºö
Àìò: ÷èõýðëýã
225

ñóóìàë íàâ÷.2-0. Ìîíãîë Àëòàé.Öýðýíõàíä.-Elaeagnaceae Juss. öýð õîâõëîõ. õîîë øèíãýõã¿é öàíõàéõ çýðýãò õýðýãëýíý. 450001-ààñ õîéø) ñàéð.0%-èàñ èõã¿é Ýðäýñ õîëüö:0. áàðààí õîëòîñ.Îþóí. ßøèëäóó ÷àöàðãàíà-Æèãäèéí îâîã Òàðõàö: Õàíãàé. 0. öóñíû äàðàëò èõñýõ. ç¿ðõ äýëñýõ. Ò¿¿õèé ýäèéí ÷àíàðûí øèíæèëãýý: Ò¿¿õèé ýä íü MNS 5225:2002 ñòàíäàðòûí øààðäëàãûã õàíãàñàí áàéíà (Ç. Ìîíãîë Äàãóóð.Ãàíòîãòîõ. Ãàäààä áàéäàë: Õàòñàí æèìñíèé õºâñãºð õàëüñ óðòàâòàð ºíäºã õýëáýðèéí áîð ¿ðòýé Ìýäðýõ¿éí ýðõòýíèé øèíæèëãýý: ªíãº: óëààí øàð Yíýð: ÷àöàðãàíû ºâºðìºö Àìò: áàãà çýðãèéí èñãýëýí 226 . Îëîí íóóðóóäûí õºíäèéí (áàðóóí óðòðàãèéí 920001-ààñ ç¿¿í òèéø 1050001 õ¿ðòýë.0%-èàñ èõã¿é Yíñëýã: 3. Çîíõèëîí àãóóëàãäàõ áèîëîãèéí èäýâõèò íýãäýë: • òðèòåðïåíèé õ¿÷èë (óðñîëûí õ¿÷èë. Ñ. Èõ íóóðóóäûí õîòãîð.0%-èàñ èõã¿é Îðãàíèê õîëüö: 1. Ã.5-5 ì ºíäºð ñººãíèé ¿ð æèìñ Íýðøèë: Dry fruit of Hippophae rhamnoides ×àöàðãàíû õàòààñàí øàõäàñ Íóòãèéí íýðøèë: ×àöàðãàíà Ýõ óðãàìàë: Hippophae ramnoides L. òýäãýýðèéí õºâºº. ýëñýíöýð.8 ñì ºðãºí. Õýðýãëýõ õýìæýý: 2/1 öàéíû õàëáàãà æèìñèéã 1 àÿãà óñàíä áóöàëãààä ºäºðò 2-3 óäàà óóíà.Âàðëàìîâà. Õîâä.Ñ. Ò. îëåéíîë) • ôëàâîíîèä • èäýýëýã÷ áîäèñ ¯éë÷èëãýý: Ç¿ðõíèé õýì àëäàãäàõ. øàâàðëàã õºðñºíä óðãàíà. 2002). 2-7 ñì óðò ºðãºñ á¿õèé 1. Õàäãàëàëò: Õóóðàé ñýð¿¿í ãàçàð õàäãàëíà. îéí çàõ.0%-èàñ èõã¿é Õýðýãëýãäýõ õýñýã: Æèìñ Æèìñíèé áîëîâñîð÷ ã¿éöñýí ¿åä íü 8-9 äóãààð ñàðä ò¿¿æ áýëòãýíý. 2-8 ñì óðò.ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ Ôèçèêèéí øèíæèëãýý: ×èéãëýã: 14. øóãàìàí þì óó þëäýðõ¿¿. 30.5%-èàñ èõã¿é Íÿöàðñàí áóþó á¿ðýí öýâýðëýãäýýã¿é ¿ð æèìñíèé õîëüö: 2. Ýðâàëêîð 20. Óðãàìëûí ýì: Äîëîîãîíû õàíä (MNS 2393:1977). 50 ìë-èéí øèíãýí ýì (MNS 4140:1992) ×ÀÖÀÐÃÀÍÀ ÆÈÌÑÍÈÉ ÕÀÒÀÀÑÀÍ ØÀÕÄÀÑ HIPPOPHAE RHAMNOIDES Òîäîðõîéëîëò: Íîãîîí þì óó øàð õ¿ðýí.

Yñëýãèéí øèëáý íü 6-8 ýãíýý ýñýýñ òîãòîõ áà ýíý íü íýã áóþó õýä õýäýí ýñýýð õ¿ðýýëýãäñýí áàéíà. ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝ Ôèçèêèéí ¿ç¿¿ëýëò: ×èéëýã: 10. Ê.0%-èàñ èõã¿é Yíñëýã: 3. Äàðâó-5 227 . õºâñãºð ïàðåíõèìèéí äàâõàðãóóäòàé. ßëòàñíû òºâä îëîí ýñò øèëáý áàéðëàíà (2-ð çóðàã). ßëòàñ íü äóãóé õºðººëºã çàõ á¿õèé óðò öàöðàãóóäààñ á¿òíý. Þìîäå¿æèí-25. ÓÐÃÀÌËÛÍ ÃÀÐÀËÒÀÉ ÝÌÈÉÍ ×ÀÍÀÐÛÍ ÁÀÒÀËÃÀÀ. Äýæèí-7. Yð: Yðèéí á¿ðõ¿¿ëèéí õàíà çóçààðñàí.Á¯ËÝà 9. ×àöàðãàíà æèìñíèé ãàäíà ýïèäåðì Çóðàã 2. ¯ðèéí ¿ñýíöðèéí õýëáýð Õýðýãëýãäýõ õýñýã: ¯ð æèìñ Ø¿¿ñ øàõàã÷ àïïàðàòààð ÷àöàðãàíà æèìñèéã øàõàæ øàõäàñûã çîðèóëàëòûí òàâèóð äýýð òàðààí äýëãýæ õàòààíà. Yðèéí á¿ðõ¿¿ëèéí äîòîð òàëä ýíäîñïåðì áàéðëàõ áºãººä ýíäîñïåðìèéí ýñýíä ººõ òîñ áàéíà. Æóìç-5. ÕßÍÀËÒ. Ðàøèíàìæèë. óìàéí õ¿ç¿¿íèé øàðõ. Õàäãàëàëò: Áèò¿¿ ñàâàíä íàðíû ãýðëýýñ õàìãààëàí õàäãàëíà. Ïåðèäåðìèéí ãàäíà äàâõàðãà íü óðòààø ñóíàñàí áàãàíàëàã õî¸ð ýãíýýã ¿¿ñãýõ áà ò¿¿íèé äîòóóð íÿãò áàéðëàñàí õºíäëºí øèðõýãò 3-4 ýãíýý ïàðåíõèì.0%-èàñ èõã¿é Ýðäýñ õîëüö: 0.5%-èàñ èõã¿é Òîñíû õýìæýý: 15. Æóãàí-5. óóøèãíèé ñ¿ðüåý. ìýíãýð. Óëàìæëàëò ýì: Äàðâó-4. Çîíõèëîí àãóóëàãäàõ áèîëîãèéí èäýâõèò íýãäýë: • âèòàìèí Ñ. Øèìøèí-6. Yñýíöýð íü îëîí òîîíû õàâòãàé ÿëòàñ áà îëîí øèëáýíýýñ á¿ðäýíý. Â6 • êàðîòèíîèä • ôëàâîíîèä ¯éë÷èëãýý: Âèòàìèí äóòàãäàõ áîëîí öàöðàã èäýâõèò òóÿàíû ãýìòë¿¿ä. ¯ñýíöðèéí øèëáý äîòîîä èíòåãìåíò ýíäîñïåðì ººõ òîñ Çóðàã 4. Å. Â1 . öóñòàé õàíèàëãûã ýì÷ëýõýä õýðýãëýíý. ¯ðèéí á¿ðõ¿¿ëèéí àíàòîìèéí á¿òýö Çóðàã 5. Õàòàëòûí ÿâöàä ÿëòàñ ¿ã¿é áîëæ çºâõºí ¿ñëýãèéí øèëáý ¿ëääýã (3-ð çóðàã). Çîâó-25. Äîòîîä èíòåãìåíò íü íýã ýãíýýãýýð ñèéðýã áàéðëàñàí ïàðåíõèìèéí ýñýýñ òîãòîíî (4-ð çóðàã).0%-èàñ áàãàã¿é Óðãàìëûí áèå á¿òöèéí íàðèéâ÷èëñàí øèíæèëãýý: Æèìñ: ×àöàðãàíà æèìñíèé ãàäíà ýïèäåðìèéí ýñèéí õàíà îëîí òàëò. ãàäíà òàëààðàà õàéðñëàã ¿ñýíöð¿¿äòýé (1-ð çóðàã). á¿ðõ¿¿ëèéí ãàäíà òàëä îëîí ýñò ñàëààëñàí áîëîí áóë÷èðõàéò ¿ñýíöð¿¿ä áàéðëàíà (5-ð çóðàã). Æîíø-21. æèãä áèø çóçààíòàé. ïåðèäåðì Çóðàã 1. Â2 . ¯ñýíöðèéí ÿëòàñíû õýëáýð Çóðàã 3. ßâóóõàé-6.

äîòîð òàë íü ãîëîîñîî çàõ ðóóãàà öàöàðñàí öàãààí øàð òóÿà á¿õèé ñóäàëòàé ñóäëàà äàãàæ àí öàâ ãàðñàí Ìýäðýõ¿éí ýðõòýíèé øèíæèëãýý: ªíãº: õ¿ðýí áîð Yíýð: ìýäýãäýõã¿é Àìò: ÷èõýðëýã íÿëóóí Ôèçèêèéí ¿ç¿¿ëýëò: ×èéãëýã: 15.0% -èàñ èõã¿é Îðãàíèê õîëüö: 1. õîéò ºðãºðºãèéí 410001-ààñ õîéø) óðãàìàë ãàçàðç¿éí òîéðãèéí ÷èéãëýã. 3-äîëîí. ãºëãºð õàíàòàé øèðõýã¿¿ä òýäãýýðèéí çàõààð òàëñòóóä ¿çýãäýíý (2-ð çóðàã). Òîðëîã çóçààðàëòàé ìîäëîãèéí íàðèéí öîðãóóä îëîí òîîíû ýìæýýðò ñ¿â á¿õèé äóíäóóðàà ö¿ëõãýð. Ò¿¿õèé ýäèéí ÷àíàðûí øèíæèëãýý: Ò¿¿õèé ýä íü MNS 0925:1990 ñòàíäàðòûí øààðäëàãûã õàíãàñàí áàéíà (À. Ãàäààä áàéäàë: Yíäýñ íü ãàäíà òàëààðàà õ¿ðýí áîð ºíãèéí á¿ðõ¿¿ë õîëòîñòîé. 4-ãîëûí öàöðàã 228 Çóðàã 2. 3-òàëñòóóä . Á. ìàðçòàé ýëñ. îëîí òàñàëãààòàé õîðò õýëáýðèéí öîðãóóä. õÿëãàñàí øèð¿¿í èøòýé îëîí íàñò ºâñëºã óðãàìàë Íýðøèë: Liquiritiae radix ×èõýð ºâñíèé ¿íäýñ Íóòãèéí íýðøèë: ×èõýðãýíý. ×èõýð ºâñíèé ¿íäýñíèé õºíäëºí îãòëîëûí áè÷èë á¿òýö. ìàðçëàã øàâàð. ýëñýíöýð õºðñºíä óðãàíà.Ëàìæàâ. Ìîíãîë îðíû (áàðóóí óðòðàãèéí 920001 -ààñ ç¿¿í òèéø 1060001 õ¿ðòýë. ãîëûí õºíäèé.0%-èàñ èõã¿é Ýðäýñ õîëüö: 1. 2-òîðëîñîí öîðãî.0% -èàñ èõã¿é Yíñëýã: 8.Íÿìæàâ. Â. ÷èõýð áóÿà. 1 3 1 1-òîðõ õýëáýðèéí öîðãî.-Fabaceae Óðàë ÷èõýð ºâñ-Áóóðöàãòaíû îâîã Òàðõàö: Õýíòèé.Áàðõàñäîðæ. ¯íäýñíèé òóóø îãòëîëûí áè÷èë á¿òýö.0%-èàñ èõã¿é ßëçàðñàí õºãöºðñºí áà õîðòîí øàâüæèíä èäýãäñýí: áàéæ áîëîõã¿é Óðãàìëûí áèå á¿òöèéí íàðèéâ÷èëñàí øèíæèëãýý: Yíäýñíèé àíàòîìè: Ïàðåíõèì ýñèéí äîòîîä õýñýãò ãîëûí öàãèðàãóóäûí øèãø¿¿ð õýëáýðò õîîëîé á¿õèé äîëîí áàéðëàíà. 2 3 4 2 2 Çóðàã 1. ìàðçòàé íóãà. 1-öîðãî. Ãîëûí öàöðàãèéí ýñ¿¿ä ìîäëîãèéí äóíäóóð íýâò ãàðñàí áàéõ áà òýäãýýðèéí õîîðîíä îëîí òîîíû òîì öîðãóóäòàé áàéíà (1-ð çóðàã).Äàãâàöýðýí. õàéðãà á¿õèé õýýð. 1990). 2-øèðõýã¿¿ä. Ö. ÷èõýðâýý Ýõ óðãàìàë: Glycyrrhiza uralensis Fisch.ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ ×ÈÕÝÐ ªÂÑÍÈÉ ¯ÍÄÝÑ LIQUIRITIAE RADIX Òîäîðõîéëîëò: 40-70 ñì ºíäºð.

Àãëèã-4. õ¿æ ºâñ Ýõ óðãàìàë: Valeriana officinalis L-Valerianaceae Ýìèéí áàìáàé-Áàìáàéí îâîã Ò¿¿õèé ýäèéí ÷àíàðûí øèíæèëãýý: Ò¿¿õèé ýä íü MNS 5224:2002 ñòàíäàðòûí øààðäëàãûã õàíãàñàí áàéíà (Ä. Õîâäûí òîéðîãò îé. Çàíäàí-8. Çà÷óí-13. óóøèã.Äàãâàöýðýí. íàìàð 9-10 äóãààð ñàðä ò¿¿æ áýëòãýíý. Òàðõàö: Ìîíãîë îðíû óìàðä õýñýã áîëîí óðãàìàë ãàçàð ç¿éí Õÿíãàí.5%-èàñ áàãàã¿é Óðãàìëûí áèå á¿òöèéí íàðèéâ÷èëñàí èøíæèëãýý: Íàâ÷: Äîðçîâåíòðàëü õýëáýðèéí á¿òýöòýé. õàòñàí óðãàìëûí ºâñ Ìýäðýõ¿éí ýðõòýíèé øèíæèëãýý: Yíýð: ºâºðìºö ñîäîí õóðö Àìò: ãàøóóâòàð Ôèçèêèéí ¿ç¿¿ëýëò: ×èéãëýã: 6. Ãàäààä áàéäàë: Öàéâàð íîãîîí ºíãèéí õºíäèé èø á¿õèé ºäëºã íàâ÷òàé. íàòðèéí ãèäðîêàðáîíàòûí öèéðèéí òîñòîé øàõìàë (MNS 3643:1984) Óðãàìëûí ýì: Ñòåëëèàðàôèòèí (MNS 3457:1990). Óëàìæëàëò ýì: Ñîðîîë-4. Íàâ÷íû ìåçîôèëë íü íýã ýã- 229 . ýìèéí õîðûã òàéëàõ çýðýãò õýðýãëýíý. Õàäãàëàëò: Õóóðàé ñýð¿¿í ãàçàð õàäãàëíà. ÿãààâòàð öýöã¿¿äòýé.Àëäàðìàà. ×èòàìîí 0.5%-èàñ èõã¿é ßëçàðñàí õºãöºðñºí áà õîðòîí øàâüæèíä èäýãäñýí: áàéæ áîëîõã¿é Íèéëáýð âàëåðèàíû õ¿÷èë: 0. ò¿¿íèé çàõ. Ñàìïèëíîðîâ Óðãàìëûí áýëäìýë: ×èõýð ºâñíèé ýëåêñèð (MNS 0599:1982).Õèøãýý. ×èõýð ºâñíèé ñèðîï (MNS 2853:1990). õýýðèéí áîëîí òàòìûí íóãà. Ëîöàäã¿íñýë.0%-èàñ èõã¿é Ýðäýñ õîëüö: 0. Ëèøü-6. ýëýãíèé ¿ðýâñýë. ÕßÍÀËÒ. õîäîîäíû ¿éë àæèëëàãàà ñóëðàõ.0%-èàñ èõã¿é Îðãàíèê õîëüö: 2. ¯çýì-7.Á¯ËÝà 9. ×èõýð ºâñíèé êðîêåò (MNS 2852:1980). ×èõýð ºâñíèé øèíãýí õàíä (MNS 2850:1980). ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝ Õýðýãëýãäýõ õýñýã: ¯íäýñ ¯íäñèéã õàâàð 4-5 äóãààð ñàð. 2002). Äàëè-16. Æ.0%) • ëèêâèðèäèí ãëèêîçèä • ýôèðèéí òîñ • ïåêòèí ¯éë÷èëãýý: Äýë¿¿. Á.3 ã-ûí øàõìàë ýì (MNS 4178:1993). ×èõýð ºâñíèé ¿íäýñ. áóðãàñàí øóãóéä óðãàíà. Öýð õîâõëîõ çýõìýë (MNS 4179:1993) ÝÌÈÉÍ ÁÀÌÁÀÉÍ ªÂÑ VALERIANAE OFFICINALIS HERBA Íýðøèë: Valerianae officinalis herba Ýìèéí áàìáàéí ºâñ Íóòãèéí íýðøèë: Áàíáàé. ×èõýð ºâñíèé ÷àíàìàë õàíä (MNS 2178:1975). ÓÐÃÀÌËÛÍ ÃÀÐÀËÒÀÉ ÝÌÈÉÍ ×ÀÍÀÐÛÍ ÁÀÒÀËÃÀÀ. ¿íýðò ºâñ. ×èãàòóññèí øèíãýí ýì (MNS 3098:989). Çîíõèëîí àãóóëàãäàõ áèîëîãèéí èäýâõèò íýãäýë: • òðèòåðïåíèé ñàïîíèí (ãëèöèððèçèíèéí õ¿÷èë 12-13. Âàíæèíãàðàâ-15. ç¿ðõ äýëñýæ àìüñãàà äàâõöàõ.

Çîíõèëîí àãóóëàãäàõ áèîëîãèéí èäýâõèò íýãäýë: • Èçîâàëåðèàíû õ¿÷èë • ýôèðèéí òîñ • ñåñêâèòåðïåíèé ñïèðò¿¿ä • àëêàëîèä ¯éë÷èëãýý: Íîéðã¿éäýõ. Èøíèé õºíäëºí ç¿ñýëòèéí á¿ä¿¿â÷ Çóðàã 1. Ýïèäåðìèéí ýñèéí õàíà çóçààí. Ìîíãîëä 5 ç¿éë óðãàìàë óðãàäàã. Èø ãîëäîî òîìîîõîí õºíäèéòýé. Õàäãàëàëò: Õóóðàé ñýð¿¿í ãàçàð õàäãàëíà. õ¿÷òýé ºâäºëòèéí ¿åä õýðýãëýíý. òàòàõ. Èøíèé àíàòîìèéí á¿òýö Õýðýãëýãäýõ õýñýã: Ãàçðûí äýýä õýñýã Ãàçðûí äýýä õýñãèéã 7-8 äóãààð ñàðûí õîîðîíä ò¿¿æ áýëòãýíý. òîéðóóëãàí áóþó õàøëàãà ýñ áàéõã¿é. ìýäðýëèéí öî÷ðîë èõñýõ. Òóëãóóð ýä ìóó õºãæñºí. Ýìèéí áàìáàéí íàâ÷íû àíàòîìèéí á¿òýö Çóðàã 2. Ãîë÷ ïàðåíõèì èøíèé áàãàõàí çàéä îëîí ýãíýý á¿õèé íèìãýí õàíàòàé òîì ýñ¿¿äýýñ òîãòîíî. àìñàð Ïàðåíõèì ýñ¿¿ä Äýýä ýïèäåðì Áàãàíàëàã ïàðåíõèì Äàìæóóëàõ áàãö àìñðûí õºíäèé õºâñãºð ïàðåíõèì ýïèäåðìèñèéí ýñèéí õàíà Äîîä ýïèäåðì òóëãóóð ýä Çóðàã 3. Äàìæóóëàõ áàãö êîëëàòåðàëü õýëáýðèéí á¿òýöòýé. äýýä ãàäàðãóóä ò¿ãýýìýë òàðõàíà. ç¿ðõíèé õýì àëäàãäàõ.-Lilliaceae Juss.ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ íýý ¿¿ñãýñýí áàãàíàëàã áóþó áîñîî ýäýýñ (ïàðåíõèì) áîëîí ò¿¿íèé äîòîãø çàëãàí îðøèõ 5-6 ýãíýýãýýð ñèéðýãä¿¿ áàéðëàñàí õºâñãºð ýä¿¿äýýñ òîãòîíî. Ýìèéí õýðýýí¿äýí-Ñàðààíûí îâîã Òàðõàö: Äýëõèéä Õýðýýí¿äýíãèéí òºðëèéí 100 îð÷èì ç¿éë óðãàìàë á¿ðòãýãäñýíýýñ Åâðîïò 30 ãàðóé. Ñêëåðåíõèìèéí äîòîð òàëä áàãöíû ìîäëîã áàéðëàõ áà ìºí äîëîíòîé. Èø: Õºíäëºí îãòëîë õàâèðãà õýëáýðòýé. ÝÌÈÉÍ ÕÝÐÝÝͯÄÝÍÃÈÉÍ ¯ÍÄÝÑ ÁÀ ¯ÍÄÝÑËÝà ÈØ ASPARAGI OFFICINALIS RHIZOMA CUM RADICIBUS Òîäîðõîéëîëò: Ñàõëàã ¿íäýñòýé 50-150 ñì ºíäºð îëîí íàñò ºâñëºã óðãàìàë Íýðøèë: Asparagi officinalis rhizoma cum radicibus Õýðýýí¿äýíãèéí ¿íäýñ áà ¿íäýñëýã èø Ýõ óðãàìàë: Asparagus officinalis L. äîëãèî ¿¿ñãýíý. Ýìèéí õýðýý230 . õàìãèéí ãàäíà òàëààð ýïèäåðìèéí äàâõàðãà õó÷èæ áàéðëàõ ò¿¿í äýýð ýíãèéí áîëîí áóë÷èðõàéò ¿ñýíöð¿¿äòýé. Òýðýýð áèò¿¿ öàãèðàã ¿¿ñãýíý. Àíàìîöèò õýëáýðèéí á¿òýöòýé àìñðóóä íàâ÷íû äîîä. Áàãö îð÷èìä ÿëãàðóóëàõ ñóâàã öººíã¿é òààðàëäàíà. Ò¿¿íýýñ äîòîãø ñêëåðåíõèì áèò¿¿ öàãèðàã ¿¿ñãýæ îðøèíî.

Ýêòîäåðì Ïåðèäåðì Ýêòîäåðì Ïàðåíõèì ýñ Ìåçîäåðì Ìåçîäåðì Äàìæóóëàõ áàãö Õºíäèé Ýíäîäåðì Ýíäîäåðì Äàìæóóëàõ áàãö Çóðàã 1.0%-èàñ áàãàã¿é Óðãàìëûí áèå á¿òöèéí íàðèéâ÷èëñàí øèíæèëãýý: Yíäýñ: Õºíäëºí îãòëîë äóãóéâòàð õýëáýðòýé (Á). äîòîð òàë íü öàéâàð öàãààíäóó õàòàõäàà óÿí õàðèìõàé áîëäîã Ìýäðýõ¿éí ýðõòýíèé øèíæèëãýý: ªíãº: öàéâàð øàðãàë Yíýð: ñîäîí ¿íýðã¿é Àìò: àìòëàã Ôèçèêèéí ¿ç¿¿ëýëò: ×èéëýã: 6. Îäîîãîîð Ýìèéí õýðýýí¿äýíã Åãèïåò. Èòàëè. Ã. Ìàíàé îðîíä ýíý óðãàìëûã 1993 îíîîñ ÓÀØÓÒYÊîðïîðàöèéí Áóëãàí àéìãèéí Äàøèí÷èëýí ñóìûí íóòàãò “Ýìèéí óðãàìàë íóòàãøóóëàí. Yíäýñíèé ãàäíà òàëààð 3-4 ýãíýý ýñ¿¿äýýñ òîãòñîí ïåðèäåðìèéí äàâõàðãà õó÷èæ áàéðëàõ áà ¿¿íèé äîòóóð íèìãýí õàíàòàé òîì õýìæýýíèé ãîë÷ ïàðåíõèì ýñ¿¿ä íèéò ýçëýõ¿¿íèé 2\1-èéã ýçëýí îðøèíî.5%-èàñ èõã¿é Yíñëýã: 6. ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝ í¿äýí íü Ìîíãîëä óðãàäàãã¿é. ¿íäýñëýã èø Õýðýãëýãäýõ õýñýã: ¯íäýñ áà ¿íäýñëýã èø Õàâàð. íàìðûí àäàã ñàðä óõàæ àâ÷ áýëòãýíý. Äýëõèéä àíõ óäàà 1956 îíä Øòóòãàðòñêèéí áîòàíèêèéí öýöýðëýã. Ë. 231 .Ãàíòîãòîõ. òàðèìàëæóóëàõ ñòàíöè"-ä òàðèàëàí ¿éëäâýðëýëèéí õýìæýýíä ò¿¿õèé ýä áýëòãýæ áàéíà. Ãðåê. ÕßÍÀËÒ. öàéâàð øàðãàë õàëüñòàé.4%-èàñ èõã¿é Îðãàíèê õîëüö: 0. Ãåðìàí. Õÿòàä. Yíäñýí ïàðåíõèì íü íººö øèì òýæýýëèéí áîäèñîîð áàÿëàã áàéíà.Õèøèãæàðãàë. ÓÐÃÀÌËÛÍ ÃÀÐÀËÒÀÉ ÝÌÈÉÍ ×ÀÍÀÐÛÍ ÁÀÒÀËÃÀÀ. Ãàäààä áàéäàë: Óðò íàðèéí ¿íäñ¿¿ä íü íýã äîðîîñ áàãöàëæ óðãàñàí. Ã.0%-èàñ èõã¿é ßëçàðñàí õºãöºðñºí áà õîðòîí øàâüæèíä èäýãäñýí: áàéæ áîëîõã¿é Íýðìýë óñàíä õàíäëàãäàõ áîäèñûí õýìæýý: 23. Ò¿¿õèé ýäèéí ÷àíàðûí øèíæèëãýý: Ò¿¿õèé ýä íü MNS 5223:2002 ñòàíäàðòûí øààðäëàãûã õàíãàñàí áàéíà (Ã.Ï¿ðýâñ¿ðýí. 2002). Îðîñ îðîíä 18-ð çóóíä Ïåòðîâñêèéí íîãîîíû òàëáàéä òàðèìàëæóóëæ áàéæýý.Öýðýíõàíä.Îþóí.Á¯ËÝà 9. Õàðüöàíãóé ñóë õºãæñºí äàìæóóëàõ áàãö íü öàãèðàã õýëáýðòýé. Ç. Ãîë÷ ïàðåíõèìýýñ äîòîãø ýíäîäåðìèéí öàãèðàã îðøèõ áà ò¿¿íèé äîòîð îðøèõ äàìæóóëàõ áàãöûã òîéð÷ áàéðëàíà. Àìåðèê çýðýã îðíóóäàä òàðèàëæ ýìèéí áà õ¿íñíèé çîðèëãîîð àøèãëàæ èðæýý.5%-èàñ èõã¿é Ýðäýñ õîëüö: 1. Ýìèéí õýðýýí¿äýíãèéí ¿íäýñ. Yíäýñ íü ãîëäîî áàãàâòàð õºíäèéòýé.

Ñóì ìîä-7. Ðàøèíàìæèë Óðãàìëûí ýì: Ñêëåðîí 0. í¿öãýí èøòýé îëîí íàñò óðãàìàë Íýðøèë: Radix paeoniae ßãààí öýýíèéí ¿íäýñ Íóòãèéí íýðøèë: Öýýíý. äàâñàãíû ºâ÷èí. ßÃÀÀÍ ÖÝÝÍÈÉÍ ¯ÍÄÝÑ PAEONIAE RADIX Òîäîðõîéëîëò: Èøíèé ¸ðîîëîîñ äîîø á¿ä¿¿ðñýí. Àãàð-35. Ìàíà-10. ç¿¿í óìàðò Õàíãàéí äàëàéí ò¿âøíýýñ äýýø 1800-2500 ì ºíäºðò óóëûí àðûí øèíýñýí áà õóñûí òºãºë.ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ Çîíõèëîí àãóóëàãäàõ áèîëîãèéí èäýâõèò íýãäýë: • ñòåðîèä ñàïîíèí (1. õîéä ºðãºðºãèéí 460501-ààñ õîéø) ä¿¿ðýãò îéí äýýä çàõ õ¿ðòýëõ á¿ñë¿¿ðò øèíýñýí áà õîëèìîã îé òýäãýýðèéí çàõ öîîðõîéä.5%-ààñ èõã¿é Yíñëýã: 4. Òàðèàëàëò: ÓÀØÓÒ¯Ê-èéí Áóëãàí àéìãèéí Äàøèí÷èëýí ñóìûí íóòàãò òàðèàëæ áàéíà. Ö.0%-èàñ èõã¿é ßëçàðñàí õºãöºðñºí áà õîðòîí øàâüæèíä èäýãäñýí: áàéæ áîëîõã¿é Íýðìýë óñàíä õàíäëàãäàõ áîäèñ 37. óëààí öýýíý Ýõ óðãàìàë: Paeonia anomala L. Õàíãàé. Ìàíà-15. Áèå òýíõð¿¿ëæ çàëóó áîëãîõîä àøèãëàíà. Ìàíàã÷èìáóó.3%-èàñ áàãàã¿é 232 . Óëàìæëàëò ýì: Àðæóòàí.8%-èàñ èõã¿é Îðãàíèê õîëüö: 0. Äýæèí-7. Ìàíà-4. Äàâàãìàíàã. Ìàð÷èí-13.0%) • ïîëèñàõàðèä • àìèí õ¿÷ë¿¿ä (àñïàðàãèíû õ¿÷èë) ¯éë÷èëãýý: Õîäîîä ìóóäàæ õîîë øèíãýõã¿é áîëîõ. Õàäãàëàëò: Õóóðàé ñýð¿¿í ãàçàð õàäãàëíà. Ãàäààä áàéäàë: Ãàäíà òàë íü õàð õ¿ðýí. äîòîð òàë íü ÿãààí áóóðàë ºíãºòýé ¿íäýñ Ìýäðýõ¿éí ýðõòýíèé øèíæèëãýý: ªíãº: Õàð õ¿ðýí Yíýð: ¿íýðã¿é Àìò: àìòã¿é Ôèçèêèéí ¿ç¿¿ëýëò: ×èéãëýã 8.4 ã-ûí ¿ðýë (MNS 4202:1994). õàðãàíàòàé ãîëûí òºãºëä óðãàíà. Òàí÷èí-10. ¿å ìº÷íèé ºâ÷èíä õýðýãëýíý. Öèíàñïîë 0. Ëèäýð-7.5 ã-ûí ¿ðýë (MNS 4201:1994). Àãàð-15. Ẻð.-Paeoniaceae Ãàæèã öýýíý-Öýýíèéí îâîã Òàðõàö: Õºâñãºë. ñîãîîí ñàâ. Õýíòèé.Ï¿ðýâñ¿ðýí. Çàäü-5.Øèéðýâäàìáà. Íîðîâ-7.5%-èàñ èõã¿é Ýðäýñ õîëüö: 1. 1993). ýýð¿¿ë õýëáýðèéí áîëñîí ¿íäýñòýé 40-80 ñì ºíäºð. Æîíø-21. Ìîíãîë Äàãóóðûí (ç¿¿í óðòðàãèéí 1100001ààñ áàðóóí òèéø 340201-ûí õîîðîíä. Ò¿¿õèé ýäèéí ÷àíàðûí øèíæèëãýý: Ò¿¿õèé ýä íü MNS 4161:1993 ñòàíäàðòûí øààðäëàãûã õàíãàñàí áàéíà (Ã. Øèæèä-6.

Ñýíäýí-25. ºíöºãëºñºí äîëãèî ¿¿ñãýíý (2-ð çóðàã). Êîëëàòåðàëü õýëáýðèéí á¿òýöòýé äàìæóóëàõ áàãö õëîðåíõèì á¿õèé õàøëàãà ýñòýé. ýäýýñ ¿íäýñ á¿ðäýíý (3-ð çóðàã). 4-6 ýãíýýãýýð áàéðëàñàí ìîäîæñîí õàíàòàé ïàðåíõèì. Íàâ÷íû ýïèäåðì Õºâñãºð ïàðåíõèì áàãöíû öàöðàã Çóðàã 3. ¿ñëýã ãàäàðãóó á¿õèé íàâ÷èñòàé. Ñîæèä.Á¯ËÝà 9. Ýïèäåðìèéí ýñèéí ãàäíàõ õàíà çóçààð÷. Áàðèàâ-17. Ẻð íóðóóãààð ºâäºõ. Èøíèé õºíäëºí ç¿ñýëòèéí á¿ä¿¿â÷ Äîîä ýïèäåðì Çóðàã 1. Õýðýãëýõ õýìæýý: 1/2 öàéíû õàëáàãûã 1 àÿãà óñàíä õàíäàëíà. ßãààí öýýíèéí íàâ÷íû àíàòîìèéí á¿òýö Õýðýãëýãäýõ õýñýã: ¯íäýñ Yíäñèéã õàâàð 4-5 äóãààð ñàð íàìàð 9-10 äóãààð ñàðä áýëòãýí íèìãýí ç¿ñ÷ õàòààí õàäãàëæ àøèãëàíà. Áàãö õýëáýðèéí òóëãóóð ýäã¿é. á¿ä¿¿í íàðèéí ãýäýñíèé ¿ðýâñýë. Õàäãàëàëò: Áèò¿¿ ñàâàíä õàäãàëíà. øýýñ çàäãàéðàõàä õýðýãëýíý. èø íü 50-200 ñì óðò õî¸ð íàñò ºâñëºã óðãàìàë 233 . Àëòàí ýëñ-8. ßÌÀÀÕÀÉÍ ¯ÍÄÝÑ SPHALLEROCARPI GRACILIS RADIX Òîäîðõîéëîëò: Öàãààí ø¿õýð öýöýãòýé. Áèðààãà-13. Àíàìîöèò õýëáýðèéí á¿òýöòýé àìñðóóä íàâ÷íû ãàäàðãàä æèãä òàðõàíà. ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝ Óðãàìëûí áèå á¿òöèéí íàðèéâ÷èëñàí øèíæèëãýý:. Íàâ÷íû àíàòîìè: Íàâ÷ äîðçîâåíòðàëü õýëáýðèéí á¿òýöòýé (1-ð çóðàã). ÓÐÃÀÌËÛÍ ÃÀÐÀËÒÀÉ ÝÌÈÉÍ ×ÀÍÀÐÛÍ ÁÀÒÀËÃÀÀ. Çîíõèëîí àãóóëàãäàõ áèîëîãèéí èäýâõèò íýãäýë: • ôëàâîíîèä • èäýýëýõ áîäèñ • àëêàëîèä • ýôèðèéí òîñ (1. Âàíëàã-35. äîëîí õ¿÷òýé õºãæèë á¿õèé ìîäëîã ýñ. ÕßÍÀËÒ. Õëîðåíõèì íýã ýãíýýãýýð øèã¿¿ áàéðëàñàí áàãàíàëàã ýä áîëîí 5-8 ýãíýýãýýð íèëýýä ñèéðýã áàéðëàñàí õºâñãºð ýäýýñ á¿ðäýíý.5%) • ëàêòîí ¯éë÷èëãýý: Õîîëíû øèíãýö ìóóäàõ. Ìîäëîã îëîí öàöðàãòàé. ×èéãñ¿¿ á¿òýöòýé. Óëàìæëàëò ýì: Áèðààãà-5. Yíäýñíèé àíàòîìè: Ãîë ¿íäýñíèé ºñºëòèéí á¿ñ îð÷ìûã õºíäëºí ç¿ñýõýä ýïèäåðìè. Äýýä ýïèäåðì Áàãàíàëàã ïàðåíõèì Ýïèäåðì Ìîäîæñîí õàíàòàé ïàðåíõèì Õàøëàãà ýñ äîëîí ìîäëîã Çóðàã 2.

Y¿íýýñ äîòîãø îëîí ýãíýýãýýð áàéðëàñàí àíõäàã÷ ïàðåíõèì áàéðëàíà.9%-èàñ èõã¿é Óðãàìëûí áèå á¿òöèéí íàðèéâ÷èëñàí øèíæèëãýý: Yíäýñ: ãàäíà òàëààðàà õýä õýäýí ýãíýýãýýð ñóíàæ áàéðëàñàí ïåðèäåðìèéí äàâõðààòàé (1-ð çóðàã).ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ Íýðøèë: Sphallerocarpi gracilis radix ßìààõàéí ¿íäýñ Íóòãèéí íýðøèë: ßìààõàé. 1 1 2 2 3 3 4 4 5 6 5 Çóðàã 2. Ïåðèäåðìèéí äàâõðààòàé çàëãàà îëîí ýãíýýãýýð øèã¿¿ áàéðëàñàí çóóâàíäóó ýñ¿¿äýýñ á¿ðäñýí àíõäàã÷ ïàðåíõèìèéí äàâõðààòàé. Ìîíãîë Äàãóóð. ãîë íü øàð Yíýð: ººðèéí ºâºðìºö Àìò: ÷èõýðëýã Ôèçèêèéí ¿ç¿¿ëýëò: ×èéãëýã: 6. Yíäýñíèé äàìæóóëàõ áàãö öàöðàã ìàÿãààð áàéðëàõ áà ¿íäýñíèé ãîëä ñêëåðåíõèì áàéðëàíà (2-ð çóðàã). Õýíòèé.-Apiaceae ªíäºð ¿õýð ãîíüä-Ø¿õýðòíèé îâîã Òàðõàö: Õºâñãºë. Ìîíãîë Àëòàé. íàðèéí ¿õýð ãîíüä Ýõ óðãàìàë: Sphallerocarpus gracilis (Bess) K. Ãîâü-Àëòàéí ä¿¿ðãèéí óñàëãààòàé ãàçàð òàðèàëàíãèéí òàëáàéä óðãàíà. ¯íäýñíèé äîòîîä á¿òöèéí åðºíõèé á¿ä¿¿â÷ 6 Çóðàã 1. Yíäýñíèé äàìæóóëàõ áàãöíû ãàäíà òàëààð íýã ýãíýýãýýð áàéðëàñàí ýíäîäåðìèéí äàâõðààòàé. Pol. ßìààõàéí ¿íäýñíèé äîòîîä á¿òýö Õýðýãëýãäýõ õýñýã: ¯íäýñ Yíäñèéã 8-10 äóãààð ñàðóóäàä õî¸ð äàõü íàñàíäàà áàéãàà ¿åä íü ò¿¿æ áýëòãýíý. èø íü 50-200 ñì óðò Ìýäðýõ¿éí ýðõòýíèé øèíæèëãýý: ªíãº: ãàäíàõ õàëüñ íü øàðãàëäóó öàéâàð. Ãàäààä áàéäàë: Öàãààí ºíãèéí ø¿õýð öýöýãòýé.0%-èàñ èõã¿é Yíñëýã: 4. Èõ íóóðóóäûí õîòãîð.Õàéäàâ. æàâà. 234 . 1975). Ò¿¿õèé ýäèéí ÷àíàðûí øèíæèëãýý: Ò¿¿õèé ýä íü (MNS 2245:1975) ñòàíäàðòûí øààðäëàãûã õàíãàñàí áàéíà (Ö. Äóíäàä Õàëõ. ¿ñëýã ãàäàðãóó á¿õèé íàâ÷èñòàé. Õàíãàé.

ÓÐÃÀÌËÛÍ ÃÀÐÀËÒÀÉ ÝÌÈÉÍ ×ÀÍÀÐÛÍ ÁÀÒÀËÃÀÀ. áèå ìàõáîäèéã øèìæ¿¿ëýõ çýðýãò õýðýãëýíý. ÕßÍÀËÒ. Ñîæèä 235 . ºâ÷èí àðõàãøèæ òàìèð äîðîéòîõ. Óëàìæëàëò ýì: Ñ¿ãìýë-7. ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝ Çîíõèëîí àãóóëàãäàõ áèîëîãèéí èäýâõèò íýãäýë: • ôëàâîíîèä • êóìàðèí • ñàïîíèí • àëêàëîèä ¯éë÷èëãýý: Òàìèðäàæ àìüñãààäàõ. ìýäðýë äîðîéòîõ.Á¯ËÝà 9. Õàäãàëàëò: Õóóðàé ñýð¿¿í ãàçàð õàäãàëíà.

Òºìºðáààòàð Í. ×îéæàìö Ä. Õàéäàâ Ö. Àâòîðåô. ÓÁ.ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ ÀØÈÃËÀÑÀÍ ÕÝÂËÝË 1. Ãåîðãèåâñêèé Â. Áàòõ¿¿ Æ. ýìèéí ç¿éëñ. Äàãâàöýðýí Á. 2003 19. íàóê. Àâòîðåô. ÓÁ.Ñ.Å.1994 18. Àòëàñ àðåàëîâ è ðåñóðñîâ ëåêàðñòâåííûõ ðàñòåíèé ÑÑÑÐ. Õèøèãæàðãàë Ë. Äîðææàíöàí Ä. äèññ. Íàðàíöýöýã Ä. äèññ. Íàðàíöýöýã Ã. äîêòîðà ìåä. ÓÁ. íàóê. Õèøãýý Ä.À. Öýíä-Àþóø Ã. 1971 24.. 1955 5. Îñíîâíûå òåîðèòèêî-ìåòîäëîãè÷åñêèå çàêîíîìåðíîñòè ÌîíãîëîÒèáåòñêîé òðàäèöèîííîé ìåäèöèíû. Ðÿçàíü. ÓÁ.1996 6. êàíäèäàòà. Ôàðìàêîëîãè÷åñêîå èçó÷åíèå ßðóòêè Ïîëåâîé. Àâòîðåô. 2003 8. 1993 12. Ëèãàà Ó. Õàéäàâ Ö. Ìîíãîëûí óëàìæëàëò ýìíýëýãò ýìèéí óðãàìëûã õýðýãëýõ àðãà áà æîð. Îïðåäåëèòåëü ñîñóäèñòûõ ðàñòåíèè Ìîíãîëèè.. È. Ëåêàðñòâåííûå ðàñòåíèÿ ãîñóäàðñòâåííîé ôàðìàêîïåé. Ëåêàðñòâåííûå ðàñòåíèÿ â Ìîíãîëüñêîé Ìåäèöèíå.. äèññ. Õàéäàâ Ö... 1997 16. Áîëäñàéõàí Á.À. Ôàðìàêîëîãè÷åñêîå èçó÷åíèå Àäîíèñà Ìîíãîëüñêîãî. Ìîíãîëûí óëàìæëàëò ýìíýëýãò ýìèéí óðãàìëûã õýðýãëýõ àðãà. Êîíñïåêò ôëîðû âíåøíåé Ìîíãîëèè (ñîñóäèñòûå ðàñòåíèÿ). ÓÁ. ÓÁ.1990 3. Àâòîðåô.Ì. ÓÁ. êàíäèäàòà ôàðì.. Äìèòðóê Ñ. Õàéäàâ Ö. 1965 23. ìåäèöèíñêèõ.1990 7..Ìîñêâà. Óëààíáààòàð. 1971 14.È. Ìîíãîë -Òºâä Àíàãààõ óõààíä õýðýãëýãääýã ìîä. 1965 22. Ä¿íãýðäîðæ Ä..Ì.. 1985 21. Âàðëàìîâà Ò. ×îéæàìö Ä. ÓÁ. Àëòàí÷èìýã Á. Ëàìæàâ Ö. Ìîíãîë îðíû ýìèéí óðãàìàë. Ãóáàíîâ È.1996 îí 20. Áóäàïåøò.1999 17.íàóê. Ñàí÷èð ×.1982 4. Öýðýíáàëæèð Ä. íàóê. Ìîíãîëûí óëàìæëàëò àíàãààõ óõààí.. Äýä áîòü. Áàðõàñäîðæ Óëàìæëàëò ýìò áîäèñ. Çîðèã Ò. Ôèòîõèìè÷åñêîå èçó÷åíèå äâóõ âèäîâ ãîðå÷àâêîâûõ (Gentianaceae) 236 .1996 15. Â. 1995 9. Ëåíèíãðàä. Ïîä. 10. Íàðàíöýöýã Ã.À. Ñàíêò-Ïåòåðáóðã. æîðûí õÿíàëòûí ëàâëàìæ. Àâòîðåô. 1975 2. Ìîíãîë îðíû àøèãò óðãàìëûí çóðàãò ëàâëàõ. Ãðóáîâ Â. Ìîíãîë àíàãààõ óõààíä õýðýãëýãääýã ýìèéí óðãàìëûí íýð òîìü¸î.. Äàãâàöýðýí Á. Áîëäñàéõàí Á. äèññ.. Ãðóáîâ Â. ÓÁ. Ñàìûëèíîé.. ÃÓÃÊ Ìîñêâà. 1978 11. Òýðã¿¿í áîòü. ßìààí ñýðäýã áà êàðèíòèíû äýãäãýíèé ïîëèôåíîëüò áîäèñóóä. êàíäèäàòà ôàðì. Íàóêà. ÓÁ. Êîíñïåêò ôëîðû Ìîíãîëüñêîé Íàðîäíîé Ðåñïóáëèêè. Êîìèññàðåíêî Ñ. Áèîëîãè÷åñêèå àêòèâíûå âåùåñòâà ëåêàðñòâåííûõ ðàñòåíèé. Óëñûí õýâëýëèéí ãàçàð.È.. Äèêîðàñòóøèå ïîëåçíûå ðàñòåíèÿ ôëîðû Ìîíãîëüñêîé Íàðîäíîé Ðåñïóáëèêè. Ìîñêâà.Å.. Ðåä.Ï. Ëèãàà Ó. Çèìèí Â.. 1979 13. Áèîëîãè÷åñêèå ðåñóðñû è ïðèðîäíûå óñëîâèÿ Ìîíãîëüñêîé Íàðîäíîé Ðåñïóáëèêè. Õàéäàâ Ö. Íîâîñèáèðñê. ¿ð. Áààâãàé ×. ÓÁ. äîêòîðà ìåäèöèíñêèõ íàóê. Ñåâåðöîâà.Ì. ¹61. Ôèòîõèìè÷åñêèå èçó÷åíèå íåêîòîðûõ âèäîâ àñòðàãàëà Astragalus (L) ïðèìåíÿåìûõ íàðîäíîé ìåäèöèíå Ìîíãîëèè. Áèáëèîòå÷êà ëåêàðñòâåííûõ ðàñòåíèé. Ëåíèíãðàä. Óëñûí íýð òîìú¸îíû êîìèññûí ìýäýý.

Îéí æèìñãýíý õàäãàëàõ. 2002 28. Ôàðìàêîãíîçè. Medicinal Plants of Mongolia Used in Mongolian Traditional Medicine. 2002 30. ̺íõ íîãîîí óðãàìëûí ýôèðûí òîñ. 1977 31. Òàøêåíò. Seoul. 1984 34. Àâòîðåô. Öýðýíáàëæèä Á. Õºë ãàçðûí óðãàìàë. UB. ÓÁ. Øàòàð Ñ. (English edition 1997 volume 1). Àìüñãàëûí çàìûí ºâ÷íèéã àíàãààõ óâèäàñ. äèññ. 1981 33. õýðýãëýõ ýíãèéí àðãóóä. Þíóñîâ Ñ. Öýöýãìàà Ñ. Encyclopedia of Mongolian medicinal plants. 2004 35. Praha.Á¯ËÝà 9. ÕßÍÀËÒ. ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝ ïðèìåíÿåìûõ â òðàäèöèîííîé ìåäèöèíå Ìîíãîëèè. áîëîâñðóóëàõ. 1975 32. Boldsaikhan B . êàíäèäàòà ôàðì. ׿ëòýìñ¿ðýí Ì. Revised edition. Karmazin M. ÓÁ. Jeneva. Chemical industry press Beijin. Àëêàëîèäû. Ligaa U. ïðèìåíÿåìûõ â íàðîäíîé ìåäèöèíå Ìîíãîëèè. íàóê. Ôèòîõèìè÷åñêîå èçó÷åíèå íåêîòîðûõ âèäîâ îñòðîëîäî÷íèêà. 2003 37. ÓÁ. WHO Guideline on Good Agricultural and Field Collection Practices (GACP) for Medicinal Plants. ÓÁ.Þ. ÓÁ. New Delhi. Seznam leciv rostlinneho puvodu. Pharmacopoeia Standarts for Ayurvedic formulations. Õàí Äà Øè Ýìèéí ò¿¿õèé ýä. Öýíäæàâ Ì.1996 36. äèññ. êàíäèäèòà ôàðì. Àâòîðåô. ÓÁ. 2001 29. ×èìãýý Ñ. Pharmacopoeia of the people’ s republic of CHINA.1992 27. ÓÁ. 2-îå èçä.1995 25. 19872000 38. China 237 . ÓÐÃÀÌËÛÍ ÃÀÐÀËÒÀÉ ÝÌÈÉÍ ×ÀÍÀÐÛÍ ÁÀÒÀËÃÀÀ. 1997 îí. ÔÀÍ. íàóê. Ä¿í Ìèí õýâëýõ ¿éëäâýð (ñîëîíãîñ õýë äýýð) 26.

íàâ÷ 140 Àëèðñûí íàâ÷ 142 Àëòàí ãàãíóóðûí ¿íäýñ. ¿íäýñëýã èø 195 ªðãºñò íîõîéí õîøóóíû öýöýã 196 Ñ Ñèáèðèéí òîøëîã 198 Ñèáèðèéí óäâàë ºâñ 199 Ñèëèáóì ìàðèàíóìûí ¿ð 200 È Èõ ø¿¿äýðãýíèé ãàçðûí äýýä õýñýã 169 Ò Òàíãàä çîãäîðãîíû ºâñ 201 Òîì íàâ÷èò äýãäèéí ºâñ 203 Ò¿ìýí íàâ÷èò îðòóóçûí ãàçðûí äýýä õýñýã 204 Ê Êóçíåöîâûí õîðñûí ºâñ 171 Ó Óëààí áàøèãàíû ºâñ 205 238 . ¿íäýñëýã èø 143 Àëòàí çóë 144 Àëòàí óòàñíû ãàçðûí äýýä õýñýã 145 Àíõèëóóí ìóõàð öàãààíû ¿íäýñ 145 Àöàí àæèãàíû ºâñ 147 Àöàí àæèãàíû ¿íäýñ 148 Á Áàìáàéí ¿íäýñëýã èø áà ¿íäýñ 149 Áàäààíû ¿íäýñ 150 Áàéãàëèéí ã¿¿í õºõèéí ¿íäýñ 151 Áàìáàëçóóðûí øèâëýý 152 Áóëöóóò òóéïëàíöàð 154 Áóíãèéí öàõèëäàãèéí ¿íäýñ. ¿íäýñëýã èø 155 Áóðãàñ íàâ÷èò áàíçäîîãèéí ºâñ 157 Á¿òýí íàâ÷èò õîíèëîí 158 Ä Äàãóóðûí õýðýýí¿äíèé ¿íäýñ 160 Äàëàí ò¿ð¿¿íèé ºâñ 161 Äîëãèîíòñîí ãèø¿¿íèé ¿íäýñ 162 Äóãóé äýãäãýíèé ºâñ 164 Ç Ç¿ðõýí ÿãààíäàéí ¿íäýñ áà ¿íäýñëýã èø 165 Çýâýðõ¿¿ èã¿¿øèí 166 Çýëýí çàíãóóíû ºâñ 167 Êóçíåöîâûí õîðñûí ¿íäýñ 173 Ë Ëèäýðèéí ¿íäýñ 174 Ì Ìàíæ ãàíäèãàðûí ìº÷èð 175 Ìîíãîë àëòàí õóíäàãàíû ºâñ 176 Ìîíãîë õóí÷èðûí ¿íäýñ 178 ̺ëõºº ãàíãà ºâñ 180 Í Íàìãèéí ñóðãàðûí ºâñ 181 Íàìãèéí ÿìààí ñýðäýãèéí ºâñ 182 Íàíãèàä çýýðãýíý 184 Íàíãèàä îðîîíãî 185 Íàíãèàä ñàäàãíàãâûí ºâñ 186 Íàðèéí íàâ÷èò öàõèëäàãèéí ¿íäýñ 188 Íàðñíû øèëì¿¿ñ 189 Î Îðõèãäìîë æàìáûí ¿ð 190 ª ªâñºí ã¿ðãýìèéí öýöãèéí äýëáèéí èëòýñ 192 ªìõèé øèìýëäýã 193 ªíäºð çîîñîíöýöãèéí ¿íäýñ.ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ ÌÎÍÃÎË ÍÝÐÈÉÍ ÕÝËÕÝÝÑ À Àãüíû ¿íäýñ 138 Àäàìñûí òýðýëæèéí öýöýã.

ÕßÍÀËÒ. ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝ Óëààí óíàãàí òóðóóíû íàâ÷ 207 Y Yõýð ìýõýýðèéí ¿íäýñëýã èø 208 Õ Õàð ëàíòàíçûí ¿ð 209 Õàð øàðèëæíû ãàçðûí äýýä õýñýã 210 Õîíèí çýýðãýíèéí ºâñ 211 Õîñ øèâ¿¿ðò óëààãàíà 213 պ人ãèéí áèðààãèéí ¿ð á¿õèé ãýðöãýíý 214 Õóâüñàíãè õóí÷èð 216 Õóìñàíöýöãèéí öýöýã 217 Õóðö äýãäèéí ºâñ 218 Ö Öàãààí äýãäèéí ºâñ 220 Öàãààëèí õóí÷èðûí ºâñ 221 Öºëèéí àðãàìæèí öýöýã 223 Öýõ ãàëóóí òàâàã 224 × ×àñ óëààí äîëîîãîíû ¿ð æèìñ 225 ×àöàðãàíà æèìñíèé õàòààñàí øàõäàñ 226 ×èõýð ºâñíèé ¿íäýñ 228 Ý Ýìèéí áàìáàéí ºâñ 229 Ýìèéí õýðýýí¿äýíãèéí ¿íäýñ áà ¿íäýñëýã èø 230 ß ßãààí öýýíèéí ¿íäýñ 232 ßìààõàéí ¿íäýñ 233 239 . ÓÐÃÀÌËÛÍ ÃÀÐÀËÒÀÉ ÝÌÈÉÍ ×ÀÍÀÐÛÍ ÁÀÒÀËÃÀÀ.Á¯ËÝà 9.

ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ ËÀÒÈÍ ÍÝÐÈÉÍ ÕÝËÕÝÝÑ A Aconiti Kuznezoffii herba 171 Aconiti Kuznezoffii radix 173 Adonidis herba 176 Aquilegiae sibiricae herba 199 Artemisiae frigidae radix 138 Artemisiae santolinifoliae herba 210 Asparagi dahurici radix 160 Asparagi officinalis rhizoma cum radicibus 230 Astragali galactites herba 221 Astragali mongolici radix 178 Astragalus variabilis 216 B Berberis sibirica 198 Bergeniae crassifoliae radix 150 C Cacalia hastate 166 Calendulae flos 217 Cardui mariae semen 200 Carthami tingtori flos 192 Chelidonii herba 169 Chiazospermum erectum 224 Cistanche deserticola 223 Clematitis tanguticae herba 201 Crataegi fructus 225 Cuscutae europaeae herba 145 Cuscuta chinensis 184 D Dracocephallum foeditum 193 E Ephedrae herba 221 Ephedra sinica 184 Equiseti arvensis herba 152 G Gentianae acutae herba 218 Gentianae algidae herba 220 240 Gentianae macrophyllae herba 203 H Hemerocallis minor 144 Hippoppaes rhamnoides 226 Hyoscyami semen 209 I Inulae helenii rhizoma cum radicibus 195 Iridis Bungei rhizoma cum radicibus 155 Iridis tenuifoliae radix 188 L Lagotis untegrifolia 158 Ledii palustre herba 181 Lophanthi chinensis herba 184 Liquiritiae radix 228 M Malvae neglectae semen 190 O Odontites rubrae herba 205 Oxytropis myriophyllae herba 204 P Paeoniae radix 232 Phlomis tuberosa 154 Pini sylvestris gemma 189 Polygonati odorati radix 145 Polygoni bistortae radix 208 Pyrolae incarnatae folium 207 R Rhei radix 162 Rhodiolae roseae rhizoma cum radicibus 143 Rhododendri Adamsi folium cum flore 140 Ribes diacanthum 213 Rosae flos 196 .

ÓÐÃÀÌËÛÍ ÃÀÐÀËÒÀÉ ÝÌÈÉÍ ×ÀÍÀÐÛÍ ÁÀÒÀËÃÀÀ.Á¯ËÝà 9. ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝ Rubiae cordifoliae rhizoma cum radicibus 165 S Sambuci manshuricae caulis 175 Saussureae herba 157 Saxifragae herba 182 Scutellariae radix 151 Sophorae alopecuroides radix 174 Sphallerocarpius gracilis radix 233 Stellariae herba 147 Stellariae radix 148 Stellerae chamaåjasme herba 161 T Thlaspis semen 214 Thymi serpylli herba 180 Tribuli herba 167 V Vaccinium Vitis-idaeae folium 140 Valerianae officinalis rhizoma cum radicibus 149 Valerianae officinalis herba 229 241 . ÕßÍÀËÒ.

Astragalus galactites Pall. Óëààíãîì Ñ¿õáààòàð ̺ðºí ªëãèé Áóëãàí Õîâä Óëèàñòàé Äàðõàí ×îéáàëñàí ÓËÀÀÍÁÀÀÒÀÐ Öýöýðëýã Çóóíìîä ªíäºðõààí Áàðóóí-Óðò Àëòàé Áàÿíõîíãîð Àðâàéõýýð Ìàíäàëãîâü Ñàéíøàíä Äàëàíçàäãàä 242 . Óëààíãîì Ñ¿õáààòàð ̺ðºí ªëãèé Áóëãàí Õîâä Óëèàñòàé Äàðõàí ×îéáàëñàí ÓËÀÀÍÁÀÀÒÀÐ Öýöýðëýã Çóóíìîä ªíäºðõààí Áàðóóí-Óðò Àëòàé Áàÿíõîíãîð Àðâàéõýýð Ìàíäàëãîâü Ñàéíøàíä Äàëàíçàäãàä Astragalus variabilis Bunge.

Óëààíãîì Ñ¿õáààòàð ̺ðºí ªëãèé Áóëãàí Õîâä Óëèàñòàé Äàðõàí ×îéáàëñàí ÓËÀÀÍÁÀÀÒÀÐ Öýöýðëýã Çóóíìîä ªíäºðõààí Áàðóóí-Óðò Àëòàé Áàÿíõîíãîð Àðâàéõýýð Ìàíäàëãîâü Ñàéíøàíä Äàëàíçàäãàä Artemisia frigida Willd Óëààíãîì Ñ¿õáààòàð ̺ðºí ªëãèé Áóëãàí Õîâä Óëèàñòàé Äàðõàí ×îéáàëñàí ÓËÀÀÍÁÀÀÒÀÐ Öýöýðëýã Çóóíìîä ªíäºðõààí Áàðóóí-Óðò Àëòàé Áàÿíõîíãîð Àðâàéõýýð Ìàíäàëãîâü Ñàéíøàíä Äàëàíçàäãàä 243 .Artemisia santolinifoia Turcz ex Bess.

ex Link Óëààíãîì Ñ¿õáààòàð ̺ðºí ªëãèé Äàðõàí Áóëãàí Õîâä Óëèàñòàé ×îéáàëñàí ÓËÀÀÍÁÀÀÒÀÐ Öýöýðëýã Çóóíìîä ªíäºðõààí Áàðóóí-Óðò Àëòàé Áàÿíõîíãîð Àðâàéõýýð Ìàíäàëãîâü Ñàéíøàíä Äàëàíçàäãàä 244 . Óëààíãîì Ñ¿õáààòàð ̺ðºí ªëãèé Áóëãàí Õîâä Óëèàñòàé Äàðõàí ×îéáàëñàí ÓËÀÀÍÁÀÀÒÀÐ Öýöýðëýã Çóóíìîä ªíäºðõààí Áàðóóí-Óðò Àëòàé Áàÿíõîíãîð Àðâàéõýýð Ìàíäàëãîâü Ñàéíøàíä Äàëàíçàäãàä Asparagus dahuricus Fisch.Astragalus mongolicus Bunge.

Óëààíãîì Ñ¿õáààòàð ̺ðºí ªëãèé Áóëãàí Õîâä Óëèàñòàé Äàðõàí ×îéáàëñàí ÓËÀÀÍÁÀÀÒÀÐ Öýöýðëýã Çóóíìîä ªíäºðõààí Áàðóóí-Óðò Àëòàé Áàÿíõîíãîð Àðâàéõýýð Ìàíäàëãîâü Ñàéíøàíä Äàëàíçàäãàä Aconitum Kuznezoffii Reichb. Óëààíãîì Ñ¿õáààòàð ̺ðºí ªëãèé Áóëãàí Õîâä Óëèàñòàé Äàðõàí ×îéáàëñàí ÓËÀÀÍÁÀÀÒÀÐ Öýöýðëýã Çóóíìîä ªíäºðõààí Áàðóóí-Óðò Àëòàé Áàÿíõîíãîð Àðâàéõýýð Ìàíäàëãîâü Ñàéíøàíä Äàëàíçàäãàä 245 .Aquilega sibirica Lam.

Óëààíãîì Ñ¿õáààòàð ̺ðºí ªëãèé Áóëãàí Õîâä Óëèàñòàé Äàðõàí ×îéáàëñàí ÓËÀÀÍÁÀÀÒÀÐ Öýöýðëýã Çóóíìîä ªíäºðõààí Áàðóóí-Óðò Àëòàé Áàÿíõîíãîð Àðâàéõýýð Ìàíäàëãîâü Ñàéíøàíä Äàëàíçàäãàä Bergenia crassifola (L.) Fritsch.Berberis sibirica Pall. Óëààíãîì Ñ¿õáààòàð ̺ðºí ªëãèé Áóëãàí Õîâä Óëèàñòàé Äàðõàí ×îéáàëñàí ÓËÀÀÍÁÀÀÒÀÐ Öýöýðëýã Çóóíìîä ªíäºðõààí Áàðóóí-Óðò Àëòàé Áàÿíõîíãîð Àðâàéõýýð Ìàíäàëãîâü Ñàéíøàíä Äàëàíçàäãàä 246 .

Ñ¿õáààòàð Óëààíãîì ̺ðºí ªëãèé Áóëãàí Õîâä Óëèàñòàé Äàðõàí ×îéáàëñàí ÓËÀÀÍÁÀÀÒÀÐ Öýöýðëýã Çóóíìîä ªíäºðõààí Áàðóóí-Óðò Àëòàé Áàÿíõîíãîð Àðâàéõýýð Ìàíäàëãîâü Ñàéíøàíä Äàëàíçàäãàä Cuscuta chinensis Lam.Crataegus sanquinea Pall. Óëààíãîì Ñ¿õáààòàð ̺ðºí ªëãèé Áóëãàí Õîâä Óëèàñòàé Äàðõàí ×îéáàëñàí ÓËÀÀÍÁÀÀÒÀÐ Öýöýðëýã Çóóíìîä ªíäºðõààí Áàðóóí-Óðò Àëòàé Áàÿíõîíãîð Àðâàéõýýð Ìàíäàëãîâü Ñàéíøàíä Äàëàíçàäãàä 247 .

Óëààíãîì Ñ¿õáààòàð ̺ðºí ªëãèé Áóëãàí Õîâä Óëèàñòàé Äàðõàí ×îéáàëñàí ÓËÀÀÍÁÀÀÒÀÐ Öýöýðëýã Çóóíìîä ªíäºðõààí Áàðóóí-Óðò Àëòàé Áàÿíõîíãîð Àðâàéõýýð Ìàíäàëãîâü Ñàéíøàíä Äàëàíçàäãàä 248 . Ñ¿õáààòàð Óëààíãîì ̺ðºí ªëãèé Áóëãàí Õîâä Óëèàñòàé Äàðõàí ×îéáàëñàí ÓËÀÀÍÁÀÀÒÀÐ Öýöýðëýã Çóóíìîä ªíäºðõààí Áàðóóí-Óðò Àëòàé Áàÿíõîíãîð Àðâàéõýýð Ìàíäàëãîâü Ñàéíøàíä Äàëàíçàäãàä Cuscuta europaea L.Cacalia hastata L.

Óëààíãîì Ñ¿õáààòàð ̺ðºí ªëãèé Áóëãàí Õîâä Óëèàñòàé Äàðõàí ×îéáàëñàí ÓËÀÀÍÁÀÀÒÀÐ Öýöýðëýã Çóóíìîä ªíäºðõààí Áàðóóí-Óðò Àëòàé Áàÿíõîíãîð Àðâàéõýýð Ìàíäàëãîâü Ñàéíøàíä Äàëàíçàäãàä 249 . Ñ¿õáààòàð Óëààíãîì ̺ðºí ªëãèé Áóëãàí Õîâä Óëèàñòàé Äàðõàí ×îéáàëñàí ÓËÀÀÍÁÀÀÒÀÐ Çóóíìîä Öýöýðëýã ªíäºðõààí Áàðóóí-Óðò Àëòàé Áàÿíõîíãîð Àðâàéõýýð Ìàíäàëãîâü Ñàéíøàíä Äàëàíçàäãàä Chiazospermum erectum L.Chelidonum majus L.

Ñ¿õáààòàð Óëààíãîì ̺ðºí ªëãèé Äàðõàí Õîâä Áóëãàí Óëèàñòàé ×îéáàëñàí ÓËÀÀÍÁÀÀÒÀÐ Öýöýðëýã Çóóíìîä ªíäºðõààí Áàðóóí-Óðò Àëòàé Áàÿíõîíãîð Àðâàéõýýð Ìàíäàëãîâü Ñàéíøàíä Äàëàíçàäãàä Ephedra Przewalskii Stapf.Dracocephalum foetidum Bunge. Óëààíãîì Ñ¿õáààòàð ̺ðºí ªëãèé Áóëãàí Õîâä Óëèàñòàé Äàðõàí ×îéáàëñàí ÓËÀÀÍÁÀÀÒÀÐ Öýöýðëýã Çóóíìîä ªíäºðõààí Áàðóóí-Óðò Àëòàé Áàÿíõîíãîð Àðâàéõýýð Ìàíäàëãîâü Ñàéíøàíä Äàëàíçàäãàä 250 .

Óëààíãîì Ñ¿õáààòàð ̺ðºí ªëãèé Áóëãàí Õîâä Óëèàñòàé Äàðõàí ×îéáàëñàí ÓËÀÀÍÁÀÀÒÀÐ Öýöýðëýã Çóóíìîä ªíäºðõààí Áàðóóí-Óðò Àëòàé Áàÿíõîíãîð Àðâàéõýýð Ìàíäàëãîâü Ñàéíøàíä Äàëàíçàäãàä 251 . Óëààíãîì Ñ¿õáààòàð ̺ðºí ªëãèé Áóëãàí Õîâä Óëèàñòàé Äàðõàí ×îéáàëñàí ÓËÀÀÍÁÀÀÒÀÐ Öýöýðëýã Çóóíìîä ªíäºðõààí Áàðóóí-Óðò Àëòàé Áàÿíõîíãîð Àðâàéõýýð Ìàíäàëãîâü Ñàéíøàíä Äàëàíçàäãàä Glycyrrhiza uralensis Fisch.Ephedra sinica Stapf.

Gentiana acuta Michx. Óëààíãîì Ñ¿õáààòàð ̺ðºí ªëãèé Áóëãàí Õîâä Óëèàñòàé Äàðõàí ×îéáàëñàí ÓËÀÀÍÁÀÀÒÀÐ Öýöýðëýã Çóóíìîä ªíäºðõààí Áàðóóí-Óðò Àëòàé Áàÿíõîíãîð Àðâàéõýýð Ìàíäàëãîâü Ñàéíøàíä Äàëàíçàäãàä 252 . Óëààíãîì Ñ¿õáààòàð ̺ðºí ªëãèé Áóëãàí Õîâä Óëèàñòàé Äàðõàí ×îéáàëñàí ÓËÀÀÍÁÀÀÒÀÐ Öýöýðëýã Çóóíìîä ªíäºðõààí Áàðóóí-Óðò Àëòàé Áàÿíõîíãîð Àðâàéõýýð Ìàíäàëãîâü Ñàéíøàíä Äàëàíçàäãàä Gentiana macrophylla Pall.

Óëààíãîì Ñ¿õáààòàð ̺ðºí ªëãèé Áóëãàí Õîâä Óëèàñòàé Äàðõàí ×îéáàëñàí ÓËÀÀÍÁÀÀÒÀÐ Öýöýðëýã Çóóíìîä ªíäºðõààí Áàðóóí-Óðò Àëòàé Áàÿíõîíãîð Àðâàéõýýð Ìàíäàëãîâü Ñàéíøàíä Äàëàíçàäãàä 253 . Óëààíãîì Ñ¿õáààòàð ̺ðºí ªëãèé Áóëãàí Õîâä Óëèàñòàé Äàðõàí ×îéáàëñàí ÓËÀÀÍÁÀÀÒÀÐ Öýöýðëýã Çóóíìîä ªíäºðõààí Áàðóóí-Óðò Àëòàé Áàÿíõîíãîð Àðâàéõýýð Ìàíäàëãîâü Ñàéíøàíä Äàëàíçàäãàä Gistanche deserticola Ma.Gentiana algida Pall.

Óëààíãîì Ñ¿õáààòàð ̺ðºí ªëãèé Áóëãàí Õîâä Óëèàñòàé Äàðõàí ×îéáàëñàí ÓËÀÀÍÁÀÀÒÀÐ ªíäºðõààí Öýöýðëýã Çóóíìîä Áàðóóí-Óðò Àëòàé Áàÿíõîíãîð Àðâàéõýýð Ìàíäàëãîâü Ñàéíøàíä Äàëàíçàäãàä Hemerocalls minor Mill. Óëààíãîì Ñ¿õáààòàð ̺ðºí ªëãèé Áóëãàí Õîâä Óëèàñòàé Äàðõàí ×îéáàëñàí ÓËÀÀÍÁÀÀÒÀÐ Öýöýðëýã Çóóíìîä ªíäºðõààí Áàðóóí-Óðò Àëòàé Áàÿíõîíãîð Àðâàéõýýð Ìàíäàëãîâü Ñàéíøàíä Äàëàíçàäãàä 254 .Hyoscyamus niger L.

Óëààíãîì Ñ¿õáààòàð ̺ðºí ªëãèé Áóëãàí Õîâä Óëèàñòàé Äàðõàí ×îéáàëñàí ÓËÀÀÍÁÀÀÒÀÐ Öýöýðëýã Çóóíìîä ªíäºðõààí Áàðóóí-Óðò Àëòàé Áàÿíõîíãîð Àðâàéõýýð Ìàíäàëãîâü Ñàéíøàíä Äàëàíçàäãàä Lophanthus chinensis (Rafin) Benth. Óëààíãîì Ñ¿õáààòàð ̺ðºí ªëãèé Áóëãàí Õîâä Óëèàñòàé Äàðõàí ×îéáàëñàí ÓËÀÀÍÁÀÀÒÀÐ Öýöýðëýã Çóóíìîä ªíäºðõààí Áàðóóí-Óðò Àëòàé Áàÿíõîíãîð Àðâàéõýýð Ìàíäàëãîâü Ñàéíøàíä Äàëàíçàäãàä 255 .Iris tenuifola Pall.

Óëààíãîì Ñ¿õáààòàð ̺ðºí ªëãèé Áóëãàí Õîâä Óëèàñòàé Äàðõàí ×îéáàëñàí ÓËÀÀÍÁÀÀÒÀÐ Öýöýðëýã Çóóíìîä ªíäºðõààí Áàðóóí-Óðò Àëòàé Áàÿíõîíãîð Àðâàéõýýð Ìàíäàëãîâü Ñàéíøàíä Äàëàíçàäãàä 256 .Lomatogonium rotatum (L. Óëààíãîì Ñ¿õáààòàð ̺ðºí ªëãèé Áóëãàí Õîâä Óëèàñòàé Äàðõàí ×îéáàëñàí ÓËÀÀÍÁÀÀÒÀÐ Öýöýðëýã Çóóíìîä ªíäºðõààí Áàðóóí-Óðò Àëòàé Áàÿíõîíãîð Àðâàéõýýð Ìàíäàëãîâü Ñàéíøàíä Äàëàíçàäãàä Ledum palustre L.) Fries.

Óëààíãîì Ñ¿õáààòàð ̺ðºí ªëãèé Áóëãàí Õîâä Óëèàñòàé Öýöýðëýã Äàðõàí ×îéáàëñàí ÓËÀÀÍÁÀÀÒÀÐ Çóóíìîä ªíäºðõààí Áàðóóí-Óðò Àëòàé Áàÿíõîíãîð Àðâàéõýýð Ìàíäàëãîâü Ñàéíøàíä Äàëàíçàäãàä 257 . Óëààíãîì Ñ¿õáààòàð ̺ðºí ªëãèé Áóëãàí Õîâä Óëèàñòàé Äàðõàí ×îéáàëñàí ÓËÀÀÍÁÀÀÒÀÐ Öýöýðëýã Çóóíìîä ªíäºðõààí Áàðóóí-Óðò Àëòàé Áàÿíõîíãîð Àðâàéõýýð Ìàíäàëãîâü Ñàéíøàíä Äàëàíçàäãàä Malva neglecta Wallr.Lagotis integrifola (Willd) Schschk.

Óëààíãîì Ñ¿õáààòàð ̺ðºí ªëãèé Áóëãàí Õîâä Óëèàñòàé Öýöýðëýã Äàðõàí ×îéáàëñàí ÓËÀÀÍÁÀÀÒÀÐ Çóóíìîä ªíäºðõààí Áàðóóí-Óðò Àëòàé Áàÿíõîíãîð Àðâàéõýýð Ìàíäàëãîâü Ñàéíøàíä Äàëàíçàäãàä 258 .Odontites rubra (Baumg) Pers. Óëààíãîì Ñ¿õáààòàð ̺ðºí ªëãèé Áóëãàí Õîâä Óëèàñòàé Äàðõàí ×îéáàëñàí ÓËÀÀÍÁÀÀÒÀÐ Öýöýðëýã Çóóíìîä ªíäºðõààí Áàðóóí-Óðò Àëòàé Áàÿíõîíãîð Àðâàéõýýð Ìàíäàëãîâü Ñàéíøàíä Äàëàíçàäãàä Pinus sylvestris L.

Óëààíãîì Ñ¿õáààòàð ̺ðºí ªëãèé Áóëãàí Õîâä Óëèàñòàé Äàðõàí ×îéáàëñàí ÓËÀÀÍÁÀÀÒÀÐ Öýöýðëýã Çóóíìîä ªíäºðõààí Áàðóóí-Óðò Àëòàé Áàÿíõîíãîð Àðâàéõýýð Ìàíäàëãîâü Ñàéíøàíä Äàëàíçàäãàä Paeonia anomala L.Phlomis tuberose L. Óëààíãîì Ñ¿õáààòàð ̺ðºí ªëãèé Áóëãàí Õîâä Äàðõàí ×îéáàëñàí ÓËÀÀÍÁÀÀÒÀÐ Óëèàñòàé Öýöýðëýã Çóóíìîä ªíäºðõààí Áàðóóí-Óðò Àëòàé Áàÿíõîíãîð Àðâàéõýýð Ìàíäàëãîâü Ñàéíøàíä Äàëàíçàäãàä 259 .

Ñ¿õáààòàð Óëààíãîì ̺ðºí ªëãèé Áóëãàí Õîâä Óëèàñòàé Äàðõàí ×îéáàëñàí ÓËÀÀÍÁÀÀÒÀÐ Öýöýðëýã Çóóíìîä ªíäºðõààí Áàðóóí-Óðò Àëòàé Áàÿíõîíãîð Àðâàéõýýð Ìàíäàëãîâü Ñàéíøàíä Äàëàíçàäãàä Pyrola incarnata (DC. Druce.) Freyn Ñ¿õáààòàð Óëààíãîì ̺ðºí ªëãèé Áóëãàí Õîâä Óëèàñòàé Öýöýðëýã Äàðõàí ×îéáàëñàí ÓËÀÀÍÁÀÀÒÀÐ Çóóíìîä ªíäºðõààí Áàðóóí-Óðò Àëòàé Áàÿíõîíãîð Àðâàéõýýð Ìàíäàëãîâü Ñàéíøàíä Äàëàíçàäãàä 260 .Polygonatum odoratum (Mill).

Óëààíãîì Ñ¿õáààòàð ̺ðºí ªëãèé Áóëãàí Õîâä Óëèàñòàé Äàðõàí ×îéáàëñàí ÓËÀÀÍÁÀÀÒÀÐ Öýöýðëýã Çóóíìîä ªíäºðõààí Áàðóóí-Óðò Àëòàé Áàÿíõîíãîð Àðâàéõýýð Ìàíäàëãîâü Ñàéíøàíä Äàëàíçàäãàä Thymus serpyllum L. Óëààíãîì Ñ¿õáààòàð ̺ðºí ªëãèé Áóëãàí Õîâä Óëèàñòàé Äàðõàí ×îéáàëñàí ÓËÀÀÍÁÀÀÒÀÐ Öýöýðëýã Çóóíìîä ªíäºðõààí Áàðóóí-Óðò Àëòàé Áàÿíõîíãîð Àðâàéõýýð Ìàíäàëãîâü Ñàéíøàíä Äàëàíçàäãàä 261 .Thlaspi arvense L.

Óëààíãîì Ñ¿õáààòàð ̺ðºí ªëãèé Áóëãàí Õîâä Óëèàñòàé Äàðõàí ×îéáàëñàí ÓËÀÀÍÁÀÀÒÀÐ Öýöýðëýã Çóóíìîä ªíäºðõààí Áàðóóí-Óðò Àëòàé Áàÿíõîíãîð Àðâàéõýýð Ìàíäàëãîâü Ñàéíøàíä Äàëàíçàäãàä Ribes diacanthum Pall. Óëààíãîì Ñ¿õáààòàð ̺ðºí ªëãèé Áóëãàí Õîâä Óëèàñòàé Äàðõàí ×îéáàëñàí ÓËÀÀÍÁÀÀÒÀÐ Öýöýðëýã Çóóíìîä ªíäºðõààí Áàðóóí-Óðò Àëòàé Áàÿíõîíãîð Àðâàéõýýð Ìàíäàëãîâü Ñàéíøàíä Äàëàíçàäãàä 262 .Tribulus terrestris L.

Ñ¿õáààòàð Óëààíãîì ̺ðºí ªëãèé Áóëãàí Õîâä Óëèàñòàé Äàðõàí ×îéáàëñàí ÓËÀÀÍÁÀÀÒÀÐ Öýöýðëýã Çóóíìîä ªíäºðõààí Áàðóóí-Óðò Àëòàé Áàÿíõîíãîð Àðâàéõýýð Ìàíäàëãîâü Ñàéíøàíä Äàëàíçàäãàä 263 .Rhododendron Adamsii Rehd. Óëààíãîì Ñ¿õáààòàð ̺ðºí ªëãèé Áóëãàí Õîâä Óëèàñòàé Äàðõàí ×îéáàëñàí ÓËÀÀÍÁÀÀÒÀÐ Öýöýðëýã Çóóíìîä ªíäºðõààí Áàðóóí-Óðò Àëòàé Áàÿíõîíãîð Àðâàéõýýð Ìàíäàëãîâü Ñàéíøàíä Äàëàíçàäãàä Rhodiola rosea L.

Óëààíãîì Ñ¿õáààòàð ̺ðºí ªëãèé Áóëãàí Õîâä Óëèàñòàé Äàðõàí ×îéáàëñàí ÓËÀÀÍÁÀÀÒÀÐ Öýöýðëýã Çóóíìîä ªíäºðõààí Áàðóóí-Óðò Àëòàé Áàÿíõîíãîð Àðâàéõýýð Ìàíäàëãîâü Ñàéíøàíä Äàëàíçàäãàä 264 . Ñ¿õáààòàð Óëààíãîì ̺ðºí ªëãèé Áóëãàí Õîâä Äàðõàí ×îéáàëñàí ÓËÀÀÍÁÀÀÒÀÐ Óëèàñòàé Öýöýðëýã Çóóíìîä ªíäºðõààí Áàðóóí-Óðò Àëòàé Áàÿíõîíãîð Àðâàéõýýð Ìàíäàëãîâü Ñàéíøàíä Äàëàíçàäãàä Stellera chamaejasme L.Rubra cordifolia L.

Sphallerocarpus gracilis (Bess) K. Pol. Ñ¿õáààòàð Óëààíãîì ̺ðºí ªëãèé Áóëãàí Õîâä Óëèàñòàé Äàðõàí ×îéáàëñàí ÓËÀÀÍÁÀÀÒÀÐ Öýöýðëýã Çóóíìîä ªíäºðõààí Áàðóóí-Óðò Àëòàé Áàÿíõîíãîð Àðâàéõýýð Ìàíäàëãîâü Ñàéíøàíä Äàëàíçàäãàä Sambucus manshurica Kitag. Óëààíãîì Ñ¿õáààòàð ̺ðºí ªëãèé Áóëãàí Õîâä Óëèàñòàé Öýöýðëýã Äàðõàí ×îéáàëñàí ÓËÀÀÍÁÀÀÒÀÐ ªíäºðõààí Çóóíìîä Áàðóóí-Óðò Àëòàé Áàÿíõîíãîð Àðâàéõýýð Ìàíäàëãîâü Ñàéíøàíä Äàëàíçàäãàä 265 .

Saussurea salicifolia (L. Ñ¿õáààòàð Óëààíãîì ̺ðºí ªëãèé Áóëãàí Õîâä Äàðõàí ×îéáàëñàí ÓËÀÀÍÁÀÀÒÀÐ Óëèàñòàé Öýöýðëýã Çóóíìîä ªíäºðõààí Áàðóóí-Óðò Àëòàé Áàÿíõîíãîð Àðâàéõýýð Ìàíäàëãîâü Ñàéíøàíä Äàëàíçàäãàä Stellaria dichotoma L. Óëààíãîì Ñ¿õáààòàð ̺ðºí ªëãèé Áóëãàí Õîâä Óëèàñòàé Äàðõàí ×îéáàëñàí ÓËÀÀÍÁÀÀÒÀÐ Öýöýðëýã Çóóíìîä ªíäºðõààí Áàðóóí-Óðò Àëòàé Áàÿíõîíãîð Àðâàéõýýð Ìàíäàëãîâü Ñàéíøàíä Äàëàíçàäãàä 266 .) DC.

Scutelleria baicalensis Georgi Ñ¿õáààòàð Óëààíãîì ̺ðºí ªëãèé Áóëãàí Õîâä Óëèàñòàé Äàðõàí ×îéáàëñàí ÓËÀÀÍÁÀÀÒÀÐ Öýöýðëýã Çóóíìîä ªíäºðõààí Áàðóóí-Óðò Àëòàé Áàÿíõîíãîð Àðâàéõýýð Ìàíäàëãîâü Ñàéíøàíä Äàëàíçàäãàä Saxifraga hirculus L. Óëààíãîì Ñ¿õáààòàð ̺ðºí ªëãèé Áóëãàí Õîâä Äàðõàí ×îéáàëñàí ÓËÀÀÍÁÀÀÒÀÐ Óëèàñòàé Öýöýðëýã Çóóíìîä ªíäºðõààí Áàðóóí-Óðò Àëòàé Áàÿíõîíãîð Àðâàéõýýð Ìàíäàëãîâü Ñàéíøàíä Äàëàíçàäãàä 267 .

Ñ¿õáààòàð Óëààíãîì ̺ðºí ªëãèé Áóëãàí Õîâä Óëèàñòàé Äàðõàí ×îéáàëñàí ÓËÀÀÍÁÀÀÒÀÐ Öýöýðëýã Çóóíìîä ªíäºðõààí Áàðóóí-Óðò Àëòàé Áàÿíõîíãîð Àðâàéõýýð Ìàíäàëãîâü Ñàéíøàíä Äàëàíçàäãàä 268 .Sophora alopecuroides L. Ñ¿õáààòàð Óëààíãîì ̺ðºí ªëãèé Áóëãàí Õîâä Äàðõàí ×îéáàëñàí ÓËÀÀÍÁÀÀÒÀÐ Óëèàñòàé Öýöýðëýã Çóóíìîä ªíäºðõààí Áàðóóí-Óðò Àëòàé Áàÿíõîíãîð Àðâàéõýýð Ìàíäàëãîâü Ñàéíøàíä Äàëàíçàäãàä Valeriana officinalis L.

Äîðíîä Ìîíãîëûí õýýðèéí òîéðîã 10. Ãîâü-Àëòàéí óóëûí öºëºðõºã õýýðèéí òîéðîã 14. Õîâäûí óóëûí öºëæñºí õýýðèéí òîéðîã 7.ÕÀÂÑÐÀËÒÓÓÄ ÌÎÍÃÎË ÎÐÍÛ ÓÐÃÀÌÀË . Àëòàéí ºâºð ãîâèéí (öºëèéí) òîéðîã 16. Îëîí íóóðûí õºíäèéí öºëºðõºã õýýðèéí òîéðîã 12.ÃÀÇÀРǯÉÍ ÒÎÉÐÃÓÓÄ 1. Àëàøàà ãîâèéí (öºëèéí) òîéðîã 269 . Ìîíãîë-Äàãóóðûí óóëûí îéò õýýðèéí òîéðîã 5. Ìîíãîë Àëòàéí óóëûí õýýðèéí òîéðîã 8. Õÿíãàíû óóëûí íóãàò õýýðèéí òîéðîã 6. Äîðíîãîâèéí öºëºðõºã õýýðèéí òîéðîã 13. Õàíãàéí óóëûí îéò õýýðèéí òîéðîã 4. Õýíòèéí óóëûí òàéãûí òîéðîã 3. Äóíäàä Õàëõûí õýýðèéí òîéðîã 9. Èõ íóóðóóäûí õîòãîðûí öºëºðõºã õýýðèéí òîéðîã 11. Õºâñãºëèéí óóëûí òàéãûí òîéðîã 2. Ç¿¿íãàðûí ãîâèéí (öºëèéí) òîéðîã 15.

270 .ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ Aconitum baicalense Turcz. Aconitum Kuznezoffii Reichenb.

ÕÀÂÑÐÀËÒÓÓÄ Adonis mongolica Simonovicz Aquilegia sibirica Lam. 271 .

272 .ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ Artemisia frigida Willd. Asparagus dahuricus Fisch ex Link.

273 .ÕÀÂÑÐÀËÒÓÓÄ Asparagus gobicus Iwanova ex Grub. Astragalus galactites Pall.

Berberis sibirica Pall.ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ Astragalus mongolicus Bunge. 274 .

275 . Cacalia hastata L.ÕÀÂÑÐÀËÒÓÓÄ Bergenia crassifolia (L).

Chiazospermum erectum(L.) Bernh 276 .ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ Chelidonium majus L.

277 .ÕÀÂÑÐÀËÒÓÓÄ Cistanche deserticola Ma.) Korsh. Clematis tangutica (Maxim.

Cuscuta europaea L. 278 .ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ Crataegus sanquinea Pall.

Dracocephalum foetidum Bunge 279 .ÕÀÂÑÐÀËÒÓÓÄ Cuscuta chinensis Lam.

280 . Ephedra sinica Stapf.ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ Ephedra Przewalskii Stapf.

281 . Euphorbia discolor Ledeb.ÕÀÂÑÐÀËÒÓÓÄ Equisetum arvense L.

) Pers. Odontites rubra (Baumg. 282 .ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ Euphorbia Kozlovii Prokh.

Gentiana algida Pall. 283 . Hult.ÕÀÂÑÐÀËÒÓÓÄ Gentiana acuta (Michx).

Glycyrrhiza uralensis Fisch. 284 .ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ Gentiana macrophylla Pall.

285 .ÕÀÂÑÐÀËÒÓÓÄ Hemerocallis minor Mill. Hippophae rhamnoides L.

ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ Hyoscyamus niger L. 286 . Iris tenuifolia Pall.

) Schischk Ledum palustre L.ÕÀÂÑÐÀËÒÓÓÄ Lagotis integrifolia (Willd. 287 .

) Fries 288 . Lomatogonium rotatum (L.ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ Leonurus deminutus Krecz.

Parnassia palustris L.ÕÀÂÑÐÀËÒÓÓÄ Paeonia anomala L. 289 .

ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ Phlomis tuberosa (L.) Polygonatum odoratum (Mill.) Druce 290 .

ÕÀÂÑÐÀËÒÓÓÄ Polygonum bistorta L. Pyrola incarnata (DC.) Freyn 291 .

292 .ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ Rheum undulatum L. Rosa acicularis Lindl.

ÕÀÂÑÐÀËÒÓÓÄ Rubra cordifolia L. Rhodiola rosea 293 .

ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ Rhododendron Adamsii Rehd. Ribes diacanthum Pall. 294 .

) 295 .ÕÀÂÑÐÀËÒÓÓÄ Sambucus manshurica Kitag. Saussurea salsa (Pall.

296 . Stellaria dichotoma L.ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ Saxifraga hirculus L.

Thlaspi arvense L.ÕÀÂÑÐÀËÒÓÓÄ Scutelleria baicalensis Georgi. 297 .

Thymus gobicus 298 .ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ Tribulus terrestris L.

299 .ÕÀÂÑÐÀËÒÓÓÄ Vaccinium Vitis idaea L. Valeriana officinalis L.

226 151 151 151 151 162 163 165.185. 216 148.5 ã-ûí øàõìàë ýì MNS 2247: 1994 Àëòàí óòàñ øèíãýí ýì MNS 4202: 1994 Öèíàñïîë 0.3 ã-ûí ¿ðýë MNS 3313: 1991 Áàðáàäèí øàõìàë MNS 2393: 1977 Äîëîîãîíû õàíä MNS 4178: 1993 ×èòàìîí øàõìàë ýì MNS 3098: 1989 ×èãàòóññèí øèíãýí ýì MNS 4179: 1993 Öýð õîâõëîõ çýõìýë MNS 0599: 1982 ×èõýð ºâñíèé ýëåêñèð MNS 2178: 1975 ×èõýð ºâñíèé ÷àíàìàë õàíä MNS 2850: 1980 ×èõýð ºâñíèé øèíãýí õàíä MNS 2853: 1980 ×èõýð ºâñíèé êîðêåò MNS 2853: 1990 ×èõýð ºâñíèé ñèðîï MNS 3643: 1984 ×èõýð ºâñíèé ¿íäýñ íàòðèéí ãèäðîêîðáîíàòûí öèéðèéí òîñòîé øàõìàë MNS 5018: 2000 Íîðîâ-7 òàí ýì MNS 5019: 2000 Áàðèàâ-3 MNS 4993: 2000 Ìàíà-4 142 143 144 144 144 145 145 146.5 ã-ûí øàõìàë MNS 4955: 2000 Ñòåëëåðîë òîñîí ò¿ðõëýã MNS 4447: 1997 Ðåóí øàõìàë MNS 4203: 1994 Ñèëîäèí øàõìàë ýì MNS 2903: 1992 Àëþìåêàòèí øèíãýí ýì MNS 3724: 1984 Òðèýôòëàñ-3 MNS 2504: 1977 Áàðáàäîçèä MNS 0594: 1994 Ïåðòóññèí øèíãýí ýì MNS 2040: 1974 Ñàêñèôðàãåí-Ì MNS 2905: 1980 Àðæèðýìèí øàõìàë ýì MNS 5099: 2001 Íåôðîìîí øèíãýí ýì MNS 1024: 1969 Øèëì¿¿ñíèé øèíãýí õàíä MNS 4199:1994 Ãåïàõîë ìºõëºã ýì MNS 5118: 2002 Îðòóäåíò áýëäìýë MNS 4590: 1998 Äåíòàìîí ø¿äíèé ýëåêñèð MNS 3300: 1991 Òëàñîë (íóíòàã) MNS 4444: 1997 Àñâàðãàë 0. 224 146. 213 178 181 184 186 189 190 204 205 213 216 217 218.5 ã-ûí ¿ðýë MNS 3457: 1990 Ñòåëëåðèàôèòèí øèíãýí ýì MNS 0585: 1985 Áàìáàéí õàíäìàë MNS 3818: 1985 Íåéðîâàëåí ¿ðýë MNS 4140: 1992 Ýðâàëêîð øèíãýí ýì MNS 4050: 1988 Áàäààíû øèíãýí õàíä MNS 4112: 1991 Áàäààíû øàõìàë ýì MNS 4111: 1991 Áàäààí.196 . Ìýõýýðèéí øàõìàë ýì MNS 4208: 1994 Áàäãëþìåöèòèí 0.196 196 83. 222 222 225 226 229 229 229 229 229 229 229 229 229 83. 220 167 169.4 ã-ûí ¿ðýë MNS 4201: 1994 Ñêëåðîí 0. 201.ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÕÝÐÝÃËÝÝÍÈÉ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ ÝÌÈÉÍ ÓÐÃÀÌËÛÍ YÍÄÝÑÍÈÉ ÑÒÀÍÄÀÐÒÛÍ ÆÀÃÑÀÀËÒ (MNS) Ñòàíäàðòûí äóãààð MNS 1944:1996 MNS 3392:1994 MNS 3403:1982 MNS 3568:1983 MNS 2895:1990 MNS 2246:1975 MNS 4103:1991 MNS 3391:1994 MNS 3391:1984 MNS 0924:1990 MNS 4051:1988 MNS 5238:2003 MNS 2374:1977 MNS 4210:1994 MNS 4997:2000 MNS 4310:1996 MNS 4162:1993 MNS 4104:1991 MNS 3302:1994 MNS 3303:1994 MNS 4156:1993 MNS 4921: 2000 MNS 2897: 1990 MNS 3722:1996 MNS 5239: 2003 MNS 4152:1993 MNS 4152:1993 MNS 2179:1975 MNS 4106: 1994 MNS 2372:1996 MNS 5237:2003 MNS 3402:1982 MNS 3401:1982 MNS 2943:1996 MNS 2714:1979 MNS 2894:1990 MNS 4159:1993 MNS 4163:1993 MNS 3567:1983 MNS 4105:1991 MNS 4109:1991 MNS 4107:1994 MNS 5222:2002 MNS 4209:1994 MNS 2896:1990 MNS 4155:1993 MNS 4160:1993 MNS 4154:1993 MNS 4197:1994 MNS 5098:2001 MNS 4153:1993 MNS 5204:2002 MNS 3409:1982 MNS 3301:1991 MNS 4998:2000 MNS 3717:1994 MNS 4166:1993 MNS 3723:1996 MNS 4443:1997 MNS 2498:1977 MNS 4157:1993 MNS 2605:1994 MNS 4169:1993 MNS 4165:1993 MNS 3312:1991 MNS 3404:1982 MNS 5225:2002 MNS 0925:1990 MNS 5224:2002 MNS 5223:2002 MNS 4161:1993 MNS 2245:1975 300 Õóóäàñ 138 140 142 143 144 145 146 147 148 149 150 151 153 154 156 157 158 160 160 162 164 165 166 168 170 171 173 174 175 176 178 180 181 183 184 185 187 188 190 190 192 193 195 196 198 199 200 201 203 204 206 207 208 209 210 212 213 215 216 217 218 220 221 223 224 225 226 228 229 231 232 234 ÓÐÃÀÌËÛÍ ÝÌÈÉÍ YÍÄÝÑÍÈÉ ÑÒÀÍÄÀÐÒÛÍ ÆÀÃÑÀÀËÒ (MNS) Ñòàíäàðòûí äóãààð Õóóäàñ MNS 3458:1983 Äåíäðîíèçèä øèíãýí ýì MNS 3690:1984 Àíèñíû íàâ÷ MNS 2543:1984 Àëòàí ãàãíóóðûí øèíãýí õàíä MNS 4437: 1997 Àëòàí ãàãíóóðûí ìºõëºã MNS 4451: 1997 Àëòïàíò MNS 2904: 1990 Áýðõýññàçèí 0.3 ã-ûí ¿ðýë ýì MNS 2502: 1984 Õóìñàíöýöãèéí ø¿¿ñ MNS 4200: 1994 Àñòðàäèí 0.229 150 150 150.