2.

System ochrony pracy w Polsce

2.1. Cel ochrony pracy

W systemie pracy występują: pracodawca, pracobiorca, wyposażenie techniczne oraz
środowisko pracy z charakterystycznymi dla każdego zawodu warunkami. W grupie pracobiorców
można wyodrębnić podgrupę osób dozoru (nadzoru). Pracownicy ci działają w imieniu i na rzecz
pracodawcy. Wszystkie wymienione elementy tworzą system, który musi ze sobą współgrać, jeśli
praca ma przebiegać w sposób bezpieczny.
W systemie pracy podmiotem chronionym jest człowiek, jego życie i zdrowie.
Ochrona pracy służy więc zapobieganiu negatywnym następstwom pracy dla zdrowia i życia
człowieka, a także przeciwdziała negatywnemu wpływowi działalności gospodarczej człowieka na
środowisko. Ochrona pracy obejmuje wiele gałęzi przemysłu poprzez wytwarzany sprzęt i
urządzenia służące poprawie bezpieczeństwa pracy i ochrony środowiska.
Pod pojęciem systemu ochrony pracy rozumiemy gwarancje prawne określające relacje
pomiędzy uczestnikami procesu pracy, ze szczególnym uwzględnieniem interesów pracowników. W
polskim prawie gwarancje te ujęte są w Kodeksie pracy i w rozporządzeniach oraz przepisach BHP
wydanych na podstawie Kodeksu. Zakres przedmiotowy tych przepisów jest bardzo szeroki i
obejmuje wszystkie elementy systemu pracy.

Zatem podstawowy zbiór norm ochrony pracy stanowią przepisy bezpieczeństwa i higieny
pracy ujęte ustawowo w Kodeksie pracy1' oraz w aktach prawnych wydanych na jego
podstawie. Mają one na celu przeciwdziałanie wszelkim zagrożeniom dla zdrowia i życia
ludzkiego powstającym w procesie pracy, a także niepożądanym skutkom, jakie mogą
wywierać efekty tej pracy na środowisko naturalne. Przepisy BHP określają szczegółowo
obowiązki wszystkich uczestników systemu pracy, przez co przyczyniają się do poprawy
warunków środowiska pracy i wzrostu poziomu bezpieczeństwa pracowników.

Ustawa z dnia 26.06.1974 r. - Kodeks pracy (Dz.U. 1996 r. Nr 24, poz. 141 z późn. zm. - stan prawny na 01.01.2004 r.).
 Celem ochrony pracy jest:
- ochrona pracowników przed wypadkami przy pracy;
- ochrona pracowników przed chorobami zawodowymi;
- ograniczenie zatrudnienia pracowników do prac szczególnie ciężkich lub uciążliwych;
- ochrona uprawnień pracowniczych, a zwłaszcza: trwałości stosunku pracy, wynagrodzenia,
szczególnej ochrony pracy młodocianych i kobiet, czasu pracy, urlopów pracowniczych;
- ochrona dóbr materialnych należących do zakładu pracy przed zniszczeniem.

Ten ostatni cel ochrony pracy jest słabo akcentowany w obowiązującym prawie pracy.
Tymczasem ochrona zakładu pracy przed zagrożeniem jest obowiązkiem każdego pracownika.
Upadłość lub likwidacja zakładu pracy skutkuje utratą miejsca pracy przez pracowników. W okresie
gospodarki wolnorynkowej i dużego poziomu bezrobocia utrzymanie zakładu pracy staje się jednym
z istotniejszych celów systemu ochrony pracy.

2.2. Struktura organizacyjna systemu ochrony pracy w

Polsce
Polski system ochrony pracy monitorowany jest przez parlament. System ten można podzielić
na trzy sektory różniące się usytuowaniem, zakresem uprawnień i obowiązków, a także
odpowiedzialnością za bezpieczeństwo pracy i warunki środowiska pracy:

1) sektor nadzoru państwowego i społecznego,

2) sektor naukowo-badawczy,
3) sektor wykonawczy.

2.2.1. Sektor nadzoru państwowego i społecznego

Kodeks pracy powierza nadzór i kontrolę nad przestrzeganiem prawa pracy następującym
instytucjom:
- Państwowej Inspekcji Pracy;
- Państwowej Inspekcji Sanitarnej;
- Społecznej Inspekcji Pracy;
- urzędom specjalistycznym.

[Link]. Państwowa Inspekcja Pracy

Organem nadzoru nad przestrzeganiem przepisów prawa pracy jest Państwowa Inspekcja
Pracy. Rolę tę wyznacza jej Kodeks pracy w art. 184 §1, który brzmi:
„Nadzór i kontrole przestrzegania prawa pracy, w tym przepisów i zasad bezpieczeństwa
i higieny pracy, sprawuje Państwowa Inspekcja Pracy."
 Państwowa Inspekcja Pracy (PIP) działa na podstawie przepisów ustawy z dnia 6 marca 1981
r.: O Państwowej Inspekcji Pracy2). PIP podlega Sejmowi Rzeczpospolitej Polskiej, a nadzór nad nią
sprawuje Rada Ochrony Pracy.
Organami Państwowej Inspekcji Pracy są:
- Główny Inspektor Pracy,
- Okręgowi Inspektorzy Pracy,
- inspektorzy pracy działający na terenie objętym dozorem Okręgowego Inspektora Pracy.
Jednostkami organizacyjnymi PIP są:
- Główny Inspektorat Pracy;
- Okręgowe Inspektoraty Pracy posiadające siedziby w miastach wojewódzkich;
- nadzorowani przez Okręgowego Inspektora Pracy inspektorzy pracy mający siedziby w
oddziałach lub wydziałach usytuowanych poza miastami wojewódzkimi;
- Głównego Inspektora Pracy powołuje i odwołuje Marszałek Sejmu. Zastępców Głównego
Inspektora Pracy powołuje i odwołuje Marszałek Sejmu na wniosek Głównego Inspektora
Pracy. Okręgowych Inspektorów Pracy i ich zastępców powołuje i odwołuje Główny Inspektor
Pracy.
Rada Ochrony Pracy powoływana jest przez Prezydium Sejmu na okres czterech lat. Członków
Rady powołuje się spośród posłów, senatorów, kandydatów zgłoszonych przez Prezesa Rady
Ministrów, kandydatów zgłoszonych przez ogólnokrajowe związki zawodowe, ogólnokrajowe
organizacje międzyzwiązkowe, a także przez inne organizacje społeczne zajmujące się
problematyką ochrony pracy. W skład Rady powołuje się także ekspertów i przedstawicieli nauki.
Główny Inspektor Pracy przedstawia Sejmowi oraz Radzie Ministrów informacje na temat
działalności Państwowej Inspekcji Pracy oraz coroczne sprawozdania z działalności Inspekcji wraz z
wynikającymi z niej wnioskami dotyczącymi stanu bezpieczeństwa pracy oraz przestrzegania prawa
pracy przez zakłady pracy i nadzorujące je jednostki organizacyjne, a także organy administracji
państwowej i organizacje społeczne. Sprawozdania roczne Główny Inspektor Pracy przedstawia
Radzie Ochrony Pracy oraz podaje je do wiadomości publicznej.
Do zakresu działania Państwowej Inspekcji Pracy należy w szczególności:
- nadzór i kontrola przestrzegania przez zakłady pracy prawa pracy, a zwłaszcza przepisów
bezpieczeństwa i higieny pracy, przepisów dotyczących stosunku pracy, wynagrodzenia za
pracę i innych świadczeń wynikających ze stosunku pracy;
- kontrola przestrzegania przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy przy planowaniu budowy,
przebudowy i modernizacji zakładów pracy;
- uczestniczenie w przyjmowaniu do eksploatacji nowych zakładów pracy lub zakładów po
przebudowie;
- nadzór i kontrola przestrzegania przez zakłady pracy wymogów bezpieczeństwa i higieny
pracy przy konstruowaniu i produkcji maszyn oraz narzędzi pracy;

Dz.U. 1981 r. Nr 6, poz. 23 z późn. zm. - stan prawny na 01.01.2004 r.

 - nadzór i kontrola przestrzegania wymogów bezpieczeństwa i higieny pracy przy produkcji
wyrobów i opakowań, których użytkowanie mogłoby spowodować zagrożenie dla zdrowia i
życia;
- analiza przyczyn wypadków przy pracy i chorób zawodowych, kontrola stosowania środków
zapobiegających tym wypadkom i chorobom oraz udział w badaniu okoliczności wypadków
przy pracy;
- współdziałanie z organami ochrony środowiska w kontroli przestrzegania przez zakłady pracy
przepisów o przeciwdziałaniu zagrożeniom środowiska;
- orzekanie w sprawach o wykroczenie przeciwko prawom pracownika oraz udział w po-
stępowaniu w tych sprawach przed sądami do spraw wykroczeń;
- opiniowanie projektów aktów prawnych z zakresu prawa pracy oraz inicjowanie prac
legislacyjnych w tej dziedzinie;
- inicjowanie przedsięwzięć oraz prac badawczych w dziedzinie przestrzegania prawa pracy, a
także opiniowanie aktów prawnych z zakresu prawa pracy, w szczególności bezpieczeństwa i
higieny pracy.
Inspektorzy Państwowej Inspekcji Pracy mają prawo przeprowadzania kontroli, po okazaniu
legitymacji służbowej, w każdym zakładzie pracy i o każdej porze. Pracownikiem PIP wykonującym
lub nadzorującym czynności kontrolne może być osoba, która ma wykształcenie wyższe i niezbędną
znajomość zagadnień wchodzących w zakres działania Inspekcji, a także złożyła państwowy
egzamin przed komisją powołaną przez Głównego Inspektora Pracy.

[Link]. Państwowa Inspekcja Sanitarna

Nadzór i kontrolę nad przestrzeganiem prawa pracy Kodeks pracy powierza również
Państwowej Inspekcji Sanitarnej poprzez zapis zawarty w art. 184 §2:
„Nadzór i kontrolę przestrzegania zasad, przepisów higieny pracy i warunków śro-
dowiska pracy sprawuje Państwowa Inspekcja Sanitarna".
Państwowa Inspekcja Sanitarna działa na podstawie ustawy z dnia 14 marca 1985 roku o
Państwowej Inspekcji Sanitarnej 1 i stanowi specjalistyczny organ nadzoru nad przestrzeganiem
przepisów higieny pracy i warunków środowiska pracy. Państwowa Inspekcja Sanitarna (w skrócie
PIS) podlega Ministrowi Zdrowia (dawniej Ministrowi Zdrowia i Opieki Społecznej).
Organami Państwowej Inspekcji Sanitarnej są:
- Główny Inspektor Sanitarny,
- państwowi wojewódzcy inspektorzy sanitarni,
- państwowi terenowi inspektorzy sanitarni dla powiatów i gmin,
- państwowi portowi inspektorzy sanitarni dla morskich portów i przystani, wód wewnętrznych i
terytorialnych oraz jednostek pływających na tych obszarach.
Jednostkami organizacyjnymi, za pomocą których państwowi inspektorzy sanitarni realizują
swoje zadania, a w szczególności wykonują stosowne badania, są stacje sanitarno--
epidemiologiczne, będące zakładami opieki zdrowotnej.

Dz.U. 1985 r. Nr 12, poz. 49 z późn. zra. oraz z 1995 r. Nr 130, poz. 629 - stan prawny na 01.01.2004 r.
 Zgodnie z art. 1 cytowanej ustawy z dnia 14 marca 1985 roku O Państwowej Inspekcji
Sanitarnej, PIS jest organem powołanym do nadzoru nad warunkami:
- higieny środowiska;
- higieny pracy w zakładach pracy;
- higieny w szkołach i innych placówkach oświatowo-wychowawczych, szkołach wyższych oraz
ośrodkach wypoczynku;
- zdrowotnymi żywności i żywienia - w celu ochrony zdrowia ludzkiego przed wpływem
czynników szkodliwych lub uciążliwych, a szczególności w celu zapobiegania powstawaniu
chorób zakaźnych i zawodowych.
Wykonywanie wymienionych zadań polega na:
- sprawowaniu zapobiegawczego nadzoru sanitarnego;
- sprawowaniu bieżącego nadzoru sanitarnego;
- prowadzeniu działalności zapobiegawczej i przeciwepidemicznej w zakresie chorób zakaźnych
i innych chorób powodowanych warunkami środowiska, jeżeli ich występowanie ma charakter
epidemiczny;
- prowadzeniu działalności oświatowo-zdrowotnej.

Do zakresu działania Państwowej Inspekcji Sanitarnej w dziedzinie zapobiegawczego nadzoru

sanitarnego należy w szczególności:
- opiniowanie projektów regionalnych i miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego
oraz lokalizacji inwestycji pod względem wymagań higienicznych i zdrowotnych;
- opiniowanie projektów norm pod względem wymagań higienicznych i zdrowotnych oraz
inicjowanie wydania takich norm;
- opiniowanie projektów wytycznych w sprawach techniczno-budowlanych pod względem
wymagań higienicznych i zdrowotnych;
- kontrola przestrzegania wymagań higienicznych i zdrowotnych w dokumentacji projektowej
budowy lub przebudowy obiektów;
- uczestniczenie w dopuszczeniu do użytku obiektów budowlanych, statków morskich i
powietrznych, oraz w przejmowaniu do eksploatacji wybudowanych lub przebudowanych
zakładów pracy lub ich części;
- inicjowanie przedsięwzięć oraz prac badawczych w dziedzinie zapobiegania negatywnym -
wpływom czynników i zjawisk fizycznych, chemicznych i biologicznych na zdrowie ludzi.

W dziedzinie bieżącego nadzoru sanitarnego do zakresu działania PIS należy kontrola

przestrzegania przepisów określających wymagania higieniczne i zdrowotne, dotyczących w
szczególności:
- higieny środowiska, a zwłaszcza czystości powietrza atmosferycznego, gleby, wody i innych
elementów środowiska;
- utrzymania należytego stanu higienicznego nieruchomości zakładów pracy, instytucji,
obiektów i urządzeń użyteczności publicznej, dróg, ulic oraz środków komunikacji publicznej;
 - warunków produkcji, transportu, przechowywania i sprzedaży żywności oraz warunków
żywienia zbiorowego;
- warunków zdrowotnych produkcji i obrotu przedmiotami powszechnego użytku oraz innymi
wyrobami mogącymi mieć wpływ na zdrowie łudzi;
- warunków zdrowotnych środowiska pracy, a zwłaszcza zapobieganiu powstawania chorób
zawodowych i innych chorób związanych z warunkami pracy;
- higieny pomieszczeń i wymagań w stosunku do sprzętu używanego w szkołach i innych
placówkach oświatowo-wychowawczych, szkołach wyższych oraz w ośrodkach wypoczynku;
- higieny procesów nauczania.

W celu ukształtowania odpowiednich postaw i zachowań zdrowotnych, PIS inicjuje,

organizuje, prowadzi, koordynuje i nadzoruje działalność oświatowo-zdrowotną.
Głównego Inspektora Sanitarnego powołuje i odwołuje Prezes Rady Ministrów na wniosek
Ministra Zdrowia. Główny Inspektor Sanitarny jest zastępcą Ministra Zdrowia do spraw sanitarno-
epidemiologicznych.
Państwowych wojewódzkich, terenowych i portowych inspektorów sanitarnych powołuje i
odwołuje Minister Zdrowia na wniosek Głównego Inspektora Sanitarnego. Podlegają oni Głównemu
Inspektorowi Sanitarnemu.
Organem doradczym i opiniodawczym Głównego Inspektora Sanitarnego jest Rada Sanitarno-
Epidemiologiczna, powoływana przez Ministra Zdrowia na okres trzech lat spośród pracowników
nauki i osób posiadających wybitne przygotowanie praktyczne z dziedziny sanitarno-
epidemiologicznej. W pracach Rady, na zaproszenie Ministra Zdrowia, uczestniczą przedstawiciele
naczelnych i centralnych organów administracji rządowej, związków zawodowych oraz organizacji
społecznych.
Państwowy wojewódzki inspektor sanitarny przedstawia wojewodzie raz do roku ocenę stanu
sanitarnego i sytuacji epidemiologicznej województwa. Państwowy inspektor sanitarny w związku z
wykonywaną kontrolą ma prawo wstępu o każdej porze dnia i nocy do zakładów pracy, wszystkich
pomieszczeń wchodzących w ich skład, obiektów użyteczności publicznej, środków transportu
publicznego, a także żądania wyjaśnień i przesłuchiwania pracowników. Inspektorzy PIS powinni
mieć wykształcenie medyczne.

[Link]. Społeczna Inspekcja Pracy

Kodeks pracy powierza kontrolę przestrzegania prawa pracy również samym pracownikom, co
wyrażone zostało w treści art. 185 § 1 Kodeksu:
„Społeczną kontrolę przestrzegania prawa pracy, w tym przepisów i zasad bezpie-
czeństwa i higieny pracy, sprawuje Społeczna Inspekcja Pracy".
Społeczna Inspekcja Pracy funkcjonuje na podstawie ustawy z dnia 24 czerwca 1983 roku O
Społecznej Inspekcji Pracy4' i współpracuje z Państwową Inspekcją Pracy i Państwową Inspekcją
Sanitarną.

Dz.U. 1983 r. Nr 35, poz. 163, zm.: Dz.U. 1985 r. Nr 35, poz. 16, z 1996 r. Nr 24, poz. 110- stan prawny na 01.01.2004 r.
 Społeczną Inspekcję Pracy tworzą:
- zakładowy społeczny inspektor pracy,
- oddziałowi (wydziałowi) społeczni inspektorzy pracy,
- grupowi społeczni inspektorzy pracy dla mniejszych komórek organizacyjnych.

Społeczna Inspekcja Pracy reprezentuje interesy wszystkich pracowników zakładu pracy i jest
nadzorowana przez zakładowe organizacje związkowe. Społeczni inspektorzy pracy mają prawo
kontrolować przestrzeganie przepisów prawa pracy i na podstawie dokonanych ustaleń mogą
kierować pod adresem pracodawcy pisemne uwagi, a zakładowy SIP - także zalecenia likwidacji
określonych uchybień. Kierownik zakładu może wnieść sprzeciw wobec zaleceń SIP do właściwego
państwowego inspektora pracy PIP. Natomiast inspektorzy PIP kontrolują wykonanie zaleceń SIP
przez kierownika zakładu.
Umieszczenie zapisu o funkcjonowaniu SIP w Kodeksie pracy świadczy o intencji usta-
wodawcy wpisania tej instytucji na stałe w środowisko zakładu pracy.
Społeczni inspektorzy pracy mają prawo do kontrolowania:
- stanu budynków, maszyn, urządzeń technicznych i sanitarnych oraz procesów techno-
logicznych z punktu widzenia bezpieczeństwa i higieny pracy;
- przestrzegania przepisów prawa pracy, w tym postanowień układów zbiorowych i re-
gulaminów pracy;
- przestrzegania w zakładzie pracy przepisów dotyczących ochrony środowiska naturalnego.

Do ich obowiązków należy również:

- udział w ustalaniu okoliczności i przyczyn wypadków przy pracy;
- uczestnictwo w przeprowadzaniu społecznych przeglądów warunków pracy;
- opiniowanie projektów planów poprawy warunków bezpieczeństwa i higieny pracy i planów
rehabilitacji zawodowej oraz kontrolowanie realizacji tych planów;
- działanie na rzecz aktywnego udziału pracowników zakładu pracy w kształtowaniu właściwych
warunków bezpieczeństwa i higieny pracy oraz zobligowanie pracowników do przestrzegania
przepisów i zasad bezpieczeństwa i higieny pracy.

W zakładzie pracy należy założyć zakładową księgę zaleceń i uwag oraz oddziałowe
(wydziałowe) księgi uwag, przeznaczone do zapisów społecznych inspektorów pracy.
Społeczni inspektorzy pracy wybierani są spośród członków załogi na okres czterech lat.

[Link]. Urząd Dozoru Technicznego

Urząd Dozoru Technicznego jest powołany do nadzoru specjalistycznego ustawą z dnia 21

grudnia 2000 roku O dozorze technicznym5^ Jednak również w tym przypadku znajdujemy
wytyczną do powołania takiego urzędu kontroli i nadzoru w treści art. 215 §1 Kodeksu pracy, który
brzmi:

Dz.U. 2000 r. Nr 122, poz. 1321 - stan prawny na 01.01.2004 r.

 „Maszyny i inne urządzenia techniczne powinny być tak skonstruowane i budowane, aby:
1) zapewniały bezpieczne i higieniczne warunki pracy, w szczególności zabezpieczały
pracownika przed urazami, działaniem niebezpiecznych substancji chemicznych,
porażeniem prądem elektrycznym, nadmiernym hałasem, szkodliwymi wstrząsami,
działaniem wibracji i promieniowania oraz szkodliwym i niebezpiecznym działaniem
innych czynników środowiska pracy,
2) uwzględniały zasady ergonomii".
Cytowana Ustawa o dozorze technicznym w art. 4 §1 i 2, zawiera informację, że dozorowi
technicznemu podlegają urządzenia techniczne z wyjątkiem tych, nad którymi są prowadzone prace
naukowo-badawcze oraz z wyjątkiem górniczych szybowych urządzeń wyciągowych oraz urządzeń
technicznych w podziemnych wyrobiskach zakładów górniczych. Urządzenia górnicze
pozostawiono do nadzoru Wyższego Urzędu Górniczego.
W kopalni jest jednak bardzo wiele urządzeń na powierzchni, które podlegają nadzorowi i
kontroli Urzędu Dozoru Technicznego.
Dozór techniczny nad urządzeniami technicznymi jest wykonywany w toku:
- projektowania,
- wytwarzania elementów i materiałów przeznaczonych do ich budowy,
- wytwarzania urządzeń technicznych,
- obrotu wytworzonymi urządzeniami,
- eksploatacji i napraw.
Dokumentacja techniczna, na podstawie której będą wytwarzane urządzenia techniczne, wymaga
uzgodnienia przez projektującego z właściwym organem dozoru technicznego. Organami dozoru
technicznego są:
- Urząd Dozoru Technicznego,
- inspektoraty dozoru technicznego,
- specjalistyczne organy dozoru technicznego.
Urząd Dozoru Technicznego (UDT) jest centralnym organem administracji państwowej w
zakresie dozoru technicznego. UDT podlega Ministrowi Gospodarki. Prezesa Urzędu Dozoru
Technicznego powołuje i odwołuje Prezes Rady Ministrów na wniosek Ministra Gospodarki.
Inspektorat nadzoruje kierownik mianowany przez prezesa Urzędu Dozoru Technicznego.
Inspektoraty dozoru technicznego podlegają Urzędowi Dozoru Technicznego.
Oprócz inspektoratów dozoru technicznego podległych Urzędowi Dozoru Technicznego
istnieją specjalistyczne organy dozoru technicznego, które podlegają właściwym ministrom (np.
nadzór nad aparatami rentgenowskimi w służbie zdrowia podlega Ministrowi Zdrowia).
Specjalistyczne organy dozoru technicznego są tworzone przez Radę Ministrów na wniosek
właściwego ministra złożony w porozumieniu z Ministrem Gospodarki.
Do zakresu działania Urzędu Dozoru Technicznego należy w szczególności:
- nadzór i kontrola stosowania oraz przestrzegania przepisów o dozorze technicznym i norm, a
także zasad z zakresu bezpieczeństwa techniki, oraz nadzór nad wykonywaniem dozoru
technicznego;
 koordynowanie działalności w zakresie dozoru technicznego specjalistycznych organów
dozoru technicznego, z wyjątkiem podległych Ministrowi Obrony Narodowej;
- inicjowanie działalności normalizacyjnej, współudział w opracowywaniu lub samodzielne
opracowywanie projektów norm, określających zasady i warunki bezpiecznej pracy urządzeń
technicznych;
- prowadzenie analizy przyczyn i skutków uszkodzeń urządzeń technicznych oraz stała ocena
stopnia zagrożenia stwarzanego przez te urządzenia;
- inicjowanie przedsięwzięć oraz prac badawczych w zakresie bezpiecznej pracy urządzeń
technicznych oraz prowadzenie w tym zakresie badań diagnostycznych i ekspertyz;
- inicjowanie działalności mającej na celu podnoszenie zawodowych kwalifikacji projektantów,
wytwórców oraz użytkowników w zakresie bezpiecznej pracy urządzeń technicznych;
- popularyzowanie zagadnień związanych z bezpieczną pracą urządzeń technicznych oraz
organizowanie doradztwa w tym zakresie;
- współpraca międzynarodowa w zakresie zagadnień dotyczących bezpiecznej pracy urządzeń
technicznych;
- rozpatrywanie odwołań od decyzji inspektoratów dozoru technicznego.

Do zakresu działania inspektoratów dozoru technicznego należy w szczególności:

- wykonywanie dozoru technicznego w zakresie projektowania, wytwarzania urządzeń

technicznych, obrotu nimi oraz ich eksploatacji i napraw;
- wydawanie decyzji w sprawach wynikających z wykonywania dozoru technicznego;
- kontrola przestrzegania przepisów w zakresie dozoru technicznego oraz norm i zasad z zakresu
bezpiecznej pracy urządzeń na terenie działania inspektoratu;
- nadawanie uprawnień zakładom do wytwarzania materiałów i elementów do budowy urządzeń
technicznych oraz do wytwarzania i napraw urządzeń technicznych;
- sprawdzanie kwalifikacji osób zajmujących się wymienionymi wyżej czynnościami.

Czynności z zakresu dozoru technicznego wykonują pracownicy organów dozoru technicznego

na podstawie upoważnienia wydanego przez kierownika organu dozoru technicznego oraz
legitymacji służbowej. Podobnie jak kontrolerzy PIP i PIS, również kontrolerzy UDT mają prawo
przeprowadzania kontroli o każdej porze i we wszystkich miejscach, gdzie zainstalowane są
urządzenia techniczne podlegające nadzorowi i kontroli UDT.

[Link]. Organy nadzoru górniczego

Wydobywanie kopalin, w tym węgla, jest specyficzną działalnością gospodarczą. Dlatego też
ustawodawca przewidział dla tych czynności specyficzny nadzór, którego kompetencje i obowiązki
określił w Prawie geologicznym i górniczym6>.

Ustawa z dnia 4 lutego 1994 r.: Prawo geologiczne i górnicze. Dz.U. z dnia 1 marca 1994 r. Nr 23, poz. 96, z późn. zm. -
stan prawny na 01.01.2004 r.
 Prawo geologiczne i górnicze określa zasady i warunki:
- wykonywania prac geologicznych,
- wydobywania kopalin ze złóż,
- ochrony złóż kopalin, wód podziemnych i innych składników środowiska w związku z
wykonywaniem prac geologicznych i wydobywaniem kopalin.
Prawo to stanowi, iż: organami nadzoru górniczego są:
- Prezes Wyższego Urzędu Górniczego,
- dyrektorzy okręgowych urzędów górniczych.

Prezes Wyższego Urzędu Górniczego (WUG) jest centralnym organem administracji rządowej,
a nadzór nad nim sprawuje właściwy minister do spraw administracji publicznej7'. Prezesa WUG
powołuje i odwołuje Prezes Rady Ministrów na wniosek właściwego ministra do spraw
administracji. Kadencja Prezesa WUG trwa 6 lat i może być powtórzona tylko raz. Wiceprezesów
WUG powołuje i odwołuje właściwy minister do spraw administracji na wniosek Prezesa WUG.
Prezes Wyższego Urzędu Górniczego wykonuje swoje zadania przy pomocy Wyższego
Urzędu Górniczego, działającego pod jego bezpośrednim kierownictwem.
Terenowymi organami administracji rządowej, podległymi Prezesowi Wyższego Urzędu
Górniczego, są dyrektorzy okręgowych urzędów górniczych i specjalistycznych urzędów gór-
niczych. Dyrektorów tych jednostek powołuje i odwołuje Prezes Wyższego Urzędu Górniczego.
Dyrektorzy okręgowych i specjalistycznych urzędów górniczych wykonują swoje zadania przy
pomocy okręgowych urzędów górniczych i specjalistycznych urzędów górniczych działających pod
ich bezpośrednim kierownictwem.
Organy nadzoru górniczego sprawują nadzór i kontrolę nad pracą zakładów górniczych, w
szczególności w zakresie:
- bezpieczeństwa i higieny pracy oraz bezpieczeństwa pożarowego;
- ratownictwa górniczego;
- gospodarki złożami kopalin w procesie ich wydobywania;
- ochrony środowiska, w tym zapobieganiu szkodom;
- budowy i likwidacji zakładu górniczego, w tym rekultywacji gruntów i zagospodarowania
terenów po działalności górniczej.

Organy nadzoru górniczego wydają zezwolenia na:

- oddawanie do użytku w zakładzie górniczym obiektów, maszyn i urządzeń;
- nabywanie, przechowywanie i używanie środków strzałowych i sprzętu strzałowego w
zakładach górniczych;
- bezzbiornikowe magazynowanie substancji oraz składowanie odpadów w górnictwie, w tym w
podziemnych wyrobiskach górniczych;
- prowadzenie robót geologicznych.

Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji.

 Przy wykonywaniu nadzoru i kontroli pracownikom organów nadzoru górniczego przysługuje
prawo wstępu do zakładów górniczych oraz podmiotów zawodowo trudniących się wykonaniem
czynności ratownictwa górniczego, a także wstęp do ich siedzib i obiektów. Mogą oni domagać się
dostępu do niezbędnych informacji, dokumentów i urządzeń oraz żądać udzielania wyjaśnień z
zakresu prowadzonej kontroli.
Do zadań organu nadzoru górniczego należy:
- nakaz usunięcia stwierdzonych nieprawidłowości powstałych wskutek naruszenia przepisów o
ruchu zakładu górniczego, zwłaszcza jeżeli stwarzają one zagrożenie dla bezpieczeństwa
zakładu górniczego, jego pracowników, bezpieczeństwa powszechnego lub środowiska;
- wstrzymanie pracy zakładu lub jego urządzeń w razie bezpośredniego zagrożenia dla zakładu
górniczego, jego pracowników, bezpieczeństwa powszechnego lub środowiska oraz nakaz
podjęcia niezbędnych środków zapobiegawczych;
- zakaz na czas nie przekraczający dwóch lat wykonywania określonych czynności (np. dozoru)
pracownikom, w razie stwierdzenia naruszenia przez te osoby dyscypliny i porządku pracy, a
zwłaszcza obowiązków określonych ustawą i przepisami.

W razie grożącego niebezpieczeństwa lub zaistnienia wypadku śmiertelnego, ciężkiego lub

zbiorowego w zakładzie górniczym, organ nadzoru górniczego bierze udział w ustalaniu stanu
faktycznego oraz przyczyn i okoliczności wypadku lub zagrożenia, a także sprawuje nadzór nad
akcją ratowniczą. W razie, gdy uzna, że jest ona prowadzona nieprawidłowo, żąda zmiany jej
kierownika lub sam obejmuje kierownictwo akcji.

2.2.2. Sektor naukowo-badawczy

Zagrożenia występujące w środowisku pracy muszą być identyfikowane, charakteryzowane
pod względem ich szkodliwości dla zdrowia i podawane do wiadomości zatrudnionym
pracownikom. Rygorom takim podlegają również stosowane w przedsiębiorstwie materiały i
procesy technologiczne. Obowiązek ten spoczywa na pracodawcach.
Sektor naukowo-badawczy w systemie ochrony pracy tworzą instytuty naukowe i placówki
badawcze funkcjonujące samodzielnie lub stanowiące zorganizowane działy wyższych uczelni.
Placówki naukowo-badawcze prowadzą badania w różnych dziedzinach ochrony pracy i
ergonomii, opracowują wytyczne, ekspertyzy i opinie, oceniają prototypy środków ochrony
osobistej oraz dostarczają podstaw naukowych do regulacji prawnych z zakresu bezpieczeństwa i
higieny pracy. Opinie wydawane przez instytuty medycyny pracy stanowią zwykle podstawę do
podjęcia decyzji przez organ przyznający rentę (ZUS) lub sąd pracy wydający postanowienia w
sporze na podstawie uznania schorzenia pracownika za chorobę zawodową.
Minister Zdrowia i Opieki Społecznej w Rozporządzeniu z dnia 9 lipca 1996 roku (po zm.
Dz.U. z 2003 r. Nr 21, poz. 180), działający na podstawie Kodeksu pracy (art. 220 §1), upoważnia
niektóre jednostki naukowo-badawcze do przeprowadzania badań materiałów i procesów
technologicznych w celu ustalenia stopnia ich szkodliwości dla zdrowia zatrudnionych w
przedsiębiorstwie pracowników.
 Są to następujące jednostki:
- Centralny Instytut Ochrony Pracy (CIOP) w Warszawie,
- Instytut Medycyny Pracy im. prof. dr. n. med. Jerzego Nofera w Łodzi,
- Instytut Medycyny Pracy i Zdrowia Środowiskowego w Sosnowcu,
- Centrum Naukowo-Badawcze Ochrony Przeciwpożarowej w Józefowie,
- Instytut Medycyny Morskiej i Tropikalnej w Gdyni,
- Instytut Medycyny Wsi w Lublinie,
- Instytut Przemysłu Organicznego w Warszawie,
- Instytut Przemysłu Organicznego Oddział w Pszczynie,
- Państwowy Zakład Higieniczny w Warszawie,
- Instytut Chemii Przemysłowej w Warszawie,
- Wojskowy Instytut Chemii i Epidemiologii w Warszawie,
- Laboratoria, które uzyskały akredytację lub certyfikat zgodności w trybie ustawy z dnia 3
kwietnia 1993 roku O badaniach i certyfikacji8'.
Górnictwo najczęściej korzysta z trzech pierwszych instytucji naukowo-badawczych.

2.2.3. Sektor wykonawczy

Sektor wykonawczy tworzą:
- pracodawca,
- osoby kierujące pracownikami,
- pracownicy.

[Link]. Obowiązki pracodawcy

Zostały one określone w Kodeksie pracy, w szczególności w jego art. 207, który brzmi:
„§1. Pracodawca ponosi odpowiedzialność za stan bezpieczeństwa i higieny pracy w zakładzie
pracy.
§2. Pracodawca jest obowiązany chronić życie i zdrowie pracowników poprzez zapewnienie
bezpieczeństwa i higienicznych warunków pracy przy odpowiednim wykorzystaniu osiągnięć nauki
i techniki. W szczególności pracodawca jest zobowiązany:
1) organizować pracę w sposób zapewniający bezpieczne i higieniczne warunki pracy,
2) zapewniać przestrzeganie w zakładzie pracy przepisów oraz zasad bezpieczeństwa i
higieny pracy, wydawać polecenia usunięcia uchybień w tym zakresie oraz kontrolować
wykonanie tych poleceń,
3) zapewniać wykonywanie nakazów, wystąpień, decyzji i zarządzeń wydawanych przez
organy nadzoru nad warunkami pracy.
§3. Pracodawca oraz osoba kierująca pracownikami są obowiązani znać, w zakresie
niezbędnym do wykonywania ciążących na nim obowiązków, przepisy o ochronie pracy, w tym
przepisy oraz zasady bezpieczeństwa i higieny pracy".

8)
Dz.U. Nr 55, poz. 250, z 1994 r. Nr 27, poz. 96.
 Ponadto pracodawca zobowiązany jest:
- zapewnić pomieszczenia do pracy odpowiednie do rodzaju wykonywanej pracy i liczby
zatrudnionych pracowników;
- utrzymać obiekty budowlane i znajdujące się w nich pomieszczenia do pracy, a także tereny i
urządzenia z nimi związane, w stanie zapewniającym bezpieczne i higieniczne warunki pracy;
- dopilnować, aby prace, przy których istnieje możliwość wystąpienia szczególnego zagrożenia
dla zdrowia lub życia ludzkiego, były wykonywane przez co najmniej dwie osoby, w celu
zapewnienia asekuracji;
- informować pracowników o ryzyku zawodowym, które wiąże się z wykonywaną pracą, oraz o
zasadach ochrony przed zagrożeniami;
- stosować środki zapobiegające chorobom zawodowym i innym chorobom związanym z
wykonywaną pracą a w szczególności:
• utrzymywać w stanie stałej sprawności urządzenia ograniczające lub eliminujące szkodliwe
dla zdrowia czynniki środowiska pracy oraz urządzenia służące do pomiarów tych
czynników, przeprowadzać na swój koszt badania i pomiary czynników szkodliwych dla
zdrowia, rejestrować i przechowywać wyniki tych badań i pomiarów oraz udostępniać je
pracownikom;
• stosować się do zaleceń lekarza, wskazujących na potrzebę zmiany miejsca pracy
pracownika;
• zapewnić pracownikom zatrudnionym w warunkach szczególnie uciążliwych nieodpłatne,
odpowiednie posiłki i napoje, jeżeli jest to niezbędne ze względów profilaktycznych;
• zapewnić pracownikom odpowiednie urządzenia higieniczno-sanitarne oraz dostarczyć
niezbędne środki higieny osobistej, a także zapewnić środki do udzielania pierwszej
pomocy w razie wypadku;
• zapewnić przeszkolenie pracownika w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy przed
dopuszczeniem go do pracy oraz prowadzenie określonych szkoleń w tym zakresie;
• podjąć niezbędne działania eliminujące lub ograniczające zagrożenie w razie wypadku, a
także udzielić pierwszej pomocy osobom poszkodowanym;
• systematycznie analizować przyczyny wypadków przy pracy, chorób zawodowych i innych
chorób związanych z warunkami środowiska pracy i stosować właściwe środki
zapobiegawcze;
• prowadzić rejestr zachorowań na choroby zawodowe i podejrzeń o takie choroby;
• wypełniać inne zobowiązania określone szczegółowo w Kodeksie pracy i aktach prawnych
wydanych na jego podstawie.

Ten ogromny zakres obowiązków pracodawca realizuje przy pomocy osób kierujących
pracownikami oraz komórek specjalistycznych i doradczych, a w szczególności:
- służby BHP,
- komisji bezpieczeństwa i higieny pracy.
 [Link].1. Służba Bezpieczeństwa i Higieny Pracy

Służba BHP jest wewnętrzną jednostką zakładu pracy. Pełni ona funkcje doradcze i kontrolne
w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy.
Rozporządzenie Rady Ministrów ' w sprawie służby bezpieczeństwa i higieny pracy zawiera
informację, iż służbę bezpieczeństwa i higieny pracy w przedsiębiorstwie tworzy wyodrębniona
jedno- lub wieloosobowa komórka organizacyjna. Liczbę pracowników służby BHP oraz jej
organizację ustala pracodawca, biorąc pod uwagę stan zatrudnienia oraz występujące w zakładzie
pracy zagrożenia zawodowe, ale z zachowaniem następujących wytycznych ujętych w cytowanym
Rozporządzeniu oraz art. 237" Kodeksu pracy:
- pracodawca zatrudniający więcej niż 100 pracowników zobowiązany jest utworzyć służbę
bezpieczeństwa i higieny pracy;
- pracodawca zatrudniający nie więcej niż 100 pracowników może powierzyć wykonywanie
zadań służby BHP pracownikowi zatrudnionemu przy innej pracy, może powierzyć
wykonywanie zadań służby BHP specjalistom spoza zakładu pracy, lub sam wykonywać
zadania służby BHP;
- w zakładach pracy zatrudniających od 100 do 600 pracowników pracodawca musi utworzyć
wieloosobową lub jednoosobową komórkę służby BHP i zatrudnić w niej w pełnym lub
niepełnym wymiarze czasu pracy co najmniej 1 pracownika służby BHP;
- w zakładach pracy o zatrudnieniu powyżej 600 osób należy zatrudnić co najmniej 1 pra-
cownika służby BHP w pełnym wymiarze czasu pracy na każdych 600 zatrudnionych
pracowników;
- Państwowy Inspektor Pracy może nakazać utworzenie komórki BHP pracodawcy za-
trudniającemu poniżej 100 osób, jeśli uzna to za konieczne z uwagi na występujące w
zakładzie pracy zagrożenie.
Służba BHP podlega bezpośrednio kierownikowi zakładu pracy, a jej pracownicy nie mogą być
obciążani zadaniami innymi niż związanymi z bezpieczeństwem pracy. Działania służby BHP
sprowadzają się w szczególności do:
- współpracy z pracodawcą i innymi jednostkami zakładu pracy,
- współpracy z zewnętrznymi instytucjami kontrolnymi z zakresu BHP,
- kontroli realizacji przyjętej w zakładzie profilaktyki.
Do zadań służby BHP w zakładach pracy należy w szczególności:
- sporządzanie i przedstawianie kierownikowi zakładu pracy co najmniej raz w roku okresowych
analiz stanu bezpieczeństwa i higieny pracy wraz z propozycjami przedsięwzięć mających na
celu poprawę warunków pracy;
- bieżące informowanie kierownika zakładu o stwierdzonych zagrożeniach zawodowych wraz z
wnioskami zmierzającymi do usuwania tych zagrożeń;
- przeprowadzanie kontroli warunków pracy oraz przestrzegania zasad i przepisów dotyczących
bezpieczeństwa i higieny pracy;

Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 02.09.1997 r. Dz.U. Nr 109, poz. 704 oraz Kodeks pracy - ustawa z dnia 26.07.2002
r. - Dz.U. Nr 135, poz. li 46 - stan prawny na 01.01.2004 r.
 - udział w opracowywaniu planów modernizacji i rozwoju zakładu pracy oraz przedstawianie
propozycji uwzględniających w tych planach rozwiązań zapewniających poprawę stanu
bezpieczeństwa i higieny pracy;
- udział w przekazywaniu do użytku nowo wybudowanych lub przebudowanych obiektów i
urządzeń produkcyjnych;
- udział w opracowaniu i opiniowaniu wewnętrznych zarządzeń, regulaminów i instrukcji
dotyczących bezpieczeństwa i higieny pracy;
- prowadzenie dokumentacji wypadkowej i jej archiwizowanie oraz przechowywanie wyników
badań środowiska pracy;
- udział w dochodzeniach powypadkowych oraz w opracowaniu wniosków wynikających z
badania przyczyn i okoliczności wypadków przy pracy oraz zachorowań na choroby
zawodowe, a także kontrola realizacji tych wniosków;
- współpraca z innymi komórkami organizacyjnymi w zakresie organizowania i zapewnienia
odpowiedniego poziomu szkoleń dotyczących bezpieczeństwa i higieny pracy oraz adaptacji
zawodowej pracowników;
- współpraca z Państwową Inspekcją Pracy i Państwową Inspekcją Sanitarną
- współdziałanie ze służbą zdrowia w zakresie profilaktyki zdrowotnej pracowników i
organizowania dla nich badań lekarskich;
- współdziałanie ze Społeczną Inspekcją Pracy oraz organizacjami związków zawodowych w
celu poprawy warunków pracy.

Do uprawnień służby BHP w zakładzie pracy należy [Link].:

- przeprowadzanie kontroli stanu bezpieczeństwa i higieny pracy oraz przestrzeganie zasad i
przepisów w tym zakresie na wszystkich stanowiskach pracy;
- występowanie do kierowników komórek organizacyjnych z zaleceniami usunięcia stwier-
dzonych nieprawidłowości w zakresie BHP;
- występowanie do kierownika zakładu pracy z wnioskiem o nagradzanie pracowników
wyróżniających się w działalności na rzecz poprawy warunków bezpieczeństwa i higieny
pracy, a także o zastosowanie kar porządkowych w stosunku do pracowników dopuszczających
się zaniedbań w zakresie BHP;
- niezwłoczne wstrzymanie pracy maszyny lub urządzenia technicznego w razie bezpośredniego
zagrożenia życia lub zdrowia pracownika;
- niezwłoczne odsunięcie od pracy pracownika zatrudnionego przy pracy wzbronionej;
- wnioskowanie do kierownika zakładu pracy o niezwłoczne wstrzymanie pracy części zakładu
pracy lub obiektu w przypadku bezpośredniego zagrożenia życia lub zdrowia pracownika.

Pracownicy zatrudnieni w zakładowej służbie bezpieczeństwa i higieny pracy (BHP) powinni

mieć określone kwalifikacje.
Wyróżnia się następujące stanowiska:
- inspektorów ds. BHP,
- starszych inspektorów ds. BHP,
 - specjalistów ds. BHP,
- głównych specjalistów ds. BHP.

Pracownicy zatrudnieni na tych stanowiskach, oprócz odpowiednich kwalifikacji zawodowych

powinni mieć także ukończone z wynikiem pozytywnym specjalistyczne szkolenia z zakresu
bezpieczeństwa i higieny pracy.
Inspektorem ds. BHP może być osoba posiadająca:

- wyższe wykształcenie i co najmniej 2-letni staż zawodowy,

- zawód technika bezpieczeństwa i higieny pracy,
- średnie wykształcenie i co najmniej 4-letni staż zawodowy.

Starszym inspektorem ds. BHP może być osoba spełniająca co najmniej jeden z poniższych
warunków:

- wyższe wykształcenie i co najmniej 4-letni staż zawodowy,

- zawód technika BHP i co najmniej 3-letni staż zawodowy,
- średnie wykształcenie i co najmniej 6-letni staż zawodowy.

Specjalistą ds. BHP może być osoba posiadająca:

- wyższe wykształcenie o specjalności bezpieczeństwo i higiena pracy lub ukończone studia

podyplomowe w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy,
- wyższe wykształcenie i co najmniej 3-letni staż pracy w służbie BHP,
- zawód technika bezpieczeństwa i higieny pracy oraz co najmniej 5-letni staż w służbie BHP.

Głównym specjalistą ds. BHP może być osoba, która posiada:

- wyższe wykształcenie o specjalności bezpieczeństwo i higiena pracy,
- ukończone studia podyplomowe w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy oraz co najmniej 2-
letni staż pracy w służbie BHP,
- wyższe wykształcenie i co najmniej 6-letni staż pracy w służbie bezpieczeństwa i higieny
pracy.

Kierownik działu BHP, który kieruje kilkuosobową komórką powinien spełniać co najmniej
wymagania kwalifikacyjne dla specjalisty ds. BHP oraz mieć ukończone szkolenie dla pracowników
służby BHP.
Pracownik zatrudniony w jednoosobowej komórce służby BHP powinien spełniać co najmniej
wymagania kwalifikacyjne dla starszego inspektora ds. BHP oraz mieć ukończone szkolenie dla
pracowników służby BHP.
Szkolenia z zakresu BHP powinny być prowadzone na podstawie „Ramowego programu
szkolenia podstawowego służby bezpieczeństwa i higieny pracy", stanowiącego załącznik do
Rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z 28 maja 1996 roku w sprawie szczegółowych
zasad szkolenia w dziedzinie bezpieczeństwa i higieny pracy (Dz.U. Nr 62, poz. 285). Program ten
zawiera minimum 153 godziny zajęć, w tym 40 godzin ćwiczeń.
 Program szkolenia, odniesiony do konkretnej grupy pracowników, powinien uwzględniać
przepisy dotyczące przemysłu, w którym pracownicy ci są zatrudnieni, oraz specyfikę tej branży.

[Link].2. Komisja Bezpieczeństwa i Higieny Pracy

Skład komisji bezpieczeństwa i higieny pracy oraz jej zadania określone zostały w art. 237 12 i
13
237 Kodeksu pracy. Pracodawca zatrudniający więcej niż 250 pracowników powołuje Komisję
Bezpieczeństwa i Higieny Pracy jako swój organ doradczy i opiniodawczy.
W skład Komisji wchodzą:
- pracownicy służby BHP,
- lekarz sprawujący opiekę zdrowotną nad pracownikami,
- społeczny inspektor pracy,
- przedstawiciele pracowników wybrani przez zakładową organizację związkową
- przedstawiciele załogi wybrani przez pracowników w trybie przyjętym w zakładzie pracy,
jeżeli nie ma w tym zakładzie organizacji związkowych.
Przewodniczącym Komisji jest pracodawca lub osoba przez niego upoważniona, a wi-
ceprzewodniczącym - społeczny inspektor pracy. Jeżeli jednak w zakładzie pracy nie funkcjonuje
SIP, wówczas funkcje wiceprzewodniczącego komisji pracodawca może powierzyć innej osobie
albo tej funkcji może w ogóle nie być. Natomiast obecność lekarza w komisji jest niezbędna nawet
w sytuacji, gdy lekarz nie jest etatowym pracownikiem zakładu pracy, tylko pełni tę funkcję na
zasadzie umowy-zlecenia. Liczba przedstawicieli pracowników nie jest określona, jednakże nie
może ona być zbyt duża. O liczebności Komisji decyduje pracodawca i sama Komisja, z tym, że
przedstawicieli załogi nie może być mniej niż dwóch, gdyż taki wymóg stawia Kodeks pracy.
Zadaniem Komisji jest w szczególności:
- dokonywanie przeglądu warunków pracy i audytów bezpieczeństwa pracy;
- okresowa ocena stanu bezpieczeństwa i higieny pracy w poszczególnych oddziałach i w całym
zakładzie pracy;
- opiniowanie podejmowanych przez pracodawcę środków zapobiegających wypadkom przy
pracy i chorobom zawodowym;
- współpraca w zakresie tworzenia polityki bezpieczeństwa pracy;
- formułowanie wniosków dotyczących poprawy warunków pracy;
- określanie celów polityki bezpieczeństwa pracy;
- informowanie załogi o stopniu realizacji założonych celów;
- ustalanie potrzeb i zatwierdzanie budżetu na cele bezpieczeństwa i higieny pracy;
- współdziałanie z pracodawcą w realizacji jego obowiązków w zakresie bezpieczeństwa pracy.
Posiedzenia Komisji odbywają się w godzinach pracy, co najmniej raz na kwartał. Za czas
przepracowany w Komisji pracownik zachowuje prawo do wynagrodzenia równe wynagrodzeniu za
czas przepracowany na swoim stanowisku w zakładzie pracy i jest opłacany przez ten zakład.
 W związku z wykonywaniem zadań Komisja korzysta z ekspertyz lub opinii specjalistów
spoza zakładu pracy wykonanych na koszt pracodawcy po uprzednim uzyskaniu na to jego zgody.

[Link]. Obowiązki osób kierujących pracownikami

Zgodnie z art. 212 Kodeksu pracy „osoba kierująca pracownikami jest obowiązana:
- organizować stanowiska pracy zgodnie z przepisami i zasadami bezpieczeństwa i higieny
pracy;
- dbać o sprawność środków ochrony indywidualnej oraz ich stosowanie zgodnie z przez-
naczeniem;
- organizować, przygotowywać i prowadzić prace, uwzględniając zabezpieczenie pracowników
przed wypadkami przy pracy, chorobami zawodowymi i innymi chorobami związanymi z
warunkami środowiska pracy;
- dbać o bezpieczny i higieniczny stan pomieszczeń pracy i wyposażenia technicznego, a także o
sprawność środków ochrony zbiorowej i ich stosowanie zgodnie z przeznaczeniem;
- egzekwować przestrzeganie przez pracowników przepisów i zasad bezpieczeństwa i higieny
pracy;
- umożliwiać stosowanie się do zaleceń lekarza sprawującego opiekę zdrowotną nad
pracownikami".
Obowiązki osób kierujących pracownikami określono w Kodeksie pracy bardzo lakonicznie.
Jednakże należy mieć na uwadze fakt, iż tenże Kodeks pracy nałożył na pracodawcę bardzo wiele
zobowiązań, które realizuje on za pośrednictwem osób dozoru, czyli osób kierujących
pracownikami. Stąd też do obowiązków osób kierujących pracownikami należy przypisać również
obowiązki pracodawców. Szczególnie istotne jest organizowanie bezpiecznej pracy w sytuacji, gdy
jednocześnie w tym samym miejscu pracują osoby zatrudnione przez różnych pracodawców.
Wprawdzie do zorganizowania bezpiecznej pracy w tych warunkach zobowiązani są pracodawcy,
ale - jak wspomniano - obowiązek ten realizują poprzez osoby dozoru.
W takiej sytuacji wykonujący i nadzorujący pracę muszą:
- współpracować ze sobą;
- wykonywać polecenia wyznaczonego przez pracodawców koordynatora sprawującego nadzór
nad bezpieczeństwem i higieną pracy wszystkich pracowników zatrudnionych w tym samym
miejscu;
- realizować ustalone wcześniej przez pracodawców zasady współdziałania uwzględniające
sposoby postępowania w przypadku wystąpienia zagrożeń zdrowia lub życia pracowników.

Przestrzeganie tych zasad jest konieczne, gdyż wiele wypadków zdarza się właśnie pomimo
kompetencji i odpowiedzialności, mimo dołożenia należytych starań dla zachowania bezpieczeństwa
pracy przez poszczególnych uczestników procesu technologicznego.
 Warto również wyjaśnić, że pod pojęciem przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy należy
rozumieć przepisy Kodeksu pracy, przepisy bezpieczeństwa i higieny pracy wydane na podstawie
Kodeksu, a także przepisy wykonawcze wydane na podstawie przepisów przed-kodeksowych, jeżeli
zgodnie z ustawą wprowadzającą Kodeks pracy nadal obowiązują. Przepisami bezpieczeństwa i
higieny pracy są ponadto przepisy wykonawcze, wydane na podstawie ustaw odrębnych, z których
nazwy lub treści bezpośrednio wynika, iż są to przepisy BHP. Przepisy BHP są zatem zdefiniowane
dosyć precyzyjnie.
Inaczej natomiast wygląda interpretacja zasad bezpieczeństwa i higieny pracy, które nie zostały
zdefiniowane przez ustawodawcę. Pod pojęciem „zasad BHP" zwykle rozumie się sposób, metodę
postępowania przyjętą i ukształtowaną w procesie pracy, mającą chronić życie lub zdrowie
pracownika, nie wyrażoną w żadnym przepisie bezpieczeństwa i higieny pracy, dotyczącą danego
procesu pracy. Na przykład zasadą bezpieczeństwa pracy jest przeprowadzenie kontroli stanu
bezpieczeństwa na stanowisku pracy, np. pomiaru zawartości metanu w przodku wyrobiska przed
rozpoczęciem pracy lub kontrola stanu urządzenia. Zasadą bezpieczeństwa jest też poruszanie się w
wyrobisku po stronie do tego przeznaczonej, a także przechodzenie przez jezdnię w odpowiednim
miejscu. Takiego sposobu postępowania zwykle nie reguluje żaden przepis BHP. To wydaje się
oczywiste. Niemniej zasady BHP mogą również określać wypróbowane w danej pracy sposoby
wykonywania niektórych czynności. Regulacje prawne w zakresie BHP zobowiązują do stosowania
zarówno przepisów, jak i zasad BHP. Zwykle jest tak, że stosowana zasada z czasem zapisywana
jest jako przepis. Można więc stwierdzić, że zasada wyprzedza przepis i formułowana jest ona przez
praktyków, ludzi wykonujących bezpośrednio określone czynności lub nadzorujących ich
wykonanie.
Osoby kierujące pracownikami obowiązane są [Link]. do egzekwowania przestrzegania przez
tych pracowników przepisów i zasad bezpieczeństwa i higieny pracy. Często zdarza się, że osoby
dozoru pobłażliwie traktują pracowników łamiących te przepisy. Takie postępowanie jest zwykle
tragiczne w skutkach. Większość przepisów obowiązujących w górnictwie została wprowadzona po
katastrofach i wypadkach.
Podobnie wygląda sprawa z chorobami zawodowymi. Tutaj jeszcze trudniej o egzekwowanie
przepisów, ponieważ efekt braku konsekwencji w przestrzeganiu przepisów jest odroczony.
Niestosowanie maski przeciwpyłowej przez górnika poskutkuje jego zachorowaniem na pylicę
dopiero po kilku lub kilkunastu latach.
Mając na względzie dobro pracownika, osoby nadzorujące powinny być niezwykle kon-
sekwentne w egzekwowaniu obowiązujących przepisów i zasad bezpieczeństwa i higieny pracy. Ta
konsekwencja jest również niezbędna dla dobra osób nadzorujących, ponieważ to oni ponoszą
bezpośrednio odpowiedzialność za bezpieczeństwo powierzonych ich nadzorowi pracowników.

[Link]. Prawa i obowiązki pracowników

Prawa i obowiązki pracowników określone zostały w art. 100, 210 i 211 Kodeksu pracy.
Pracownicy stanowią bowiem najistotniejszy element każdego procesu produkcyjnego. Od ich
wiedzy, doświadczenia oraz motywacji zależy bezpieczeństwo pracy. To bezpieczeństwo zależy
także od warunków środowiska pracy, których poprawność zobowiązany jest zapewnić pracodawca.
 W razie, gdy warunki pracy nie odpowiadają przepisom bezpieczeństwa i higieny pracy oraz
stwarzają bezpośrednie zagrożenie dla zdrowia lub życia pracownika, albo gdy wykonywana przez
niego praca grozi takim niebezpieczeństwem innym osobom, pracownik ma prawo:
- powstrzymać się od wykonywania pracy, zawiadamiając o tym niezwłocznie przełożonego;
- oddalić się z miejsca zagrożenia, jeżeli powstrzymanie się od pracy nie usuwa zagrożenia,
zawiadamiając o tym niezwłocznie przełożonego;
- powstrzymać się od wykonywania pracy wymagającej szczególnych umiejętności lub
szczególnej sprawności psychofizycznej w przypadku, gdy jego stan psychofizyczny nie
zapewnia bezpiecznego wykonywania pracy i stwarza zagrożenie dla innych osób - po
uprzednim zawiadomieniu przełożonego.

W czasie powstrzymywania się od pracy lub oddalenia się z miejsca zagrożenia pracownik
zachowuje prawo do wynagrodzenia.
Pojęcie bezpośredniego zagrożenia dla życia lub zdrowia pracownika jest zdefiniowane w
Ustawie o Państwowej Inspekcji Pracy (art. 9 pkt 2). Inspektorzy pracy na tej podstawie wydają
nakazy wstrzymania robót. Pracownik jednak niekoniecznie musi znać tę definicję. Zatem oceniając
zagrożenie, pracownik powinien brać pod uwagę następujące przesłanki:
- przeświadczenie, że sytuacja, w której się znajduje, lub praca, którą wykonuje, stwarza
bezpośrednie zagrożenie dla życia lub zdrowia jego lub innej osoby, w tym także postronnej;
- zagrożenie ma charakter bezpośredni, to znaczy istnieje znaczne prawdopodobieństwo
wystąpienia niebezpiecznego zdarzenia poprzez np. upadek z wysokości, porażenie prądem
elektrycznym, utonięcie, zasypanie itp.;
- warunki pracy naruszają przepisy bezpieczeństwa i higieny pracy, a także ogólnie przyjęte
zasady bezpieczeństwa i higieny pracy;
- usunięcie stanu bezpośredniego zagrożenia, które jest obowiązkiem pracownika poprzez
zaprzestanie wykonywania pracy, która stwarza taki stan, bądź odsunięcie się z miejsca, w
którym to niebezpieczeństwo występuje, a także, jeżeli jest to możliwe, odsunięcie od źródła
tego zagrożenia osoby postronnej;
- powiadomienie o bezpośrednim zagrożeniu przełożonego i pozostanie w gotowości do
wykonywania danej pracy po zlikwidowaniu zagrożeń, lub w gotowości do podjęcia innej,
wyznaczonej przez pracodawcę pracy.

Mimo, iż ocena bezpośredniego zagrożenia życia lub zdrowia jest subiektywna, to jednak
należy zakładać, że pracownik oceniając sytuację w taki sposób, działał w dobrej wierze.
Oprócz praw pracownik ma także zapisane w Kodeksie pracy obowiązki. Podstawowym
obowiązkiem pracownika jest przestrzeganie przepisów i zasad bezpieczeństwa i higieny pracy.
Pracownik jest zobowiązany:
- znać przepisy i zasady bezpieczeństwa i higieny pracy;
- brać udział w szkoleniu i instruktażu z zakresu obowiązujących przepisów i zasad BHP;
 - poddawać się wymaganym egzaminom sprawdzającym;
- wykonywać pracę w sposób zgodny z przepisami i zasadami bezpieczeństwa i higieny pracy;
- stosować się do wydawanych przez przełożonych poleceń i wskazówek w zakresie BHP;
- dbać o należyty stan maszyn, urządzeń, narzędzi i sprzętu oraz porządek i ład w miejscu pracy;
- stosować środki ochrony zbiorowej;
- używać przydzielonych środków ochrony indywidualnej oraz odzieży i obuwia roboczego
zgodnie z przeznaczeniem;
- poddawać się wstępnym, okresowym i kontrolnym oraz innym zaleconym badaniom lekarskim
i stosować się do wskazań lekarskich;
- niezwłocznie zawiadomić przełożonego o zauważonym w zakładzie pracy wypadku albo
zagrożeniu życia lub zdrowia ludzkiego oraz ostrzec współpracowników, a także inne osoby
znajdujące się w rejonie zagrożenia o grożącym im niebezpieczeństwie;
- współdziałać z pracodawcą i przełożonymi w wypełnianiu obowiązków dotyczących
bezpieczeństwa i higieny pracy;
- przestrzegać przepisów oraz zasad bezpieczeństwa pożarowego.

Praca ma charakter kooperacyjny. Fakt ten sprawia, że jeżeli obie strony stosunku pracy, to jest
pracodawca i pracobiorca, nie będą współdziałać w wypełnieniu obowiązków w zakresie BHP, to
wiele zakazów i nakazów może istnieć wyłącznie w teorii. Dobra współpraca pomiędzy pracodawcą
i pracownikiem powinna być ogólnie obowiązującą zasadą. Definiując obowiązki pracownika w
Kodeksie pracy, ustawodawca uznał ten element za wymagający ujęcia normatywnego.
Współdziałanie jest czynną formą przestrzegania przepisów BHP i polega [Link]. na właściwym,
odpowiednim do okoliczności i potrzeb używaniu środków ochrony indywidualnej, dbałości o środki
ochrony zbiorowej, reagowaniu na stwierdzone nieprawidłowości w warunkach pracy, aktywnym
uczestnictwie w zwalczaniu zagrożenia dla życia lub zdrowia ludzi, a także zwalczaniu zagrożenia
dla zakładu pracy, który pracownik zobowiązany jest chronić.

2.3. Podsumowanie
System ochrony pracy w Polsce jest ustanowiony i nadzorowany przez Sejm. Kodeks pracy
stanowi źródło i podstawę wszystkich przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy. Sejm ma też
instytucję kontrolną tylko przed nim odpowiedzialną - Państwową Inspekcję Pracy oraz Najwyższą
Izbę Kontroli. Nadzór nad PIP stanowi zależna od Sejmu Rada Ochrony Pracy.
Kolejną ważną w przestrzeganiu przepisów BHP instytucją jest Państwowa Inspekcja
Sanitarna. PIS podlega Ministerstwu Zdrowia. Organem doradczym i opiniodawczym Głównego
Inspektora Sanitarnego jest Rada Sanitarno-Epidemiologiczna. Na poziomie PIS znajduje się
podległy Ministrowi Gospodarki Urząd Dozoru Technicznego oraz podległy Ministrowi Spraw
Wewnętrznych i Administracji Wyższy Urząd Górniczy.
 Wykaz instytucji nadzoru i kontroli zamyka Społeczna Inspekcja Pracy, która jednak
usytuowana jest w segmencie wykonawczym, czyli najbliżej miejsca realizacji ustaw i roz-
porządzeń. W segmencie naukowo-badawczym wyodrębniono kilka instytucji zajmujących się
opiniowaniem kwestii spornych, a także realizacją systematycznych badań nad szkodliwością dla
zdrowia panujących w zakładach warunków pracy. Wyniki tych prac służą do opracowania
skutecznej profilaktyki i w efekcie przyczyniają się do zapobiegania chorobom zawodowym lub
ograniczenia ich zasięgu.
W segmencie wykonawczym występują pracodawca i pracobiorca. W grupie pracobiorców
wyróżnia się osoby kierujące pracownikami (dozór) oraz pracowników. Dozór jednakże działa w
imieniu i na rzecz pracodawcy. Wszyscy oni tzn. pracodawca i pracobiorcy, mają ściśle określone w
Kodeksie pracy prawa i obowiązki. Najwięcej obowiązków z zakresu przestrzegania przepisów BHP
przypisano pracodawcy. Stąd też pracodawca ma do dyspozycji instytucje wspomagające, a w
szczególności służbę bezpieczeństwa i higieny pracy, służbę medycyny pracy i komisję
bezpieczeństwa i higieny pracy, a przede wszystkim zatrudnia do nadzoru osoby dozoru posiadające
odpowiednie kwalifikacje. Jednakże również na tym poziomie, w segmencie tym występują
czynniki kontrolne, którymi są: zakładowe organizacje związkowe i społeczna inspekcja pracy.
Opisany system ochrony pracy w Polsce przedstawiono schematycznie na rysunku 2.1.