Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης

Π  ο  λ  υ  τ  ε  χ  ν  ι  κ  ή    Σ  χ  ο  λ  ή 
ΤΜΗΜΑ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ 
 
Σαπφώ Παν. Αγγελούδη-Ζαρκάδα

Η αρχιτεκτονική
των μεταβυζαντινών εκκλησιών της Θάσου
Ιστορική, κοινωνική και κατασκευαστική προσέγγιση

        

 

 

∆ ι δ α κ τ ο ρ ι κ ή ∆ ι α τρ ι β ή
Επιβλέπουσα καθηγήτρια: κ. Μαρία  Βαμβούκου‐Καμπούρη 

 
ΤΟΜΟΣ 1. ΚΕΙΜΕΝΟ
ΚΑΒΑΛΑ  2011 
 


 

Η ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ
ΤΩΝ ΜΕΤΑΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ ΕΚΚΛΗΣΙΩΝ ΤΗΣ ΘΑΣΟΥ
ΙΣΤΟΡΙΚΗ, ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΚΑΙ ΚΑΤΑΣΚΕΥΑΣΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ


 

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ

Π ο λ υ τ ε χ ν ι κ ή Σ χ ο λ ή
ΤΜΗΜΑ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ

ΣΑΠΦΩ ΠΑΝ. ΑΓΓΕΛΟΥ∆Η-ΖΑΡΚΑ∆Α
Αρχιτέκτονα Μηχανικού

Η ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ
ΤΩΝ ΜΕΤΑΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ ΕΚΚΛΗΣΙΩΝ ΤΗΣ ΘΑΣΟΥ
ΙΣΤΟΡΙΚΗ, ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΚΑΙ ΚΑΤΑΣΚΕΥΑΣΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ

ΤΟΜΟΣ 1. ΚΕΙΜΕΝΟ
∆Ι∆ΑΚΤΟΡΙΚΗ ∆ΙΑΤΡΒΗ

Καβάλα 2011


 

ΣΑΠΦΩ ΠΑΝ. ΑΓΓΕΛΟΥ∆Η-ΖΑΡΚΑ∆Α

Η ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ
ΤΩΝ ΜΕΤΑΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ ΕΚΚΛΗΣΙΩΝ ΤΗΣ ΘΑΣΟΥ
ΙΣΤΟΡΙΚΗ, ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΚΑΙ ΚΑΤΑΣΚΕΥΑΣΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ
∆Ι∆ΑΚΤΟΡΙΚΗ ∆ΙΑΤΡΙΒΗ

Εξεταστική Επιτροπή 
 
Καθηγήτρια   Μ. Καμπούρη‐Βαμβούκου,    Επιβλέπουσα 
 Καθηγητής     Γ.Μ. Βελένης  Μέλος Τριμελούς Συμβουλευτικής Επιτροπής 
 Αν. Καθ.         Γ. Καραδέδος  Μέλος Τριμελούς Συμβουλευτικής Επιτροπής 
 

Καθηγήτρια  Α. Καραδήμου‐Γερολύμπου,  Εξεταστής  
Καθηγητής Κ. Οικονόμου,                           Εξεταστής 
Αν. Καθηγήτρια Αιμ. Στεφανίδου,             Εξεταστής  
Επικ. Καθ. Μ. Αρακαδάκη,                         Εξεταστής  


 

Σαπφώ Π. Αγγελούδη-Ζαρκάδα
Α.Π.Θ.

Η ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΤΩΝ ΜΕΤΑΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ
ΕΚΚΛΗΣΙΩΝ ΤΗΣ ΘΑΣΟΥ. ΙΣΤΟΡΙΚΗ, ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΚΑΙ
ΚΑΤΑΣΚΕΥΑΣΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ
ΙSBN

Η έγκριση της διδακτορικής διατριβής από το Τμήμα Αρχιτεκτόνων της
Πολυτεχνικής Σχολής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης δεν
υποδηλώνει αποδοχή των γνωμών του συγγραφέως (Ν. 5343/1932, άρθρ.
202, παρ.2)

5
Περιεχόμενα …………………………………………. …………………………….….. σ.1
Βιβλιογραφία-Συντομογραφίες……………………………………………………......σ.11
Εισαγωγή …………………………………………………………………….………....σ.32
Χρονολόγιο…………………………………………………………………… ………..σ.35

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ. …………………………………………………………..σ.45
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1
ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΕΠΙΣΚΟΠΗΣΗ ΤΗΣ ΘΑΣΟΥ
1.1.

Ιστορική και πολιτιστική σημασία της Θάσου………………………………. σ.47

1.2.

Η θέση, η εξέλιξη των οικισμών της Θάσου και ο

πληθυσμός τους κατά την Τουρκοκρατία……………………… …………………σ.52
1.3.

Η εκκλησιαστική Ιστορία του νησιού…………………………………………..σ.72

1.4.

Μετόχια Μονών στη Θάσο………………………………………………..........σ.87

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2.
∆ΟΙΚΗΣΗ-ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ…………………………………………………………….….σ.141
2.1. Η ∆ιοικητική οργάνωση της Θάσου ……………………… ………………….. σ.142
2.2.

Η Οικονομία των Θασίων……………………………………………………...σ.144

2.3.

Ο ρόλος των ναών και των ιερωμένων στην κοινωνική
ζωή των χωριών. ……………………………………..………………………..σ.154

2.4.Το νομισματικό καθεστώς των ενοριακών ναών ………...……………………..σ.159
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3.
ΤΟ ΚΑΘΕΣΤΩΣ ΟΙΚΟ∆ΟΜΗΣΗΣ ΝΑΩΝ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΤΟΥΡΚΟΚΡΑΤΙΑ……….σ. 168
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4.
Η ΤΥΠΟΛΟΓΙΑ-ΟΙ ΤΙΜΩΜΕΝΟΙ ΑΓΙΟΙ

……………………………………....σ.205

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5.
ΤΑ

ΜΕΡΗ

ΤΟΥ

ΝΑΟΥ……………………………………………….…………σ.242

5.1. Το Ιερόν Βήμα ……………………………………………………………………..σ.243
5.2.Ο γυναικωνίτης……………………………………………………. ……………… σ.255
5.3. Η στοά …………………………………………………………………………… σ.256
5.3.1. Στις τρίκλιτες βασιλικές…………………………………………………………σ.256
5.3.2. Μονόχωροι ναοί………..…………..……………………………………………σ.258

6
5.4. Ο εξωνάρθηκας…………………………………………………… ………… ….σ.260
5.5. Το κωδωνοστάσιο………………………………………………............... ……σ.260

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6.
ΜΟΡΦΟΛΟΓΙΚΑ ΚΑΙ ΚΑΤΑΣΚΕΥΑΣΤΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΩΝ ΝΑΩΝ ………….σ.262
6.1. Τα παράθυρα…………………………………………….……………………….σ.264
6.1.1. Οι Τρίκλιτοι ναοί………………………………………………………………...σ.266
6. 1.2. Μονόχωροι ναοί ..…………………………………………………………….σ.268
6. 2. Τα κιγκλιδώματα ………………………………………………………………...σ.271
6.3. Ο φωτισμός των τρικλίτων…… ………………………………………………...σ.271
6.4. Οι είσοδοι
6.4.1. Οι είσοδοι των τρικλίτων…. …………………………………………………..σ.276
6.4. 2. Οι είσοδοι των μονόχωρων ναών…………………………………… ……σ.278
6.5. οι ξύλινες αμπάρες………………………………………………. ……………...σ.281
6.6. Οι τοξοστοιχίες τρικλίτων………………………………………………………..σ.281
6.6.1. Οι ξυλόστεγες τρίκλιτες Βασιλικές …………………………………………..σ.281
6.6.2. Οι καμαροσκέπαστες Βασιλικές………………………………………………σ.284
6.7. Οι κίονες-κιονόκρανα……………………………………………………………σ.285
6.7.1. Ξυλόστεγες τρίκλιτες Βασιλικές………………………………………………σ.285
6.7.2. Καμαροσκέπαστες τρίκλιτες Βασιλικές……………………………………..σ.285

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 7
ΤΟΙΧΟΠΟΙΙΕΣ-ΣΤΕΓΗ………………………………………………………………...σ.287
7.1. Η τοιχοποιία………………………………………………………………………σ.288
7.2.Η κατασκευή της στέγης………………………………………………………….σ.294
7.2.1.Οι τρίκλιτες βασιλικές…………………………………………………………...σ.295

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 8
ΟΡΟΦΕΣ, ∆ΑΠΕ∆Α, ΕΣΩΤΕΡΙΚΕΣ ΚΛΙΜΑΚΕΣ……………..…………………σ.304
8.1. Οι οροφές………………………………………………………………………..σ.305
8.1.1 Ξυλόστεγες τρίκλιτες Βασιλικές…………………………………………….σ.305
8.1.1.1Τα ταβάνια……………………………………………………………………σ.305
8.1.1.2. Οι ψευδοκαμάρες…………………………………………………………..σ.306
8.1.2. Μονόχωροι ναοί…………………………………………………………..…σ.306

7
8.3.Τα Θωράκια……………………………………………………………………...σ.315

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 9.
∆ΙΑΚΟΣΜΗΣΗ……………………………………………………………………...σ.318
9.1. Η διακόσμηση των όψεων……………………………………………………σ.319
9.1.1.Τα εντοιχισμένα πιάτα………………………………………………………σ.319
9.1.2.Τα λιθανάγλυφα……………………………………………………………..σ.320
9.1.2.1.Το θύρωμα των Αγ. Αποστόλων Καζαβητιού………………………….σ.320
9.1.3.Οι κτητορικές επιγραφές με λιθανάγλυφα………………………………...σ.321
9.1.4. Ο κεραμικός διάκοσμος……………………………………………………σ.322
9.2. Το εσωτερικό των ναών……………………………………………………...σ.323
9.2.1. Πίνακας τοιχογραφιών και διακοσμήσεις τρίκλιτων ναών……………..σ.323
9.3.Η επίδραση του Νεοκλασικισμού-εκλεκτικισμού-μπαρόκ-ροκοκό
στους ναούς της Θάσου………………………………………………………..σ.326

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 10

ΕΞΟΠΛΙΣΜΟΣ…………………………………………………………......σ.329
10.1.Ο ξύλινος εξοπλισμός………………………………………………………..σ.330
10.1.1.Η Αγία Τράπεζα ……………………………………………………………σ.330
10.1.2.∆εσποτικός Θρόνος………………………………………………………..σ.330
10.1.3.Ο άμβωνας………………………………………………………………….σ.331
10.1.4.Το προσκυνητάρι …………………………………………………………σ.332
10.1.5.Τα αναλόγια…………………………………………………………………σ.332
10.1.6.Τα στασίδια………………………………………………………………….σ.332
10.1.7. Άλλα έπιπλα………………………………………………………………..σ.333
10.2.Μεταλλικά αντικείμενα στους ναούς………………………………………..σ.333
10.2.1.Κρεμαστά λαμαρινωτά κηροπήγια………………………………………..σ.334
10.2.2.Μπρούτζινοι κρεμαστοί κηροστάτες………………………………………σ.335
10.2.3. Επιδαπέδια κηροπήγια……………………………………………………σ.335
10.2.4.Λαμαρινωτά φαναράκια …………………………………………………...σ.336
10.3.΄Αλλα σκεύη…………………………………………………………………...σ.336
10.4. Γυάλινα κανδύλια…………………………………………………………….σ.336

.

8
11. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ ……………… …………………………………….……σ.339

ΜΕΡΟΣ ∆ΕΥΤΕΡΟ.......................................................................σ.351
ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΜΕΤΑΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ ΝΑΩΝ ΤΗΣ ΘΑΣΟΥ
ΠΕΡΙΟ∆ΟΣ 1
ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΑΛΩΣΗ ΩΣ ΤΟ 1774 (Συνθήκη Κιουτσούκ Καϊναρτζή)…. … .σ.352
1.1. Παναγία Θεολόγου

(1633)…………………………………..σ.353

ΠΕΡΙΟ∆ΟΣ 2.
ΜΕΤΑ ΤΟ 1774 ΕΩΣ ΤΟ 1829 (Συνθήκη Αδριανούπολης) ……………… σ.357
2.1. Άγ. Γεώργιος Βουλγάρο

(1779) ……………………………...…..σ.358

2.2.Άγ. ∆ημήτριος Καλλιράχης

(1784)…………………………………..σ.361

2.3.Άγ. ∆ημήτριος Θεολόγου

(1803)………………………………….σ.365

2.4.Σύναξη Ταξιαρχών Μαριών

(1803)……………………………….….σ.368

2.5. Άγ. Απόστολοι Μεγ. Καζαβητίου

(1803-1804)………………………...…σ.374

2.6. Άγ. Αθανάσιος Κάστρου

(1804)……………………………….…σ.379

2.7. Άγ. Γεώργιος Μικρού Καζαβητίου (1810)……………………………….…σ.384
2.8.Κοίμηση Θεοτόκου Μαριών

(1813)…………………………………σ.387

2.9.Αγ. Χαράλαμπος Παναγιάς

(1814)…………………………………σ.392

2.10.Κοίμηση Θεοτόκου Ραχωνίου

(1822)…………………………….….σ.394

ΠΕΡΙΟ∆ΟΣ 3
ΜΕΤΑ ΤΟ 1829 ΕΩΣ ΤΟ 1839 (Περίοδος Τανζιμάτ)…………………………σ.397
3.1. Άγ. Νικόλαος Αγ. Γεωργίου

(1830)…………………………σ.398

3.2. Άγ. Ανάργυροι Κακηράχης

(1830)…

3.3. Κοίμηση Θεοτόκου Παναγίας

(1831)……..………………….σ.402

3.4. Γέννηση του Τιμίου Προδρόμου Μαριών

(1831)………………………...σ.408

3.5. Άγ. Γεώργιος Μαριών

(1834)………………….…… σ.409

………………..σ.399

3.6. Αρχάγγελος Μιχαήλ στο Λιβάδι Θεολόγου (1834)………………………...σ.406
3.7. Άγ. Νικόλαος Λιμένα

(1835)…………………………σ.417

3.8. Άγ. Ιωάννης Λιμένα

(1835)……………..…………σ.422

3.9. Άγ. Νικόλαος Σκάλας Ποταμιάς

(1836)…………………………σ.423

3.10. Άγ. Αθανάσιος Παναγιάς

(1837)………………………...σ.425

3.11. Αρχάγγελος Λιμένα

(~1839)………………..………σ.426

3.12. Αρχάγγελος Μιχαήλ Ποταμιάς

(~1839)………………… ……σ.428

9
3.13. Αγ. ∆ημήτριος Λιμένα

(~1839)……………………..σ.429

3.14. Άγ. ∆ημήτριος Βουλγάρο

(~1839)……………………..σ.429

3.15. Άγ. Νικόλαος Παναγιάς

(~1839)………………..……σ.430

3.16. Ο Άγ. Ιωάννης Πρόδρομος Σωτήρα

(~1839)……………………σ.431

3.17.Άγ. Ιωάννης Πρόδρομος Βουλγάρο

(~1839)………….…………σ.432

3.18. Σύναξη Τιμίου Προδρόμου Ποταμιάς

(1839)…………………… .σ.434

ΠΕΡΙΟ∆ΟΣ 4.
ΜΕΤΑ ΤΟ 1840 ΕΩΣ ΤΟ 1856 (Η περίοδος του Τανζιμάτ) ……………….σ.436
4.1.Άγ. Παρασκευή Θεολόγου

(1843)……………………..σ.437

4.2.Ι.Μ. Άγ. Παντελεήμονα Μικρού Καζαβητιού (1843)…………………….. σ.440
4.3.Γέννηση Τιμίου Προδρόμου Θεολόγου

(1844)……………… ……σ.443

4.4.Αγ. Γεώργιος Θεολόγου

(~1844)………………… …σ.445

4.5.Άγ. ∆ημήτριος Ποταμιάς

(1845)………….…………..σ.446

4.6.Αγ. Αντώνιος στον Ποτό

(1851)…………………..….σ.448

4.7.Άγ. Παντελεήμων Μαριών

(1855)………………………σ.449

ΠΕΡΙΟ∆ΟΣ 5.
ΜΕΤΑ ΤΟ 1856 ΚΑΙ ΕΩΣ ΤΗΝ ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΣΗ ΤΗΣ ΘΑΣΟΥ (1913)…. σ.452
5.1.Άγ. Ιωάννης Θεολόγος Παναγιάς

(1857)…………..………….σ.453

5.2.Γενέθλια Παναγίας Σκάλας Παναγιάς

(~1857)…………………...σ.454

5.3.Άγ. Μαρίνα Μικρού κοιμητηρίου Καζαβητιού

(1858)……………………..σ.456

5.4.Αρχάγγελος Θεολόγου

(1859)…………………….σ.457

5.5.Άγ. Νικόλαος κοιμητηρίου Θεολόγου

(1860)…………………….σ.459

5.6. Η Αγ. Τριάδα Κοινύρων

(1861)…..………………..σ.460

5.7. Υπαπαντή Καλλιράχης

(1862)……………………σ.461

5.8.Άγ. Γεώργιος Καλλιράχης

(~1862..……..…………..σ.462

5.9.Προφήτης Ηλία κοιμητηρίου Κάστρου

(1862)……….……..…….σ.463

5.10.Άγ. Ιωάννης Μεγ. Καζαβητίου

(1865)……..… …………σ.464

5.11.Άγ. ∆ημήτριος Μεγ. Καζαβητίου

(~1865)…..…………..…σ.466

5.12.Αγ. Κυριακή Νεγάλου Καζαβητίου

(~1865)….…………..…σ.467

5.13.Άγ. Γεώργιος Παλήρη Θεολόγου

(1866)…………………..σ.469

5.14 .Εννιάμερα Παναγίας Κάστρου

(1867)…… ……………..σ.470

5.15 .Άγ. Μαρίνα κοιμητηρίου Μαριών

(1874)……… ……..……σ.471

5.16.Άγ. Παντελεήμων Παναγιάς

(1877)…… ...…………..σ.472

5.17.Τα Εισόδια Θεοτόκου Θεολόγου

(1878)…..………………σ.474

5.18.Ευαγγελισμός Θεοτόκου Λιμεναρίων ..

(1880)…………….…….σ.475

21.484 5.490 5.σ.20. Ιωάννης Θεολόγος κοιμητηρίου Θεολόγου (1899)……………. Ανάργυροι Θεολόγου (1890)… ………………σ. Άγ. Άγ.30.…….19.494 5.. Γεώργιος Καλυβίων Λιμεναρίων (1902)……………….…σ. Άγ.. Γεώργιος Ποταμιάς (1896)……………….497 ΠΙΝΑΚΕΣ……………………………………………………………………………….σ..σ.492 5....Άγ.σ.Άγ.29.σ...………………………………………………………….487 5..24..σ.480 5.Μεταμόρφωση Σωτήρα Κακηράχης (1882)……………..σ.Μεταμόρφωση Σωτήρα στον Σωτήρα (1890)……….σ..…...26. Αντρέας κοιμητηρίου Όρμου Πρίνου (~1899)…….σ. Θέκλα κοιμητηρίου Καλλιράχης (1898)…………………σ.498 ΕΥΡΕΤΗΡΙΟ……………….. Η Ζωοδόχος Πηγή Ποταμιάς (μετά το 1902).28..22.488 5.. Προφήτης Ηλίας Ποταμιάς ………………………………………………….489 5..……….486 5...σ. Άγ.505 . Άγ..23.……….σ.Άγ. Γεώργιος Παναγίας (1893)………………. Ευστράτιος Κάστρου (1892)……………….496 5...10 5.477 5.25.27.

14 (2007-2008). «Η Καβάλα και η Περιοχή της» Α΄ Τοπικό Συμπόσιο. 763788. Θεσσαλονίκη 1982 Σ. Αγγελούδη-Φ. ∆ράμα 1916 Αθ. Το μετόχι της Σκήτης του Τιμίου Προδρόμου στην Ποταμιά Θάσου. ΤΕΕ. Θασιακά τ. σσ. Αγγελόπουλος. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση 1453-1850. Η Θάσος κατά τους Βενετοτουρκικούς πολέμους. Ένα παράδειγμα από τη Θάσο. Θασιακά τ. ΙΜΧΑ 189. σσ. Συντήρηση και Αναβίωση παραδοσιακών κτιρίων και συνόλων.11    Βιβλιογραφία . στο Γ. Κ. 117-121. Σ. Αγγελούδη.Οθωμανικές απογραφές και πειρατεία.10 (1996-97).1(1984). Κ. 19-30. Αφρ.33-56. σσ. Αγγελούδη. Παραδοσιακή αρχιτεκτονική. Επτά Ημέρες Καθημερινή(10-08-03). Κομοτηνή 2008. Αγγελούδη. Ένα θασίτικο συμβόλαιο κατασκευής οικοδομήματος του 1903. Το παραδοσιακό σπίτι της Θάσου. Νεαπόλεως και Θάσου. Θασιακά τ.14 (2007-2008).12 (2001-2003). Μια θασίτικη Βυζαντινή Εκκλησία σε λειτουργία. Αγγελούδη.Συντομογραφίες Αγαθαγγέλος ∆ράμας 1916 Αγγελόπουλος 1980 Αγγελούδη 1979 Αγγελούδη 1980 Αγγελούδη 1982 Αγγελούδη 1984 Αγγελούδη 1996 Αγγελούδη 1999 Αγγελούδη 2001 Αγγελούδη 2003 Αγγελούδη 2004 Αγγελούδη 2005 Αγγελούδη 2008 Αγγελούδη 2009(1) Αγγελούδη 2009 (2) Αγγελούδη. σσ. Εξόρυξη και χρήση του σχιστόλιθου και του γνεύσιου στη Θάσο. Ευαγγελισμός-Πυθαγόρας. Α΄ Τοπικό Συμπόσιο. 18-21. τ.169-211. Έκδοση Γαλλικής Αρχαιολογικής Σχολής.164-177 Σ. Η Καβάλα και η περιοχή της. σσ. Καβάλα 2009. Σ. Καβάλα 1996. Πρακτικά. Μαρινέσκου 2009 ΑγοροπούλουΜπιρμπίλη 2002 Μητροπολίτης ∆ράμας Αγαθάγγελος Μάγνητος. σσ.Καβάλα 2001 Θάσος. Σ.9 (1994-1995). 15-32. Καβάλα 1984. Θασιακά.15-32. Αγγελούδη. Η εκκλησία του Αγ. ∆υο ιστορικά κτίρια της Καβάλας στην ίδια θέση. Πρακτικά Α΄ ∆ιεθνούς Συνεδρίου Βαλκανικών σπουδών «Η Καβάλα και τα Βαλκάνια». Καβάλα 2005 Σ. Θασιακά. Αγγελούδη. Αγγελούδη. Θεσσαλονίκη 1980 σσ. Αγγελούδη. Κομοτηνή 2009. Αναβίωση και «Αναβίωση». Παραδοσιακή αρχιτεκτονική στην Ανατολική Μακεδονία και Θράκη. Γεωργίου στο Σόλο Καλαβρύτων. Αγγελούδη. 297-321. Καβάλα 2004 Σ. Θεσσαλονίκη 1980. Πρώτες ύλες και τεχνολογία από τους προϊστορικούς χρόνους ως σήμερα. Αγοροπούλου-Μπιρμπίλη. 9199. Παπάζογλου (επιμ). 3353. Τμήμα Μαγνησίας. Καβάλα 2009. σσ. 21-32. σσ. σσ. Εικοσιφοίνισσα Παγγαίου Ανατολικής Μακεδονίας. Σ. Αγγελούδη. Σ. Αγγελούδη. Πρακτικά ∆ιεθνούς Συνεδρίου: Θάσος. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την     . Έκδοση Περιφέρειας Ανατολικής Μακεδονίας και Θράκης. σσ. Αγγελούδη. Έκδοσις ΕΜΠ. Σ. 42-75 Σ. σσ. Οι τουρκοβενετικοί πόλεμοι . Ανατολική Μακεδονία. Μαρινέσκου. Αθήνα 1979. Καβάλα 1999 Σ. Ένα λαϊκό σπίτι από το Ραχώνι της Θάσου. Νομός Καβάλας στο Γ. Σ. 213-233. Παπάζογλου (επιμ). Θασιακά τ. τ. σσ. Έκδοση Περιφέρειας Ανατολικής Μακεδονίας και Θράκης. σσ. Άγιος Αθανάσιος Κάστρου Θάσου. σσ. Το μετόχι της μονής Ζωγράφου Αγίου Όρους στο Ραχώνι της Θάσου. Η διαμόρφωσις των ορίων της μητροπόλεως Φιλίππων.

6. Αθανασίου 2007 Θ. Οι Γράμματα γενικοί χαρακτήρες της ελληνικής ιστορίας. Επιτομές εγγράφων 1533-1800. Αθωνικά Σύμμεικτα Α. Αθήναι 1975 Αυγουστίδης 1987 Γ. Βαλκανικά Σύμμεικτα τ. Αρχείο της Ι. σσ. Α΄. Αθήναι 1907 Ανωνύμου 1902 Ανωνύμου. τ.1. Αθανασιάδου-Κωτίδου. Επισκοπικοί Κατάλογοι της Εκκλησίας της Ελλάδος. Αγουρίδης. Επιτομές εγγράφων. τ. Ιστορία του νέου ελληνισμού. Αστρενίδου-Κωτσάκη. 8. Αθωνικά Σύμμεικτα. Β΄Ιερά Μονή Σίμωνος Πέτρας. Αντωνιάδης. Επιτομές μεταβυζαντινών εγγράφων. Εισαγωγικά Τουρκοκρατία-Λατινοκρατία. Αξιώτης. Αθήναι 1959 Ασδραχά Eλληνικά Σπ. Αρχείον του Θρακικού και Γλωσσικού Θησαυρού. Αργυρός 1956 Αργυρός. σσ. Αθήνα 1998.Μ. Αρχείο Μονής 5 Παντοκράτορος. Ατέσης. Έκφρασης της Αγίας Σοφίας. Αγ.3. Έκδοση Ελληνικά γράμματα Ασλανίδης-Πινάτση Κλ.12    Άλωση. Σταυρονικήτα. Αθανασίου. Η Μακεδονία εικονογραφημένη. Αθήνα 2002. Αρκάδιος Βατοπεδινός. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση. Θεσσαλονίκη 1953 Αποστολίδης 1934.8.V. περιοχής Κωτίδου 1993 Θεσσαλονίκης).Ασλανίδης-Χρ. Αθήναι 1971 Ελ.4. φ.Μ. Σωτήρος Θασίων.111-126. Αναστασιάδης. Β΄ Εν Αθήναις 1876 Αρβανίτης 1909 Αρβανίτης Α.Μ. Αθήνα 1993 Αθωνικά Σύμμεικτα Πάρδος Α. ∆ημήτριος ∆ιαβατών. 9 Χιλανδαρίου. Ι. Μέρος Α΄. Ιστορία της μονής Βατοπεδινός Βατοπεδίου (χειρόγραφο στο αρχείο της Μονής. Τρεις εκκλησίες της Β΄ 2002 Ενετοκρατίας στο Λυγουριό. Αθανασιάδου-Κωτίδου. Αθήνα 1909. Εθνικό ίδρυμα Ερευνών. Αθωνικά Σύμμεικτα 8. Η Θάσος. τ. 1039-1801. τ. Εισαγωγή εις την Καινήν ∆ιαθήκην. Αθωνικά Σύμμεικτα Π.Οικονόμου. Σ. 13-22. Αποστολίδης. τ. χφ. Γαβριήλ 1959 ∆ιονυσίου. Γοναρίδης. 31-42.3 Ανωνύμου 1912 Ανωνύμου. 3 Ξηροποτάμου. σσ.9. Ο Άγ. 6. 1453-1770. ΑθανασιάδουΕλ. Τα εν Θάσω-Ενεστώς πληθυσμός της νήσου Θάσου. Αθήνα 1993. Ηλ. Αρχείο της Ι. Αραβαντινός. 169. Αθήνα 2007 Αθωνικά σύμμεικτα Αθωνικά σύμμεικτα. Ανέκδοτα έγγραφα των ετών 1846-1903. σσ. Αθήνα 1985. πρώην μητροπολίτης Λήμνου. τ. Γιαννακόπουλος. Επιτομές μεταβυζαντινών εγγράφων. Εθνικό Ίδρυμα Μελετών. Η πειρατεία από του 1500 ως το 1860. Αγουρίδης 1971 ΑθανασιάδουΚωτίδου 1998     . Αυγουστίδης. τ.) Αρχιμανδρίτης Αρχιμανδρίτης Γαβριήλ. Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών. Καβάλα 1912 Αξιώτης 1953 Π. τ. 1770-2000. Ασδραχάς. ΑστρενίδουΠ.1934-35 Αραβαντινός 1876 Π. τύποις Φοίνικος.13-32.Αθήνα 2002 Αντωνιάδης 1907 Ε. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση (1453-1840). Αρχείο της Ι. Βίος και πολιτεία των εν Ποταμία της Θάσου Ρουμούνων καλογήρων. Εθνικό ίδρυμα Ερευνών. Κατάλογοι Αρχείων. Α΄ Ιερά Μονή 1 Καρακάλλου. Αθωνικά Σύμμεικτα. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση. Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών. Αθήνα 1998. Χρονογραφία της Ηπείρου. 1996 Ατέσης 1975 Β. Αθήναι 1956 Αρκάδιος Αρκάδιος. Πινάτση. τ. κατ΄αρχής μέχρι σήμερον. Τα αρχεία του εν Φιλιππουπόλει εσναφίου 35 των τεκτόνων (δουλγερήδων). Αθήνα 2002. Αθήνα 2001 Αθωνικά Σύμμεικτα Β.Μ. Ο αρχιτέκτονας στην Οθωμανική Κωτσάκη 1996 περίοδο. Αθωνικά Σύμμεικτα 5. σ. Αγών 14/06/1902. Αθανάσιος Ευόσμου (Χαρμάν κιόι). Η εν Αγίω Όρει Ιερά Μονή του Αγ.

Τοπονωνύμια της περιοχής Θεολόγου Θάσου. Βακαλόπουλος 1979 Απ. Ε. ΙΜΧΑ 189.Lemerle. Πόρτες. The traditional settlement of Kastro on Thassos. Βακαλόπουλος 1980 Βαρδαβούλιας 1986 Βαρδαβούλιας 1992 Βασδραβέλης1963 Βασιλικός 1999 Βατσκαλής αρμολόι 8-9 Βατσκαλής. Η μνήμη επιστρέφει με λαστιχένια πέδιλα. σσ. Θεσσαλονίκη 2007 S. Θασιακά. Βακαλόπουλος 1980 Απ. Βακαλόπουλος.5. Ανέκδοτα δικαιοπρακτικά έγγραφα των χρόνων της Τουρκοκρατίας. Παράρτημα Κ΄τόμου. 137 Actes du Pantocrator. Βατσκαλής. Ο περιηγητής Ε. έκδοση Β΄. για τη Θάσο κατά τα τέλη του 19ου αι. αρμολόι 8-9 Θ. 7-66.Καβάλα 1992.153-179. Καβάλα 1987.Paris 1991 J. Βαρδαβούλιας. Ιστορικές τομές στη μεταβυζαντινή αρχιτεκτονική     . Actes de Lavra II. τ. 213-233. Γ. Η οικονομική άνοδος και οφωτισμός του γένους. Speidel στα Λιμενάρια. οξώπορτες. B. ΕΜΣ. τ. Γ. Ο Άθως στους 14ο-16ο αιώνες. Βακαλόπουλος 1989  Κ. Μαστόρκα εργαλεία. 131-138. Πρακτικά. ed Vassiliki Kravari. Εκδόσεις ΖΗΤΗ. Ιστορία της Μακεδονίας.Belenis. Ιστορία της Θάσου 1453-1912.Ε. Οικονομική λειτουργία του Μακεδονικού και Θρακικού χώρου στα μέσα του 19ου αιώνα στα πλαίσια του διεθνούς εμπορίου. Αρμολόι 10 Βελένης 1985 Θασιακά τ.τ. Αρμολόι 10 (∆εκέμβριος 1980) Γ. 1354-1833. Petersbourg. Βακαλόπου λος 1969 Α. Απ.Kurtz. Καβάλα 1986.Ε. Α. Ε. Βακαλόπουλος. Ε. Θασιακά τ. Angeloudi-G. Χαρακτηριστικές λέξεις. Θεσσαλονίκη 1980. 2. ΕΜΣ.Ε. Βελένης. Thessaloniki 1983 Actes du Philothee. Βακαλόπουλος 1987 Α.64. Κ.C. Ιστορία του Νέου Ελληνισμού. Πηγές της Ιστορίας της Μακεδονίας 1354-1833. Βακαλόπουλος. σσ.4. Θασιακά τ. Ε. Θεσσαλονίκη 1979. νταμάρια.9(1994-95) . Βαρδαβούλιας. Ι.2 Απ. Paris 1975 αρ. Θεσσαλονίκη 1980. 1913. Το Μοναστήρι της Κοιμήσεως της Θεοτόκου Μαριών Θάσου.(1990-91).Βασδραβέλης. Γ.Alexander. The Lord Giveth and the Lord Taketh Away: Athos and the Confiscation Affair of 1568-1567. Θεσσαλονίκη 1969. Ε. Αυγουστίδης. Καβάλα 1987.1963 Β. σσ. N. τ. P. 105-111. Αυγουστίδης. Guillou.31-55.Γ. Νέα Ελληνική Ιστορία (1204-1975). σσ. 463-555.Κ. de Mandat-Grancey. Θεσσαλονίκη 1973. Απ. τσινέτια. W. τρίτος(1986).1 (1983). Βακαλόπουλος. Καβάλα 1996. στο Εθνικό ίδρυμα ερευνών.13    Αυγουστίδης 1996 Αυγουστίδης 2007 AngeloudiBelenis. Νέα Σύνορα. A. ΕΜΣ.4. Αθήνα 1997 Α. Θεσσαλονίκη 1974. τ. Βασιλικός. Balkan Studies 24. Μακεδονικά. Αθήνα 1999 Θ. «Η Καβάλα και η Περιοχή της» Α΄Τοπικό Συμπόσιο. Βακαλόπουλος. Βασκαλής. σσ. Α.1983 Actes du Philothee 1913 Actes de Lavra II Actes du Pantocrator 1991 Alexander 1997 Α. σσ. 19-28. Απ. Θεσσαλονίκη 1984. E. Απ. Βακαλόπουλος 1984 Απ. St. Βυζαντινά Χρονικά. Η πειρατεία εις τα παράλια της Μακεδονίας. Βακαλόπουλος 1973 Α. Η Εγκατάσταση και λειτουργία της Εταιρείας Fr. D Parachryssanthou. κρικέλες. Α. Ε. 7. Θασιακά. Θεσσαλονίκη 1989.. πελέκημα. Βακαλόπουλος..Βακαλόπουλος. Regel. σσ.Ε. Βακαλόπουλος. Ε. αρ. ∆΄Τουρκοκρατία 1669-1812. Korablev.Svoronos. παροιμίες και γλώσσα του Θεολόγου. σσ. Ε. Ιστορία του Νέου Ελληνισμού. Βακαλόπουλος. Γ. Βακαλόπουλος 1974.

σσ. 5. Αθήνα 2002. Γ. 1985 Vasiliji Grigorovic Barski. son administration de 1453 a 1912. Paris 1953. 1909 Ch. Θεσσαλονίκη 2007. Θασιακά. στην έκδοση: Aνάδειξη και προβολή του πολιτισμού μνημειακού αποθέματος του Μείζονος Ελληνισμού. Trois inscriptions de Kastro (Thasos. Εκκλησίες μετά την Άλωσση 1953-1850. σσ. 75-89. τ. σσ. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση (1453-1840) τ. ∆ιαδρομές και κόμβοι εμπορίου και πολιτισμού στα Βαλκάνια. Μ. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση (1453-1850). Το καθολικό της Ιεράς Μονής Σταγιάδων στην Καλαμπάκα.Βakalopoulos 1953 Baer 1979(1) Baer 1979(2) Baker-Penoyre 1909 Bakirtzis 1979 Balreanu 2007 Bank 1985 Barski 1984 Belon 1555 της Θεσσαλονίκης. Bakirtzis. σσ.Ε. Βοκοτόπουλος. Το πολύκογχο ιερό Βήμα των τρισυπόστατων εκκλησιών της Τουρκοκρατίας. Βελένης. Έκδοση Σφακιαννάκη. Αθήνα 1979. Gabriel Baer.Σ. Lenigrad. UNIVERSITY PRESS. (15ος-16ος αιώνας). Γ. Σωτ.. Βελένης. Η εκκλησία του νεομάρτυρα Θεόδωρου στον Ξηροπόταμο ∆ράμας. Θεσσαλονίκη 1984. Baker-Penoyre. Ο ναός των Αγίων Σαράντα στα Θυμιανά και η Χιακή Βασιλική της Τουρκοκρατίας. Αθήνα 1998.Μ. Γ. Ι. Θεσσαλονίκη 1985. οικονομικές και κοινωνικές λειτουργίες των τουρκικών συντεχνιών. τ. V. Αι εν Θράκη Συντεχνίαι των Ελλήνων καυτά την Τουρκοκρατίαν. Thasos son histoire.14    Βελένης 1979  Βελένης 1984 Βελένης 1982 Βογιατζής 1989 Βογιατζής 1998 Βογιατζής 2002 Βοκοτόπουλος 1975 ΒουραζέληΜαρινάκου 1950 Βουρνούς 1998 Βωλανάκης 2005. τ. Les observations de plusieeurs singula.13-19. σσ. Βογιατζής. Η οικονομική ∆ομή των Βαλκανικών χωρών στα χρόνια της Οθωμανικής κυριαρχίας. ΕΜΠ. Βωλανάκης. Byzantine Art in the Collections of Soviet Museums.37-52. XXIX. Σωτ. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση (1453-1840) . Μ. A.33-42. Gabriel Baer. Θεσσαλονίκη 1975 Ελ. Αθήνα 1982. σσ. Vtoroe posvestenie Svatoi Gori Atonskoi Petersburg 1884. τ.citez et choses memorables trouvees en Grece. ΕΜΠ. Η Μονή Βατουμά στα Τρίκαλα Θεσσαλίας.. Φίλοι Λαογραφικού και Εθνολογικού Μουσείου Μακεδονίας Θεσ/νίκη 2300 χρόνια . 17-31. Καβάλα 2005 Α.Bank. Αθήνα 1989. Θεσσαλονίκη 1950 Μ. Thasos JHS. Μέλισσα 1979. Βογιατζής. Η εκκλησιαστική αρχιτεκτονική εις την ∆υτικήν Στερεάν Ελλάδα και την Ήπειρον. επιμέλεια Ελένη Γαβρά. Σωτ.2. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση (14531840). Belon Pierre. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την ΄Αλωση. σσ.Ε. Τα βαπτιστήρια της Θάσου και η τελετή του μυστηρίου του βαπτίσματος. Egypte.. Βελένης. τ. Judee. Ε.Βakalopoulos.12 (2001-2003).     . Η.Η οικονομική δομή των Βαλκανικών χωρών στα χρόνια της Οθωμανικής κυριαρχίας. 11-20. τ 6.Thasiaca (1979) Αdrian Florin Balreanu.3. Asie. Το κυριακό της σκήτης Τιμίου Προδρόμου (Ιβήρων) στο Άγιον Όρος. Μέλισσα 1979 J. Μονοπώλιο και περιοριστικές πρακτικές των τουρκικών συντεχνιών. Βουραζέλη-Μαρινάκου. Π. (15ος-16ος αιώνας). 53-70. Ερμηνεία του εξωτερικού διακόσμου στη βυζαντινή αρχιτεκτονική. Βουρνούς. Βογιατζής. Α. Οι διοικητικές. Αθήνα 1998. 1.

ΕΜΠ.7 (1990-1991). Γερμανός Μητροπολίτης Ηλείας Η θέσις των Ιερών Μονών και «Χριστιανός» 288 Μοναχών εν τη εκκλησία της Ελλάδος.Türk Tarih Kurumu Yayınları. Ipotesi sulla originaria funzione dei bacini ceramic. Εκδόσεις Καρδαμίτσα. Γ.15    Arabie et autres pays estranges. Missions archeologiques francaises en Orient au XVIIe et au XVIIIe s τόμ. Γιαννίτσαρης. Βρυώνης. Βranconnier. τ.Lowry. Πτυχές της διοικητικής εκκλησιαστικής ιστορίας της Θάσου.295 σσ. «Χριστιανός». Οι φυλές της και το μέλλον τους. τ. Continuty and Change in Late Byzantine and Lowry. Γερμανός Μητροπολίτης Ηλείας Η θέσις των Ιερών Μονών και «Χριστιανός» 295 Μοναχών εν τη εκκλησία της Ελλάδος. Ιστορικά έγγραφα της ιεράς μονής κητιανός. 199-216. Οδυσσέας 2006. Γεωργάντζης. 1934 Γερασίμου 2005 Στ.L΄ Archipelogo. 6. Πανεπιστημιακές εκδόσεις Κρήτης. Αθήνα 1998 σσ. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση (1453-1840). Βρυνιώτης. Εκκλησιαστική στική Αλήθεια 23 Αλήθεια.İngiliz Belgelerinin ve Siyasi Gelişmelerin Işığı Altında Gayrimüslim Osmanlı Vatandaşlarının Hukuki Durumu. Venetia 1658. ΓιαννίτσαρηςΓ. Κοσιοπούλου. Ηράκλειο 2005 Γερμανού Ηλείας . A. une mission 1. σσ. 57-66. Bryer-H. 1η. Επμέλεια Τ. Les portes et fenetres en architecture byzantine. Γερμανού Ηλείας. 1453 Η Άλωση της Κωνσταντινουπόλεως και η μετάβαση από τους μεσαιωνικούς στους νεώτερους χρόνους. Θασιακά. Γιαννίτσαρης Βρυώνης 1998 Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση.288. 71-80. Brailsford. Αθήνα 1998. Γεδεών. Isolario. τ. (Πρβλ. Βυζαντινή ναοδομία (600-1204). Boschini 1658 Boschini M. Bouras 1964 C. ∆ιαθήκη Ιωάννου Πριμοκυρίου. Η επανοίκηση της Κωνσταντινουπόλεως μετά την Άλωση.. 1931 Σταυρονικήτα. Μνεία των προ εμού. τ. χαρακτικά ξένων περιηγητών για την Ελλάδα (15ος-17ος αι.1968 Early Ottoman Society. Bouras.248.1528 Biavati 1973 E. Bozkurt.248. Venetia. Πατριαρχικοί Πίνακες (36-1884). σ. Ankara 1996.Γαβριήλ Σταυρονικητιανός. Γεδεών 1934 Μ .Γεδεών.I. Ο Ιερός ναός Αγίων Ταξιαρχών Βρυνιώτης 2002 Μαράθου Αγγράφων. Τόπος και Εικόνα. τ. Κωνσταντινούπολις 1885-1890. Γιαννίτσαρης-Ν. Ιερός Ναός Παναγίας ∆ομιανών. Γεδεών.288. 23 Γεδεών 1885-90 Μ. έκδ. Birmingham-Washington 1968. Bozkurt 1996 G. Γεράσιμος. Γρηγόριος Παλαμάς 15(1931) Γεδεών 1889 Μ. Le R. Καβάλα 1992. Relation d΄une mission d .Ν. ricoretto et nuovo ristanpato.1902 qu’um Père de la Compagnie a faile a la Cavalle et danw l isle de Thasse avec la description du voyage. Alman . Αθήνα 1979 Brailsford 2006 H. Anvers 1555 Benedetto1528 Βordonne Benedetto. σ.) Ολκός. τ. Osmanlı Tarihi 1600-1920. Βranconnier τ. Faenza LIX (1973). Αθήνα 1992. τ. «Χριστιανός» τ. Γκιολές 1992 Ν..3 (1889) Γεδεών ΕκκλησιαΜ. retrouvees livres. Γκιολές.     . Bryer-H.V. Επίσημα Βυζαντινά Γράμματα. dans Omont. (1839-1914).Α. N. Biavati. σσ. Εκκλησιαστική αλήθεια. Γεωργάντζης 1992 Π. These. Γεδεών. 97-107. l’ an 1707. 1902 A. Μακεδονία. Paris 1964 Γαβριήλ Σταυρονι.

Kozeli.Giros 1991 ∆αδάκη 1996 ∆αδάκη. το αρχαιολογικό έργο στη Μακεδονια. Descriptio Orbis Romana accedit Leonis impereratoris Diatyposis genuie adhuc inedite. 233-234.185-212. Darrouzes J. Cerasi. Reform in the Ottoman Empire.1900 Greene 2004 Choiseul-Gouiffier 1782 Conze 1860 Cyriacus of Anconas 1976 ∆αδάκη.Gelzer. Καζαβητινά (1995-96). τ.Ch. Στ. G. Princeton. Οι κώδικες της Βιβλιοθήκης της Βουλής και της ∆ημόσιας Βιβλιοθήκης Ζαγοράς.Gelzer. ∆ύο χειρόγραφοι Ελληνικοί πορτολάνοι.12η Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων. Η θρησκευτική και η κοσμική τέχνη (1770-1821). NJ: Princeton University Press. Αθήνα 2004 Marie Gabriel Florent August Comte de Choiseul-Gouiffier.7-10. σσ.Giros.209225. Εξεύρεση πόρων για κοινωφελή έργα στη Θάσο (1850-1925). Εκδόσεις ΚΑΠΟΝ. σσ.Kozeli 2009 ∆αδάκη 2010 ∆αμασκηνού (Μοσχόπουλου) 1896 ∆ημητροκάλλης 1993 ∆ιαλεκτόπουλος 2005 ∆όβας αρμολόι 8-9 ∆ΟΜΗ 8 ∆ρακοπούλου 2003 ∆ύο χειρόγραφοι. Τυπολογική και μορφολογική θεώρηση της μεταβυζαντινής ναοδομίας των Κυκλάδων. πελέκημα. Χρ.2003 Davison.1876. G. Lipsiae. ∆ημητροκάλλης. Yngedrukte und unzantinischen Kirchen und Verwaltungsceschichte. Ιστορία των Ελλήνων. Στ. τ. Cypril. Θ. σσ. Εκκλησίες μετά την Άλωση 1453-1850. Ο ναός του Αγ. Eλλάδος περιήγησις 1782.W. 2001 Γουργιώτη 2001 Cerasi 1988(1) Cerasi 1988(2) Gelzer -Cypril. Νικολάου στο Λιμένα της Θάσου. Επιμέλεια David Abulafia. Θασιακά τ. Τ. σσ. Αθήνα 2003 Davison. αρχαιολογικός χάρτης της Θάσου. Cerasi. 1444-5. νταμάρια. ∆όβας. Αθήνα 2003. 5(1991). Mitchell. Hanover 1860 Cyriacus of Anconas Joourney in the Propontis and the Northern Aegean. Αθήνα 2001 M. Εκδοση ∆ΟΜΗ. ∆αδάκη. Καβάλα 2009 σσ. 383-397. 19ος-αρχές 20ου αι. Γουργιώτη. Βυζαντινοί χρόνοι. Καβάλα 2010 ∆αμασκηνός (Μοσχόπουλος). Στ. 8 Ευ. Λ. Late Ottoman Architects and Master Builders.12 (2001-2003). ∆αδάκη. Το ναΰδριο της Παναγούδας στο Θεολόγο Θάσου. τ. Φιλαδέλφεια 1976 Στ.2. Έκδοσις Μίλητος. Roderic. Muqarnas 5 (1988) H. Les regestes     . Munchen 1900 Molly Greene. Reise auf der Inseln des Thrakischen Meeres. Νέα στοιχεία για την Κραμπούσα ως τόπος μοναστικής άσκησης. ∆ρακοπούλου. Εκδόσεις Πατάκη. ΥΠΤ. ∆εκέμβριος 1996. Η ιερά Μονή Εικοσιφοινίσσης μετά των σχετικών προς τα περί αυτής πόλεων και χωρών (μελέτη τοπογραφική και ιστορική) Κωνσταντινούπολη 1896 Γ.Les actes des Patriarches 5. La Citta del Levante. Η Μεσόγειος στην Ιστορία. ΜΙΕΤ. Θασιακά. I. Ελληνικά Γράμματα. Bodnar-Ch. 4. Roderic 1963 Darrouzes 1977 Ι. 1963.14 (2007-08). ∆αδάκη επιμέλεια. Ιστορία του Νέου Ελληνισμού (1770-2000). Η Aναγέννηση του Ισλάμ 1500-1700. Les Regestes des actes dy patriarcat de Constantinopole. έκδοση E.16    ΓόρδουΤσιλογεώργη. Το Καζαβήτι και η περιοχή του κατά τον Μεσαίωνα.1890 Gelzer -Cypril. αρμολόι 8-9. Μιλάνο 1988 M. T. 163-168.123-141. Μαστόρκα εργαλεία. Καβάλα 2005. Conze. σσ. 1856 . Καβάλα 2001 σσ. Cypril. ∆ιαλεκτόπουλος. Θασιακά 10.1890. Αθήνα 1993. Γόρδου-Τσιλογεώργη. Αρχιτεκτονική-Ζωγραφική. Λιθανάγλυφα και μάστοροι της πέτρας στη ∆υτική Θεσσαλία. H. ∆αδάκη.

Αθήνα 1995 M. Θεσσαλονίκη και Μακεδονία. Θεοδωρίδης-Ε. τ. Θεοχαρίδου.2. Εκδοτική Αθηνών. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση (1453-1840). σσ. τ. Εικόνες Μονής Παντοκράτορος. Ο φωτισμός των μεταβυζαντινών εκκλησιών της Θάσου. 193-250.12 (2001-2003). Γρηγόριος ο Παλαμάς 2 (1918) Ι. σσ. 193-195. histoire e les cuites de Thassos. Η. σσ. Αθήνα 1989. Προηγουμένος Ευδοκίμος Ξηροποταμινός του Κρητός. 1 Αθήνα 1979. Ι. Παπαμασταράκης. Το χωριό Καβάσιλα και οι ιστορικές του ενθυμήσεις. Σύντομο Ιστορικό για την ενημέρωση των προσκυνητών και ακολουθία του παρακλητικού Κανόνος.τ. ∆.τ. Καβάλα 2001. σσ. Θεοχαρίδης. Ο Προφήτης Ηλίας στην Σιάτιστα. τ.Θασιακά. Πλ. Κ. τ. 3.Η. Ιστορία της Χίου. Κ. Ευστρατιάδης. Η εν Αγίω Όρει Άθω Ιερά. Μ. Les Portulans Grecs.  Ηλιάδης 2001 Θεοδωρίδης 2005 Θεοδωρίδης. ∆. Ηλιάδης. Ευθυμίου. ΙΕΕ. Σταυροπηγιακή Μονή Ξηροποτάμου 425-1925. Λαϊκή τέχνη. Η Παντοβλεπούσα της Θάσου. 17. ΙΕΕ. τ. Θεοδωρίδης. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση (14531840). Ταβλάκης. σσ.10(1996-97). Ευσταθίου. Θ. Ευσταθίου 2009 ΘεοδωρίδουΣωτηρίου 2006 Θεοχαρίδης 1979 Θεοχαρίδου 1979 ΘεοχαρίδουΤούρτα.14(2007-2008. Της Μονής Βατοπεδίου. τ. Ο αγιογράφος Ιωάννης Ζωγράφος από το Καζαβήτι Θάσου. Delatte.3.Ι. Καβάλα 2005.Χ. Notitiae Episcopatum Ecclesiae Constantinopolitanae (Geographie ecclesiastique de l΄ empire byzantin 1). σσ. Χρυσοχοϊδης.17    Darrouzes 1981 Delatte 1947 Dumant. Το προσκύνημα του Αρχαγγέλου Μιχαήλ της Θάσου. 121-136. τ. Ζήσης. ∆ιδακτορική ∆ιατριβή στο ΕΜΠ. Θασιακά.55-66. αρ.ΙΑ.10 Π.Α. σσ.1983 Ι ΕΕ. Καλαμαρτζή-Κατσαρού.10 Ιερά Κοινοβιακή Μονή Αρχαγγέλου Μιχαήλ Θάσου. Η. Καβάλα 2009. ΙΒ     . Αρχιτέκτονες και αρχιτεκτονική Πρακτική στο Βορειοελλαδικό χώρο.τ.ΙΑ. Αγιορειτικών κωδίκων σημειώματα Β΄. II Etudes Thassiennes V Τ. Liege-Paris 1947 Dumant. Αθήνα 1982. τ.Ε. Recherches sur l. 177-222. 1.Ζολώτας. Θεοχαρίδου. Βασιλική Πατριαρχική. ΕΜΠ.Ε.293-308. Το αρχείο της οικογένειας Λογοθέτη από το μικρό Καζαβήτι Θάσου. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση (1453-1840). Παρίσι 1977 Darrouzes J. Θεοδωρίδου-Σωτηρίου.1989 Θ. Τούρτα. Κρ.Ι. Pouilloyx Εικόνες Μονής Παντοκράτορος Ενεπικίδη 1982 Ευδοκίμου Ξηροποταμινού 1971 Ευθυμίου 1969 Ευστρατιάδης 1918 Ζήσης 92 Ζολώτας 1928 Ζώρα 1995 Zallony. Ζώρα. ΙΕΕ.10 Ιερά Κοινοβιακή Μονή Αρχαγγέλου Μιχαήλ Θάσου. Αθήνα 2006. Άγιον Όρος. ΙΒ de 1310 a 1376. Βαλτινού. Paris 1981 A. (1798-1912). ΙΕΕ. Θεσσαλονίκη 1971 Α. Βιβλιοπωλείο της Εστίας. τ. Traite sur les princes de la Valachie et de la Moldavie.Η. έξω από την Ασπροβάλτα. μετ. Αικ. ΙΕΕ. Ι. ΙΕΕ. 45 – 64. Μακεδονία (27-0692). τ. Αθήνα 1979. Γ.Ε. Γεωργίου στα Κερδύλια. τ. Το Παρεκκλήσι του Προδρόμου στο Μεγάλο Μετέωρο. τ. Η Μονή του Αγ. Θάσος 1983 Ι Ε Ε.Zallony. Αθήνα 1928 Π. Θασιακά. Ηπειρωτική Εστία 1969 Σ. Κ. τ. Ενεπικίδης.J Pouilloyx.

τ. σσ. τ. Μεταλλευτικές εργασίες και υλοτομία στη Θάσο κατά τον 18ο αιώνα. Καλοκύρης. Ν. 4. Ν. σσ. Kαρύδης. Στ. Ναοί με σταυρεπίστεγη ή παραπλήσια κάλυψη στα Θεσσαλικά Άγγραφα. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση (1453-1840).2. Σ. Καραδήμου-Γερολύμπου. Καβάλα 1996. Ν. Θασιακά. Στ.151-166. Το Άγιον Όρος. τ. Jovanka Djordjevic Jovanovic. Νέος τύπος εκκλησιαστικής αρχιτεκτονικής.13 Jovanovic 2005 Καβάζης. 87-98. Ιστορικά Μελετήματα-έγγραφα. Αθήνα 1993. Αθήνα 1966.Παπαλαζάρου-Έλληνας. Κλεομβρότος. Αθήνα 1997 Φ. Γ. Χελάνδιον. σσ. Ν. Γ. Το ιστορικό της ίδρυσης και λειτουργίας του ναού Ευαγγελιστρίας Λιμεναρίων. (15ος-19ος αιώνας).Σ. Τα μοναστήρια της Ηπείρου. Αθήνα 2000. Ναοί Κειμήλια πόλεως     . τ. Γ. Κακουλές. ΙΕΕ. Θασιακά. ∆. Mytilena Sacra. Καβάζης. Θασιακά. 93-108. η Μονή Αγ. 283-295. σσ. Θασιακά τ. Καρατζόγλου. ΕΜΠ. Έλληνας. Κεκρίδης. Καμαρούλιας.277-282. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση (1453-1850). Αθήνα 2007 Γ. τ. σσ.Κiel 2000 Κεκρίδης 1969 Κεκρίδης 2005 Κεκρίδης 2007(1) Κεκρίδης 2007(2) Κίζης 1982 Κίζης 1989 Κλεόμβροτος 1976 Α. Γ.Καλαμάκης. Καρατζόγλου. Κίζης.168-171. 139-150. Ε. Καβάλα 1982. Μονές και προσκυνήματα της Ανατολικής Μακεδονίας. Αθήνα 1989. Κiel. Έρευναι μεταβυζαντινών Αγιορείτικων Τέμπλων. Καρατζόγλου. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση. ΕΜΠ. σσ.7(1990-1991). Κεκρίδης. σσ. Καδάς. Εκλλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση 14531850. Αθήνα 1982.12(1936) ∆. Η Μονή Φλαμουρίου στο Πήλιο. τ. Θασιακά. Εκδοτική Αθηνών.Β. Καβάλα 2005. σσ. Καβάλα 2005.9 (1994-1995).13. 203-210.Κεκρίδης. σσ. Κίζης. Αθήνα 1989. σσ. Άθως Θέματα Αρχαιολογίας και Τέχνης ∆. Περί την βυζαντινήν οικίαν. Βερέμης. τ. Α΄ Συμπόσιο Θασιακών Μελετών. Κεκρίδης. Εκδόσεις Μπαστιάς –Πλέσσας. (15ος-19ος αιώνας). Η Μονή Σουρβιάς στο Πήλιο. Ο ναός της Κοιμήσεως στο Πορτί Καρδίτσας. Η Καβάλα και η περιοχή της. Τα μοναστήρια και οι θησαυροί του. ΕΜΠ. τ. Ο ναός του Αγίου Μηνά στη Θεσσαλονίκη.12 (2001-2003). τ.3.5. Καμπούρη-Βαμβούκου. Γερμανικές διπλωματικές παρεμβάσεις υπέρ της εταιρείας Speidel. σσ.9 (1994-95) Καβάλα 1996. Η Θάσος στα οδοιπορικά της Ευρώπης. Ιωάν. ΕΜΠ. Καπλανέρης.Μ. Στ.12 (2001-2003). τ. 1996 Καδάς 1997 Κακουλές 1936 Καλαμάκης 1996 Καλοκύρης Καμαρούλιας 1966 ΚαμπούρηΒαμβούκου 1989 Καπλανέρης 1992 ΚαραδήμουΓερολύμπου 1997 Καρτάλης 2005 Καρατζόγλου 1982 Καρατζόγλου 1993 Καρατζόγλου 1998 Kαρύδης.) Ολκός. Θασιακά. Κ. Τριάδας ∆ρακότρυπας Πίνδου(Σκλάταινας).2. ∆ιέλευση του Προχόρου Κυδώνη από την Θάσο. Βορειοελλαδικές πόλεις στην περίοδο των Οθωμανικών μεταρρυθμίσεων. 293-314.107-114.7 (1990-1991). Στ.18    ΙΕΕ. Θασιακά. Παπαλαζάρου -∆. Ν. Μυτιλήνης Αστυγραφία και Λέσβου Χωρογραφία (15ος-19οςαι. Αλ. τ. Αθήνα 1998. Έγγραφα για την εκκλησία της Θάσου. σσ. Αθήνα 1982.Ε. Ν.Μ.3. σσ. τ.12 (20012003).σσ. 13-31.τ. Καρτάλης.Χ. Καβάλα 1992. 233-237. Μεταξύ Ανατολής και ∆ύσης.τ. Η Εκκλησία της Παναγίας Θάσου. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση (1453-1840). 189-202.159-170. Καβάλα 2005. Μ. Αθήνα 2007. Τροχαλία 1997.

(27) Β΄ Ευτ. Β΄ φωτογραφική Ανατύπωση. Κριτόβουλος ο Ίμβριος Ιστορία. τ. Αθήνα 2005 Θ. Μ.Κολτσίδα. Κουμπής. Β΄ φωτογραφική Ανατύπωση. Ι. Κουτελάκης.12(2001-2003). Ο λόγιος οικουμενικός πατριαρχης Ιωάννης ΙΓ΄ ο Γλυκύς. Η λαϊκή Εκκλησιαστική Αρχιτεκτονική της νήσου Θήρας.12 (2001-2003). Κοτζαγιώργης. Αθήναι 1969 Χ. Καβάλα 1992 Χ. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση. 4. Καβάλα 2005 σσ. 2005 Κώστας 2005 Kalopissi-Verti.. Το μετόχι και οι ιδιοκτησίες της Μονής Ιβήρων στην Καλλιράχη Θάσου. σσ. Αθήναι 1972 Μ. Καβάλα 2005 σσ. Α∆ τ. Καβάλα 2005.Χ. Αρχαιότητες και μνημεία Ανατολικής Μακεδονίας. τ. Μέρ. Μιχ. Αρχαιότητες και μνημεία Ανατολικής Μακεδονίας. Αθήναι 1977 Α∆. τ. 17ος –αρχές 20ού αιώνα. Μ. Θασιακά. σσ.28(1973). Κουκλιάτης. Π. Ανατύπωση Θεσσαλονίκη 2005 Φ. Κουρκουτίδου. Ιστορία του Μοναστηριού της Πελαγονίας και των περιχώρων. τ. Κουκούλη. Εικόνες από την κοινωνία της Θάσου κατά τον 18ο αι. Θάσος. 1976 ΚουρκουτίδουΝικολαΐδου. Κουρκουτίδου-Νικολαΐδου. Wien 1992 Kaplaneres S. μέσα από οθωμανικά έγγραφα. σσ. 423-440.Νικολαΐδου. Θασιακά. Θασιακά τ.25(1970).12 (2001-2003). Εκδόσεις Αλεξάνδρεια 1998 Π.143-152. Ευτ. Κοίμηση της Θεοτόκου στο Αγιονόρι Κορινθίας. Π. Sophia Kalopissi-Verti. Κουκούλη. Οι πειραταί και η Θάσος. Μ. Θάσος 1995. Κώστας. Αθήνα 1993. Α∆ τ. Πληροφορίες για τις σχέσεις της Θάσου με τη Χαλκιδική και το Άγιον Όρος. Εκδόσεις Κανάκη. Θεσσαλονίκη 2003. Πρακτικά ∆ιεθνούς Συνεδρίου: Θάσος. 1992 Kaplaneres 1993 Μυτιλήνης. Κονόρτας. Κουρούσης. Zu den drei letzten Unterschriften des Tomos     .Μ.401-422. Κύρου.199 3 Κουρούσης 1975 Κουτελάκης 1986 ΚουρκουτίδουΝικολαΐδου.Β2 –Χρονικά. Κοντογιάννης.22(1967). Στ. Ο Μοναχισμός και τα Μοναστήρια της Ιεράς Μητροπόλεως Φιλίππων Νεαπόλεως και Θάσου. Τ. Καβάλα 2005.Κομανούδης. Κομματάς. Οθωμανικές θεωρήσεις για το Οικουμενικό Πατραρχείο. ∆. Θεσσαλονίκη 1976. Αθήνα 1975 Χ. Η Κατραμοπαραγωγή στην περιοχή του Θεολόγου. Θασιακά. Γ΄. Οι πειραταί και η Θάσος. Πρώτες ύλες και τεχνολογία από τους προϊστορικούς χρόνους ως σήμερα. ∆ωδώνη 1986. τ. 1977(1) Κριτόβουλου 2005 Κύρου.∆. Κουρουνιώτης. Η ∆ιαμαρτυρία της Κοινότητας Ποταμιάς εναντίον των Ρουμάνων μοναχών της περιοχής.19    Κομανούδης 1960 Κολτσίδας 2003 Κομματάς 1999 Κονόρτας 1998 Κοντογιάννης 1955 Κοσμά Βλάχου 2005 Κοτζαγιώργη 2005 Koντογιάννης1995 Κουκλιάτης 1992 Κουκούλη 1969 Κουκούλη 1972 Κουμπής 2005 Κουρουνιώτης. Η Χερσόνησος του Αγίου Όρους και αι εν αυτώ Μοναί και μοαναχοί πάλαι τε και νυν. Η εθνική και κοινωνική διάσταση. Εν Βόλω 1903. Α. ∆. Θάσος 1995 Κοσμάς Βλάχος διακόνος. Αθήνα 1960 Α. Χρ..Ν. Π.12 (2001-2003). 391-400. Ο Ελληνισμός. Α. Έκδοση «Παρουσία». Ξυλόγλυπτα Τέμπλα της ∆ωδεκανήσου μέχρι το 1700.413-419. ΄Eκδοση αδελφών Κυριακίδη. Κοντογιάννης.347-355. Καβάλα 1999 σσ. Γεώργιος ∆. Dedicatory inscriptions and donor portraits in thirteenth –century churches of Greece.

Α∆. τ. Αθήνα 1889 Ι. Αθήνα 1976 Ελ. σ. 4. 12(2001-2003). Αθήνα1993. Το καθολικό της Μονής της Αγίας Τριάδας στο Ζουπάνι. Ζ. Karaca. Ι. L. Λαζαρίδης Α∆. Philippes et la Macedoine orientale a l΄ epopue chretienne et Byzantine. ∆. Θ. Yapı Kredi Yayınları. Ιωάννινα 1971 Ι.1972. Majolica italiana. Chez les Grecs de Turquie. Η πολιτική κατάσταση του 1885 στγ Θάσο. Λαζαρίδης Α∆. G. εν Αθήναις 1880 Λάμπρου.104-122. ΕΜΠ. Καβάλα 2005. Μακρή. Η Οθωμανική χαρτογραφία και η λίμνη του Αιγαίου. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση. σσ. (1989). Η τιμή της οσίας Παρασκευής της νέας στη Θάσο. Π. σσ. 6. Λαμπρίδης. Yapı Kredi Yayınları.1972 Λαζαρίδης 1961-62 Λαζαρίδης 1964 Λαζαρίδης 1965 Λαμπίρης 1984 Λαμπρίδης 1889 Λαμπρίδης 1971 Λαμπρίδης 1880 Λάμπρου 1910 Λάμπρου. τ. Μαντοπούλου-Παναγιωτοπούλου. Λεωνιδοπούλου-Στυλιανού. τ. 3000 Χρόνια Πολιτισμού Μαμαλούκος. Liverani. Paris 1945. Asia and Africa for ninteen years 1606-1626.87-98. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση. Εκκλησίες 2 (1453-1840). Λάμπρου. Τα γεγονότα του 1902 στη Θάσο.1(1984). “Topographie und Bevolkerung der Aegainsinseln in spatbyzantinischer Zeit» στο Byzantinische Forschungen 4.London 1814 P. Istanbul 1995 (4th ed. Koder. τ.17(1961-62) Π. Λούπης. 2005 ΛεωνιδοπούλουΣτυλιανού 1979 Λήμνος 2010 Λούπης 1999 Λυκουρίνος 1989 Launay 1897 Leake 1814 Lemerle 1945 Lithgow 1814 Liverani 1971 Μακρής 1976 Μακρή 1982 Μακεδονία Μαμαλούκος 1998 ΜαντοπούλουΠαναγιωτοπούλου . Paris 1897 William Martin Leake. ΣαββοπούλουΚατσίκη.     . 441-456. Αθήνα 1979. Θασιακά. Αθήνα 1998. Εκδοτικός οίκος Μέλισσα. le pays et les moeurs. Ηπειρωτικά Μελετήματα. Ο ναός της Κοιμήσεως Θεοτόκου στην Γουμένισσα. Ηπειρωτικά αγαθοεργήματα. Electra 1971 Κ. σσ. Τροχαλία . Θασιακά. Εκδόσεις Εταιρείας Ηπειρωτικών Μελετών. Karaca. Λαμπρίδης. 67-82. σσ. τ.de Launay.19(1964 Π.20    Karaca 1995 Karaca 2008 Koder 1983 Koder. Istanbul 2008 J. Μακρής. Activité Byzantine 1983 Joanes Koder. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση (1453-1840). Travels and Voyages through Europe. Η λαϊκή τέχνη του Πηλίου. Εκκλησιαστική κληρονομιά. Ο ναός του Αγ. Το καθολικό της Μονής του Προφήτη Ηλία στη Ζίτσα της Ηπείρου. Chios-Lemnos-Thasos.. Leith 1814.1. Υπόμνημα περί των ελληνικών χωρών και εκκλησιών κατά τον δέκατο πέμπτο αιώνα. Θασιακά τ. Σπ. Νέος Ελληνομνήμων 7(1910) Σ. 119-132. Λαζαρίδης. Επιμέλεια Γ.29-33. Ρ. Κωνσταντέλλης. W. Λαμπρίδης. Λήμνος. Ξ. Αθήνα 1999 Κ. Jahrbuch der Osterreichischen Byzantinistick 43 (1993). Ζαγοριακά. Αθανασίου στην Πρέβεζα. Lithgow. Σαββοπούλου- von 1351. Ο Πιρί Ρέϊς (1465-1553) χαρτογραφεί το Αιγαίο. Καβάλα 1989.: 2006) Ζ. Καβάλα 1984 σσ. Μακεδονία. Λαμπίρης. Lemerle. Λυκουρίνος. İstanbul’da Tanzimat Öncesi Rum Ortodoks Kiliseler. Α΄ Αθήνα 2010. Researches in Greece. Αθήνα 1982. 5. τ. Περί των εν Ηπείρω Αγαθοεργημάτων. İstanbul’da Osmanlı Dönemi Rum Kiliseleri.20(1965) Η. σσ.

Μνημεία Μακεδονικής Ιστορίας.Αθ. Προσέγγιση στην εξέλιξη της τρίκλιτης βασιλικής κατά τον 18ο και 19ο αιώνα. Κάστρα. Μελίρρυτος. Μαντοπούλου-Παναγιωτοπούλου. Τ.6. Γ. 1993 ΜαντοπούλουΠαναγιωτοπούλου 1998 ΜαντοπούλουΠαναγιωτοπούλου 2002 Μαντινείας και Κυνουρίας Αλεξάνδρου 2001 Μαρινέσκου. Αθήνα 1998. 83-110. Σ. Γρεβενά. Φλ. Ιστορικά Μαρινέσκου 2004 Μαρρές 1989 Μελεντζής – Αματίδου Γεωργίου 1997  Μελίρρυτος 1980 ΜέντελσονΜπαρτόλντι 2011 Μέρτζιος 1947 Μήλλας . Τυπολογικές και μορφολογικές επεμβάσεις σε μεταβυζαντινούς ναούς κατά τον 19ο αιώνα. Ιστορία. Larousse. σσ. τ. Καβάλα 2001 σσ. Britanica. Αθήνα 1997. Μουτζούρης. Από τη μεταβυζαντινή αρχιτεκτονική στον κλασικισμό. Αθήνα 2002. Μουτσόπουλος. Πέλλης. Μουτσόπουλος. Μίλητος. 5. Τ΄. Σπυρίδων Καρδαμύλης. σσ. Σύλλογος Ιμβρίων Αθηνών. Έκδοση Εταιρείας Λεσβιακών μελετών. θρακική Επτηρίδα. Μητροπολίτης Μαντινείας και Κυνουρίας Αλεξάνδρου.Μπαρτόλντι. Μαντοπούλου-Παναγιωτοπούλου. Πρακτικά Α΄ ∆ιεθνούς Συνεδρίου. Μαρινέσκου. Περιγραφή και Γεωγραφική υπ΄εκκλησιαστικήν έποψιν της Θεοσώστου επαρχίας Μαρωνείας. Μέντελσον. UNIVERSITY STUDIO PRESS. Κωνσταντίνου πόλις.1. Εκκλησίες 2. Αναζήτησις παρουσίας της εκκλησίας Μαρωνείας στη Θάσο. Άγ. ο Ρήγας στη Βλαχία. Ρήγας Βελεστινλής. 1981 Μουτσόπουλος 2003  Μουτσόπουλος 2006 (1) Μουτσόπουλος 2006 (2)  13-30. 51-73. Απόδοση Ελένη Γαρίδη. 299-310.Μίλητος (1) Μήλλας. Η αρχιτεκτονική των εκκλησιών και των μοναστηριών της Γορτυνίας. Φλ. Μ. Από την Αρχαιότητα μέχρι σήμερα. Μέρτζιος. Καβάλα 2004. Γεράκι οι εκκλησίες του οικισμού. Αθήνα 2011 Κ. Ίμβρος. 133-150.21    Κατσίκη. Μοναστήρια και Εκκλησίες του νομού Γρεβενών. Θεσσαλονίκη 2006. Συμβολή στην ιστορία και μοναστηριολογία. Μουτσόπουλος. Μουτσόπουλος. Ακ. Μήλλας. Μίλητος(2) ΜιχαηλίδηςΧριστοφίδου. Εκδόσεις Μίλητος Μ.Ε. Πανεπιστημιακές Εκδόσεις ΕΜΠ. Ο Θάσιος τυπογράφος ∆ούκας μέσα από ρουμανικές πηγές. Θεσ/νίκη 1947 Α. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση. Μελεντζής . Αθήνα 1989. Έτήσια έκδοση του Μορφωτικού Ομίλου Κομοτηνής. Αθήνα 1982. Εκκλησίες του νομού Φλωρίνης. 295-306. Μαρινέσκου. Γ. Κομοτηνή 1980 Κ. Ιστορικά. Αματίδου-Γεωργίου. Άθως. Από τη Βυζαντινή Χριστούπολη στη Νεοελληνική Καβάλα. Εγκυκλοπαιδεία Πάπυρος.     . Μουτσόπουλος. Μυτιλήνη 1989 Ν. Μήλλας.Α΄.10 (1996-1997). Χριστοφίδου. Θεσσαλονίκη 1973 Ν. Θ. Η Καβάλα και τα Βαλκάνια. Ελευθεροτυπία. Η εντός των τειχών ορθοδοξία. Αρχαιότητες. τ. Θεσσαλονίκη 2003 Ν.1982 Μουτζούρης 1989 Μουτσόπουλος 1956 Μουτσόπουλος 1973 Μουτσόπουλος∆ημητροκάλλης. Μουτσόπουλος. Ι. Θ. Αγωνιστής και Εθνεγέρτης. Θεσσαλονίκη 1981 Ν. Ο μοναχισμός της Λέσβου. Οικισμοί. Σπ. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση. Πέρα. Μαρρές. Εν Κωνσταντινουπόλει 1871. Το Σταυροδρόμι της Ρωμιοσύνης. ΙΜΧΑ. Εκκλησίες του Ν. Αθήνα 1956 Ν. τ.∆ημητροκάλλης. Μιχαηλίδης . σσ. Επίτομη Ιστορία της Ελληνικής Επανάστασης. Αθήνα 2006 Ν. Ρήγας Βελεστινλής. Θασιακά.

121-138. Θεσσαλονίκη 1984. Καβάλα 2001 σσ. ΕΣΤΙΑ. ΕΜΠ. Γ΄. χάρτες κλπ. Αθήναι 1975 Χ. Α. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση (14531850). σσ. Μπακιρτζής 1989 Αργ. Μυλωνάς. Από την Αρχαιότητα μέχρι σήμερα. Μπούρας.Μπακιρτζής 1984 Χ. Χ.3 (1969). Εστία. Η αρχιτεκτονική του Άγίου Όρους. Ευαγ. Μπούρας. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση (1453-1850). Lachman. Καβάλα 1984. Συνοδευόμενο από πορτρέτα. Μπακιρτζής.3.112-137. Μ. Συμπληρωματικό δοκίμιο στη σύγχρονη ιστορία της Ελλάδος. Σκέψεις για την εφαρμογή των Οθωμανικών μεταρρυθμίσεων του 19ου αιώνα. Μουστάκας. Θάσος 2007. Μαθήματα Ιστορίας της Αρχιτεκτονικής. τ. Μυλωνάν». Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση (1453-1850). Από τη Βυζαντινή Χριστούπολη στη Νεοελληνική Καβάλα. Καβάλα 2004 Χ. Η Καβάλα και τα Βαλκάνια. Οθωμανική κυριαρχία.5.M.1(1984).2. Τρεις επιγραφές στο Κάστρο της Θάσου. τ. Καλογεροπούλου. Μπούρας. σσ.22    Μουστάκας 2004 Χ. Μυλωνάς. Αθήνα 1998 Χ. ΕΜΠ. Αθήνα 1989. Μπούρας. Αργ. Γ΄ Τοπικό Συμπόσιο.Ε. Τι συνέβη στη Θάσο στις αρχές του 7ου αι. Μακεδονικά τ. Αθήνα 1998. Μπακιρτζής. Αθήνα 1979. Μπαλτά. K. 1. έκδοτικός οίκος Μέλισσα.Μπίρης. Τα παραδοσιακά πέτρινα γεφύρια του νομού Καβάλας. Μυτιληνός. ∆ιακοσμήσεις Οθωμανικού Μπαρόκ στο Αιγαίο. Β΄. Ζ. Αθήνα 1982. Ξάνθη 2000 Ευαγ. Βυζαντινή και Μεταβυζαντινή αρχιτεκτονική στην Ελλάδα.τ. Ι. Θασιακά. Μπούρας. Η Μονή Πέτρας στη Νότια Πίνδο. Μπακιρτζής 1984 Ι.Θ. τ. 2007  MackenzieLachman 1974 Κ. Μπαλτά. Α. (1453-1821). τ. Μπακιρτζής. Μ. (1963) Π. της Τουρκίας και της Ρουμανίας. Χ.875. Μπακιρτζής. 503-521. 151-166. Γ. Θάσος Αρχαιότητες του Νομού Καβάλας. 10-08-03. 159-168. Θ. πανομοιότυπα. σσ. Η Θάσος στις οθωμανικές απογραφές του 16ου και 17ου αιώνα. σσ. Χ. Ρ. Πρακτικά Α΄ ∆ιεθνούς Συνεδρίου. Mackenzie-S. Άγιος Στέφανος Ριβίου Ακαρνανίας. Μ. σσ.10(1996-97). 164-172. Ο οίκος των Μαυρογένη. ∆αδάκη. «Φίλια Έπη εις Γ . Το καθολικό της μονής Φανερωμένης στη Σαλαμίνα. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση (1453-1850). Καλογεροπούλου. Ν. Αθήνα 2001 Π.     . Μπούρας. London 1974. Η περίπτωση της Θράκης.24(1984). Αθήνα 2006. Το Μονύδριον της Παναγίας και ο Θεολόγος της Θάσου.7-20. Ο αρχιτεκτονικός τύπος της Βασιλικής κατά την Τουρκοκρατία και ο Πατριάρχης Καλλίνικος. 2002 Χ. Η εκκλησιαστική αρχιτεκτονική στην Ελλάδα μετά την Άλωση. Ανδρεάδη. Μπόνιας-Στ. τ. Καθημερινή. Μπακιρτζής 200 Μπαλτά 2001 Μπαλτά 2003 Μπίρης 1989 Μπλανκάρ 2006 Μπόνιας –∆αδάκη 2002 Μπούρας 1968 Μπούρας 1969 Μπούρας 1975 Μπούρας 1979 Μπούρας. Επτά ημέρες.179-188. Χ. Μπλανκάρ. Χ. σσ. Θασιακά τ. ΕΕΠΣΠΘ 3 (1968) Χ. Countermarks of the Ottoman Empire 1880-1922. Αθήνα 1989. μ. τ. Ανδρεάδη 1988 Μπούρας 1998 Μπούρας 2001 Μυλωνάς 1963 Μυλωνάς 1982 Μυτιληνός. Θάσος. Εκκλησίες της Αττικής. Μπούρας.

Β. 1886.∆. Σταχυολογήματα εκ Μονών της Πίνδου. (1930) Α.Νεράντζη-Βαρμάζη. Ορλάνδος.τ.Orlandos. Τα Βαλκάνια. Paris 1902 J. Ein Spatbyzantinischer Hallenkirchentypus Nordgriechenlands. S. 1757-1798. 99-112.23    Mazower 2003 Mandat –Grancey 1902 Mansi 1757-1798 Mantran 1965 Mercati 1926 Mihail. Αγιορείτικες ιδιοκτησίες στη Θάσο κατά τον 14ο αιώνα.Ορλάνδος. Αθήνα 1993 σσ. τ.Ζ. Αθήνα 1953 Α. 1869 Ν. K. J. Ορλάνδος. Firenze-Venezia. ∆οκίμιον ιστορικόν περί Άρτης και Πρεβέζης. Οικονόμου. L΄ Architecture des eglises du monastere Chilandar. 65-74. 523-430. Nenadivic. Ηπ. Α. Η επί της Όθρυος Μονή της Αντινίτσης.B. London 1914 ∆. J. Ορλάνδος. Mansi. Sveta Atonska. S. E. Sacrorum Conciliorum nova et amplissima collectio. VI Mantran. La vie quotidienne a Constantinopole au temps dy Suleiman le Magnifique et ses successeurs (XVIe et XVIIe siecles) Paris 1965. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση (1453-1840).Κ. Τα μνημεία των Σερβίων. Η εν Ελλάδι εκκλησιαστική αρχιτεκτονική επί Τουρκοκρατίας. Θασιακά. Apostolica Vaticana. Η ξυλόστεγος παλαιοχριστιανική βασιλική της μεσογειακής λεκάνης. Αθήνα 1974.1863 Morritt 1914 Νικολαΐδης 1869 Νικονάνος 1979 Νεράντζη-Βαρμάζη 2001 Ντέλλας 1993 Nenadivic 1974 Ξενόπουλος 1986 Ξυγγόπουλος 1957 Οδηγός της Θάσου 1974 Οικονόμου 1993 Ορλάνδος 1927 Ορλάνδος 1930 Ορλάνδος 1937 Ορλάνδος 1939-40 Ορλάνδος 1952 Ορλάνδος 1953(2) Ορλάνδος 1961 Orlandos 1972  Orlandos 1953(1) Μark Mazower. Α΄. Αθήνα 2003. Migne. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση (14531840). Mercati. 4. Αθήνα1993. Νικονάνος. Αθήναι 1979 Β. Ξυγγόπουλος.107) 1863 John B. Μητροπολίτης Άρτας. ∆ύο ανέκδοτοι ναοί της περιοχής των Τρικάλων. τ. series Graeca. Ντέλλας. Γ. Άρτα 1986 Α. Οι Βυζαντινοί ναοί της Θεσσαλίας. Ο σταυρεπίστεγος ναός Ταξιαρχών στη Βίτσα Ζαγορίου. ΕΜΠ. de Mandat –Grancey. of Rokeby desctrive of yourneys in Europe and Asia Minor in years 1794-1796. L architecture religieuse en Grece pendant la domination Turque. ή Βυζάντιος.Ε. 5 (1939-40) Α. Novi Sad. Α. Ορλάνδος. Chilandarski Zbornik 2 (1974) Σεραφείμ Ξενόπουλος. Νικολαΐδης.Ε. Το Μοναστήρι της Μεταμόρφωσης Σωτήρα στη Βράχα Ευρυτανίας. Aux pays d΄ Homere.Β. Ορλάνδος. Οθωμανικοί Κώδηκες. Εν Κωνσταντινουπόλει.Ε. 1937. The letters of John B. G. L Hellenisme contemporain 1953     . Κ. Sveta Atonska 1886 Migne. Ε. Rοma 1926 Mihail. Orlandos.Μ.10(1996-97). Ορλάνδος.(1972) A.4.Β. τ. Morritt. Γ Α.Μ. Βυζαντινά μνημεία Αιτωλοακαρνανίας ΑΒΜΕ Θ΄1961 A. Καβάλα 2001. Γαλλική Αρχαιολογική Σχολή. Χρονικά 2(1927) Α.. σσ. Patrologiae cursus completus. Έκδοση μουσικοφιλολογικού συλλόγου Άρτας «Σκουφάς». τ. Α. Αθήναι 1957 Οδηγός της Θάσου. Paris (τ. S. σσ. Scritti d΄ Isidoro il cardinale Ruteno e codici a lui appartenuti che censervano nella bibliotheca. Morritt. L’ Hellenisme contemporain. C.O. Αθήναι 1952 Α.

σσ. Παπάγγελος. Καβάλα 2006 σσ. Θασιακά. ΘΗΕ 11(Αθήνα 1967) Γ. Π. Άγ. Παπαευστρατίου. Θασιακά. Αθήνα 1979. Αποστολόπουλος 2003 Παλαιολόγος 1884 Παπαδάκη 1964 Παπαδημητρίου 2002 Παπάγγελος 1979 Παπάγγελος 1996 ΠαπαδόπουλοςΚεραμέως1987 ΠαπαδοπούλουΚασκάνης. Πάρδος. ∆υο Θάσιοι στο Άγιον Όρος και στη Βλαχία: Σεραφείμ ιερομόναχος και Σωτήριος ∆ούκας Στωίκοβιτς (17ος18ος αι). σσ. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την ΄Αλωση (1453-1840). Ιστορία του Νέου Ελληνισμού (1770-2000). Γ.σ.Παλαιολόγος. Ο θεσμός της Πατριαρχικής Εξαρχίας. Παπαδάκη. τ. Κων. Παρνασσός 8(1884). Α. Καβάλα 1996. Εθνικό Ίδρυμα Μελετών. Αθήνα 2006 Μ. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση (1453-1840). Καβάλα 1989 σσ.Μ. Γ. Έκδ. Τ. τ. Καβάλα 1992.9. 4. 239-253. Νεαπόλεως και Θάσου Μητρόπολις. Γ.7(1992). 1970 Πάρδος 1998 Πασαλή 1993 Donald Quataert. Αποστολόπουλος. Θασιακά. Η Ορθόδοξη Εκκλησία στην οθωμανική Αυτοκρατορία 1770-1821. 326-327 Γ. Α. Η λαϊκή τέχνη της Θάσου. ΕΜΠ. Πτώχευση της Εικοσιφοινίσσης μέσα από άγνωστα έγγραφα του ιτορικού Αρχείου του Υπουργείου Εξωτερικών. Ο ναός των Αγίων Αθανασίου και Κυρίλλου στην Υδρούσα της Σάμου. Μέρος Α΄. Ποικίλα παλαιογραφικά και άλλα. τ.391-419. Θασιακά. Ελ. σσ. Αθήνα 2002.Μ. ∆. τ.2. Αθήνα 1998. Αγιορείτικοι θεσμοί. Θασιακά. Παπαϊωάννου.Κ. Ιωακ.Κ.75-85. Φιλίππων.13 (2004-2006). τ.Κ. Παϊζη-Αποστολοπούλου. Αθήνα 2003 Κ. Γ.Κασκάνης. 1. τ. Τα μετόχια στην Ελλάδα. Πασαλή. Παπαευαγγέλου. Αθωνικά Σύμμεικτα 5. Βουλγαρία και Σερβία.24    Quataert 2006 Παϊζη-Αποστολοπούλου 1992 Παϊζη-Αποστολοπούλου 1995 Παϊζη-Αποστολοπούλου. Μ.51-64. Παρνασσός 30(1988).Παπαδοπούλου-Β.Παπάζογλου. Αθήναι 1970 Α. Έκθεσις παλαιογραφικών και φιλολογικών ερευνών εν Θράκη και Μακεδονία. Άγνωστες πτυχές της ζωής και του έργου λόγιων θασίων ιεραρχών (17-18ος αιώνας). Β. Το Ρωσικό Αρχαιολογικό Ινστιτούτο Κωνσταντινουπόλως. Σεραφείμ Τζερβενός και Μητροφάνης Νύσσης-Μητροφάνης Θάσιος. Παναγόπουλου. Παπάζογλου. σσ. Θεσσαλονίκη 1964 Ν. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την ΄Αλωση (1453-1840).6(1989). Η Θάσος ως πατριαρχική Εξαρχία. ΑθήναΚομοτηνή 2002. Παντελεήμων στην Ανατολή Αγιάς     . σσ.Βατοπαιδίου 1996. Ιερά Μονή Εικοσιφοίνισσας Παγγαίου. Ο ναός των Εισοδίων της Θεοτόκου στην Καλάνδρα Χαλκιδικής. Παπαδόπουλος-Κεραμέως. Παϊζη-Αποστολοπούλου. Ιωακ. Ιερά Μεγίστη Μονή Βατοπαιδίου.7. ΕΦΣΚ 17(1987). Μ. Ελληνικά Γράμματα. 135-150. Αρχείο Μονής Παντοκράτορος. Αθήνα 1993 σσ. Μικρά Ασία. Επιτομές εγγράφων. Παπάγγελος. 47 . Παπάζογλου. Εν Αλεξάνδρεια 1922. 843-1912/13. Ημερολόγιο αυτόγραφον Στεφάνου Πέτροβιτς Χμετιόβσκιη.286-288. τ. Παπαδημητρίου.Κ. Παϊζη-Αποστολοπούλου. Η Μονή Πατέρων Λίθινου Ζίτσας. Ιστορία της νήσου Θάσου. 1700-1922. σσ. 155-160.Α.54. Αλεξάνδρεια. Ι. Ν. τ. ∆. Αφρ.Παπάζογλου. 173-184. Αθήνα 1995.Παπάζογλου. Η Οθωμανική αυτοκρατορία Οι τελευταίοι αιώνες. 2002 Παπαευαγγέλου 1967 Παπαευστρατίου 1922 Παπάζογλου 1988 Παπάζογλου 1989 Παπάζογλου 1992 Παπάζογλου 1996 Παπάζογλου 2006 Παπαϊωάννου 1993 Παναγόπουλου.6. 1039-1801.Κ.

197-208. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση. ΕΜΠ. 10(1996-1997). Πολυβίου.1. Ο Άγιος ∆ημήτρης της πόλης Σαλαμίνας. Ανθροπολογικά. σσ.4. Πελεκανίδης. Λ. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση (14531840). 4. ΕΜΠ. Αθήνα 1979. Αθήνα 1998. Γεώργιος στην περιοχή Προβάτα του Αγ. Βόλος-Θεσ/νίκη 1982 Στ. σσ. ΤουρκοκρατίαΛατινοκρατία). Αθήνα 1982. Το καθολικό της Μονής Τσιούκας στα Καστανοχώρια. Πασαλή.Εικόνες-Χρυσοκεντήματα. Πατρινέλης.∆. σσ. Μέτρα προστασίας ενοριακού ναού Αγίων Αποστόλων στο Μεγάλο Καζαβήτι Θάσου. τ. τ. Πολίτη. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση.75-86. τ. τ.Οι φορείς της ναοδομικής δραστηριότητας στο Πήλιο κατά τον 18ο και 19ο αιώνα(1700-1881).113-128. τ. Πολυβίου. (Ο Ελληνισμός υπό ξένη κυριαρχία 1453-1669. ΕΜΠ. Ο κοιμητηριακός ναός των Αγίων Πάντων της Μονής Ξηροποτάμου στο Άγιον Όρος. Χ.Ι. Αθήνα 1993. 83-92. Πέννας. Θασιακά.5. Μέλισσα 1984 Χ. Α. Β΄ Συμπόσιο βυζαντινής και μεταβυζαντινής Αρχαιολογίας και Τέχνης-Πρόγραμμα και περιλήψεις ανακοινώσεων. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση. Πολίτη.25    Πασαλή 1998 Πατρινέλης 1974 Πατρινέλης 1977 Πελεκανίδης. Χατζηδάκης. Η Αγία Παρασκευή στο Νεραιδοχώρι Τρικάλων. Α∆ 30(1975). 55-64. Αθήνα 1982 Μ. Καστοριά. 165-172.137-146. Παρατηρήσεις στην αρχιτεκτονική του ναϋδρίου Άγ. Πετρονώτης. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση. Μ. Αθήνα 1993 σσ.189-206. τ. Λ.2. 91-100. σσ. ΕΜΠ. Η Μονή Γενεσίου της Θεοτόκου στην Πλάκα Αράχθου. Πατρινέλης. Καβάλα 2001. τ. σσ. Αθήνα 1989. Αθήνα 1989. Λιθανάγλυφα θυρώματα εκκλησιών ∆υτικής Θεσσαλίας με νεοκλασικές επιδράσεις.3. Ο ναός του Αγ. ΕΜΠ. Β΄ Ν. Πετρονώτης 1979 Πετρονώτης 1982 Πίττας 2001 Πολίτη 1979 Πολίτη 1989 Πολίτη 1993 Πολυβίου 1979 Πολυβίου 1982(1) Πολυβίου 1982(2) Πολυβίου 1989 Πολυβίου 1993 Πολυβίου 2002 Θεσσαλίας. Νικολάου στο Περιβόλι Γρεβενών. Α. Στ. Γεωργίου στο Επταχώρι (Μπουρμπουτσικό) Βοϊου-Γράμμου. τ. 2003. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση (14531840). Η Ιστορία της Μονής Σταυρονικήτα. τ.6. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση (1453-1840). σσ. σσ. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση (14531850). Από την Άλωση ως τις απαρχές της πρώτης αναγεννήσεως της παιδείας.541-549. Το Καθολικό της Μονής Χρυσοσπηλαιώτισσας Γουριανών Άρτας.1. Πεντζίκης.Γ. σσ. Η Μονή του Αγ. Όρους. τ. 3. Βυζαντινή τέχνη στην Ελλάδα. ΕΜΠ. Εθνική Τράπεζα της Ελλάδος. Πολυβίου. Χατζηδάκης 1984 Πέννας 1975 Πεντζίκης. το Άγιον Όρος. Μ.4. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση (1453-1850). Πολίτη. Μ. Αθήνα 1979. Μονή Σταυρονικήτα Ιστορία. Αφρ. Πολυβίου. Πετρονώτης.3. Αθήνα 1993. τ. Αθήνα 2002. Πίττας. Μ.     . Αθήνα 1974 Χ. Αθήνα 1979. τ. σσ. Πολυβίου. Πολυβίου. Ιστορία του ελληνικού Έθνους. 135-144. σσ. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση. τ. Μ. Εξπλόρερ 2003. 35-46. σσ. Λ. Μ. Αθήνα 1977.1. Τα εντός των πτερύγων παρεκκλήσια της μονής Ξηροποτάμου. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση(1453-1850).

Η ∆ράμα και η περιοχή της. en Albanie et dans plusieurs autres parties de l’ Empire Othoman pendant les années 1798. St. Εκδόσεις Παπαδήμα. σσ. Η Μεγάλη Εκκλησία εν αιχμαλωσία. Η βυζαντινή παράδοση μετά την Άλωση της Κωνσταντινουπόλεως. The present state of the islands in the Archipelago. Καβάλα 1991 Bernard Randolph. Berolini 1866 Perrot. Ιστορία-Μνημεία-Παράδοση. Hieroclis Synecdemus et Notiae Graecae Episcopatyum. Η αρχική φάση του ναού της Ευαγγελίστριας στην Τήνο. Εκδόσεις Γαλαξίας.. Η Άλωση της Κωνσταντινούπολης. Runciman. Αθήνα 1998.A. Ρουδομέτωφ. Αθήνα 1989. Έκθεσις της Βασιλείου τάξεως. Ξ. Θρακικά τ.329-352. Πορτελάνος. ∆ΕΚΠΟΤΑ ∆ράμας.G. ∆ράμα 2006. ιστορία και πολιτισμός. Εκδόσεις Γκοβόστη. Το Άγιον Όρος. Stuttgart 1837. Προβατάκης. Φαναριώται. Αθήνα 2002.167-178. τόμοι 3. ed E. Voyage en Morée. τ.2.26    Πορτελάνος 1982 Πουλημένος 1998 Πορφυρογεννήτος Προβατάκης 2001 Parthey1866 Perrot 1864  Piacenza 1688 Prokesch von Osten. Ό Άγιος Νικόλαος στο Χορευτό Πηλίου. πρεσβευτού της Οθωμανικής αυτοκρατορίας εν Βιέννη και γερουσιαστού. τ. Αθήνα 2002 Ν. Rizzardo. Runciman. Σαμαρά.Sea of Constantinopole and Gulf of Smyrna. Μακεδονία (1880-1910). Θεσ/νίκη 2001 G. Βυζαντινός πολιτισμός. Ράνσιμαν. σσ. Memoire sur l΄ ile de Thasos. Πουλημένος. και ∆υτ. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση(1453-1840). Πορφυρογεννήτου. t III.Cicogna. τ. σσ.     . ∆. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση (14531850).C. 1453. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση (1453-1840). Αθήνα 1983 Μητροπολίτης Ροδοπόλεως Ιερωνύμος. Pouqueville. Η εκκλησία του Αγίου Γεωργίου στον Χορτιάτη Θεσσαλονίκης.Το πατριαρχείο της Κωνσταντινουπόλεως λίγο πριν την Άλωση της Πόλης μέχρι και την Επανάσταση του 1821. σσ. Οι Ελληνικές ορθόδοξες τρουλαίες εκκλησίες που έπαιξαν ρόλο στην διαμόρφωση της φυσιογνωμίας της Κωνσταντινούπολης του 19ου αιώνα. 112 Θ. Parthey. Venezia 1844 St. P. Ρουμ Μιλέτι: Οι ορθόδοξες κοινότητες υπό τους οθωμανούς σουλτάνους. ∆΄ επιστημονική Συνάντηση. L΄ Egeo redivivo. Αθήνα 1982. o΄ sia chronographia dell΄ Archipelago.G. Paris 1805.1800 et 1801. Σαββοπούλου-Κατσίκη. Αθήνα 1994 St. Ανέκδοτα επίσημα έγγραφα και κείμενα Αλεξάνδρου Μαυρογένους Βέη.1837 Pouqueville 1801 Ράνσιμαν 1983 Ροδοπόλεως Ιερωνύμου 2002 Ρουδομέτωφ 1991 Randolph 1685 Rizzardo 1844 Rynciman 2002  Rynciman 1994 Rynciman 2010 ΣαββοπούλουΚατσίκη.Οι Ρωμιοί αρχιτέκτονες της Πόλης στην περίοδο του εκδυτικισμού. Έκδοση Γρηγορούδη. a Constantinople. Denkwurdigkeiten und Erinnerugen aus dem Orient. Αθήνα 2010. Σαββάλας. London 1685 G.. Επισκοπικοί Κατάλογοι της Αν. τ. Μητρ. Στ.3. 229-242. F. Modona 1688 Prokesch von Osten. Κ. Γρ. Θράκης.6 Εύα Αλεξάνδρου Σαρλάκ. Ηγεμόνος της Σάμου. Runciman. Τοπικά νομίσματα στην Ανατ. Paris 1864 Piacenza Franzesco. Το Βρέβιον της Μονής Εικοσιφοίνισσας. La Presa di Negreponte fatta dei Turchi ai Venetiani nel MCCCCLXX. 33-44. Σάρδεων Γερμανός. 1989 Σαμαρά 2006 Σάρδεων Γερμανός Σαρλάκ 2010 Α.V.

Στεργιόπουλος. 18ος-αρχές 20ου αιώνα. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση (1453-1840). Θεοχαρίδου. Οθωμανικοί οικοδομικοί κανονισμοί. Αθήνα 1982 σσ. 1999 ΣιαξαμπάνηΣτεφάνου. Το Άγιον Όρος. Κ. 2008 Ν. Μακεδονικά. Κ. Γ2΄. Σκιαδαρέσης. Μπαρτζιώτη. Τμήμα Πολιτικής επιστήμης και Ιστορίας. Αθήνα 1989. Μπέλιτσος. Αθανασίου στην Εράτυρα(Σέλιτσα). Β΄. 1937 Αιμ. Σελέκου. 17891853. Ξένοι ταξιδιώτες στην Ελλάδα (1700-1800)τ. Σύνδεσμος Αποφοίτων Ζωγραφείου. Ομοσπονδία Λημνιακών Συλλόγων-Νέα Σύνορα Α. Αθήνα 1975 Κ. Κωνσταντινούπολη. Στέλγιας. Μπέλιτσος. σχολεία και ιερείς των χωριών της Θάσου. ∆ιπλωματική Εργασία. Εκκλησιαστική Ιστορία. τ. Κ.81-93.3. Σιαξαμπάνη-Στεφάνου.27    Σελέκου 2008 Σηφουνάκης. Αναζητώντας την Βασιλεύουσα.Θασιακά. Παρατηρήσεις εις την νεωτέραν γεωγραφίαν της Ηπείρου. Το Καθολικό της Μονής ∆ιονυσίου στον Όλυμπο. Αθήνα 1999 Χ. 2134. Σμυρνάκης.Αθήνα 1984 Ζ. Μήλλας κείμενα. Σταματόπουλος . Εύξεινος Πόντος. Εκδόσεις Λ. Θεοχαρίδου. Λ. Ο τελευταίος Φαραώ της Αιγύπτου. τ. Πληθυσμός. 547554. Σινουέ. Πάντειο Πανεπιστήμιο. Instanbul 2010. Κ. σσ.295-324. Σηφουνάκης.     . Έκδοση Ψυχογιός Α. Έφεσος 2003. Αθήνα 1903 (ανατύπωση Καρυές 1988) Απ. Χρυσάφη-Ζωγράφου. Β. Στεφανίδου. Σιαξαμπάνη-Στεφάνου. Θεσσαλονίκη 2008 σσ. Στεφανίδου. Hasan Kuruyazici. Μοχάμετ Άλι. Γεωργίου στο Παρθένι της Θεσσαλονίκης. Αρώνη-Κοτσάλη. Σπανός. σσ. Στεφάνου.Α.37 (2008). Κατεύθυνση Οθωμανικών Σπουδών. 1989 ΣιαξαμπάνηΣτεφάνου. Χριστιανικά Μνημεία της Μητροπόλεως Μυτιλήνης. Καβάλα 2009 σσ. Επιμέλεια Βασιλική ΤουρπτσόγλουΣτεφανίδου. Ξένοι ταξιδιώτες στην Ελλάδα (1810-1821) τ.Λιβάνη.Φακίδη φωτογραφίες. Το καθολικό της Μονής του Αγ.2. Ελληνική Παραδοσιακή Αρχιτεκτονική. λήμμα Συνθήκη Κιουτσούκ Καϊναρτζή. Μεταπτυχιακό τμήμα. 1998 Σιμόπουλος 1975 Σιμόπουλος 1984 Σινουέ 2004 Σκιαδαρέσης 2008 Σκούρτης 2009 Σμυρνάκης 1988 Σπανός 2003  Σταματόπουλος Μήλλας -Έβερτ Μηναϊδη – Φακίδη 1990  Στέλγιας 2006 Στεργιόπουλος 1937 Αιμ. 14 (2007-2008). Πρακτικά διεθνούς συνεδρίου. Στεφανίδου 1999  Β. η Αρχιτεκτονική και η ∆ιακόσμηση τους. τ. Ν. Μηναϊδη – Μ.105140. Αθήνα 2004 Γ. 243-252. Η Ιστορία. Θ.Στεφανίδου – Φωτιάδου 1982 Αιμ. Ν. Στεφανίδου-Φωτιάδου. Α. Στεφανίδου 1978 Στεφάνου 1990 Επιμέλεια Yayima Hazirlayanlar. Ο ναός του Αγίου Γεωργίου στο Χουμνικό Σερρών. Θάσος. Φ. σσ. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση (14531840). Θεσ/νίκη 1999. αθήνα 1998 σσ. Ναοί και εξωκκλήσια της Λήμνου. Γ.111-124. Eva Sarlak. Βαλκανική Παραδοσιακή Αρχιτεκτονική. Ιω. 1978 Στ. Ο. 2006.Ντ. ΕΜΠ. Σκούρτης. Αιμ. Αθήνα 1990. Εγκυκλοπαίδεια Μείζονος Ελληνισμού. ΕΜΠ. τ.Ε. Αρώνη-Κοτσάλη. Σιμόπουλος. Εταιρία Αρχιπέλαγος. Α.. Έβερτ . 4η έκδοση. ΧρυσάφηΖωγράφου. Σιμόπουλος. Η εκκλησία του Αγ. Μ. Η δύσκολη μετάβαση της αυτοκρατορίας από την παραδοσιακή εποχή στις μεταρρυθμίσεις του Τανζιμάτ. 5. Τ. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση (1453-1840).

Σημειώματα εικόνων του εξωκκλησίου της Μεταμόρφωσης Καλλιράχης Θάσου.2. Beograd 1894. Τζάκου 1982 Αν. Istorija I opis manastira Hilandara .. Ρ. τ. Sotiriou. Ε. έκδοση ΤΑΠΑ. Αρχιμανδρίτης ∆ημήτριος Στρατής. Επετηρίς του μεσαιωνικού Αρχείου. Αφήγηση του Αναστ. Τόλιας 1996 Γ. Στρατής 2004(2) Στυλιανού 1982 Σφυρόερας 1966 Σφυρόερας 1974 Σφυρόερας 1997 Σωτηρίου 1928(1) Σωτηρίου 1928(2) Σωτηρίου 1932 Sava Hilandarac 1894 Sava Hilandarac 1889 Sturdza 1983  Μέλισσα 1990 ∆. Μακεδονική Ζωή. Τόπος και εικόνα Τόπος και Εικόνα. Το μοναστήρι των Μαριών Θάσου.Sveta Gora. 17-18(1967-68). Ακαδημία Αθηνών. Σφυρόερας. Έγγραφα της νήσου Σίφνου (1785-1820) εκ της Συλλογής Γεωργίου Μαριδάκη. (1928) Γ. (1932) Sava Hilandarac.. 2. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση 14531850 . Στυλιανού. Καβάλα 2004. Sava Hilandarac. Θασιακά. Ρουδομέτωφ. τ. Αθήνα 1982. Πρακτικά Α΄ ∆ιεθνούς Συνεδρίου Βαλκανικών Ιστορικών Σπουδών.28    Στρατής 1996 Στρατής 1995 π. Τζάκου 1982 Αθ.Β. Ακαδημία Αθηνών. σσ.Τζάκου. Το Καθολικό της Μονής Σωσίνου στο Πωγώνι της Ηπείρου. Τριάρχης. Α.Β. ∆ημήτριος Στρατής. σσ. Καβάλα 2004.. 14(1964).Ζ. Τριάρχης. 123 (1976) Τριάρχης 1980 Φ. Γ. Paris 1983. σσ. ο θρύλος του και τα θαύματα του. Γενέσιον της Θεοτόκου στο Θεσπρωτικό Πρέβεζας. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση (14531840). Αθήναι 1955 Τριάρχης 1976 Φ. La sculpture sur bois dans l art byzantine.Ε. Β. τ.Α.11(19982000). Οι δραγομάνοι του στόλου. Σταθμοί της εκκλησιαστικής ιστορίας της Θάσου.Ε. Στρατής 2004(1) π. χαρακτικά ξένων περιηγητών για την 1979 Ελλάδα . Βυζαντινά Μνημεία της Θεσσαλίας ΙΓ΄και Ι∆΄ αι. Υπόμνημα εις τας πράξεις των Αποστόλων.Ζ. Κουμτζέλη για εξέγερση του     .. Αθήνα 1982 . τ. Ιστορία του Ελληνικού Έθνους. Αθήνα 1997. Paris 1970 Αν.Α.313-324. 2. 25-30. σσ. Αθήνα 1991 Τρεμπέλας 1955 Π.272-276. Τούρτα. ∆εκέμβριος 1996. Grandes Familles de Grece d΄ Αlbanie et de Constantinople. Beograd 1889 Mihail Dimitri Sturdza. Βυζαντινά Μνημεία της Θεσσαλίας ΙΓ΄και Ι∆΄ αι. Το Καθολικό της Μονής Άβελ στη Βήσσανη Πωγωνίου. Καβάλα 1995 π.σσ. 57-66. Dictionnaire historique et Genealogique.Ε. Ε. τ. Αθήνα 1974 Β Σφυρόερας. σσ. Ο πυρετός των Μαρμάρων 1800-1820. Ολκός 1996.15ος-17ος αι. Αθήνα 1966. Β. Τούρτα 1991 Α. ΕΜΠ. Diehl. Επετηρίς του Μεσαιωνικού Αρχείου. Στρατής. Αθ. Ε.Α.Β. Σφυρόερας.Ειμέλεια Ν.Ζ. Αθήνα 1982. Sava Hilandarac. Οι ναοί του Αγίου Νικολάου στη Βίτσα και του Αγίου Μηνά στο Μονοδένδρι. Το νησί της Θάσου και το Άγιον Όρος. Καζαβητινά (1995-96). Σωτηρίου. Μαρτυρίες για τη νεώτερη ιστορία της Θάσου. 111-120. Εκδόσεις Παρουσία. Αθήνα 1979. Τζάκου. Μαρτυρίες για τη λεηλασία των ελληνικών μνημείων. Γ. ∆. Beograd 1889. 67-86. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση 14531850. Σωτηρίου. Κ. Σωτηρίου. τ. Sveta Gora. Τρεμπέλας. Sotiriou 1970 G. (1928) Γ. ο θεσμός και οι φορείς. Ολκός. Τόλιας επιμέλεια. Βυζαντινά Μνημεία της Θεσσαλίας ΙΓ΄και Ι∆΄ αι. Melanges Ch. Στρατής.

αρμολόι 6(1ούλιος 1978) ∆. Paris 1983 Aleksandar Fotic.8(199293). Τσούρκας.445469. Βασιλείου και Σπυρίδωνα στο Πραστείο ∆υτικής Μάνης. Ξυλόγλυπτα τέμπλα Ηπείρου 17ου αιώνα και α΄ ημίσεος 18ου . τ. Θεσσαλονίκη 1980.V. Καβάλα 1995. Π. Τσαπαρλής. Κωνσταντινούπολις 1870 ∆. 327-336. Θασιακά 9(1994-95). Γ΄ Τοπικό συμπόσιο. Το οδοιπορικό ενός Ιησουϊτου ιεραποστόλου εις την Ελλάδα κατά το 1712-1714(Μακεδονικά τ. Μαστόρκα εργαλεία. σσ. Αθήνα 1980 Μ. ∆ραμινά Χρονικά.1810 H. Καβάλα 1988 Ν. Τσιρικτζίδου.123-129. Πανεπιστημιακές Εκδόσεις ΕΜΠ.Τσαβάρα. Συμβολή στην Ιστορία της Νεοελληνικής Εκπαίδευσης. Θασιακά. Τσεγγελίδου.6 (1989). σσ. 265-274. Σοφ. Έκδοση     . Τσολακόπουλος. Recueil dew inscriptions chrétiennew de Macédoine du IIIe siécle. σσ. 365-397 Γ. Κ.2.Τσιτιμάκη.τ. Μ.F. Κ. σσ. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση. Τσιλογεώργης.491-523. Το γαλλικό εμπόριο κατά τον 18ο αιώνα στη Θάσο. Η δίδυμη εκκλησία των Αγ. Τσούρη. Θασιακά. Τσολάκης. αρμολόι 8-9 D. Η Ιστορία του Θεολόγου.695-715. πελέκημα. Καβάλα 2001. Θεσσαλονίκη 2008.2. Αθήνα 1982. Η Μονή Φιλοθέου και το Μοναστήρι του Μιχαήλ Αρχαγγέλου στο Θεολόγο. Έκδοση UNIVERSITY STUDIO PRESS. Ε. Sveta Gora I Hilandar u Osmansk om catsstvu XV-XVIII vek .29    Τσαβάρα 1982 Τσαπαρλής 1980 Τσεγγελίδου 1988 Τσιλογεώργης 1995 Τσιλογεώργης 1996 Τσιλογεώργης 2001 Τσίμας 2005 Τσιρικτζίδου 1989 Τσιτιμάκη 1998 Τσούρκας 1968 Τουσίμης 2001 Τσολάκης 2008  Τσολακόπουλος 1988 Τσούρη. Γ-Σ. Θασιακά τ. Καβάλα 1998. τ. ∆ράμα 1980 Tezkere 15 Muharrem 1225/20. Τα μετά την άλωσιν 14531789. σσ.σ. σσ.10(1996-97). Ν. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση. Χαλκιάς. Νευροκοπίου. Αθήνα 1998. «Η Καβάλα και η Περιοχή της» Α΄Τοπικό Συμπόσιο. Π. 657-667. Καβάλα 1996. σσ. Ν. νταμάρια.10 (1996-97). Θασιακά.12 (2001.Ε. τ. Fiesei. Τσιλογεώργης. Φλίντρης. Κ. 1980 Tezkere 15 Tozer 1890 Υψηλάντης 1870 Φλίντρης αρμολόι 6 Φλίντρης αρμολόι 8-9 Fiesei 1983 Fotic 2000 Χαλκιάς 2010 1902 στη Θάσο. σσ. 669-674. τ. Καβάλα 1989. Οθωμανικά διοικητήρια στον ελλαδικό χώρο 1850-1912. Θασιακά. Τσίμας. Tozer. τ. Στο Ακρινό Κ. Η εκκλησία της Συνάξεως των Ταξιαρχών. Ο βίος και τα θαύματα της οσίας Παρασκευής της Επιβατηνής. The Islands of the Aegean. Το ζήτημα των βακουφικών ιδιοκτησιών της Καβάλας και της νήσου Θάσου. τ. Οι πελεκάνοι και η τεχνική τους.Α΄(1968). Πρακτικά του Β΄ Συμποσίου Θασιακών Μελετών. Πρακτικά.2003). Το ρεύμα μετανάστευσης των Θεολογιτών της Θάσου κατά τους τελευταίους χρόνους της Τουρκοκρατίας. ∆. Καβάλα 2001. Τσιλογεώργης. Το μετόχι της Μονής Ιβήρων στο Κάστρο. Καβάλα 2005. σσ. ΙΜΧΑ 189. Σύσταση μοναστικής κοινότητας στη Θάσο από του ουνίτη μοναχό Παντελεήμονα. Τα Σχολεία στο Κάστρο της Θάσου (1870-1930). Τουσίμης.114-149.5(1988). Μεταμόρφωση Μεγαλοχωρίου Λέσβου.∆. Φλίνδρης. πρόστυπα ξυλόγλυπτα. Θασιακά. Beograd 2000 Γ. Oxford 1890 Υψηλάντης Αθανάσιος Κομνηνός.

111(1975) Χιόνης 1980 Κ. Χιόνης 1973(2) Κ. Χιόνης. σσ.2 (1985). θέμα συμμετοχής στο 3ο ∆ιεθνές Συνέδριο Βαλκανικών Ιστορικών Σπουδών. ο ναός του Αγ. Χατζηδάκης. Χιόνης 1999 Κ.Η κοινωνική προσφορά του Αγίου Όρους στο νησί της Θάσου κατά την ύστερη περίοδο της τουρκοκρατίας και μέχρι της απαλλοτριώσεως των μετοχίων τους (1800-1931). ΙΑ΄ Χιόνης 1973(1) Κ. Χιόνης. Χιόνης. σσ. Χαλκιάς – Π. τ. Χιόνης. Χιόνης. ∆ημητρίου ∆εληβογιατζή 1993 Κολινδρού. εφ. Καβάλα 1986. Καβάλα 1986(1986). Η συμβολή της Εκκλησίας στην κοινωνική περίθαλψη των ορφανών της Θάσου κατά τους τελευταίους αιώνες της Τουρκοκρατίας.1(1984).Ε. 17. Θασιακά τ. Χιόνης 1975 Κ.89-108. σσ. τ. Χιόνης 1985(1) Κ. Ανέκδοτα ιστορικά έγγραφα. Χιόνης 1984(2) Κ. Το Αρχείον Κωνσταντινίδη της Κοινότητος Καζαβητίου. Ελληνική παραδοσιακή αρχιτεκτονική. θέμα συμμετοχής στο Λ΄ Πανελλήνιο Ιστορικό Συνέδριο της Ελληνικής Ιστορικής Εταιρείας. Ανέκδοτα Θασιακά έγγραφα των ετών 1769-1909. σσ. Γ. Χαρίσης 1988 Β. Θασιακά τ. Τζίμας.Θεσ/νίκη 1980.6 (1989).102-133.174-203. τ.φ. Η εγκατάσταση της μεταλλευτικής εταιρείας Speidel στη Θάσο. σσ.΄Ηπειρος.Χιόνης. σσ. Χιόνης 1988(2) Κ.1 (1984). Θεσσαλονίκη 2010. Θασιακά τ. Παναγιές της Θάσου. ΙΕΕ. 471-499. Χιόνης 1985(2) Κ.197200. Καβάλα 1987. Θασιακά. Η απονομή της δικαιοσύνης στη Θάσο κατά την τουρκοκρατία. Καβάλα 1986(1986). Η Θάσος και η δράση των Θασίων κατά το μακεδονικό αγώνα. Θεσσαλία . Πρακτικά υπό έκδοση Χαλκιάς – Τζίμας. Χιόνης 1984(1) Κ. Ταχυδρόμος Καβάλας. Χιόνης. 11620/16-10-1973 έως 1163/19-10-1973 όπου δημοσιεύονται όλες οι επιγραφές της εκκλησίας. Η Απονομή της ∆ικαιοσύνης στη Θάσο επί τουρκοκρατίας. Χιόνης 1987 Κ. ΙΕΕ Μ. Καβάλα 1985. Αθήνα 1988 ΧατζηαντωνίουΧρ.3(1986). Η Καβάλα και η περιοχή της.152-213. Θασιακά τ. ∆ιάφορα. Καβάλα 1989.Χιόνης.2. Χιόνης.. Καβάλα 1986.Πρακτικά υπό έκδοση. Χιόνης 1988(1) Κ.5 . Μακεδονική Ζωή.193-208. σσ. Ανέκδοτα δικαιοπρακτικά έγγραφα της Θάσου. Πρώτες ύλες και τεχνολογία από τους προϊστορικούς χρόνους ως σήμερα. Καβάλα 1984.Χιόνης. Aγιαζωνίτες μοναχοί στο νησί της Υπό έκδοση Θάσου κατά την τελευταία εκατονταετία της Οθωμανικής κυριαρχίας. Τοπικό Συμπόσιο.30    Αδελφών Κυριακίδη Α. Θασιακά. Γ. Χιόνης 1986(1) Κ. Αθήνα 1993 σσ. σσ. εφ. Θασιακά τ. τ. αρ. Τ.Χιόνης. Χαρίσης.5. σσ.4 (1987). Χιόνης 1986(2) Κ. Θασιακά. σσ.43-54. Θεσσαλονίκη 2009..Χιόνης. Καβάλα 1988.6783. Χατζηδάκης.84-109. τ. Χιόνης. Χιόνης 1989 Κ. Χαλκιάς Υπό έκδοση     . Ανέκδοτα δικαιοπρακτικά έγγραφα της Θάσου των ετών 1731-1855. Ταχυδρόμος. Ανέκδοτα δικαιοπρακτικά έγγραφα της Θάσου. Καβάλα 1988 σσ.90-130.136-184. τ. Θασιακά τ. Χαλκιάς. τ. Ανέκδοτα δικαιοπρακτικά έγγραφα της Θάσου. Πρακτικά ∆ιεθνούς Συνεδρίου: Θάσος. Χιόνης. Αναδημοσίευση του άρθρου στα Θασιακά. Οι παλιές εκκλησίες της Θάσου. Μέτσοβο.(18-11-1973). Ένα πρωτόκολλο εισαγομένων εγγράφων των ετών 1902-1904 από το Θεολόγο.3(1986). Καβάλα 2010.116-173. 4. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση. Χατζηαντωνίου-∆εληβογιατζή. Χιόνης.3 (1986). σσ.

Χρυσάφη. Χρυσοχοϊδης.Θ. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση. Χιόνης. Έκδοση ΤΑΠΑ.Μ. Θεσσαλονίκη 2007.Μ. Τα νεκροταφεία του οικισμού Καστρί. της Κοιμήσεως της Θεοτόκου στα Ριζά Χαλκιδικής. Κρ. Κ. φ. Έκδοση Ι. Θασίων Γη 2010. Ι.∆΄) Αθήναι 1988 Μετ. σσ. «Αρχειακά τεκμήρια της μονής Αγίου Παύλου για το μετόχι της στο Σωτήρος Θάσου (1818-1860)».2. Τ. Χμετιόβσκιη. Βατοπαιδίου 1996       . Παρνασσός 8 (1884) Κ. εφ. Χ. Σύντομη ιστορική αναδρομή της κοινότητας Θεολόγου Θάσου. Από την Οθωμανική κατάκτηση ως τον 20ο αιώνα. Αθήνα 1992. Χιούτης. 249-256. Χιούτης. Θασίων Γη. Χιόνης. ΚουκούληΧρυσανθάκη 1992 Χρυσοχοϊδης 1996 Καβάλα 1999. Κουκούλη-Χρυσανθάκη. Ο Άγιος ∆ημήτριος Θεολόγου. Θασιακά τόμος 14. σσ. Πρωτοϊστορική Θάσος. 223-233. Ημερολόγιον. Η εκκλησία της Κοιμήσεως της Θεοτόκου (1852) στα Ριζά Χαλκιδικής. Αθήνα 1982.Ν.272 (16-08-09) Κ. εφ.288 (περ. Καβάλα 2009 Νομοκανονική Επιθεώρηση «Χριστιανός» τ. Ιερά Μεγίστη Μονή Βατοπαιδίου. Η Κοίμηση της Θεοτόκου στα Τρίκαλα Κορινθίας. Κ.31    Χιόνης 2009 Χιόνης 2010 Χμετιόβσκιη 1984 Χιούτης 2007 Χιούτης 2009 Χριστιανός 1988 Χρυσάφη 1982 Χ.

κτισμένου σε δυσπρόσιτη ορεινή περιοχή που όμως επισκευάστηκε με κάκιστο τρόπο. στο οποίο γεννήθηκα και έζησα τα παιδικά μου χρόνια. διεσπαρμένα σ΄ όλο το νησί.32    Εισαγωγή Η μελέτη αφορά εξήντα έξι μεταβυζαντινά κτίσματα. Ποταμιάς. οπότε καταγράφηκαν τα μνημεία των δημοτικών διαμερισμάτων Ραχωνίου. τον αριθμό αλλά κυρίως την ταυτόχρονη οικοδόμηση μεγάλων ενοριακών ναών σ ένα απομονωμένο νησί λίγων κατοίκων. Σύντομα κατανόησα την αναγκαιότητα της ολοκλήρωσης της καταγραφής των ναών και των υπολοίπων δημοτικών διαμερισμάτων. Το όλο εγχείρημα ολοκληρώθηκε μετά την αποφοίτηση μου από τη Σχολή ως το 1980. Πολύτιμο ήταν στο στάδιο αυτό το υλικό των «Θασιακών» που αριθμούν πλέον δέκα-τέσσερεις τόμους και όπου δημοσιεύθηκαν τα πρακτικά των πέντε Συμποσίων Θασιακών Μελετών που λαμβάνουν χώρα ανά τετραετία στο νησί. Η διαπίστωση ήταν εκπληκτική: Στα χρόνια του Σελίμ Γ΄ 32    . ενώ συγχρόνως εμπνέει και καθοδηγεί νέους ντόπιους μελετητές. Ξεκίνησα με τον κατάλογο των μνημείων και οδηγήθηκα σε κάποια συμπεράσματα. ο οποίος διασώζει με κάθε τρόπο πολύτιμα έγγραφα του νησιού. οπότε το νησί ενσωματώθηκε στην Ελλάδα. λόγοι όμως επαγγελματικοί και οικογενειακοί εμπόδισαν την ολοκλήρωση του. αλλά και σήμερα. καθώς το κόστος κατασκευής ενός ναού ειδικά ενοριακού ήταν τεράστιο την εποχή εκείνη. Παναγιάς και Σωτήρα. αλλά και πολλά άλλα επιστημονικά άρθρα. ∆εν ήταν όμως αρκετά για να ερμηνεύσουν τη διασπορά. από την οποία προέκυψε το χρονολόγιο Θάσου. Η αίσθηση του χρέους όμως απέναντι στους ναούς και στα ναΰδρια ήταν για όλα αυτά τα χρόνια επιτακτική. απαιτήθηκε η μελέτη της ιστορίας του νησιού στα δύσκολα χρόνια της οθωμανικής κατάκτησης. κυρίως δασκάλους και καθηγητές. Ανεκτίμητη στην έκδοση τους ήταν η συμβολή του ιστορικού της Θάσου Κωνσταντίνου Χιόνη. Η καταγραφή των μνημείων άρχισε το 1978 στα πλαίσια της εκπόνησης του Ειδικού Θέματος στην τότε Έδρα Ιστορίας της Αρχιτεκτονικής του ΑΠΘ με τη συνεργασία της συναδέλφου Λίλας Θεοδωρίδου και επιβλέποντα βοηθό το Γιώργο Βελένη. λίγο πριν την καταγραφή. δηλαδή δεκαπέντε τρίκλιτες βασιλικές και πενήντα ένα μονόχωρα ναΰδρια. Για να δοθούν απαντήσεις σ΄ αυτά τα ερωτήματα. αλλά και η οικονομία του. ιδιαίτερα μετά την τραυματική εμπειρία της αποτύπωσης του Προφήτη Ηλία Ποταμιάς. αλλά επιλέχθηκαν γιατί κτίστηκαν μετά την Τουρκική κατάκτηση και ως το 1912. Το επόμενο βήμα ήταν η μελέτη των θασίτικων οικισμών της τουρκοκρατίας που βασίστηκε στις οθωμανικές απογραφές και στους περιηγητές. Το διοικητικό καθεστώς του νησιού ήταν μια ενδιαφέρουσα παράμετρος. ∆εν είναι τα μοναδικά στη Θάσο. Λιμένα.

Οι χορηγοί της οικοδόμησης των ναών. Το ερώτημα ποιός αδειοδότησε τους ναούς. οι λύσεις που εντοπίζουμε στην τυπολογία. Ήταν σαν θαύμα όταν σε μια επίσκεψη μου την βρήκα καθαρισμένη. μορφολογία και διακόσμηση των ναών είναι ενδιαφέρουσες. Σημαντικότατη ήταν η μονογραφία του Ν. μελετήθηκαν διεξοδικά σε ξεχωριστά κεφάλαια και τα συμπεράσματα τους διαφώτισαν πολλά ερωτήματα που είχαν τεθεί εξ αρχής. Η επιγραφή του τα πρώτα χρόνια ήταν καλυπτόμενη με ασβέστη. Τα διάφορα επί μέρους στοιχεία των ναών και η κατασκευή τους. καθώς ο ρόλος της εκκλησίας φαινόταν ότι ήταν μεγάλος σ΄ αυτή την υπέρβαση. και επί πλέον αποδείχθηκε ότι στην κατασκευή τίποτε δεν γίνεται τυχαίο. Ρουδομέτωφ για τα τοπικά νομίσματα της Ανατολικής Μακεδονίας (1880-1910). ανιχνεύθηκαν από τις γραπτές πηγές και από όσες επιγραφές ήταν ευανάγνωστες. τεχνολογία. Υποχρεωτικά πλέον μελετήθηκαν τα μετόχια του Αγίου Όρους. Με βάση αυτές τις δύο συλλογές καταρτίστηκε πλέον ο πλήρης έως σήμερα κατάλογος των μπακιρών που σφράγισαν οι ενοριακοί ναοί της. Ο χρόνος οικοδόμησης ήταν ένα άλλο ενδιαφέρον κεφάλαιο με απροσδόκητα συμπεράσματα. Τελικά το υλικό δεν ήταν και τόσο ομοιόμορφο. αλλά και η συλλογή με μπακίρες των εκκλησιών της Θάσου του αδελφού μου Αγγέλου Αγγελούδη. Οι ενοριακές εκκλησίες στο νησί όμως έπαιξαν στο τέλος του 19ου αιώνα ουσιαστικό ρόλο τράπεζας. η χειρότερη συνήθεια των απλοϊκών γυναικών που κάθε χρόνο στις πανηγύρεις ασβεστώνουν τους ναούς. Αποδείχθηκε η πολυτιμότερη επιγραφή της μελέτης. καθώς ανιχνεύθηκαν αρκετοί τύποι μη αναμενόμενοι. Και αποδείχθηκε ότι παρ όλο που η κοινωνία που δημιούργησε το υλικό ήταν φτωχή και χωρίς παραστάσεις. Τελικά τα ταπεινά αυτά ναΰδρια πιθανότατα διασώζουν βυζαντινές κατασκευαστικές λύσεις. αλλά συχνά η ερμηνεία συνδέεται με την πιο απλή εκδοχή. γνώριμο πεδίο από την επαγγελματική μου εργασία.33    (1789-1807) κατασκευάστηκαν στο νησί έξι ενοριακοί ναοί. έπρεπε λοιπόν να μελετηθεί η εκκλησιαστική ιστορία του νησιού. καθώς μου έλυσε πολλά ερωτήματα αναπάντητα για καιρό. ενώ υπήρχε πανώλη και πολλές φυσικές καταστροφές. Με τέτοια δυστυχία. που παρέπεμπε στο Άγιον Όρος. όταν ο πληθυσμός του ήταν περίπου 3. πώς εξηγείται τόσο μεγάλη ανοικοδόμηση εκκλησιών. όπως και οι τιμώμενοι Άγιοι. του οποίου η παρουσία κατά την τουρκοκρατία αλλά και κατά την βυζαντινή εποχή ήταν καταλυτική στο νησί. γιατί είχαν σχέση με πολλά ναΰδρια. αλλά σύνθετος. καθώς οι κάτοικοι της Θάσου ποτέ δεν διέπρεψαν στη ναυτιλία και δεν απέκτησαν εμπειρίες από το εμπόριο. ∆εν ήταν απλός και μονοσήμαντος.000 άνθρωποι. 33    . ∆υστυχώς αρκετές περιμένουν ακόμη τον καθαρισμό ειδικού. ιδιαίτερα τον πρώιμο Άγιο ∆ημήτριο Καλλιράχης ήταν για καιρό ανεξήγητο.

έως την αρχή του Τανζιμάτ. κατά τα οποία οι Θάσιοι λειτουργούνται στους υπάρχοντες βυζαντινούς ναούς και μόνο μία επισκευή χρονολογείται κατά την διάρκεια τους. Παρά το σύντομο διάστημα οικοδομούνται τρεις ενοριακοί και δέκα πέντε ναΰδρια. πως μελετώντας αυτό το υλικό κάποιος επόμενος μελετητής πιθανόν θα ανιχνεύσει στοιχεία και πρακτικές που πιθανόν δεν εντοπίστηκαν στην παρούσα μελέτη. χωρίς γνώση της τεχνολογίας τους. Πλήθος ναϋδρίων. και δύο ενοριακοί χρονολογούνται στα πενήντα επτά αυτά χρόνια. Τον ευχαριστώ εκ των προτέρων! 34    . που υπήρξε καθοριστική για τους Χριστιανούς της Βαλκανικής και διαρκεί πενήντα πέντε χρόνια. αλλά καθώς καθημερινά τα στοιχεία των ναών αλλοιώνονται και επί πλέον αρκετά ναΰδρια έχουν καεί από τις τελευταίες πυρκαγιές και επισκευάστηκαν χωρίς μελέτη ειδικού. Την περίοδο αυτή οικοδομούνται οκτώ ενοριακοί ναοί και δύο μόνο ναΰδρια του νησιού. Ανδριανούπολης (1829). το 1839. Η τέταρτη διαρκεί δέκα επτά χρόνια και είναι η περίοδος του Τανζιμάτ 1839-1856. Μελετώντας το καθεστώς αδειοδότησης των ναών κατά την τουρκοκρατία παρατηρούμε πέντε χρονικές περιόδους με διαφορετικούς κανόνες αδειοδότησης. Η δεύτερη ξεκινά μετά την Συνθήκη του Κιουτσούκ Καϊναρτζή. Κτίζονται ένας ενοριακός ναός και έξι ναΰδρια. με την οποία μέχρι τη Συνθήκη της η Τουρκία αναγνώριζε ανεπιφύλακτα την δημιουργία αυτόνομου ελληνικού κράτους. Η τελευταία ξεκινά μετά το Τανζιμάτ και λήγει το 1912. Ο κατάλογος πιθανόν να είναι πολύ αναλυτικός σε φωτογραφίες.34    Ο κατάλογος των μνημείων δίνεται στο τέλος. το οποίο μπορούσε πλέον να υποστηρίζει νόμιμα τους υπόδουλους Έλληνες. θεώρησα ότι έπρεπε να παρουσιάσω εν συντομία και αυτόν.ένα χρόνια μέχρι την Συνθήκη του Κιουτσούκ Καϊναρτζή (1774). Και καθώς μετά από κάθε επίσκεψη μου βρίσκω όλο και λιγότερα αντικείμενα του εξοπλισμού τους. Η τρίτη περίοδος ξεκινά μετά την Συνθήκη της Ανδριανούπολης και διαρκεί δέκα χρόνια. που μέχρι τώρα επισκευάζονται με πρωτοβουλία των ιερέων και των τοπικών μαστόρων. όταν το νησί ενσωματώνεται στον εθνικό κορμό. Η πρώτη η δυσκολότερη διαρκεί διακόσια είκοσι. αποφασίστηκε μετά να παραμείνει εκτενής για να αποτελέσει χρήσιμο εργαλείο στις μετέπειτα επεμβάσεις στους ναούς του νησιού. Αλλά επιπροσθέτως ελπίζω. είκοσι οκτώ.

467 Λεηλασία της Θάσου από τους Βανδάλους ος 7 μ. Μέση-Νεότερη Προϊστορικοί Νεολιθική στην (5981-5678 π. ολοκληρώνεται ο σημερινής πρωτεύουσας θέση της αποικισμός της Ιωνίας από έλληνες ος 7 αι.000 π.Χ. Η Μεσόγειος βυζαντινή λίμνη Παύση Αράβων πειρατών Τέλος πειρατείας 11 ος Αναζωπύρωση πειρατείας Επανακατοίκηση Λιμένα.Χ. Ηρόδοτος επισκέπτεται τα χρυσωρυχεία των Φοινίκων 491 π. 8ος αιώνας π. μ.Χ) Θεολόγο (Καστρί) Εποχή Χαλκού ΠαρΆλυος οικισμός στη θέση η οικισμοί στα Λιμενάρια.Χ.Ασίας στη θέση του Λιμένα Κλασσική εποχή Ο ος 5 αιώνας π.Χ ελληνικές πόλεις της Μ.000-10.Χ. ος ος 8 -9 αι.Χ. π. Κοπή πρώτων νομισμάτων στις Πάριοι οικιστές κτίζουν το άστυ τους. Άβαροι.35 Χρονολόγιο Εποχή- Γεγονότα πανευρωπαϊκής Χρονολογία εμβέλειας Παλαιολιθική Γεγονότα Θάσου Ορυχεία ώχρας στη θέση «Τζίνες» 20. . δύο περίβολοι στην θέση Βαλαβανίδα του Πρίνου 1204 Κατάληψη Πόλης από τους Σταυροφόρους. Η κρισιμότερη εποχή του Βυζαντίου Επιδρομές Σαρακηνών και Αράβων Η πειρατεία σε έξαρση Η Θάσος τόπος εξορίας Αναδιοργάνωση βυζαντίου Ο Λέων Τριπολίτης ξύλευσε το νησί. Χ. καταστροφή παραλίων απειλούν το Βυζάντιο οικισμών. Aρχαϊκή περίοδος. Χ. ΄Αγιος Ιωάννης στη Νότια Θάσο. 680 π.Χ.Χ Μαρδόνιου στη Θράκη και Μαδρόνιος υποχρεώνουν Μακεδονία τους Θασίους να γκρεμίσουν τα τείχη 455μ. Ύστερη Εποχή Οικισμός στον Θεολόγο (Καστρί) στον Χαλκού 2η χιλιετία π. Αποτυγχάνει η εκστρατεία του Ο βασιλιάς ∆αρείος και ο στρατηγός 492 π. 10 ος 969 Πέρσες.Χ Λεηλασία Ρώμης από τον Βάνδαλο Γιζέριχο. Σλάβοι και Άραβες Σεισμός.Χ. Συνοικισμός ΠαρΆλυος οικισμός στη Αθηνών. Σλαβικές επιδρομές. Κοιλάδα Μαριών και 4 χιλιετία π.

Αιγαίου ενώ προσπαθεί να ενισχύσει όσες κτίσεις κατέχει. τα λιμάνια της Μαύρης Θάλασσας και του Β. Ερήμωση 1355 1357-1394 Το νησί στους Gattilusi Παραχώρηση των ακτών της Παραχώρηση του νησιού στους Αλέξιο Ανατολικής Μακεδονίας και Θράκης και στους Αλέξιο και Ιωάννη Μαρμαρολιμένας. 1306 Ο Μιχαήλ Η΄ Παλαιολόγος. παραχωρεί στον Γενουάτη Τedisio Zaccaria προσωρινά το νησί. Πριν το 1287 η Μ. Μαρμαρολιμένα Οικισμοί στη Μονή Παντοκράτορα 1371 Οι Οθωμανοί επικρατούν στις ακτές Στους δυο αδελφούς δεν απομένει της Ανατολικής Μακεδονίας και παρά μόνο η Θάσος. Πριν το 1294 η Μ. Θάσο. Ίμβρο. Το Βυζάντιο επανακτά τη Θεσ/κη. Παλαιολόγο. Θεολόγος. Γεγονότα Θάσου αυτοκράτορας της Τραπεζούντας ανακτά την Πόλη 13 ος Η Θάσος άλλοτε ναυτική βάση και άλλοτε έδρα πειρατών. Κοιλάδα Μαριών. Κάστρο. σε μερικές πόλεις της Θράκης και της Μακεδονίας. στην οποία Θράκης στρέφουν όλες τις φροντίδες τους. στην Λήμνο. Βόρειες Σποράδες και στο ∆εσποτάτο του Μωριά 1402 Οι Οθωμανοί νικιούνται από τους Μογγόλους στην Άγκυρα. 1310 Εγκατάσταση του Τάγματος των Ιωαννιτών στη Ρόδο 1327 Ίδρυση οθωμανικού κράτους στη Το 1327 ανήκει στους Βυζαντινούς Προύσα 1350 Ο μαύρος θάνατος πλήττει τη Λεηλασία από τον Τούρκο πειρατή Μεσόγειο Αλέξιο Μπελεκομέ. Τέλος του 14ου Η αυτοκρατορία περιορίζεται στην αιώνα Πόλη. .36 Εποχή- Γεγονότα πανευρωπαϊκής Χρονολογία εμβέλειας 1261 Ο Μιχαήλ Η΄ Παλαιολόγος. Καρακάλλου. Φιλοθέου ιδρύει μετόχι στο νησί. Ο Ιωάννης δωρίζει όλο Ιωάννη το Παλαιολόγο.

1457 Με προτροπή του Πάπα Καλλίστου Γ΄ Κατάληψη του νησιού Σταυροφορία Βενετών και Γενοβέζων σταυροφόρους από τους για την απελευθέρωση των νησιών του αιγαίου 1459 Εκδίωξη των Βενετών από τον Καπετάν Πασά Ζαγκάν.37 Εποχή- Γεγονότα πανευρωπαϊκής Χρονολογία εμβέλειας 1403 Γεγονότα Θάσου Οχύρωση στο Κάστρο από τους Κωνσταντινοπολίτες Κωνσταντίνο και Ιωάννη 1414 Ο Μανουήλ Παλαιολόγος πολιορκεί το νησί που το κατείχε ο Γεώργιος Gattilusi 1416 Φέουδο των Gattilusi. 1466 Ο Βενετός ναύαρχος Victor Capello καταλαμβάνει το νησί 1467 Πανώλη στο σαντζάκι ΘράκηςΜακεδονίας και στην Κων/πολη 1472 Γάμος Ζωής Παλαιολογίνας. Κων/πολίτες πρόσφυγες στη Θάσο 1430 Κατάληψη Θεσ/νίκης από τους Οθωμανούς 1434 Ο Umberto Grimaldi κτίζει κτίριο στο Κάστρο 1453 Άλωση της Κωνσταντινούπολης Κων/πολίτες πρόσφυγες στη Θάσο από τον Μωάμεθ Β΄ Πορθητή.Ιβάν Γ΄ Βασιλίεβιτς . Εκτόπιση των Θασίων στην Κωνσταντινούπολη 1460 Παραχώρηση του νησιού στον ∆ημήτριο Παλαιολόγο. Σουλτάνο του νησιού στον Σαμοθράκη και διατηρεί την Λέσβο. 1463-1479 A΄ Βενετο-οθωμανικός πόλεμος. Ίμβρο Λήμνο. ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΑΛΩΣΗ 1455 Ο Gattilusi παραχωρεί στον Παραχώρηση Σουλτάνο τη Θάσο.

300 άτομα πληθυσμός Ναυμαχία Ναυπάκτου 1572 1601 Ο Porchacci στη Θάσο Οι Μανιάτες προσχωρούν στην Έξι οικισμοί. Ο Bordonne στην Θάσο 1515 Ο Σελίμ ο Α΄ καταστρέφει το νησί ως υποθάλπον την πειρατεία 1519 1522 Πέντε οικισμοί. Μαλτέζους πειρατές. 758 σπίτια. άνθρωπος. 6.500 άτομα πειρατεία 1609 Ο Litgow στη Θάσο που είναι ερειπωμένη από τους πειρατές 1626/27 1645-1669 Επτά οικισμοί. ∆ωδεκανήσων από τον Σουλεϊμάν τον Μεγαλοπρεπή 1526 1535-1536 Εγκατάσταση του Τάγματος των Ο Bordonne στην Θάσο μεταξύ των Ιπποτών στη Μάλτα ετών 1526-1528 Γαλοτουρκική Σύμβαση.000 άτομα 1570-1573 ∆΄ Βενετο. ∆ομολογήσεις. 6.500 άτομα Ε΄ Βενετο. 3.1368 σπίτια. Η Θάσος ιδιωτικό ∆ιάλυση Βενετικών κρατιδίων Αιγαίου Καπουδάν πασά τιμάριο του Το Αιγαίο τουρκική λίμνη 1546 Ο Belon στη Θάσο 1550 Πέντε οικισμοί.οθωμανικός πόλεμος Η Θάσος ιδιωτικό τιμάριο του Καπουδάν πασά 1569/70 1571 1586 σπίτια.οθωμανικός πόλεμος Η Θάσος ιδιωτικό τιμάριο του Καπουδάν πασά. Η πειρατεία τρόπος ζωής.1632 σπίτια. 5. προοριζόμενος για Θάσος ιδιωτικό τιμάριο του . Οι Βενετοί ενθαρρύνουν Καπουδάν πασά. 1537-1540 Γ΄ Βενετο.οθωμανικός (κρητικός) Η πόλεμος. 681 σπίτια.38 Εποχή- Γεγονότα πανευρωπαϊκής Χρονολογία εμβέλειας 1479 Με συνθήκη λήγει ο πόλεμος Γεγονότα Θάσου Παραχώρηση του νησιού στον Σουλτάνο. Ο Boschini (1658) Το καλλίτερο λάφυρο των πειρατών ο στη Θάσο. 2.οθωμανικός πόλεμος. Λεηλασίες της Θάσου από τους Ιωαννίτες Ιππότες. Εκτόπιση των υπολοίπων Θασίων στην Κωνσταντινούπολη 1499-1503 Β΄ Βενετο. Το 1651 Μεγάλη τους νησιώτες να ασχοληθούν με την πειρατική επιδρομή ση Θάσο από πειρατεία.700 άτομα Άλωση Ρόδου.

οθωμανικός πόλεμος Εξαγωγή βλημάτων κανονιών από το λιμάνι της Θάσου.000 ρεΆλυα ως φόρο υποτελείας.Συνθήκη της Κάντιας . Ο Bernard Randolph (πριν το 1685) στη Θάσο.100 άτομα στο εξής πληθυσμός Αναδιοργάνωση οθωμανικού στόλου Τα Ιστιοφόρα γαλιόνια ως βασικό πλοίο του ναυτικού 1684-1699 ΣΤ΄ Βενετο. 40 γυναίκες και 74 αγόρια και κορίτσια. 1714 O Tarillon στη Θάσο.000. Συνολικά 327 σκάφη ! Από το 1701 οι δραγουμάνοι του στόλου είναι Έλληνες 1706 O Braconnier στη Θάσο 7-8. Το 1715 ο τουρκικός στόλος για τρεις μέρες στη Θάσο . αλλ΄ αυτός μειώθηκε έπειτα σε 4. Πολωνία. 3.000 κατ. 782 σπίτια.οθωμανικός πόλεμος Η Θάσος υπό Βενετική κατοχή. Βενετία) Ουσιαστικά λήγει η πολιτική και στρατιωτική πρωτοβουλία της Βενετίας στην Ελλάδα και την Ανατολή. προσέγγισε στο νησί. 1684 ο γενικός καπιτάνος του βενετικού Μικροί ανεξάρτητοι Έλληνες πειρατές στόλου. ∆ικαίωμα εγκατάστασης των Ελλήνων στη ∆ύση 1670 1682 Επαγγελματίες πειρατές από δω και Επτά οικισμοί. Στα 1694. Η Θάσος στους Τούρκους Ρωσία. Στα ΄Εξαρση πειρατείας στο Αιγαίο. 8. ΙΗ΄αιώνας Φθορά Γαλλικών εμπορικών σκαφών από πειρατές και κουρσάρους υπό αυστριακή ή Αγγλική σημαία. Εποχή- Γεγονότα πανευρωπαϊκής Γεγονότα Θάσου Χρονολογία εμβέλειας 1669 Τέλος του πολέμου. ο βενετικός στόλος έπαιρνε κάθε χρόνο από τη Θάσο.39 κωπηλάτης ή για σκλαβοπάζαρο. Ο Piacenza (πριν το 1688) στη Θάσο. 1699 Συνθήκη Κάρλοβιτς(Τουρκία-Αυστρία. Φραγκίσκος Morosini. 8.000 κατ. 1714-1718 Ζ΄ Βενετο. και αιχμαλώτισε 36 άνδρες για τα κάτεργα.

το της Μολδαβίας 1788 (1788- σερασκέρης του τουρκικού στρατού. των τουρκικών γαλονιών Κούρσος στο Αιγαίο υπό Ρωσική σημαία (1786-1790). Ο Χμετιόβσκιη στη Θάσο 1774 Τέλος πολέμου. Θερμαϊκό. 1779 Σύμφωνο Αϊναλή Καβάκ 1787-1792 Β΄ Ρωσο-τουρκικός πόλεμος Ο Λάμπρος Κατσώνης στο Αιγαίο. Ο Μαυρογένης ηγεμόνας 1790). Σποράδες. 1770-1786 ∆ραγουμάνος του στόλου Νικόλαος ο οθωμανικού Πέτρου Μαυρογένης 1770 Γέννηση Μωχάμετ Άλυ στην Καβάλα Ξύλευση 7. Οθωμανική κυριαρχία στην Πελοπόννησο 1740 Οι Ιππότες της Μάλτας και οι Γάλλοι σταματούν το κούρσος στην Α. Οι Έλληνες δρουν κυρίως στις Β. Μάνη.40 Εποχή- Γεγονότα πανευρωπαϊκής Χρονολογία εμβέλειας 1718 Συνθήκη Πασσάροβιτς Γεγονότα Θάσου Η Βενετία περιορίστηκε στο Ιόνιο πέλαγος μέχρι τα Κύθηρα. λήξη πολέμου.000 θασίτικων δένδρων από τους Ρώσους για ναυπηγήσιμη ξυλεία. Έξαρση πειρατείας στο Αιγαίο από ξένους και Έλληνες. 1789 Γαλλική Επανάσταση 1792 Συνθήκη Ιασίου. 1797 Κατάλυση της Βενετικής ∆ημοκρατίας από τον Ναπολέοντα Υλοτόμηση της Θάσου για τις ανάγκες . Μεσόγειο 1755-1763 Επταετής Αγγλογαλλικός πόλεμος 1768-1774 Α΄ Ρωσοτουρκικός πόλεμος Η Θάσος στους Τούρκους Ορλωφικά Κούρσος στο Αιγαίο υπό Ρωσική σημαία. Συνθήκη Κιουτσούκ Καϊναρτζή Η Ρωσία προστάτιδα των Χριστιανών επεμβαίνει με δικαίωμα να υπέρ των δικαιωμάτων τους.

Το 1807 πανώλη Ρωσική σημαία στο Καζαβίτι και στις Μαριές όπου σκότωσε 300 άτομα 1811 Ο Μωχάμετ ΄Αλυ πασάς της Τζέντας 1813 Η Θάσος παραχωρείται στον Μωχάμετ ΄Αλι.Ο καταστέλλει Επανάσταση. Αποβίβαση κατά Ναπολέοντα στην Αλεξάνδρεια 1798-1815 Ναπολεόντιοι πόλεμοι 1801 Αποχώρηση Γάλλων από την Αίγυπτο 1805 Ο Μωχάμετ ΄Αλι Αντιβασιλέας της Αιγύπτου 1807-1812 Γ΄ Ρωσο οθωμανικός πόλεμος Η Θάσος στους Τούρκους Το 1806 Σενιάβιν Κούρσος στο Αιγαίο υπό θεομηνία στο νησί. 1825 Ο Ιμπραήμ πνίγει το Μοριά στο αίμα. Ιερή συμμαχία. Εποχή- Γεγονότα πανευρωπαϊκής Γεγονότα Θάσου Χατζή-Γιώργης . Ο 80 πειρατικά σκάφη λυμαίνονται το πεθαίνει στη Θάσο πρωτεργάτης Αιγαίο. 1815 Συνέδριο Βιέννης. Ο Πανώλη στο νησί Ο Μωχάμετ ΄Αλυ κύριος της Αραβίας 1821 Ελληνική Επανάσταση Οι Θάσιοι επαναστατούν συνθηκολογούν αλλά το ίδιο έτος με τους Τούρκους από κοινού με το Άγιο Όρος Οι πολεμιστές του Βερμίου και του Ολύμπου εγκαθίστανται στις Βόρειες Σποράδες και εξορμούν εναντίον των παραλίων και ιδιαίτερα εναντίον της Θάσου 1 Ιανουαρίου Ψηφίζεται το «Προσωρινό Πολίτευμα 1822 της Ελλάδος» στην Επίδαυρο.41 Εποχή- Γεγονότα πανευρωπαϊκής Χρονολογία εμβέλειας 1798-99 Συμμαχία Γεγονότα Θάσου Τουρκίας-Ρωσίας Γαλλίας. 1823 Η Αγγλία αναγνωρίζει τους Έλληνες ως εμπόλεμους. «ως τμήμα τελείας κυριότητας» αλλά το τουρκικό δημόσιο εξακολουθεί να εισπράττει τον κεφαλικό φόρο. παραχωρεί Ιμπραήμ την Ο 43 Κρητική Κουντουριώτης καταδρομικά διπλώματα σε Ψαριανούς.

1839 Παράδοση οθωμανικού στόλου στον Μωχάμετ Άλυ. Τρίπολης. Μακεδόνα οπλαρχηγού Καρατάσου στη Θάσο. Σποράδες. 1828 Άφιξη του Ιωάννη Καποδίστρια 1828-1829 ∆΄ Ρωσοτουρκικός πόλεμος.42 Χρονολογία εμβέλειας 1827 Ναυμαχία Ναβαρίνου Ιουλιανή Τα πλοία του Ιμπραήμ ναυπηγήθηκαν Συνθήκη.000 κάτοικοι κράτους 1831 Ο Μωχάμετ Άλυ εκστρατεύει κατά της Συρίας 21 Ιουλίου Συνθήκη Κωνσταντινούπολης. 8 Ιουλίου 1833 Ο Μωχάμετ ΄Αλυ διορίζεται πασάς των : Άκρας. Χαλεπιού και Αδάνων. . Ο Πρόκες φον Όστεν στη Θάσο Αγγλία- Γαλλία-Ρωσία Πρωτόκολλο Λονδίνου. Μάμπλους. Αδάνων 1834 Η Θάσος βάση πειρατών που προέρχονται από τις Β. Τα εμπορικά σκάφη δεν από θασίτικη ξυλεία. ∆αμασκού. Άκρας. Ιερουσαλήμ. Αναγνώριση αυτόνομου Ελληνικού κράτους 1830 Ο Μωχάμετ Άλυ πασάς της Κρήτης Κατάστιχο 1830/31:Εννιά οικισμοί. πασά Μάμπλους. Ιερουσαλήμ. 4. Μεγάλη εξαγωγή ξυλείας. 1829 Συνθήκη Αδριανούπολης. Εμφάνιση νοητικής διαταραχής 1847 Ίδρυση Προξενικού Πρακτορείου Ελλάδος στο νησί. Τρίπολης. τρίτη προξενική αρχή μετά τη Θεσσαλονίκη και τη Καβάλα. 1832 Οριστική λύση του Ελληνικού ζητήματος 1832 Κατάληψη Συρίας από τον Μωχάμετ ΄Αλυ. 1007 Αναγνώριση ανεξάρτητου Ελληνικού σπίτια. Χαλεπιού. Επιδρομή του διαπλέουν το Αιγαίο λόγω πειρατείας. ∆ιάταγμα Χατ-ι σεριφ του Γκιουλχανέ 1844 Ο Μωχάμετ Άλυ πασάς μόνο της Αιγύπτου. ∆αμασκού.

43 Εποχή- Γεγονότα πανευρωπαϊκής Γεγονότα Θάσου Χρονολογία εμβέλειας 1848-1854 Αντιβασιλέας Αιγύπτου ο Ιμπραήμ και αμέσως μετά ο Αμπάς ο Α΄ 2 Αυγούστου Θάνατος Μωχάμετ Άλυ 1849 1848-1854 Αντιβασιλέας Αιγύπτου Αμπάς Χιλμί Α΄ 1854-1863 Αντιβασιλέας Αιγύπτου Μωχάμετ Σαϊντ 1853-1856 1855 1856 Ξύλευση Θάσου για σιδηροτροχιές της Αλεξάνδρειας Κριμαϊκός Πόλεμος. Το διεθνές αναγνωρίζει δίκαιο τη παύει νομιμότητα κατάστασης Προξενικού να του κούρσου. νέοι φόροι . 1879-1892 1892-1914 Αντιβασιλέας Αιγύπτου Μωχάμετ Ειδικό νομισματικό σύστημα από τις Ταουφίκ εκκλησίες Χεδίφης Αιγύπτου Αμπάς Χιλμί Β΄ Περιορισμοί στο καθεστώς του νησιού 1891 Αφορία στο νησί 1894 Ταραχές λόγω της Εταιρείας Ψιακή η οποία θέλει να αναλάβει την εκμετάλλευση των δασών. Συνέδριο Βερολίνου.∆ιάταγμα Χατι-ι χιουμαγιούν 1858 Το Προξενικό Πρακτορείο διακόπτει την λειτουργία του 1860 Ο πειρατής Ψυρούκης αποβιβάζεται στη Λήμνο. Τελευταίο καταγεγραμμένο κρούσμα πειρατείας στις Ελληνικές θάλασσες 1863-1879 Χεδίφης Αιγύπτου Ισμαήλ Σιτοδεία στο νησί. Αιγυπτιακή αποστολή 26 οκάδων σιταριού για κάθε άτομο 1877-1878 Ρωσσο--τουρκικός πόλεμος – πτώχευση Οθωμανών 1878 Συνθήκη Έλληνες από την Ήπειρο εγκαθίστανται στο νησί Αγίου Στεφάνου. Ήπειρο Μακεδονία Μακεδονία εγκαθίστανται στο νησί Ελληνοτουρκική συνθήκη Εμπορίου Βελτίωση και Ναυτιλίας Πρακτορείου Ελλάδος. Επαναστάση Έλληνες από την Ήπειρο και την ∆. 1897 1901 Ελληνο οθωμανικός πόλεμος Αφαίρεση των προνομίων του νησιού. στην Θεσσαλία.

΄Ιδρυση φιλεκπαιδευτικών αδελφοτήτων. Προοδευτικός μουτεσερίφης 1903 Ο γερμανικός εκμεταλλεύεται οίκος τα Speidel μεταλλεία της καλαμίνας πιθανόν για την πολεμική προετοιμασία της Γερμανίας 1905 Παραλαβή και απόκρυψη όπλων για μεταφορά του τους στα πλαίσια Μακεδονικού αγώνα 1909-10 Η εκμετάλλευση των μεταλλείων στο απόγειο της . Πληθυσμός . 18 Οκτωβρίου 1912 Α΄ Παγκόσμιος πόλεμος Απελευθέρωση 13450 κάτοικοι Θάσου.44 Εποχή- Γεγονότα πανευρωπαϊκής Χρονολογία εμβέλειας 1902 Γεγονότα Θάσου Κατάληψη της Θάσου από τους Τούρκους.

45 ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ .

46 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΕΠΙΣΚΟΠΗΣΗ ΤΗΣ ΘΑΣΟΥ .

50 χιλ. Αλλά και τα μεταλλεύματα χαλκού. την Θασιακή Περαία. Το έδαφος του είναι ορεινό. που κυρίως από την παραθαλάσσια Αλυκή εξαγόταν για δώδεκα αιώνες (6ος π. εξαιτίας του οποίου η Θάσος απέκτησε σημαντική ναυτική δύναμη. αι. Βρίσκεται σε απόσταση 5. ενώ γκρεμίζει και τα τείχη της. σε όλα τα μέρη του ελληνικού και ρωμαϊκού κόσμου. όσο και σε παράλιες (Λιμενάρια. Στη συνέχεια αναγνωρίζοντας την παντοδυναμία της Αθήνας. η Θάσος είναι πολύ πλούσια. το Ψαριό. 66-68. αναλαμβάνοντας πολλές υποχρεώσεις.47 Ιστορική και πολιτιστική σημασία της Θάσου Το νησί ανήκει στο νομό Καβάλας. που της επέτρεψε να μεταβληθεί από αποικία των Παρίων σε Μητρόπολη και να θέσει υπό τον οικονομικό της έλεγχο όλη την απέναντι στεριά από τον Στρυμώνα ως το Νέστο και πέραν. νότια και ανατολικά (Χάρτης Θάσου 3). (Χάρτης 1) έχει έκταση 379 τετρ.Χ-6ος μ. Σωτήρας)1. Οι ιστορικοί χρόνοι για το νησί αρχίζουν με την έλευση των Παρίων αποίκων στον σημερινό Λιμένα. 10-20. Έχοντας προίκα αυτές τις πλουτοπαραγωγικές δυνατότητες. τα τελευταία γνωστά από τους Φοίνικες. καταλαμβάνει το κέντρο του νησιού. στην οποία κατά τους περσικούς πολέμους παραδίδει το στόλο της.Χ). Όταν η Αθήνα για να ελέγξει το χρυσοφόρο Παγγαίο ιδρύει την Αμφίπολη. η Θάσος ενοχλημένη 1 Μπόνιας –Δαδάκη 2002. Τα δάση από την αρχαιότητα. λοιπόν.. προσέφεραν πολύτιμη ναυπηγήσιμη ξυλεία απαραίτητη για τη ναυπήγηση εμπορικού και πολεμικού στόλου. Σημαντική συμβολή στην οικονομία είχαν από τον 4ο π. . αργύρου σιδήρου και χρυσού. ενώ ο ενιαίος ορεινός όγκος. μία σειρά αποικιών και εμπορικών σταθμών. εξαγόταν στα πέρατα του αρχαίου κόσμου. η Θάσος κατοικήθηκε από την Ύστερη Νεολιθική εποχή τόσο σε οχυρές μεσόγειες θέσεις (Καστρί). με δημόσια κτίρια. στις αρχές του 7ου αιώνα. Μακρόστενες κοιλάδες και λίγες μικρές πεδιάδες βρίσκονται στα βορειοδυτικά.Χ. υποδομές. η καλλιέργεια της ελιάς και το περίφημο κρασί που με τους αμφορείς που έφεραν στις λαβές τους σφραγίδα εγγύησης «ΘΑΣΙΩΝ». χιλ. και περίμετρο ακτών 94. καθώς και οι πρόσοδοι τους από την απέναντι περαία. ακμαίο εμπορικό στόλο και ειδική σχέση με την Περσία. Μεγάλο πλούτο αποκόμισε το νησί από το ευρισκόμενο σε αφθονία κατάλευκο θασίτικο μάρμαρο. σσ. την πρωτεύουσα του νομού (Χάρτης 2). Αμέσως ίδρυσαν στην απέναντι Θρακική στεριά. Από τον 6ο αιώνα. προσέφεραν έσοδα και πρώτη ύλη στο νομισματοκοπείο του.60 ναυτικών μιλίων από την κοντινότερη στεριά ενώ απέχει 16 μίλια από την Καβάλα. με κορυφή στα 1203 μέτρα. καλυπτόμενο από πεύκα και τοπικά καστανιές και πλατάνια. γίνεται μέλος την Α΄ Αθηναϊκής Συμμαχίας. όπου βρήκαν εδώ ήδη εγκαταστημένους τους Θράκες Σίντες. σε διαρκή αντιπαλότητα με τους Θράκες.

Το 1306 ο Μιχαήλ Θ΄ Παλαιολόγος παραχωρεί το νησί στον γενουάτη τυχωδιώκτη Tedisio Zaccaria. αφ΄ ενός μεν μεγάλο αριθμό κατοίκων.1104-1109. Ο αριθμός. σσ. πνευματική. 57. αφ΄ ετέρου δε οικονομική.48 αποστατεί.108-109 6 ΙΕΕ.6 Μετά την ανάκτηση της Κωνσταντινούπολης από τον Μιχαήλ Η΄ τον Παλαιολόγο. μέχρι σήμερα έχουν επισημανθεί και εν μέρει ερευνηθεί αρκετά παλαιοχριστιανικά μνημεία. καλλιτεχνική και γενικότερα πολιτιστική άνθηση3 (Χάρτης 4). η βυζαντινή κυριαρχία στη Μεσόγειο έχει πληγεί καθώς και το διαμετακομιστικό εμπόριο και η οικονομία. τα παράλια και τα νησιά κατοικήθηκαν ξανά. η ναυσιπλοΐα είναι ανασφαλής. Οι θαλάσσιες επικοινωνίες με τη ∆ύση αποκαταστάθηκαν. σσ. ενώ τον 9ο αι.. το 1327 όμως. Η. η Θάσος αποτελεί άλλοτε ναυτική βυζαντινή βάση και άλλοτε έδρα των πειρατών. τ. η ασφαλής ζωή κοντά στη θάλασσα λήγει. δεν είναι γνωστό. Στα 1350. σσ. σσ. Αναγνωρίζοντας πλήρως στη συνέχεια την παντοδυναμία των Ρωμαίων ανακάμπτει οικονομικά και πολιτιστικά. Το 904 ο Λέων ο Τριπολίτης. Η. τ. η πειρατεία έχει αναπτυχθεί σε βαθμό ανησυχητικό. Το τελικό πλήγμα στα Αραβικά ορμητήρια της δόθηκε το 9705 από τον Νικηφόρο Φωκά. 5 ΙΕΕ.4 Η πιθανή διασπορά των κατοίκων σε ορεινές και δυσπρόσιτες θέσεις. όμως πολιορκείται και συνθηκολογεί άνευ όρων χάνοντας όλες τις προσόδους της με αποτέλεσμα να φθίνει διαρκώς και μόνο στις αρχές του 4ου αι. Η Θάσος κατά την περίοδο αυτή χρησιμεύει ως τόπος εξορίας. Πότε ακριβώς και από ποιόν πρωτοκηρύχτηκε ο Χριστιανισμός στη Θάσο2. επικεφαλής αραβικού-κυρίως πειρατικού στόλου προσορμίστηκε στο νησί κατεβαίνοντας από τον Ελλήσποντο. Μπακιρτζής 1989. Ο 8ος αιώνας και μέχρι το 867 μπορεί να θεωρηθεί χωρίς υπερβολή η κρισιμότερη της βυζαντινής ιστορίας. 122-123. To 1357. ο Ιωάννης Ε΄ Παλαιολόγος 2 Παπαευαγγέλου 1967. 4 Χ. ενώ σεισμός πλήττει το νησί. Στις αρχές του 7ου αιώνα. 339-341. η οικονομική ζωή γνώρισε μεγάλη ανάπτυξη. η Θάσος λεηλατείται από τον τούρκο πειρατή Αλέξιο Μπελεκομέ που ήλθε από τη Βιθυνία. να σταθεροποιήσει τη δύναμη της. το μέγεθος και ο πλούτος των μνημείων αυτών προϋποθέτουν. περιέρχεται και πάλι στους Βυζαντινούς. Βωλανάκης 2005. Στο νησί. Τα νησιά και τα παράλια αστικά κέντρα έχουν ερημώσει. 3 . πριν καταλάβει τη Θεσσαλονίκη. Στους ελληνιστικούς χρόνους δεν επηρεάζεται από τους Μακεδόνες και επανακτά την κυριαρχία της στην παλιά της περαία. ο πολιτισμός έχει παρακμάσει. όπου η ζωή θα συνεχίζεται σε χαμηλότερους τόνους και η απουσία ευρημάτων καθιστά δύσκολη την ανίχνευση των θέσεων αυτών. σσ.

χριστιανοί πειρατές. μερικές πόλεις της Θράκης και της Μακεδονίας. αποτελείται από την Κωνσταντινούπολη. Κατά τη διάρκεια τους. Θ.261. Μουστάκας 2004. τη Θεσσαλονίκη. σσ. 201. στα 146015 και 1479. Μπακιρτζής 1984. 12 Οδηγός της Θάσου 1974. Στην εποχή των Παλαιολόγων. τ. λόγω της εμπλοκής του νησιού στους πολέμους. τις Βόρειες Σποράδες και το ∆εσποτάτο του Μωρέως10. τ. «κατά λόγον γονιμότητος».20. θα αλώσει την Πόλη. η επεκτατική πολιτική των Τούρκων προκάλεσε μόνο με τους Βενετούς έξι πολέμους. πολιορκεί το νησί το οποίο κατείχε «αρπάσας τυραννικώς» ο γιός του Φραγκίσκου Gattilusi της Λέσβου Γεώργιος Gattilusi. 206-11. χρηματοδοτούμενοι από τις Μεγάλες ∆υνάμεις.Σεπτέμβριο του 1414 ο Μανουήλ ο Β΄ Παλαιολόγος πηγαίνοντας για την Πελοπόννησο. που όλοι τους είχαν στόχο τον έλεγχο της Ανατολικής Μεσογείου. Το 1453 ο Μωάμεθ Β΄ ο Πορθητής. το προπύργιο του ελληνισμού. Στo τέλος του αιώνα η αυτοκρατορία αποδυναμωμένη.  Μετά την ναυμαχία της Ναυπάκτου (1571). κτίζει κάποιο κτίριο στο κάστρο του θασίτικου χωριού Κάστρο13. στο εσωτερικό της Θάσου.1. των οποίων οι ηγεμόνες ασκούν σχεδόν αυτόνομη πολιτική. σσ. Το 140311. Από την εποχή αυτή χρονολογούνται τα μετόχια των μονών του Αγίου Όρους τα οποία επέδρασαν με πολλούς τρόπους στη ζωή των κατοίκων. 10 ΙΕΕ. σ. γνωστός καπετάνιος του Ντορίνο. 214-215.199. σσ. τη Θάσο και Ίμβρο. τ. στην οποία στρέφουν όλες τις φροντίδες τους. Μετά τον θάνατο του Αλεξίου το νησί κατάντησε τε τέτοια ερήμωση. η αποκέντρωση του κράτους εκφράζεται με την δημιουργία εξαρτημένων ηγεμονιών. 8 . σσ. 13 Χ. σ.19. σσ. ΙΕΕ. σ. Τότε ο Μέγας Πριμυκήριος ανέλαβε μόνος τη διοίκηση της και με πολλούς κόπους και δαπάνες πέτυχε την ανασυγκρότηση της και την έφερε «εις οίαν νυν οράται ωραιότητα9». Στους επόμενους τρεις αιώνες.10-12.12 Το 1434 ο Umberto Grimaldi. Στη Θάσο οι Gattilusi έμειναν περίπου σαράντα χρόνια και ανέδειξαν πάλι το νησί σε εμπορικό κέντρο με συναλλαγές με τη Γένοβα. 11 Χ. Μπακιρτζής 1984. 14 Μπαλτά 2003. ακόμα και με τις Bruges. 43. 9 Πάρδος 1998.8 Μέσα στα επόμενα χρόνια στους δυο αδελφούς δεν απομένει παρά μόνο η Θάσος. στο σημερινό χωριό Κάστρο. οι περισσότεροι Θάσιοι εκτοπίζονται στην Κωνσταντινούπολη. γαμβρό του αυτοκράτορα και στους γιους τους.214. ιδρύεται νέα οχύρωση δια συνδρομής Κωνσταντίνου και Ιωάννου των Κωνσταντινοπολιτών. Συνήθως ανήκουν στο στενό αυτοκρατορικό περιβάλλον. Τον Ιούλιο..49 παραχωρεί το νησί και μεγάλο μέρος από την απέναντι ακτή. ώστε έφθασε «προς αυτό το πέταυρον του Άδου». ξεχύνονται στις θάλασσες 7 Lemerle 1945. σ. Το Σεπτέμβρη του 145514 το νησί παραχωρείται στους Τούρκους.14-15. και «ως κλήρον ίδιον» στον στρατοπεδάρχη Αλέξιο και στον Μέγα Πρυμικήριο Ιωάννη7. τη Λήμνο.Θ΄.

Κατά τον Α΄ Ρωσοτουρκικό πόλεμο. έγινε πλέον τρόπος ζωής. ενώ μετά την κατάληψη της Κρήτης. προσέγγισε στο νησί. έτος γέννησης του Ναπολέοντα Βοναπάρτη. από τους Τούρκους το 1699 η πειρατεία για το Αιγαίο. δίνει στους χριστιανούς και στον θρησκευτικό τους θεσμό. συχνά με τον μανδύα του ιερού πολέμου. ο οποίος μετά την παρακμή της Βενετίας έχει αναλάβει και το διαμετακομιστικό εμπόριο της οθωμανικής αυτοκρατορίας. γυναίκες και παιδιά. στην αρχή του ΣΤ΄ Βενετοτουρκικού πολέμου (1684-1699). μια μικρής έκτασης «διεθνοποίηση» της θέσης 15 Γερασίμου 2005. Φραγκίσκος Morosini. ο γενικός καπιτάνος του βενετικού στόλου. Για να προμηθευτούν την αναγκαία ξυλεία. ο που αργότερα θα επηρεάσει καταλυτικά με τις ενέργειες του το μέλλον της Θάσου. αλλά γιατί θα μπορούσαν με βάση αυτό να επιχειρούν με μεγάλη ασφάλεια. Κατά τη διάρκεια των επιχειρήσεων του ρωσικού στόλου. που γίνονται ενοχλητικοί και επικίνδυνοι καθώς προκαλούν μεγάλες ζημιές στην Οθωμανική αυτοκρατορία. Ο πλοίαρχος με ορισμένα πλοία αγκυροβολεί στο λιμάνι της αρχαίας Θάσου στις 20 Αυγούστου 1770 και την επομένη αρχίζει τις εργασίες του ιδρύοντας στην προκυμαία ναύσταθμο και ναυπηγείο. οι Ρώσοι κόπτουν 7. Σινουέ Αθήνα 2004. που υπήρξε το μεγάλο ίνδαλμα του. το 1774. 16 . 17 Ο ίδιος έλεγε ότι γεννήθηκε το 1769. σσ. 35-36. το λιμάνι της Πάρου.14. διαλέγουν τη Νάουσα. Το σχετικά σύντομο τέλος του Α΄ Ρωσοτουρκικού πολέμου και η υπογραφή της Συνθήκης του Κιουτσούκ Καϊναρτζή. Στα χρόνια που ο Κρητικός πόλεμος μαίνεται η Θάσος δοκιμάζεται σκληρά. Τα ευρωπαϊκά κράτη επιδίδονται στην καταστροφή του γαλλικού εμπορικού στόλου. στην ανατολική Μεσόγειο. εξυπηρετούμενος από προξενεία σε στρατηγικά λιμάνια του τουρκικού κράτους. δρουν στο Αιγαίο πέλαγος μικροί. σ. Μέρτζιος 1947.416.50 της Ανατολής ασκώντας πειρατεία. ανώνυμοι έλληνες. στη γειτονική Καβάλα γεννιέται ένας Τουρκαλβανός. στέλνουν στη Θάσο ένα σώμα ανδρών με επικεφαλής τον πλοίαρχο Α΄ τάξης Στέφανο Πέτροβιτς Χμετιόβσκιη. σ. ανεξάρτητοι.000 κορμούς δένδρων από τα δάση της Θάσου και αναχωρούν στις 26 Οκτωβρίου 177016. με το πλοίο Fiamma και αιχμαλώτισε άνδρες. σαν βάση και αρχίζουν να επισκευάζουν τα πλοία τους. Οι πειρατές δείχνουν μεγάλη προτίμηση στο νησί στις αρχές του 17ου αιώνα όχι μόνο γιατί θα αποκόμιζαν λεία από αυτό. Κατά την διάρκεια του πολέμου. Μετά τις συνθήκες του Κάρλοβιτς (1699) και του Πασάροβιτς (1718) η οθωμανική αυτοκρατορία παύει να πρωταγωνιστεί στις ευρωπαϊκές υποθέσεις. οι Ρώσοι για να μπορέσουν να συνεχίσουν την δράση τους στο Αιγαίο. Στα 1684. Κωνσταντινούπολης και ανακόπτουν παρεμποδίζουν συχνά τη τον μεταφορά ανεφοδιασμό των της φορολογικών εισπράξεων. Το ίδιο Μωχάμετ Άλυ έτος17.

Κατά τον Β΄ Ρωσοτουρκικό πόλεμο. δηλαδή του ψευδαργύρου. 19 . καθώς η εξάρτηση του από αυτό λόγω των μετοχιών ήταν μεγάλη. οι Τούρκοι καταλαμβάνουν το νησί. απ΄ όπου εξορμούσαν ως πειρατές εναντίον των θεσσαλικών και μακεδονικών παραλίων αλλά ιδιαίτερα εναντίον της Θάσου. για την στρώση των σιδηροδρομικών γραμμών της Κάτω Αιγύπτου. είχαν ευεργετικές συνέπειες στην ζωή των κατοίκων του και προσελκύουν κατοίκους από την Ήπειρο και ∆υτική Μακεδονία. χάρις στο άγραφο προνομιακό πολίτευμα της. σσ. η εκμετάλλευση των μεταλλείων του 18 Κοντογιάννης 1995.1837. αποχωρεί όμως σύντομα μαζί με το Άγιο Όρος. ειδικότερα της καλαμίνας. σ.19 Το 1903 ο γερμανικός οίκος Speidel εγκαθίσταται στη Θάσο. για την αξιοποίηση των μεταλλευμάτων του νησιού. περίοδο εντατικής προετοιμασίας για τον Α΄ Παγκόσμιο πόλεμο. σ. κρατώντας όμως τα κυριαρχικά του δικαιώματα. 537. Η εθελουσία υποταγή των Θασίων ενόχλησε τους Ψαριανούς και τους πολεμιστές του Βερμίου και του Ολύμπου που μετά την αποτυχία της επανάστασης στην πατρίδα τους βρήκαν άσυλο στις βόρειες Σποράδες. Μετά το 1860 και μέχρι το 1886. Η Θάσος στα χρόνια του Μωχάμετ Άλυ. Το 1825 τα πειρατικά σκάφη λυμαίνονται το Αιγαίο και οι νησιώτες υποφέρουν από τις αρπαγές και διαρρήξεις τους18. ∆εν υπάρχει μόνο πειρατεία αλλά και κούρσος που ρυθμίζεται και από διακρατικές συμβάσεις ! Τον Οκτώβριο του 1813 ο σουλτάνος Μαχμούτ Β΄ παραχωρεί το νησί στον Μωχάμετ Άλυ. ζει απαλλαγμένη από βαριές φορολογικές επιβαρύνσεις κάτω από ένα ήπιο ζυγό γιατί η Υψηλή Πύλη την έχει σχεδόν εγκαταλείψει και η Αίγυπτος δεν ενδιαφέρεται ιδιαίτερα γι΄ αυτή. Το 1821 το νησί συμμετέχει στην Ελληνική Επανάσταση. πασά της Αιγύπτου. με το πέρασμα των χρόνων. Οι χαλαρές διοικητικές σχέσεις των Τούρκων και Αιγυπτίων κυριάρχων με το νησί. παρά μόνο για την είσπραξη συγκεκριμένων φόρων. αφού η Πύλη ανέλαβε την υποχρέωση έναντι της Ρωσίας να προστατεύει την θρησκευτική πίστη και τους τόπους λατρείας των χριστιανών. απομακρυσμένη από την Αίγυπτο. Στα χρόνια 1909-1910. διατάσσεται έκτακτη υλοτομία της Θάσου.51 τους στην οθωμανική αυτοκρατορία. 284. Prokesch von Osten. Τον 18ο αιώνα αλλάζει το σκηνικό στην Ανατολική Μεσόγειο. 20 Κεκρίδης 2005. Τον Απρίλιο του 1902 με πρόφαση την επιβολή της τάξης. Τριάρχης 1980. αρχίζει από τους Αιγυπτίους η συστηματική εκμετάλλευση των δασών. 60. πιθανόν και άλλων αναγκαίων για την πολεμική προετοιμασία της Γερμανίας20.106.

σε τετραγωνικά χιλιόμετρα. όμως η Θάσος δεν αναφέρεται σ΄ αυτή την πηγή. ”Latins on Limnos before and after 1453” στο Bryer-Lowry. Για υπολογισμούς που έχουν γίνει με βάση τον ίδιο κατάλογο βλ. και διαιρώντας αυτή την επιφάνεια με τον αριθμό των κατοίκων. 25 Δαδάκη.154-170. σαν σημαντικό εμπορικό κέντρο και εκτός από τον Λιμένα. Οι πληροφορίες που προκύπτουν από την επίσκεψη στο νησί του Κυριάκου της Αγκόνας στα 1444-45.25 ∆ύο ακόμη θέσεις εντοπίστηκαν στην κοιλάδα των Μαριών στη θέση Μέλισσα ή Παλαιόκαστρο. 24 Δαδάκη. Koder. Βλ. Συγκρίνοντας όμως την έκταση των γειτονικών νησιών Λήμνου. σ.Giros 1991. σσ.’[ 23 Cyriacus of Anconas. Είναι μόνο γνωστές οι σχετικά αξιόπιστες εκτιμήσεις του πληθυσμού των νησιών του Αρχιπελάγους πριν από την έλευση των Οθωμανών που δίνονται το 1471 από τον Βενετό soprocomito Giacomo Rizzardo27. όπως τον δίνει ο Rizzardo. Εντοπίστηκαν στην κορυφή Βαλανίδα του σημερινού Πρίνου. σσ. μας είναι πολύτιμες. Μανταλούδι. Λαρνάκι. Ο κατάλογος έχει δημοσιευτεί πολλές φορές.52 νησιού φθάνει στο απόγειο της21. σ. 1968. ∆υστυχώς καταγραφή του πληθυσμού των οικισμών αυτών δεν υπάρχει. Πιθανότατα υπήρχαν και άλλοι. ΒΑ του Θεολόγου στην θέση Άγ. Στις 18 Οκτωβρίου 1912 μοίρα του ελληνικού στόλου απελευθερώνει το νησί22. είναι απαραίτητο να εντοπίσουμε τους προϋπάρχοντες αυτής βυζαντινούς οικισμούς του νησιού και να ανιχνεύσουμε την επιβίωση τους ή μη κατά την μακρά και επώδυνη αυτή περίοδο. όπου σώζονται και θεμέλια ναού. Επίσης βρέθηκαν οικιστικές θέσεις με ναΰδρια στην ορεινή περιοχή του Θεολόγου. 22 . την Παναγία (Anastasium). που η παράδοση αποδίδει στην Κοίμηση της Θεοτόκου26 (Χάρτης 5 ). είναι άγνωστο όμως πότε καταστράφηκαν. Αναφέρει τους οικισμούς: Κάστρο (Neokastrum). 389 26 Αυγουστίδης 2009. 27 Rizzardo 1844. Άγιος Γεώργιος. όταν το κατείχε ο Φραντζέσκο Γ΄ Gattilusi23.44-45. ∆ημήτριος όπου σώζονται και ερείπια μονόχωρου βυζαντινού ναυδρίου και κατά μήκος της ανατολικής πλευράς της ρεματιάς Θεολόγου. μπορούμε κατά προσέγγιση.40.ε. σ. 285. την Καλλιράχη (Calliarachium). 1. 233-234. σύμφωνα με την αρχαιολογική έρευνα24. 2. Παπαευστρατίου 1922. σσ. 383-397. και στο μέσο της κοιλάδας στα βόρεια όχθη του χειμμάρου. την Ποταμιά (Potamium) και τα Κοίνυρα (Chinarium). δέκα χρόνια δηλαδή πριν την κατάκτηση του νησιού από τους Τούρκους.Giros 1991. 1972. Κεντριά. σσ. στις θέσεις Σταυρός. 21 Κεκρίδης 2005. 24 κ. Λευκιά. Για παράδειγμα Peter Topping. Η θέση και η εξέλιξη των οικισμών της Θάσου κατά την Τουρκοκρατία Πριν εισέλθουμε στα της Τουρκοκρατίας. σ. Ίμβρου και Σαμοθράκης.

τσακισμένοι απ΄ τον πόνο σχεδόν ασυναίσθητα έδιναν την ψεύτικην εντύπωσιν πως χασμουριούνται πιότερο παρά πως στενάζουν…. παρθένες αποσπασμένες από τα χέρια των γονιών ν΄ απάγονται για να ξεπαρθενευτούν σε λίγο. βρέφη βυζανιάρικα αποτραβηγμένα από τους μαστούς των μητέρων. Ε. σαν κοπάδι πρόβατα.1. ν΄ αποχωρίζονται απ΄ τα σπίτια των και με βία σπρωχμένα απ΄ τους σωματοφύλακες του βασιλιά να γίνονται σκλάβοι του σεραγιού. ως οικισμοί της ανατολικής πλευράς ήταν εύκολα προσβάσιμοι στα πλοία που έρχονταν από την Κωνσταντινούπολη. πεντακόσια πάνω-κάτω. πριν τα νεκρά κορμιά ριχτούν στην θάλασσα. κόβεται το δεξί αυτί και ο γραμματικός του καραβιού έσβηνε (τ΄ όνομα) απ΄ τον αριθμό του καταλόγου. παρ.31 καταφύγει στα Η εικόνα του εξανδραποδισμού των κατοίκων του νησιού δεν διασώθηκε32. σ.4. σ.σ. Το νησί μένει σχεδόν έρημο.800-4. Το αντίθετο.2. Αμέσως θα μπορούσες να δεις τους Χριστιανούς. για να τους μεταφέρουν ως το Βυζάντιο. 28 Οδηγός της Θάσου.53 να υποθέσουμε ότι ο πληθυσμός της Θάσου την εποχή αυτή. 32 Είναι σίγουρα η ίδια με των κατοίκων της Λέσβου. Κακηράχη (Calliarachium) εγκαταλείπονται οι ανοχείρωτοι Anastasium. 30 Γερασίμου 2005. εκτοπίζουν το 1479 στην Κωνσταντινούπολη. Συνακόλουθα τίποτε τότες δεν ωφελούσαν τα δάκρυα τα χυμένα απ΄ τους πεσμένους στα γόνατα γονιούς.31. αφήνοντας τα πατρικά τους σπίτια.Ι΄. διέσωσε: «Μόλις εκδόθηκε το βασιλικό διάταγμα…. Πιθανότατα αυτοί. Η Θάσος των πέντε οικισμών (Χάρτης 6) Το 1455 ο Gattilusi.000 κάτοικοι. 17.85. 1. Σύντομα η Θάσος επανακάμπτει και όσοι κάτοικοι σώθηκαν κρυμμένοι στα βουνά επιχειρούν να επιστρέψουν στις εστίες τους.28 Όμως μετά την κατάληψη του νησιού από τους σταυροφόρους του πάπα Καλλίστου (1457) και την επανακατάληψη του από τους Τούρκους. μελλοντικούς Τούρκους.60. Διαλεγμένα παλληκαρόπουλα. σ. που ο Λατίνος αρχιεπίσκοπος της Λέσβου κι αυτόπτης μάρτυρας Λεονάρδος ο Χίος. ήταν 3. μόλις ξεσπούσαν τ΄ αναφιλητά. Το νησί μένει σχεδόν έρημο. ενώ είναι πιθανόν λίγοι κάτοικοι του να έχουν διαφύγει πάλι στα βουνά. 31 Απ. Perrot 1864. αποφεύγοντας τις παράλιες θέσεις καθώς διεσθάνονται ότι μόνο τα βουνά τους προστατεύουν. απ΄ το φόβο των χτυπημάτων. Και απ΄ αυτούς ένα μέρος πεθαίνει απ΄ την στενοχώρια (στρίμωγμα) μέσα στα μεταφορικά καράβια. όσους κατοίκους είχαν μείνει στο νησί μετά τον εξανδραποδισμό του 1460. Από τους οικισμούς που ανάφέρει ο Κυριάκος της Αγκόνας ξανακατοικούνται οι οχυρωμένοι οικισμοί: Limanhisar. Κριτόβουλος C. ν΄ αναρπάζονται. 29 .14. και Yenihisar (Neokastrum) και Ποταμιά (Potamium) και Κοίνυρα (Chinarium) και οι υπόλοιπες βυζαντινές θέσεις. Βακαλόπουλος 1984.στην Κωνσταντινούπολη30. εμπρός στα μάτια εκείνου που διέταζε.Καταγράφονται τα ονόματα και τα παρονόματα καθενός και σαν πρόβατα για σφάξιμο αριθμημένα παραδίδονται στους ναύτες.20. σσ.18-19. σ. Με την λήξη του Α΄ Βενετοτουρκικού πολέμου οι Τούρκοι εκδικούμενοι το νησί για τον φιλοβενετικό ρόλο του.» Βλ.Τουρκοκρατία. το 1460 οργισμένος ο Μωάμεθ Β΄ διατάζει τον εκτοπισμό των κατοίκων που φοβισμένοι είχαν βουνά29. παραχωρεί με Συνθήκη τη Θάσο στο Σουλτάνο. τ. να τρέχουν μαζεμένοι και ποιος να ξεπεράση τον άλλον. Α. Βακαλόπουλος 1984. καμιά ανεματιά με σεβασμό των παιδιών προς τους αφημένους πίσω γονιούς. καθόλου δεν ωφελούσαν τα ξεσκίσματα των μάγουλων εξ αιτίας του αποχωρισμού. ΙΕΕ.

Τον οικισμό παραχώρησε το 1394 στην Μονή Παντοκράτορα ενώπιον του Πρώτου του Αγίου Όρους ∆ωροθέου και των ηγουμένων Λαύρας. Thassos. Μέγας Πριμυκήριος Ιωάννης. χωρίς των άλλων. «Τοις γαρ ενταύθα τόποις επιδεδημηκότες και κάστρα και χώρας χειρί Θεού κατασχόντες.37 όπως μαρτυρεί σχετική δίγλωσση επιγραφή.45. τις οχυρώσεις. 36 Χ. σ. αμπέλια. υδρομύλους και εργαστήρια.10 σ.54 Στο σημείο αυτό μπορούμε να επισημάνουμε τα ακόλουθα: Το μεσαιωνικό Limanhisar είναι ο γνωστός υστεροβυζαντινός Μαρμαρολιμένας. Η έκδοση αυτή έχει αντικαταστήσει την παλιότερη του Louis Petit. γνωστός οικισμός είναι ο γνωστός υστεροβυζαντινός. 1991. Ουσιαστικά δηλαδή όλη την πρωτεύουσα του νησιού!33 Ο δεύτερος οχυρωμένος Κάστρο. Πετρούπολη. ήν ελάβομεν δια θείου και σεπτού χρυσοβούλλου. αρ. Βλ. ολόκληρη τη χώρα. 323-324.19. Εσφιγμένου και Χιλανδαρίου ο κτήτορας της. AM 33. Εν ταύτη τοίνυν τη νήσω εύρωμεν και την σεβασμίαν και ιεράν βασιλικήν μεγάλην Λαύραν κεκτημένην περί που το Νεόκαστρον λεγόμενον μετόχιον εις όνομα τιμώμενον του οσίου και θεοφόρου ημών Αθανασίου….» Περίπου πενήντα χρόνια αργότερα. 33 Actes du Pantocrator. Σώζεται απεικόνιση του Ιωάννη στο κάτω μέρος μιας εικόνας του παντοκράτορα που προέχεται από το ομώνυμο μοναστήρι και βρίσκεται σήμερα στην Αγ. γνωστός καπετάνιος του Ντορίνου Α΄ Gattilusi που κατείχε την εποχή αυτή το νησί. ο Στρατοπεδάρχης Αλέξιος και ο Μέγας Πριμυκύριος Ιωάννης απευθύνουν στη Μονή την επιστολή.1908. Bank. σσ. κατέσχομεν προς τούτοις και την νήσον Θάσον. στην ελληνική και λατινική. Το 1434 ο Umberto Grimaldi. σ.10. το 140336. σσ. η θέση του μετοχιού οχυρώθηκε δια συνδρομής Κωνσταντίνου και Ιωάννου των Κωνσταντινοπολιτών. Η Πρόνοια ήταν η παράδοση της νομής γαιών εφ΄όρου ζωής στον προνοιάριο. Βατοπεδίου. 1975. του Αρχιστρατήγου στα Κίναρα και της Παναγίας στην Ποταμιά. ήτοι του Αγίου Αθανασίου στο Νεόκαστρο. αλλά και καλλιεργήσιμες εκτάσεις με χωράφια. ( Aνατύπωση Amsterdam 1964). 35 Τον 14ο αιώνα τα μισά από τα μετόχια του Αγίου Όρους και της Θεσσαλονίκης μοιράστηκαν σε στρατιώτες ως «πρόνοιες». 34 Actes de Lavra II. Μπακιρτζής 1984 σσ. 96-102 και ειδικότερα 100. Μπακιρτζής 1984. δέντρα. και Εικόνες Μονής Παντοκράτορος.10-12 37 Χ. Για να καθυσυχάσει λοιπόν τη Μονή ότι η παραχώρηση του νησιού σ΄αυτούς δεν θήγει την κυριότητα της.240. από το 1357 όταν ο Στρατοπεδάρχης Αλέξιος και ο Μέγας Πριμικύριος Ιωάννης στο γράμμα τους προς την Μονή της Μεγίστης Λαύρας που σώζεται στο αρχείο της34 διαβεβαιώνουν τους μοναχούς της Λαύρας ότι τα τρία μετόχια της Μονής στη Θάσο. Ιβήρων. αρ.67-72. ώστε προσείναι δηλονότι ταύτην ημίν εις το εξής κατά λόγον γονικότητος αναφαίρετον. Συγκεκριμένα ο κτήτορας είχε παραχωρήσει μια μεγάλη περιοχή στα βόρεια της Θάσου με το λιμάνι. στο πλαίσιο την ενίσχυσης περιοχών που επιστράφηκαν την εποχή αυτή στους Βυζαντινούς. θα παραμείνουν απαραβίαστα35.1903. ως κλήρον ίδιον. Fredrich. . 1985. Οι δυο βυζαντινοί ευγενείς στάλθηκαν από τον Μανουήλ Β΄ Παλαιολόγο στο νησί. Actes du Pantocrator . σσ. έκτισε κάποιο κτίριο στο κάστρο του χωριού.

το οποίο υπέγραψαν ο Πρώτος του Αγίου Όρους. 39 .14 41 Αγγελούδη 2005. των χωραφίων. της Μονής Ζωγάφου του Αγίου Όρους. σσ. 35-41. οι μοναχοί ζήτησαν από την αυτοκράτορα Μιχαήλ Παλαιολόγο. τα οποία ανέφεραν ιδιοκτησίες της. Χιλανδαρίου ∆οσίθεος.55 Η Κακηράχη αναφέρεται ως υστεροβυζαντινός οικισμός το 1394. Ιερομόναχος Ιερεμίας και οι ηγούμενοι των Μονών Λαύρας Ευθύμιος. Η παλιότερη γραπτή απόδειξη της παρουσίας του οικισμού χρονολογείται το 1287. ο αυτοκράτορας χορήγησε χρυσόβουλλο38. Τσιλογεώργης 1995. αρ. που θα επικύρωνε τα κτήματα της Μονής. Βουλγάρο.115-116. σιγίλια κ. στ. Για τον λόγο αυτό όλη η νότια Θάσος ερημώνεται και ο νοτιώτερος ανοχύρωτος οικισμός. Ιβήρων Μητροπολίτης Μακάριος. Εσφιγμένου Αρσένιος. την χορήγηση χρυσόβουλλου. 40 Actes du Philothee. στην δυσπρόσιτη ορεινή βόρεια Θάσο είναι το Bulgar. Ο αυτοκράτορας ζήτησε έγγραφο που να βεβαιώνει τις κτίσεις της Μονής. Και αυτός ο οικισμός οφείλει το όνομα του στο βυζαντινό μετόχι του Αγίου Γεωργίου41. σσ. Ένας άλλος ανοχύρωτος οικισμός. είναι μεσόγειος ο Θεολόγος39. Μετά τη βεβαίωση.17. διαθέτει στη Θάσο μετόχι. ελαιών τε και αμυγδαλών κατά την τοποθεσίαν την λεγομένην των Κελαδηνών.16. ο οποίος αναφέρει ότι το Μοναστήρι της Εικοσιφοίνισας Παγγαίου.Λαύρας Actes du Pantocrator.42 Επειδή είναι όμως αδύνατο να ιδρύθηκε το μετόχι το 1474. καταστράφηκαν χρυσόβουλλα.. Εις την Κακηράχην μονύδριον εις όνομα τιμώμενον των αγίων και θαυματουργών Αναργύρων μετά των αμπελίων.ά. 1913. μόνο δεκαεννιά χρόνια μετά την παραχώρηση του νησιού στους Οθωμανούς είναι λογικό να δεχθούμε ότι και το μετόχι αυτό ήταν τουλάχιστον υστεροβυζαντινό.» Αναφέρθηκε ότι το νησί ήταν ευπρόσβλητο από το νότο. όταν ο Ανδρόνικος Β΄ Παλαιολόγος με χρυσόβουλλο λόγο του επιβεβαιώνει στη Μονή Φιλοθέου τα μετόχια που κατείχε αυτή στο νησί και αναφέρει: «μετόχιον τιμώμενον επί τω ονόματι του ηγαπημένου τω Χριστώ μαθητού και αποστόλου και παρθένου και ευαγγελιστού και θεολόγου Ιωάννου και την επωνυμίαν εξ αυτού λαχόν ο Θεολόγος ……»40. 11. όπου επικυρώνονται κι οι κτίσεις της Μονής στο νησί: «……. Το έτος αυτό. Η παλιότερη γραπτή μαρτυρία για το θασίτικο μετόχι της Μονής χρονολογείται το 1474. 38  Limanhisar – Μ.153. κυρίως από τους φοβερούς πειρατές της Ρόδου.Μ. 42 Παναγόπουλος 1916. σ. επειδή λόγω εμπρησμού της Μονής Παντοκράτορα. Επομένως από τις επισημάνσεις αυτές προκύπτει ότι οι πέντε μεσαιωνικοί οικισμοί σχετίζονται με μετόχια των μονών του Αγίου Όρους. σε σιγίλλιο του Πατριάρχου Τραπεζούντος Συμεών. Παντοκράτορα  Yenihisar – Μ.

Τρύφωνος). Αγίου Μεγαλομάρτυρος Σισινίου.45  Στο Θεολόγο τα μετόχια των μονών ∆ιονυσίου. 19. Παντελεήμονα. Κολτσίδας. μακριά από τη θάλασσα. 225-230. που γρήγορα εξαφανίστηκαν μετά την διαρροή των κατοίκων προς μεγαλύτερους και ασφαλέστερους τόπους.56  Κακηράχη – Μ. 18. του Αρχαγγέλου Μιχαήλ ομοίως της Μονής Φιλοθέου. ίσως πρόχειροι και ασήμαντοι οικισμοί. 44 . Γεωργίου στη θέση του σημερινού Καζαβήτι. 46 Αργ. σ. σσ. χρησιμοποιώντας τις πέτρες και την ξυλεία της περιοχής. Τα μοναστήρια με την μεγάλη κτηματική τους περιουσία και την εγκατάσταση γύρω τους πολλών γεωργών και κτηνοτρόφων. Λαμπρίδης 1971. 126-128. σ. αποτέλεσαν τον πυρήνα πολλών οικισμών στην υστεροβυζαντινή εποχή43. Στην 43 Καμαρούλιας 1966. Παντοκράτορα  Θεολόγος – Μ. Πρόκειται ουσιαστικά για προσφυγικούς συνοικισμούς.69-70. Τα πολλά νερά και η απομονωμένη τοποθεσία. Αγ. έκαναν τον τόπο ιδανικό καταφύγιο για τους κυνηγημένους πρόσφυγες. Τα ταυτισμένα είναι:  Στο Limanhisar το μετόχι της Μονής Φιλοθέου το ονομαζόμενο ΣόφεναςΜητροφάνους μοναχού στην περιοχή Ποταμιά. σ. καθώς και άλλοι που τώρα τους αναζητούμε. Ευθυμίου 1969. Το ότι τουλάχιστον το μετόχι της Μονής Καρακάλλου υπαγόταν στην Κακηράχη αποδοκνύεται από πωλητήρια και δωρητήρια έγγραφα. 45 Αυγουστίδης 2009. που ετοίμασαν γρήγορα την εγκατάσταση τους κτίζοντας πρόχειρα τα σπίτια τους με ξερολιθιές και πλάκες γνευσίου στη στέγη. Το φαινόμενο συνεχίστηκε και στα χρόνια της Τουρκοκρατίας. Μπακιρτζής 1984. ∆οχειαρίου. Σεραφείμ Ξενόπουλος 1986. το μετόχι της Αγίας Φωτίδας της Μονής Φιλοθέου. από Κωνσταντινοπολίτες που εγκατέλειψαν την Πόλη λίγο πριν ή μετά την Άλωση. στα τρία από τα πέντε μεσαιωνικά αυτά χωριά υπήρχαν και άλλα ταυτισμένα και άλλα αταύτιστα μετόχια. 2003. δημιουργούνται δύο άλλοι κοντά στο Θεολόγο. σσ.44 Εκτός όμως από τα μετόχια αυτά. σ. Ένα χιλιόμετρο νοτιανατολικά από τους Κάτω Πολίτες βρίσκονται οι Άνω Πολίτες. Παντοκράτορα  Στο Bulgar η Μονή του Αγ. Στεργιόπουλος 1937. στην περιοχή των σημερινών Μαριών (Αγ. 27. Πρόσθετο στοιχείο προσέλκυσης ήταν φυσικά και η εξάρτηση των ανθρώπων της δύσκολης αυτής εποχής από το «θείο». σσ. Παράλληλα με τους οικισμούς αυτούς. οι μνημονευόμενοι από την παράδοση με τις εκκλησίες τους Άγιο Χαράλαμπο και Άγιο Κωνσταντίνο. Αραβαντινός 1876. Φιλοθέου  Bulgar – Μ. 58-62. σσ.118. Ζωγράφου. 64. οικισμοί «Απάνω και Κάτω Πολίτες46». Μουτζούρης 1989. που συχνά ήταν η τελευταία καταφυγή του. σσ. Μακρής 1976.  Στην Κακηράχη τα μετόχια των Μονών Ιβήρων και Καρακάλλου.222. 35.

Η ναυτική του δραστηριότητα.. συνεργάστηκε με τον Χαϊρεντίν Μπαρμπαρός στη Βόρεια Αφρική. 126. κατά την πάλη του Οθωμανικού κράτους εναντίον των Πορτογάλων. Το ένα λέγεται Θάσος και βρίσκεται βόρεια. Αξίζει να αναφέρουμε αυτούσια την αναφορά στη Θάσο (νησί Τάσοζ)50 : «Το νησί αυτό είναι ορεινό και πλούσιο σε νερά. έμαθε την τέχνη της ναυσιπλοΐας. όπου παράγει και το χαρτογραφικό του έργο. στόχος τους ήταν τα καράβια και οι ακτές της Ισπανίας. Έχει περίμετρο εξήντα μίλια και τρία καλοδιατηρημένα κάστρα. ήρθε σε επαφή με τα ευρωπαϊκά επιτεύγματα της ναυτικής επιστήμης κι έμπειρος πλέον κουρσάρος εγκατέλειψε την επικινδυνότητα του ελευθέρου επαγγέλματος για να καταταγεί στην υπηρεσία του Σουλτάνου. Τότε κατάφερε να ανακαταλάβει το Άντεν από τους Πορτογάλους στα 1549.700 άτομα και τα σπίτια 68148. Τα μικρά πλοία μπαίνουν στο εσωτερικό του.57 περιοχή υπάρχουν μπαξέδες με αναληματικούς τοίχους με οικοδομικό υλικό από τον οικισμό. 50 Λούπης 1999.174. το Βιβλίο της Ναυσιπλοϊας (Χάρτης 7). 47 Αργ. 48 . Μετά τον πόλεμο με τη Βενετία στα 1499-1502 ο Piri Reis εμφανίζεται να έχει το δικό του καράβι. Kαρύδης .39-51. ο Piri Reis κινήθηκε σε κάθε άκρη της κλειστής θάλασσας της Μεσογείου. ακόμη από τα χρόνια που ήταν κουρσάρος στα νερά της Μεσογείου. σ. συνθέτοντας το αναλυτικότερο κατά τον 16ο αι. Έτσι το 1519 κατά την αντίστοιχη οθωμανική απογραφή ο πληθυσμός της Θάσου είναι μικρός περίπου 2. οπότε ο Οθωμανός σουλτάνος κάλεσε στην Υπηρεσία του τον Κεμάλ Reis. Δρούσαν με ορμητήριο τις χώρες του Μαγκρέμπ. τους λαούς που την κατοικούσαν.Κiel 2000. Έλαβε τα αξιώματα του ναύαρχου της Ινδίας και ναύαρχου της Αιγύπτου. Μπακιρτζής 1984. Με βάση τη Τζέρμπα (Τηνυσία) μετέφερε μουσουλμάνους και εβραίους πρόσφυγες από την Ισπανία στη βόρεια Αφρική και τα οθωμανικά εδάφη. Δυο μίλια κάτω από το κάστρο έχει κτιστεί λιμάνι.177. Ο πληθυσμός του νησιού επανακάμπτει γρήγορα. Θεολόγος με 230 και Yenihisar με 94. Τα επόμενα χρόνια ζει στην Καλλίπολη. εξοικειώθηκε με τα αστρονομικά όργανα και τη χρήση των χαρτών. γνώρισε τα νερά και τις ακτές της. ∆υστυχώς δεν διακρίνονται ερείπια σπιτιών47. Το 1547 τον συναντούμε ως ναύαρχο του Οθωμανικού στόλου στη βάση του Σουέζ. Δένουν τα παλαμάρια τους στα ερειπωμένα κτίσματα του λιμανιού και ρίχνουν άγκυρα κατά τα βόρεια σε βάθος είκοσι οργιές. Ιταλίας και τα μεγάλα νησιά της Μεσογείου. Γαλλίας. 49 Ο Piri Reis γεννήθηκε μεταξύ των ετών 1465-70 στην Gelibolu (Καλλίπολη). καθώς και οι δύο προσπαθούσαν να επιβάλλουν την κυριαρχία τους στην ευρεία περιοχή του Ινδικού. σσ. Λούπης 1999. στο Αιγαίο και στην Ανατολική μεσόγειο χτυπώντας τους Ιωαννίτες ιππότες της Ρόδου. σσ. από τις λίγες πληροφορίες που έχουμε περιορίζεται στον κοντινό χώρο του Αιγαίου και στην Ανατολική Μεσόγειο. Οι οικισμοί εξακολουθούν να είναι πέντε: Liman Hisar με 191 σπίτια. σ. Διάφορα ατυχή γεγονότα κατά τη δεύτερη αποτυχημένη εκστρατεία του στον Ατλαντικό Ωκεανό και οι δολοπλοκίες της αυλής και των υψηλόβαθμων αξιωματούχων τον οδήγησαν σε δυσμένεια και τελικά στη θανάτωση του στο Κάϊρο στα 1553-4. Ακολούθησε το θείο του Κεμάλ Reis. Τις καλοκαιρινές μέρες είναι καλό αραξοβόλι κι όσοι χρειάζονται να πιουν νερό. ενώ τα μεγάλα αράζουν απέναντι στην ανοιχτή θάλασσα. Kακηράχη με 80. Bulgar με 86. Μετά το θάνατο του Θείου του. To 1520-6 o Piri Reis49 απεικονίζει την ακριβέστερη απόδοση του παλιού μεσογειακού κόσμου.176-179. νησολόγιο πορτολάνο της Μεσογείου. κινδύνεψε να σκοτωθεί από πειρατές που εξορμούσαν από το νησί. Μέχρι το 1495. Ως στ θάνατο του θείου του στα 1511 συμμετείχε σε διάφορες αποστολές στην Αίγυπτο των Μαμελούκων. Μεγάλωσε στην πόλη αυτή με την έντονη ναυτική δραστηριότητα με φυσικό αποτέλεσμα να στραφεί προς τη θάλασσα. Μετά το 1515 η Θάσος υπέστη την οργή του Σελίμ του Α΄ που στρατοπεδευμένος στην Καβάλα. Τυνησία και Αλγερία.

Από το κάστρον της Θάσου έως τη Χρυσόπολιν είναι μίλια π΄. βγαίνει πόσιμο νερό. Όπου κι αν σκάψουν μια δυο πιθαμές. Μέσα σ΄ αυτή την απόσταση υπάρχει κι ένα νησάκι που το ονομάζουν Αγί (Θασοπούλα). ότι το άλλον είναι σπούρκος.... πρέπει να χαμηλώσουν τα πανιά κι αυτός είναι ο μόνος τρόπος να σωθούν. Οι άγκυρες όμως δεν πιάνουν καλά. Αν προχωρήσουν νοτιοδυτικά. Εκεί υπάρχει κι ένα σφαιρικό μαύρο νησί. κράτα δεξιά μερέα απέ την στερέα. το μέρος του λεβάντη έχει νησί και λέγουν το Κύνερα.». και είναι καλός τόπος διά καράβι. και είναι για λιγνά κάτεργα. Ο ελληνικός πορτολάνος γνωστός ως κώδικας 46 της ∆ημόσιας Βιβλιοθήκης Ζαγοράς που χρονολογείται με βεβαιότητα στη δεκαετία του 1530 αναφέρει τα ακόλουθα για την «Θιάσιον» : «Η Λήμνος με την Θιάσιον βλέπεται σιρόκο μαϊστρο. ότι εμπαίνεις από την μίαν μερέαν και εβγαίνεις από την άλλην/ ΄Ηξευρε ότι έχει φούντη οργίες κ΄ το κανάλι. Το δεύτερο κάστρο λέγεται Γενί Χισάρ (Κάστρο) κι είναι χτισμένο μέσα στο βουνό στο κέντρο του νησιού.. Έτσι. Το μέρος είναι ανοιχτό. Εκεί σε μερικά σημεία υπάρχουν αραξοβόλια. σσ. Εκεί φτάνουν μόνο με καΐκι. Είτε και είσαι με καράβι. 51 Δύο χειρόγραφοι Ελληνικοί πορτολάνοι. . Δένουν τα παλαμάρια τους στο μαύρο νησί και ρίχνουν άγκυρα κατά το μεγάλο νησί σε βάθος τριάντα πέντε οργιές. Τα νερά είναι ρηχά και μπορούν να αράξουν τις μέρες που φυσά βορειοανατολικός άνεμος. Το λιμάνι για τις μεγάλες μπάρτσες βρίσκεται στα ανατολικά του νησιού (Όρμος Κοινύρων. λέγεται Καγκιρί (Κακιρίτσι) (Κακηράχη. όπου το νερό τρέχει ακόμη και τις καλοκαιρινές μέρες. Η ακτή εμπρός από το κάστρο είναι λιμανάκι με ρηχά νερά. ήξευρε ότι όλο το κανάλε οργίες ιη΄. Και από εκεί μίλια ιβ΄ευρίσκεις το κάστρον. θα δουν γκρεμούς.58 υπάρχει κοντά μια πλούσια φυσική πηγή που χύνεται κατευθείαν στη θάλασσα. Από το κάστρον έως το νησόπουλον είναι μίλια γ΄και λέγου το Θιασοπούλα. (Κοίνυρα) που διακρίνεται κάτω από τα βουνά της Θάσου κι είναι το χαρακτηριστικό της για όσους πλησιάζουν από την ανοιχτή θάλασσα. Υπάρχει ακόμη κι ένα ποταμάκι στο μικρό νησί.. Από το λιμάνι αυτό ως μπροστά από τη Θάσο δεν υπάρχει μέρος να ρίξουν άγκυρα. και έχει ένα μώλο. αλλά ν΄ απέ τον παλιόπυργον. Οι μεγάλες μπάρτσες μπαίνουν από τα βόρεια του νησιού. Το τρίτο κάστρο. υπάρχει ένα ποταμάκι με πεύκα.) είναι χτισμένο πάνω σ΄ ένα μυτερό βράχο δυο μίλια μέσα στη στεριά στα δυτικά του νησιού. Είναι μίλια ν΄. Ήξευρε ότι η Θίασος. Ο άνεμος που φυσά από τον κόλπο Σίρος (Στρυμωνικός) ταράζει τα νερά. δηλαδή στο μεγάλο νησί. Για όσους χρειάζονται πόσιμο νερό απέναντι. Η Θιάσο με την Χρυσόπολιν βλέπεται πουνέντη λεβάντη51». Εκτός από την πηγή υπάρχει κι ένα ποταμάκι. 2003. Η απόσταση μεταξύ των δύο νησιών είναι ένα μίλι.). όσοι θέλουν να μπουν στο Λιμάνι. Από το λιμάνι ως τις ακτές της Ρούμελης είναι εφτά μίλια. Εάν θελήσεις να έμπεις εις το μώλον.196-197.

) 55 Belon 1555. το 1546. Κακηράχης. ο Βenedetto Bordone53. ο Bordone τοποθετεί τον εαυτό του ανάμεσα στους μεγάθυμους και λεοντόκαρδους ιππότες οι οποίοι με μεγάλες απώλειες ζωτικής δύναμης ή και απώλεια της ζωής τους εξερεύνησαν τις θάλασσες με τον κραταιό στόλο των ενετών αρχόντων και του καθολικού βασιλιά. την Κακηράχη και το Bulgar. Θεολόγου) απ΄ όπου επικοινωνούσαν με την απέναντι Καβάλα ή την Κεραμωτή αλλά και το Άγιο Όρος (Χάρτης 6).73. Ουσιαστικά ήταν ένας μεσόγειος δακτύλιος που παρακολουθούσε τις κλίσεις του εδάφους και ένωνε τον Θεολόγο. LIX. τα οποία κυρίως σηματοδοτούνται στους χάρτες των 15ου –16ου αι. Το νησί πρέπει να το επισκέφθηκε μετά το 1526. Μετά τις ∆ιομολογήσεις. τη Θάσο επισκέπτεται ο Γάλλος περιηγητής Pierre Belon55 που μιλά με θαυμασμό για το αρχαίο λιμάνι. LIX.306. (1535-1536) και την λήξη του Γ΄ Βενετοτουρκικού πολέμου (1537-1540). Τα πλοία αυτά πρέπει να τον συνόδευαν στο ταξίδι του κατ΄ εντολή της Ενετικής Συγκλήτου. σ. Απ΄αυτό το δακτύλιο. πεύκα και Thapsia Ferula. (Σκάλα Bulgar. Τόπος και Εικόνα 1979. το Yenihisar.227. βατό μόνο πιθανώς από ένα υποζύγιο. 53 . φύλ. φύλ.59 Και άλλοι πορτολάνοι μνημονεύουν την «Θιάσιο» και το λιμάνι της52. Για το νησί αναφέρει ότι ήταν πολυκατοικημένο και είχε τρία οχυρότατα κάστρα. Yenihisar. που εμφανίζονται και σ όλους τους χάρτες (Χάρτης 8). προστασία έναντι των πειρατών. για τα μάρμαρα. έτος που ζητά από την Ενετική Σύγκλητο να τον προστατεύσει κατά το ταξίδι του από τους πειρατές. κεφάλαιο 34. Η επικοινωνία μεταξύ τους αλλά και με τους δύο άλλους ανοχύρωτους οικισμούς. Στο βιβλίο του που εκδόθηκε για πρώτη φορά το 1528 στη Βενετία.59-60. Βordonne 1528. Πιθανόν από τους πέντε οικισμούς άλλα μεμομωμένα μονοπάτια οδηγούσαν στις Σκάλες τους. δεύτερη σελίδα. Πιστεύουμε ότι θα ήταν το ίδιο που χρησιμοποιούσαν οι θασίτες πριν την διάνοιξη του παραθαλάσσιου οδικού δικτύου. Ο Βordonne με την πρόθεση και επιθυμία να κατατοπίσει κάθε νέο θαλασσοπόρο παραθέτει γενική περίληψη των κοσμογραφικών θεωριών της εποχής. σ.33.73. από την οποία ζήτησε στις 6 Μαρτίου του 1526 54 . Ακολούθησαν επανεκδόσεις ως το 1538. τα δάση από έλατα. σσ. Μεταξύ των ετών 1526-1528 το νησί επισκέπτεται. Σημειώνει ότι δεν γίνεται εκμετάλλευση των 52 Delatte 1947. Τόπος και Εικόνα. σ. εξηγεί τη χάραξη της σφαίρας με παραλλήλους και τροπικούς και περιγράφει τις θέσεις των σημείων του ορίζοντα και τις διευθύνσεις των ανέμων. ένα μεμονωμένο μονοπάτι οδηγούσε στο Limanhisar στα ΒΑ. Λούπης 1999.. (Πρβλ. Αυτά είναι γνωστά από τις πηγές για τους τρεις οχυρούς οικισμούς της πρώιμης Τουρκοκρατίας. δεύτερη σελίδα. σσ. Στον πρόλογο του αναφέρει ακόμη ότι μία από τις πηγές του υπήρξε η μελέτη των αρχαίων και ότι αρχικό κίνητρο για την συγγραφή του βιβλίου ήταν η επιθυμία να μεταδώσει τις γνώσεις του στον εγγονό του και ότι κατέληξε στην δημοσίευση τους με την ελπίδα ότι και άλλοι θα επωφεληθούν και θα ευθρανθούν διαβάζοντες τες. γινόταν με κάποιο υποτυπώδες δίκτυο μέσα από δύσβατα μονοπάτια. (Πρβλ.) 54 Βordonne 1528. 1979.

σ. το Καζαβήτι. 59 A. κοντά στην Ιεριχώ (Παλαιστίνη). Μετά την απελευθέρωση του κατέφυγε στις όχθες του Ιορδάνη και τρεφόταν με ρίζες και άγρια χόρτα και ρίζες.E. Στο 56 Belon 1555. που ήταν λίγοι και εγκαταστάθηκαν σε χωριστούς μαχαλάδες στο Θεολόγο και στο Καζαβήτι59. Kακηράχη με 153. Όταν οι Άραβες εγκατέλειψαν τη χώρα. αυτό έχει πέντε οικισμούς. Συγκεκριμένα στην περιοχή της Κακηράχης υπήρχε δίκτυο μεταφοράς νερού με την βοήθεια τριών υδατογεφυρών. (Liman Hisar με 190 σπίτια. Θεολόγος με 262. Όμως σύμφωνα με το κατάστιχο του 1550 . ήταν Κύπριος γεννημένος από πλούσιους και ευσεβείς γονείς. Kακηράχη με 102.2. Γεώργιος ο Χοζεβίτης. ο Γεώργιος επέστρεψε στη Μονή του. Η μία ήδιατηρείται στην θέση Καρβινόλακκας αλλά αξιοπρόσεκτο. 58 Ο Άγ. Θεολόγος με 619.163. Franzesco Piacenza.300 κατοίκους. 57 . Είναι στο νησί εμφανίζεται για πρώτη φορά.000 κατοίκους. σ.11%. Έγινε μοναχός στην περίφημη για την αυστηρότητα της κοινοβιακή μονή του χοζεβά. αύξηση 210%! Είναι πολύ πιθανόν οι κάτοικοι την εποχή αυτή της ανάπτυξης να ασχολήθηκαν με την ύδρευση των οικισμών τους. εμφανίζει δηλαδή σε περίπου είκοσι χρόνια. Yenihisar με 257) 1. Bakalopoulos 1953.60 μεταλλείων και ότι το νησί έχει 6. το Λιμένα. όταν τα Ιεροσόλυμα κυριεύτηκαν από τους Άραβες καταστράφηκε η Μονή Χοζεβά. το έκτο χωριό του. που εκδόθηκε στη Βενετία το 1688. Έξι οικισμοί (Xάρτης 9) Στο κατάστιχο του 1569-70. Στο βιβλίο του «Τα περιφημότερα νησιά του κόσμου» του με εξαιρετικές χαλκογραφίες του Girolamo Porro. Η μνήμη του γιορτάζεται στις 8 Ιανουαρίου.2.28. εμφανίζει δηλαδή σε 31 χρόνια πληθυσμιακή αύξηση 11. επί Σελήμ του Β΄. Ο περιηγητής του 16ου αι. που βρίσκεται πάνω στον μεσαιωνικό οδικό δακτύλιο που αναφέραμε. ότι οι δύο στην θέση Σκουρίδια έχουν καταστραφεί57. επισκέφτηκε το 1587 το νησί.36-37. 1. το Κάστρο και την Κακηράχη να έχουν πολλούς κατοίκους. επιδιώκοντας να μιμηθεί την αυστηρή ασκητική ζωή του Τιμίου Προδρόμου. αναφέρει τα τρία γνωστά κάστρα. όπου και «εκοιμήθη» ειρηνικά το 625. Το 614. Την εποχή αυτή μπορεί να εγκαταστάθηκαν στο νησί και οι πρώτοι Τούρκοι με τον βοεβόδα και τον Καδή. Καζαβίτι με 84.000 Έλληνες κατοίκους56. Στην απογραφή αυτή απογράφονται πλέον ως κάτοικοι του νέου χωριού. σσ. αιχμαλωτίστηκε μαζί με τους άλλους μοναχούς. Yenihisar με 114) 758 σπίτια και πληθυσμό 3. η Θάσος έχει έξι οικισμούς (Liman Hisar με 294 σπίτια.586 σπίτια και πληθυσμό περίπου 6. κατά την διάρκεια του ΣΤ΄ Βενετο-τουρκικού πολέμου(1684-1699). Bulgar με 179. Bulgar με 90. Μυτιληνός 2007. Οι κάτοικοι του πρέπει να απογράφηκαν στην προηγούμενη απογραφή στο Bulgar και ίσως να διακονούσαν τη Μονή Αγίου Γεωργίου Χοζεβίτη58.

452. Yenihisar με 256) συνολικά δηλαδή 6500 κάτοικοι και 1632 σπίτια. 61 . Αφού περνούσαν λίγες μέρες και απομακρύνονταν ο κίνδυνος.40. 62 Lithgow 1814. Θεολόγος με 600. έπρεπε να τους ψάξουν για πολύ. Άλλοτε πάλι συνέβαινε το αποκλεισμένο ορθόδοξο πλήρωμα νησιωτών ή Μανιατών στο νησί. πρέπει να είναι ακριβείς. σε σχέση με την προηγούμενη απογραφή. 82. τα έρημα. απέφευγαν τα άδεντρα νησιά Σαμοθράκη. αν ήταν μικρό και ελαφρό. Τα δάση. προκαλούσαν σ΄ όλη την Τουρκοκρατία τις επιδρομές πειρατών κάθε φυλής και γλώσσας. Ο πληθυσμός των οικισμών αυξάνεται κατά 3. (Liman Hisar με 301 σπίτια. Βακαλόπουλο61. που δεν τους παρείχαν καταφύγιο και στρεφόταν προς τη Θάσο. έσερναν το πλοίο τους στη θάλασσα και έφευγαν κι αν δεν είχαν σκάφος. άρα υπέστησαν πειρατική επιδρομή. Ε. Από τα επόμενα χρόνια όμως ως το τέλος των Βενετοτουρκικών πολέμων. Καζαβίτι με 117. Kακηράχη με 136. που παρέπλεε το νησί. σσ. Bulgar με 222. 92. Ο σημαντικότερος όμως λόγος για τον οποίο κατέφευγαν στο νησί οι πειρατές ήταν τα πυκνά. γι αυτό το νησί ήταν μισοεγκατελειμμένο από τους κατοίκους και οι κατοικίες ερείπια. Αλλά παρόλη τη δυστυχία στην οποία είχε βυθιστεί το νησί. ΄Οταν δηλαδή στο θρακικό πέλαγος οι πειρατές καταδιώκονταν από ισχυρότερο εχθρό. σ. η πτώση του θασίτικου πληθυσμού θα είναι ανεξέλεγκτη. οι πειρατές εύρισκαν πάντα ανθρώπους να αιχμαλωτίσουν. Μέσα στους θάμνους έκρυβαν το πλοίο τους. 150 . ο Lithgow μας πληροφορεί ότι είχε εξαιρετικό λιμάνι. Βακαλόπουλος 1984. ότι καταγράφει και τις θέσεις των έξι οικισμών τις εποχής. επί Αχμέτ Α΄(1603-1617). τα σχεδόν αδιείσδυτα δάση.62 Οι λίγοι κάτοικοι που παρέμειναν σπάνια φρόντιζαν για τη συντήρηση και περιποίηση των κατοικιών τους. Κρύβονταν πίσω από ένα ακρωτήριο και προσάραζαν στο γιαλό. πιθάρια κρασιού και λαδιού να αρπάξουν. γι΄ αυτό τους άφηναν ανενόχλητους. σ. ενώ αν ήταν μεγάλο. καλούσαν με σήματα σε βοήθεια το πρώτο φιλικό πλοίο. οι τυχοδιώκτες κατέβαιναν στον γιαλό. το έκαιγαν. Α. Ε.72% στο επόμενο κατάστιχο του 1601. που αμφισβητήθηκαν από τον Α. Ίμβρο και Λήμνο.61 χάρτη όμως που παραθέτει60 (Χάρτης 10) είναι πολύ ενδιαφέρον. Το 1609. Οι πληροφορίες του περιηγητή ως προς την πυκνοκατοίκηση. Ήταν η συνηθισμένη τοποθεσία ξεκούρασης των λεβαντίνων τούρκων πειρατών και κουρσάρων. όπου για να τους βρουν. που υπό άλλες συνθήκες θα ήταν ο πλούτος του νησιού. Παρατηρούμε ότι η Κακηράχη και ο Θεολόγος έχασαν 17 και 19 σπίτια αντίστοιχα. Στη συνέχεια εισχωρούσαν με τα όπλα τους και τις λίγες προμήθειες τους στα δάση. βοσκήματα. να αποβιβαστεί σε πλοίο του τάγματος της Μελίτης ή Αλγερινό 60 Piacenza 1688.

Ελάχιστα για το νησί αναφέρει και ο Bernard Randolph66 στο βιβλίο του «Η παρούσα κατάσταση των νήσων του Αρχιπελάγους. Άλλωστε οι περισσότεροι πειρατές ήταν γνωστοί μεταξύ τους.Μουσταφά Α΄(2η φορά. σ. Ο συγγραφέας που έζησε πολλά χρόνια στην Ελλάδα δεν κρύβει την απέχθεια του για την τουρκική κατοχή. στη Θάσο ένα νέο χωριό προστίθεται. Τόπος και Εικόνα. (Πρβλ. ο Θεολόγος 258 από 600. Τόπος και Εικόνα. 63 Κοντογιάννης 1995. (Πρβλ. Μουράτ Δ΄(1623-1640) 65 Boschini 1658. Στο βιβλίο του ο ά Άγγλος περιηγητής δεν αφηγείται τις εντυπώσεις του από κάποιο ταξίδι ούτε προσωπικές αναμνήσεις αλλά επιχειρεί συνεκτική περιγραφή των τόπων και των κατοίκων τους με σύντομες αναφορές στην πρόσφατη ιστορία του κάθε νησιού. η διαφυγή τους να είναι σύντομη. Στη Θάσο υπήρχε ακόμη η πιθανότητα. Από τον φόβο αυτών των επισκέψεων οι Θάσιοι δεν τολμούσαν να απομακρυνθούν απ΄ τα χωριά τους για να μην αιχμαλωτιστούν.44. η Kακηράχη 120 άρα έχασε 136. οι Μαριές 49) Τελικά ο πληθυσμός μειώνεται σε 5.500 κατοίκους. Αυτοί προσέγγιζαν ερημικές και δασώδεις παραλίες του νησιού.38% του θασίτικου πληθυσμού της εποχής αυτής. Οθωμανοί Σουλτάνοι (Μουσταφά Α΄(1617-1618). που άρπαζαν λεία κατά την έξοδο τους από τον Ελλήσποντο. σσ. σ. Παρ΄ όλες τις προφυλάξεις οι πειρατές πάντα έβρισκαν τον τρόπο να αρπάζουν τις θυγατέρες τους και τα αγαθά τους.. Επτά οικισμοί (Χάρτης 11) Στο Αιγαίο. ενώ αντιθέτως εκφράζεται με ιδιαίτερα κολακευτικά λόγια για τους ΄Ελληνες. γιατί συχνά προσέγγιζαν άλλοι πειρατές. με κατοίκους να προέρχονται από το Yenihisar. Συγκεκριμένα: Σύμφωνα με το κατάστιχο του 1626/27. σ. Οσμάν Β΄(1618-1622). Boschini που επισκέφτηκε πριν το 165865 το νησί. το Yenihisar 168 από 256. το Bulgar 175 γιατί έχασε 47. 1979.) 64 . άλλαζαν δε θρησκεία με τόση ευκολία. επικρατεί μεγάλη ανασφάλεια λόγω των πειρατών.33-36. το Καζαβήτι 125 άρα κτίστηκαν οκτώ νέα. όπου μοίραζαν τη λεία τους. Φαίνεται ότι διακονούσαν το Μετόχι της Μονής Καρακάλλου και αυτονομήθηκαν.3. της θάλασσας της Κωνσταντινουπόλεως και του κόλπου της Σμύρνης» που εκδόθηκε για πρώτη φορά το 1685. είτε από τα παράλια του Άθω. Έτσι εξηγείται και η πτώση κατά 15.63 1. με όση άλλαζαν τις σημαίες στα σκάφη τους.2.1622-1623).62 και να προστεθεί στο πλήρωμα. οι Μαριές.) 66 Randolph 1685. Ο M. διασκέδαζαν και μεθούσαν χωρίς τον κίνδυνο να συλληφθούν ή να ενοχληθούν από οποιονδήποτε. 1979. 235. 195. Τα σπίτια όμως μειώνονται σε 1368 (το Liman Hisar έχει 274 σπίτια άρα έχασε 37.από το πρώτο τέταρτο του 17ου αιώνα64 και κυρίως στα μέσα του μέχρι τις παραμονές του Ε΄ βενετοτουρκικού πολέμου (1645). επαναλαμβάνει τις γνωστές πληροφορίες για πλούσιο νησί με τρεις οχυρωμένες πόλεις. «΄Ένα μικρό νησί… που δεν έχει παραπάνω από δύο ή τρία χωριά».

ΙΑ΄σ.η Κακηράχη 50 από 120(το 41. Σκάλα Ποταμιάς.95%). που καθιερώθηκε η χρησιμοποίηση ιστιοφόρων γαλονίων στον οθωμανικό στόλο. Η ενθύμηση αυτής της επιδρομής υπήρχε ακόμη το 1706. 7. Ι. τόμ. Στα χρόνια που ο Κρητικός πόλεμος μαίνεται. ο Θεολόγος 171 από 439 (το 38. Ο αριθμός των χωριών όμως αυτή την εποχή είναι επτά και ο περιηγητής πιθανόν προσμετρά τις θέσεις όπου υπήρχαν οι καλύβες ελαιοσυλλογής (Καλύβια Καζαβητιού.το Bulgar 41 από τα 175(το 23. 71 Καρύδης. έχουμε σε τριάντα έξι χρόνια από την επίσημη οθωμανική απογραφή του 1670. Kiel 2000.177.Ε. 69 Kαρύδης . εκστράτευαν στα νησιά και στρατολογούσαν άνδρες για τις ανάγκες των «κατέργων» του στόλου τους. Αλυκή) και οι Σκάλες: (Σκάλα Bolgar. σ. αύξηση 242%! Το 1714 κυκλοφόρησε στο Παρίσι μια σειρά από 26 τόμους με εκθέσειςαπομνημονεύματα μισσιοναρίων από τις έδρες τους σε διάφορες χώρες της ελληνικής Ανατολής. Στο δεύτερο μέρος του πρώτου τόμου δημοσιεύεται υπόμνημα του μισσιοναρίου Tarillon.44%) 71 Μόνο το Καζαβήτι φαίνεται δεν υπέστη επιδρομή.70 ιδρυτής της ιεραποστολής των Ιησουϊτών της Θεσσαλονίκης.43%). σ. 70 Βranconnier. το Henihisar 118 από 186!(τα 63.179 68 . . περιηγήθηκε τη Βόρεια Ελλάδα και τη Θάσο.75%).20. Κατά το 1651 πρέπει να έγινε φοβερή επιδρομή του Τάγματος της Μάλτας. Καλύβια Κάστρου. το Limanhisar. για να επιθεωρήσει τα διάφορα κέντρα του τάγματος..Ε. το Henihisar και η Κακηράχη και λιγότερες ο Θεολόγος.68 Όλα αυτά δικαιολογούν τη νέα μεγάλη πτώση του θασίτικου πληθυσμού που καταγράφεται στο κατάστιχο του 1670: 782 σπίτια και μόνο 3. Σκάλα Κακηράχης.151. Βλέπουμε δηλαδή ότι τις μεγαλύτερες απώλειες είχαν οι τρεις οχυροί οικισμοί.67%).500.000 ή 8.000 κατοίκους και 12-15 χωριά. ο Braconnier. Ως το 168267.100 κάτοικοι. Ο Braconnier βρίσκει τη σύγχρονη του Θάσο πολύ πιο ενδιαφέρουσα απ΄ ότι φανταζόταν.Κiel 2000. σ. όταν ο επιφανής Γάλλος μισιονάριος. οι Μαριές 18 από 49(τα 36. προς τον υπουργό Εξωτερικών του Λουδοβίκου Ι∆΄ της 67 Σφυρόερας 1974. τα δάση της πολύ ωραία και υπολογίζει τον πληθυσμό της 7.63 Οι ταλαιπωρίες των Ελλήνων νησιωτών επαυξάνονται και από τις τουρκικές ναυτολογήσεις.I. τ. Τα νερά της ήταν καλά. Κοίνυρα…) Ενδιαφέρουσα είναι η αύξηση του πληθυσμού: Αν πάρουμε τον μέσο όρο της εκτίμησης του. πιθανόν λόγω των Τούρκων κατοίκων του. οι Μαριές και το Bulgar. 1902. το νησί δοκιμάζεται σκληρά. οι Τούρκοι. Το Limanhisar χάνει 194 σπίτια από 274 (το 70%). γιατί τα σπίτια του αυξάνονται από 125 σε 141.69 ∆ηλαδή η μείωση έναντι της προηγούμενης απογραφής είναι 43%(!). αλλά και άλλες επιδρομές κατά την διάρκεια του (Χάρτης 12)..

το οποίον καθόλου παράδοξον. έστειλαν στη Θάσο. όπου οι Γάλλοι είναι μάλλον ευπρόσδεκτοι. καίτοι πολλά ολίγους εξ αυτών σπείρουσι. Ο Ρωσικός στόλος απέπλευσε 72 Επαναλαμβάνει μάλλον τον Βranconnier. πεύκαι. πλάτανοι. τους οποίους γνωρίζουν από πατέρα σε γιό. ότι είναι πολύ ωραίο νησί. θα ήταν ένας άλλος σταθμός πολύ κατάλληλος για ιεραποστολές. προμηθευόμενοι τον σίτον εκ Ρωμυλίας ως επί το πλείστον. απ΄ όπου αναδημοσιεύτηκε μεταφρασμένο από τον Κων. έδαφος έχουσα ορεινόν πλήρες παντοίων δασών εκ πιτύων ιδίως. με περίμετρο 30 περίπου λευγών και κατοίκους οκτώ χιλιάδες περίπου ψυχές που διαμένουν σε 15 χωριά ή κωμοπόλεις72. ήτις ήτο εκ μαρμάρου όλη εκτισμένη και περιτειχισμένη εξ ουκ ολίγων λελαξευμένων μεγάλων λίθων. συκαί και παρά τους πρόποδας των ορέων πληθύς ελαιών και λεπτοκαρυών. το 1770. Προσθέτει ότι είναι ίσως το μέρος της Τουρκίας. 73 Το 1768 αρχίζει ο Α΄ Ρωσοτουρκικός πόλεμος. Για τη συμμετοχή του στον πόλεμο μας άφησε ένα ενδιαφέρον ημερολόγιο. διακρίνονται εισέτι τα ερείπια της μεγάλης και απροσμαχήτου αρχαίας ελληνικής πόλεως. Παρά τει πόλει πύργος και λιμήν περιτειχισμένος ωσαύτως διά μαρμαρίνων τειχών74». 73 . Τσούρκας 1968. Εν τω λιμένι εκείνω ένθα ηγκυροβόλησα επί του ακρωτηρίου. σ. το οποίον παράγουσι κατά Δεκέμβριον. ∆ιαβάζουμε: «Η νήσος Θάσος κείται παρά ταις ακταίς της Ρωμυλίας. με τους οποίους σήμερα υπάρχει ειρήνη και αύριο πόλεμος. καθότι βρίθει η νήσος άπασα μαρμάρων. 74 Χμετιόβσκιη 1884. εις ο μετέφερον τους όγκους εκείνους. λόγω του εμπορίου και των ευεργεσιών που κάνουν σ΄ ολόκληρη τη χώρα. ούτε λιγότερο ωραία. ένα σώμα ανδρών με επικεφαλής τον πλοίαρχο Α΄ τάξης Στέφανο Πέτροβιτς Χμετιόβσκιη. Για να προμηθευτούν οι Ρώσσοι την αναγκαία ξυλεία. Αφ΄ ετέρου οι εγχώριοι εξάγουσιν έλαιον. εκπλήσσεται τις μόνον αναλογιζόμενος το ύψος.383. Εκτιμά. Εύρυνται όμως και δρυς. που δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά στα 1856 στα τεύχη 1 και 2 του περιοδικού Σοβρεμένικ (Σύγχρονος). Για τη Θάσο αναφέρει. Αντίθετα οι Γάλλοι θεωρούνται ως αιώνιοι φίλοι. ένθα και ελεύθερος βάρους άνθρωπος μετά κόπου ανέρχεται. τάφοι μετά μαρμάρινης βάσεως και πλακών. Η νήσος αύτη έχει ευφορωτάτην γην δια δημητριακούς καρπούς. προς Β. οι οποίες θα μετέβαιναν εύκολα στο τμήμα της ωραίας αυτής περιοχής. Παλαιολόγο στο περοδικό Παρνασσός 8 (1884) . σ. που συνορεύει με την Θράκη και η οποία δεν είναι ούτε λιγότερο κατοικημένη. ότι καθώς βρίσκεται στην άλλη πλευρά της Μακεδονίας. ενώ οι Ενετοί οι οποίο μεταβαίνουν εκεί θεωρούνται νεοσυμφιλιωθέντες. αρκούντως μικρά την περιφέρειαν.64 Γαλλίας κόμη Luis de Pontchartrain «Περί της παρούσης καταστάσεως των Ιεραποστολών των Ιησουϊτών εις την Ελλάδα». Εις τα επίπεδα δε ωραιότατα την φυσικήν καλλονήν μέρη υπάρχουσιν αρχαιότητες. 239.

ο οποίος άρχισεν από την 1ην Ιανουαρίου και εβάσταξε έως τα τέλει του μαρτίου μηνός και ετζακίστηκαν σχεδόν τα μησά ελαιόδεντρα και εξηράνθηκαν και πολλά από αυτά. που αποδείκνυε την συνεχιζόμενη υποταγή των Θασίων στους Τούρκους.2. βλ.76 Ο John B. Βakalopoulos 1953. σ. την Καβάλα και τη Θάσο η οποία δεινοπάθησε περισσότερο απ΄ όλες τις περιοχές της Μακεδονίας. Αργυρός.65 στις 26-10-1770 από το νησί μεταφέροντας τεράστιες ποσότητας ξυλείας. σ. δεν μπορεί κανείς να ξαναγυρίσει λόγω του «δυσάρεστου ταξιδιού». 79 Χιόνης 1986. ο Ορλώφ λεηλάτησε την Αμφίπολη. σ. προς τούτοις ακολούθησε και ψώφος πολλής εις τα τετράποδα ζώα μικρά και μεγάλα.138. 78 «Αρχομένου του 1807 θανατηφόρος πανώλη ενέσκηψε εις το χωρίον Μαριάς Θάσου. και ακολούθος έγινε πολή και μεγάλη ζημία επάνω εις το νησί της Θάσου. ενώ δηλώνει εντυπωσιασμένος από τους πλούσιους κήπους του νησιού77. Βασδραβέλης 1963. ο Μαχμούτ Β΄ παραχωρεί το νησί με φιρμάνι 80 ως τμήμα τελείας κυριότητας81 στον Αιγύπτιο Μωχάμετ Άλυ. ουδέ εικούσαμεν πόποτε και εγράφει παρά νεοφύτου ζωγράφου εις ενθύμησιν των μεταγενεστέρων». εννοείται κλίμακα.1.Ε.103-106. Ευδοκίμου Ξηροποταμινού 1971. Αιγυπτιακή κατοχή Τον Μάρτιο του 1813.144 77 Morritt 1914. στα χρόνια 1794-1796 όταν η πειρατεία μένεται στην περιοχή. Όμως παρά τα πολλά και διάφορα ενδιαφέροντα πράγματα τα οποία προσφέρει σε μεγάλη αφθονία η Θάσος. ∆ιαβάζουμε σε χειρόγραφο της Ιεράς Πρόθεσης της Εκκλησίας των Αγίων Αποστόλων Καζαβητιού: «Εις τους 1806 έγινε μεγάλως και φρικτός χειμώνας από βροχάς και χιόνας πολλάς και υπερβολικάς. 1956. περιγράφει τη Θάσο με ποιητικό ύφος ως ένα απ΄ τα νησιά που στολίζουν το πέλαγος. σσ.79 1. η δε δωρεά εγένετο αφορμή της εκεί συστάσεως του άχρι και νυν σωζομένου μετοχίου Αυτής… Δεν έπαυσαν δ΄ έκτοτε οι ευλαβείς Μαριώται συνεχίζοντες τας προς τον Τίμιον Σταυρόν δωρεάς εν μικροτέρα.149. Επιφυλάσσει όμως στο τουρκικό δημόσιο το δικαίωμα είσπραξης του κεφαλικού φόρου. ώστε οπού άλλην φοράν τοιούτον χειμώναν δεν ενθυμήθιμεν. ήτις αποδεκάτισε τους κατοίκους αποθανόντων πλέον των 300. Ο αξιόπιστος απεσταλμένος του Μέτερνιχ στην επαναστατημένη Ελλάδα Prokesch von Osten που επισκέφτηκε 75 Barski 1884. σ. 337. Morritt στις επιστολές προς τη μητέρα του και την αδελφή του. σσ. Προσκαλέσαντες τότε εκ της Μονής τον Τίμιον Σταυρόν και ψάλλοντες εις τους αγιασμούς και παρακλήσεις. σ. σύμφωνα με άγνωστο περιηγητή75. S. Το 1771 κατά το Ρωσσοτουρκικό πόλεμο. 81 Τσεγγελίδου 1988. 200. Η Θάσος το 1806 δοκιμάζεται από μεγάλη θεομηνία αλλά και από τη θανατηφόρο πανώλη78. 151-153. 80 Α. σ. απηλλάγησαν της θανατηφόρου ταύτης ασθενείας και εξ ευλαβείας και ευγνωμοσύνης προς Αυτόν αφιέρωσαν εις την Μονήν 600 ελαιόδεντρα. αλλά και του Μετοχίου».116. 76 .3.

ο Θεολόγος 230. ο πληθυσμός του νησιού αυτή την εποχή είναι περίπου 4.54. Καζαβητίου. Παρατηρούμε ότι έχουν δημιουργηθεί δύο νέα χωριά. Υπάρχουν τώρα στο νησί 9 κοινότητες: Βουλγάρο (Ραχωνίου). ο Σωτήρας που προέκυψε από την Κακηράχη83 και η Ποταμιά από τον Θεολόγο84. Αμέσως μετά το φαγητό ανέβηκα στο νησί. Ε. πίσσα και ξυλεία οικοδομών. Μαριών.ρίξαμε άγκυρα στο σκόπελο Θασοπούλα που είναι απέναντι από την είσοδο στον όρμο της Θάσου. Από το νησί γράφει στις 14 Αυγούστου 1828. Καλιράχης. Συγκεκριμένα το Liman Hisar έχει 202 σπίτια. Οι πειρατές που πλημμύρισαν μετά απ΄ αυτό το νησί και οι 800 άνδρες που λεηλάτησαν χωριά και μόλυναν τα αγνά ήθη της αποκομμένης αυτής περιοχής. Κάστρου.000 ψυχές82. σ. καλαμπόκι. Ένας ξύλινος μώλος στηριγμένος πάνω σε μαρμάρινους όγκους οδηγεί στο μοναδικό σπίτι που δίπλα του βρίσκoνται μερικές καλύβες κι ένα μπακάλικο. «…. Οι Έλληνες της Θάσου συμμετείχαν στην Ελληνική επανάσταση αλλά είχαν περιορίσει τη δράση τους μόνο στο να εκτοπίσουν τον Τούρκο αγά προς την απέναντι μακεδονική ακτή. Άρα με τις εστίες που αναφέρει ο πρέσβης. . το Καζαβίτι 129. Ο πληθυσμός υπολογίζεται περίπου 4 κάτοικοι ανά εστία. Εννιά οικισμοί (Χάρτης 13) Στην απογραφή του 1830-31 ο πληθυσμός είναι 4000 κάτοικοι. Ξανάφεραν πίσω τον αγά και εξαγόρασαν από τότε τις λεηλασίες των Ελλήνων κουρσάρων πληρώνοντας ένα είδος φόρου προστασίας κατά της από θαλάσσης πειρατείας…» 1. Τα κύρια προϊόντα του νησιού είναι : λάδι. κάθε βράδυ όμως αποσύρεται για τον φόβο των πειρατών στο χωριό Παναγία που απέχει από δω μιάμιση ώρα………Όσο έπαιρνε το βλέμμα μας από το νησί δεν ήταν παρά ένα δάσος.181. Ποταμιάς και Λιμένος ή Παναγίας. Η ίδρυση του Σωτήρα θα πρέπει να έγινε πριν το 1805. Στις 7 του μηνός…. Στο σπίτι κατοικεί κατά τη διάρκεια της ημέρας ο αγάς του νησιού.53. Ε. μέλι. οι Μαριές 85. σ. Βακαλόπουλος1984. Απ. Όλες μαζί έχουν 1020 σπίτια. η Kακηράχη 108. 84 Kαρύδης – Κiel 2003. έτος που αναφέρει κτητορική επιγραφή 82 Στα οθωμανικά κατάστιχα αναφέρονται εστίες.Από πολύ καιρό επιθυμούσα πάρα πολύ να γνωρίσω αυτό το νησί για το οποίο σχεδόν κανένας δεν μιλάει. Βακαλόπουλος 1984. 83 Απ. ο Μεσοτέρας (Σωτήρας) 29 και η Ποταμιά 68. το Bulgar 64. Σωτήρου. έκαναν τους κατοίκους μα στραφούν κατά της Επανάστασης. χωρίς να τον πειράξουν.2. κρασί. το Yenihisar 92. επομένως ο πληθυσμός θα κυμαίνεται ανάμεσα στις 5.4. το οποίο ονομάζει «πολύξυλο».100 κάτοικοι. σ.66 το 1828 το νησί.000-6. Επειδή χρειαζόμασταν μερικούς κορμούς δέντρων για κατάρτια αποφασίσαμε λοιπόν να επισκεφτούμε το πολύξυλο αυτό νησί. Θεολόγου.

Μ. Ξεχωρίζουν οι Ηπειρώτες γιατροί Γ. η οικογένεια Κρητικού που εγκαταστάθηκε στο Κάστρο. Χιόνης 1973(2). ενώ το Βουλγάρο και ο Άγιος Γεώργιος είναι δύο χωριά σε χαμηλότερες θέσεις που προέκυψαν από το παλιό Βουλγάρο που εγκαταλήφθηκε (Χάρτης 14). Κακηράχη.Χρηστίδης και Αναστάσιος Κωνσταντινίδης. Γεώργιος. Από το 1854. 87 Κ. Βουλγάρο και Άγ.5. 85 Αθανασίου. παύουν να το διοικούν Τούρκοι διοικητές.000. τη Θάσο. ∆έκα οικισμοί Το 1858. που εγκαταστάθηκαν ο πρώτος στην Παναγία και ο δεύτερος στο Καζαβήτι. Η ανασφάλεια που προκλήθηκε από το αποτυχημένο κίνημα του 1878 στα τουρκοκρατούμενα εδάφη.2. Βακαλόπουλος 1980. σύμφωνα με τις πληροφορίες του έλληνα προξενικού πράκτορα στο νησί.61. φωτ. σσ.84-89. 86 . οδηγεί πολλούς για εγκατάσταση στη Θάσο. Balbi ο πληθυσμός ήταν 6-7. σσ. Το 1839 κατά τον A. Από τότε στέλνονται στο νησί Αιγύπτιοι διοικητές. οι οικογένειες από την Ήπειρο Τζιάτα. Τον Μάιο του 1855 υπογράφεται η Ελληνοτουρκική Συνθήκη Εμπορίου και Ναυτιλίας. Σωτήρας. συγκέντρωναν στα χέρια τους όλες τις εξουσίες και κυβερνούσαν κυρίως από το 1874 δεσποτικά86. Βακαλόπουλος 1984.000. Ποταμιά. Α. Οι διοικητές τους απλώς επισκέπτονταν το νησί κατά διαστήματα. παρατηρείται στο μακεδονικό χώρο και στη Θάσο ομαδική εγκατάσταση ελληνικού πληθυσμού από μέρη της ελεύθερης Ελλάδος και του υπόδουλου ελληνισμού και κατά συνέπεια θεαματική αύξηση της εμπορικής δραστηριότητας του ελληνικού στοιχείου και της κίνησης ελληνικών πλοίων στα λιμάνια της περιοχής. μουδίρηδες ή μπέηδες που έπαιρναν εντολές κι έπρεπε να λογοδοτήσουν στη Γενική ∆ιεύθυνση βακουφίων της Αιγύπτου. οι κάτοικοι. με την οποία νομιμοποιούνται και διασφαλίζονται η λειτουργία των Ελληνικών προξενείων και η εμπορική δραστηριότητα των Ελλήνων υπηκόων στην Τουρκία.9-37. Καζαβίτι. Παρατηρούμε ότι ο Λιμένας έχει εγκαταληφθεί αφού έμειναν μόνο 10 κάτοικοι και οι υπόλοιποι έχουν μετακομίσει στην Παναγιά. Μαριές. Θεολόγος. είναι περίπου 10. Οι περισσότεροι παίζουν πρωτεύοντα ρόλο στα κοινοτικά πράγματα. Η Έδρα της ∆ιοίκησης ήταν στην Καβάλα.87 1.67 εντοιχισμένη στον αναλημματικό τοίχο δεξιά της εισόδου της εκκλησίας της Μεταμόρφωσης του Σωτήρα85.Ε. όπου έμειναν στο Ιμαρέτ ενώ στη Θάσο υπήρχε αντιπρόσωπος τους. Επιπλέον τον ίδιο καιρό λόγω των ευνοϊκών οικονομικών πολιτικών συγκυριών (διείσδυση του ευρωπαϊκού κεφαλαίου στην οθωμανική Ανατολή και παραχώρηση από την Πύλη των μεταρρυθμίσεων του Χάττι Χουμαγιούν). Κάστρο. Κατοικούν στα χωριά Παναγιά.

Η εκτίμηση του περιηγητή ότι την εποχή αυτή οι Αιγύπτιοι ενδιαφερόταν για ναυπηγήσιμη ξυλεία είναι λανθασμένη. σ. 92 Κεκρίδης 2005. Αντίθετα η ξυλεία χρησιμοποιούνταν στην κατασκευή του σιδηροδρομικού δικτύου. Λιμενάρια 403. ά. καθώς η ξυλεία έλειπε από την Αίγυπτο. Κακηράχη 1850. 89 .551-554.654 κάτοικοι91 (Χάρτης 15). Σύντομα όμως. που διατίθενται για τα φιλανθρωπικά ιδρύματα της Καβάλας. ειδικότερα της καλαμίνας. ∆ώδεκα οικισμοί Τον Απρίλιο του 1902 οι Τούρκοι καταλαμβάνουν το νησί. τις όποιες μυστικές και απόρρητες στρατηγικές εξυπηρετούσε η παρουσία των Γερμανών στο νησί. Βακαλόπουλος 1980. Από το 1903 ως το 1905 η Κοινότητα Κάστρου ήταν σε διαρκή 88 Τσίμας 2005. όταν οι Αιγύπτιοι επιχείρησαν να εξάγουν ξυλεία οι Τούρκοι τελωνειακοί ζητούσαν το 80% της αξίας τους και η εξαγωγή ματαιώθηκε. Γύρω στα 1897 ο νησί επισκέπτεται ο βαρώνος E. Οι εναλλακτικές αυτές «αθώες» επιχειρηματικές δραστηριότητες αξιοποιούσαν. Μαριές 780. Σωτήρος 571. σ.1902. τα οποία δηλώνονται με την είσπραξη του κεφαλικού φόρου90.106. Στη συνέχεια ασχολήθηκε και με την παραγωγή ελαιολάδου.2. γιατί μετά το Μωχάμετ Άλυ. δεν επιτρεπόταν στην Αίγυπτο να ναυπηγεί παρά ελάχιστα πλοία. 1. Θεολόγος 2450. Σύνολο 12. Ο Μωχάμετ Άλυ ασκεί κυριαρχικά δικαιώματα και ο σουλτάνος επικυριαρχικά. σσ. Ποταμιά 760. αλλά ανέθεσαν το καθήκον αυτό στους διοικητές του νησιού. De Mandat –Grancey89. κάρβουνου και άλλων προϊόντων.6. Mandat –Grancey. φαινομενικά ξένων προς τις επιδιώξεις του. 284. δηλαδή του ψευδαργύρου. Βουλγάρο και Βούζι 920. για την αξιοποίηση των μεταλλευμάτων του νησιού. σ.277. πιθανόν και άλλων αναγκαίων για την πολεμική προετοιμασία της Γερμανίας92. το condominium του σουλτάνου και του Μωχάμετ Άλυ της Αιγύπτου επί του νησιού. Κάστρο 1280. Τουρκική κατοχή . Παναγία 1580. Αναφέρει ότι οι Αιγύπτιοι Αντιβασιλείς έπαψαν να στέλνουν υπαλλήλους για την είσπραξη των φόρων. μόνο με άδεια του Σουλτάνου. 90 Απ.68 Κόρδα και Θεμελή που ήλθαν στο Θεολόγο. η οικογένεια ∆έμπα από την Σιάτιστα και Πέτκου από τη Χαλκιδική στο Θεολόγο88 κ. 91 Σκούρτης 2009. Ενδιαφέρονται πολύ για τα δάση που μπορούν να τους προμηθεύσουν ξύλα για την ναυπήγηση πλοίων. Παρατηρεί ότι το πολίτευμα του νησιού αποτελεί τον πιο παράξενο συνδυασμό που υπάρχει στον κόσμο. Από έγγραφο του Υπποπροξενείου Καβάλας γνωρίζουμε τους πληθυσμούς των χωριών του έτους αυτού : Λιμένας 985. ως ισχυρό άλλοθι. Καζαβήτι 1075. Το 1903 ο γερμανικός οίκος Speidel εγκαθίσταται στη Θάσο.

100 782 12 1706 7. οπότε η Εταιρεία συμβιβάζεται με την Κοινότητα αρχίζει η ραγδαία ανάπτυξη των Λιμεναρίων.000 Σπίτια Πηγή Παρατηρήσεις 681 Οθωμανικό κατάστιχο Belon Οθωμανικό κατάστιχο Οθωμανικό κατάστιχο Franzesco Piacenza Οθωμανικό κατάστιχο Οθωμανικό κατάστιχο Οθωμανικό κατάστιχο Οθωμανικό κατάστιχο Όψιμη φραγκοκρατία Εκτόπιση των κατοίκων στην Κων/πολη. Μισιονάριος Pere Braconnier Μισσιοναρίος Tarillon 2.2. Αυγουστίδης1996. Το νησί έρημο Εκτόπιση των κατοίκων στην Κων/πολη για δεύτερη φορά. Cousinery Πανώλη στην Ελλάδα Πανώλη στην Ελλάδα Λιμός και σιτοδεία στο νησί Πανώλη στην Ελλάδα Πανώλη στο νησί 1. 1. με σπίτια νεοκλασσικά και άλλα επιρρεασμένα από τον Γερμανικό νεοκλασσικισμό.300 1586 7 1587 8 1595 Πολλοί κάτοικοι 6. η εκμετάλλευση των μεταλλείων του νησιού φθάνει στο απόγειο της. σσ. 1.000 758 7 1569/70 6. Στις 18 Οκτωβρίου 1912 μοίρα του ελληνικού στόλου απελευθερώνει το νησί.000 Χιόνης 1999.500 13 1714 8. 34-35.020 4. μετατρέπεται σε σύγχρονη πόλη με ρυμοτομικό σχέδιο94. Στα χρόνια 1909-1910.7. E. Πίνακας πληθυσμού Θάσου κατά την Τουρκοκρατία Α/Α 1 Έτος 1400 1459 2 1479 3 1519 2.000. περίοδο εντατικής προετοιμασίας για τον Α΄ Παγκόσμιο πόλεμο. αλλά και για καταπάτηση κτημάτων93.500 1368 11 1670 3. 5 1550 3.500 M.Ένα χρόνο μετά τον Κρητικό πόλεμο. σ.600 1647 9 1601 6.38. Πάνω από 2.69 αντιπαράθεση με την Εταιρεία για οικονομικά θέματα.500 1632 10 1626 5. Από το 1905.000 14 15 16 17 18 19 1778 1782-84 17861793 1788 1806-7 1828 20 1830/31 93 94 Πληθυσμός 4. που από άσημη Σκάλα του Κάστρου.007 Πρόκες Όστεν Οθωμανικό κατάστιχο φον .000 ξένοι και 500 έλληνες εργάζονται στα Λιμενάρια.700 4 15461549 6. Το νησί έρημο 16 χρόνια μετά την λήξη του β΄ Β-Τ πολέμου Πολλοί κάτοικοι μεταξύ δύο απογραφών με μικρό πληθυσμό 10 χρόνια μετά τον γ΄ Β-Τ πόλεμο Λίγο πριν την έναρξη του δ΄ ΒΤ πολέμου 27 χρόνια μετά την λήξη του δ΄ Β-Τ πόλεμο Πανώλη στη Ευρώπη 16251655.

Σωτήρας 250. Καζαβίτι (Μικρό και Μεγάλο) 1750.3 98 Σκούρτης 2009.000 Σπίτια 23 24 1871 1885 11. Γεώργιος) 50. Ποταμιά 760. Μικρό Καζαβήτι 80. Καλλιράχη 380. Γεώργιος 325. Μαριές 1100. 96 Πηγή A. Παναγία 300. Ποταμιά 900. Κάτοικοι: Λιμένας 985. Βουλγάρο και Βούζι 920. Θεολόγος 600. σ. Αρβανίτης Εφημεριδα Αγών Παρατηρήσεις Παναγιά 600 σπίτια. Λυκουρίνος 1889. 66-71. σ. Κάτοικοι:Παναγία 1900. Άγ.140 13. Κάστρο 1430.65498 29 30 1909 1912 11.400.620 27 1906 28 1908 12.00095 11. Ποταμιά 250.05097 15 000 2. Σωτήρας 355. σσ. Μελλίρυτος Υποπροξενείο Καβάλας V.000 10. Λιμένας12 (Perrot). Παναγία 1580.23596 2558 25 26 1890 1902 12. Μικρό Καζαβήτι 330. Βουλγάρο Μικρό (Άγ.500.120 97 Ανωνύμου 1902. λιμήν Παναγίας 120. Λείπουν οι Μαριές. Λιμενάρια 403. Θεολόγος 2225. 14/06/02 Υποπρόξενος Pecchioli Βασίλειος Μυστακίδης. βιβλιοθήκη Εταιρείας Βυζαντινών Σπουδών Α. Κάστρο 1280.75499 13. Βόλγαρον 700.144. σ.70 Α/Α 21 22 Έτος 1839 1858 Πληθυσμός 6-7. 10 χωριά Οικογένειες: Κάστρο 400. Μελλίρρυτος 1980. Μεγάλο Καζαβήτι 800. Cuinet Αγών φ. Ποταμιά 750. Κάστρο 1300. Θεολόγος 2. Κακηράχη 1850. Κάτοικοι: Λιμένας και Παναγιά 2.75. Μαριές 780. Κακηράχη 1500. σσ. Κακηράχη 1500. 99 Αρβανίτης 1909. Σωτήρος 500. Μαριές 800. Μέγα Καζαβήτι 200. Balbi Ελληνικό προξενικόπρακτορείο Μ.551-554.Καζαβήτι 1075. Βουλγάρο μέγα (Ραχώνι) 150. Σωτήρος 571. Βουλγάρο (Άγιος Γεώργιος και Ραχώνι) 1500 .450 95 2770 Χωρίς τις Μαριές . Θεολόγος 2450. Λιμήν 110 Σύνολο 2770 οικογένειες.

Καζαβήτι. Κακηράχης. που είχε έρθει χτες το απόγευμα. Οι ναοί άλλοτε 100 Μια φορά η αδελφή μου αρρώστησε βαριά στο Θεολόγο. Οι άλλοι ανοχύρωτοι επιλέχθηκαν να βρίσκονται σε αθέατη από τη θάλασσα δυσπρόσιτη ορεινή περιοχή. Ξεκινήσαμε στις δύο μετά τα μεσάνυχτα από το χωριό. Ευτυχώς την προλάβαμε στην Καβάλα. Την ενδιαφέρουσα θέα. Αναγκαστήκαμε να την πάρουμε άρον άρον στην Καβάλα. γύρω από την πλατεία του πλατάνου101 (Κάστρο. οσμιζόμενα τη θάλασσα. 2. αλλά και την προστασία από τους ανέμους. Τον σωστό προσανατολισμό κατά προτίμηση το νότο. Το πλοίο. γινόταν γνωστή στους πειρατές. η οποία βέβαια θέση από αφηγήσεις. της πρώϊμης Τουρκοκρατίας συνδυάζει.8. Η διαδρομή με το μουλάρι κρατούσε τεσσεράμισι ώρες. Τα περήφανα βουνίσια μουλάρια δεν φανέρωναν την πρεμούρα τους.2. τα τοπικά συμβούλια και άλλες κοινωνικές δραστηριότητες. Μαριές. Σ΄αυτή γινόταν οι θρησκευτικές τελετές. μέσα στο μαύρο σκοτάδι. Η μορφή οργάνωσης τους προσαρμόζεται στις δυνατότητες του έδαφους και είναι άλλοτε γραμμική. Βουλγάρου. Οι τρεις οχυροί οικισμοί. Θεολόγου. άνοιγαν το βηματισμό τους. Οι πιο απομακρυσμένοι οικισμοί ήταν βέβαια ο Θεολόγος100 και το Κάστρο. Επιλογή θέσης οικισμών Η επιλογή της θέση των χωριών Λιμένα. με τα μουλάρια. σσ. επειδή τρέφονταν καλύτερα στις θυμωνιές του Ποτού. για να είμαστε στις εξήμισι στον Ποτό. (ο Θεολόγος δεν ήταν παρά ένα ξεροχώρι χτισμένο από πέτρα μες στην πέτρα). 52-53. 101 Η «πλατεία του πλατάνου» ήταν πολύ διαδεδομένη σ΄όλη την Ελλάδα. αλλά δυστυχώς τα τελευταία χρόνια τα πλατάνια κόβονται καθώς ενοχλούν τα αυτοκίνητα. Η μακροζωϊα του πλάτανου αποτελεί σταθερό σημείο αναφοράς του τύπου αυτού της πλατείας. Την όσο γίνεται απρόσβλητη περιοχή από τους πειρατές. Βασιλικός 1999. ιδιαίτερα τα λεωφορεία! . Μαριών. Ραχώνι ). Κυρίως με τα γαιδούρια ήταν πιο εμφανές. όσο πλησίαζαν τη θάλασσα. με μεγάλο πρόβλημα επικοινωνίας με την απέναντι στεριά. έφευγε πάλι σήμερα για την Καβάλα. Την ύπαρξη νερού σε κοντινή απόσταση για την υδροδότηση τους. Χράμια και κιλίμια σκέπαζαν την αδελφή μου με τον υψηλό πυρετό που την έκαιγε. παρείχαν προστασία. Κάστρου. Έδινε όμως τη δυνατότητα στους κατοίκους να ενημερωθούν με σινιάλα και φωτιές και να οργανωθούν για να αμυνθούν ή να εγκαταλείψουν τα σπίτια τους καταφεύγοντας στα βουνά. 1. κατά μήκος ενός κεντρικού άξονα (Θεολόγος) ή κεντρική.71 16000 Η εξέλιξη του πληθυσμού της Θάσου κατά την τουρκοκρατία 14000 12000 10000 8000 6000 4000 2000 0 1400 1459 1479 1519 1550 1569 1595 1601 1626 1670 1706 1714 1786 1828 1830 1858 1890 1902 1912 1. 3. τάχυναν το βηματισμό τους. 4. Και τα μουλάρια. Τα γαιδούρια όμως. Βλ.

διατηρείται αλλά έχει αποδυναμωθεί υπέρ της Σκάλας Μαριών. Τρεμπέλας 1955. άρχισε να εγκαταλείπεται από τις αρχές του 20ου αιώνα και οι κάτοικοι του μετακόμισαν στα Καλύβια και στα Λιμενάρια. ο οικισμός του 1830 λειτουργεί κυρίως ως δεύτερης κατοικίας και οι κάτοικοι του έχουν μετακινηθεί στη Σκάλα Σωτήρα. ο οικισμός που εμφανίστηκε το 1570. Ο Σωτήρας.9. Το Liman Hisar το 1850. σ.3. Η σύγχρονη του Ποταμιά συνυπάρχει με την Σκάλα Ποταμιάς. διατηρείται σήμερα ως εποχιακός καθώς οι κάτοικοι του έχουν μετακομίσει στον μεσόγειο Πρίνο και στη Σκάλα Πρίνου. 307. Είναι ενδεχόμενο όμως αυτή η ίδρυση να έγινε από τον ευαγγελιστή Λουκά.Χ. Πότε ακριβώς και από ποιόν πρωτοκηρύχθηκε ο Χριστιανισμός στη Θάσο. ο οποίος αν όχι κατά τη δεύτερη (50-51μ. σ. θεωρούμε σκόπιμη την σύντομη αναδρομή στην εκκλησιαστική ιστορία του νησιού από τους χρόνους ίδρυσης της.Χ. Μαριές) και σπάνια εκτός (Ραχώνι). 104 Αγουρίδης 1971. Η Kακηράχη έχει εγκαταλειφθεί 1740 από το 102 .) επισκέφθηκε το νησί και κήρυξε το Λόγο για να δημιούργησει χριστιανική Κοινότητα.2. ίσως από τον Α. το πιο δύσβατο και απομονωμένο θασίτικο οχυρό χωριό. σσ. Οι Μαριές ο οικισμός του 1626. Παύλο.72 βρίσκονται στην περιοχή των πλατειών (Κάστρο. Ενδεχομένως από τα αποστολικά χρόνια103. 1.1104-1109. Τέλος μπορεί ο Χριστιανισμός μπορεί να διαδόθηκε στη Θάσο από την αντίπερα 102 Μυτιληνός 2007. Το Yenihisar. το σημερινό Κάστρο. Εκκλησιαστική Ιστορία της Θάσου Για την καλίτερη κατανόηση του ρόλου της Εκκλησίας στο νησί. Παπαευαγγέλου 1967. ο οποίος διέμεινε στους Φιλίππους για μια διετία104. Η Παναγιά. καθώς οι κάτοικοι μετακόμισαν στην Καλλιράχη που βρίσκεται σε χαμηλότερο υψόμετρο. δεν είναι γνωστό. Το Καζαβήτι. ανθεί σε συνδυασμό με τη Σκάλα Παναγιάς. Το Bulgar εγκαταλείφθηκε μεταξύ των ετών 18201870 οπότε προέκυψαν δύο χωριά το Ραχώνι και ο Άγιος Γεώργιος. σ. 103 . 472. Η σημερινή κατάσταση τους Από τους πέντε οικισμούς των δύο πρώτων αιώνων της τουρκοκρατίας κατοικείται σήμερα μόνο ο Θεολόγος. οι κάτοικοι μεταφέρθηκαν αρχικά στην Παναγία και επανήλθαν στον σημερινό Λιμένα εκτός της μεσαιωνικής περιτειχισμένης εγκατάστασης. 40. Οι δρόμοι ήταν λιθόστρωτα καλντερίμια και συντηρούνταν κάθε χρόνο με την υποχρεωτική προσωπική εργασία των θασιτών. 1.) πολύ πιθανόν κατά την τρίτη του αποστολική περιοδεία (54-56 μ.

το 325. 112 Στεφανίδου1978. σ. τιμής και πρωτοκαθεδρίας όλες οι μητροπόλεις και οι αρχιεπισκοπές του Πατριαρχείου113. Στη Μεγάλη Σύνοδο του 879 στην Κωνσταντινούπολη.458. 111 Στρατής. σε Έκθεση του Λέοντος. Η υπόθεση αυτή ενισχύεται και από την παντελή έλλειψη πληροφοριών από τις κατά καιρούς «Εκθέσεις» ή «Τακτικά» ή «∆ιατυπώσεις» ή «Συντάγματα» ή «Notitias» του Οικουμενικού Θρόνου. 109 Mansi 1757-1798. στ. κοιμι(τήριον)111. Το 431 η Γ΄ Οικουμενική Σύνοδος που συνήλθε στην Έφεσσο. σ. Το Ανατολικό Ιλλυρικό προσαρτήθηκε στο Πατριαρχείο Κωνσταντινούπολης το 732-733 επί Λέοντος Ισαύρου112. Αμέσως μετά την προσάρτηση. τ. στ. 258. όπου αναγράφονται με την αναγνωριζόμενη κάθε φορά σειρά τάξης. 105 Γεωργάντζης1992.26. μια και η επικοινωνία του νησιού με την απέναντι ακτή ήταν συνεχής105. Επιγραφή που χρονολογείται στο δεύτερο μισό του 8ου αιώνα και βρέθηκε στο νησί. 577.Ε. έλαβε μέρος στην Α΄ Οικουμενική Σύνοδο. όπου πέθανε το 451. Την εποχή αυτή η επισκοπή Θάσου υπάγεται στην επαρχία Ιλλυρικού. 286. 201. Από τους χρόνους των διωγμών το νησί αποτέλεσε Επισκοπή106. 106 . κατά τον καθηγητή Χάινριχ Γκέλτσερ αναφέρει «Επί του αγι(ου και θεοφιλεστ)άτου επισκόπ(ου της ημών πόλεως Α)λεξάνδρου ανε(καινίσθη ή νεώθη το κο)ι(νόν). όπου και υπογράφει ως «Ονωράτος. αλλά ακόμη και μετά τον 11ο αιώνα. τ. επίσκοπος πόλεως Θάσου»110. Μ. 212. σ. δεν πρέπει να ήταν έδρα επισκόπου. τ. γιατί ο Λιμένας έχει ήδη εγκαταλειφθεί. 127. καίτι πολιτικά είναι τμήμα του ανατολικού ρωμαϊκού κράτους από την εποχή των Γρατιανού και Θεοδοσίου. 113 Γεωργάντζης 1992. 107 Αξιώτης.Ε. Το 449 ο επίσκοπος της Θάσου Ονωράτος. 1953. Ο επίσκοπος Αλέξανδρος δεν αναφέρεται σε άλλη πηγή. 1996. 110 Mansi 1757-1798. δεν αναφέρεται ο αντίστοιχος Θάσου. σσ.578.Χ. ενώ αναφέρονται επίσκοποι επισκοπών ήσσονος σημασίας. σσ. Το νησί καθ΄ όλο αυτό το διάστημα. οι πηγές σιωπούν. σ. έλαβε μέρος στην λεγόμενη ληστρική Σύνοδο της Εφέσου109 και στην ∆΄ Οικουμενική Σύνοδο της Χαλκηδόνας το 451.200-201. σ. Fieseil 1983. στ. μ. 161-162. VI. δεν αναφέρεται Επισκοπή Θάσου. 108 Ατέσης 1975. Επίσκοπος της ονομαζόμενος Αρίσταρχος107 και κατ΄άλλους Μάρκος108.73 Θράκη-Μακεδονία από την Επταφρόδιτο ή κάποιο Φιλιππήσιο. VII. που ανήκει εκκλησιαστικά στη Ρώμη. 201. κατεδίκασε τον από το 428 Αρχιεπίσκοπο Κωνσταντινουπόλεως Νεστόριο και τον εξόρισε στην Κακηράχη της Θάσου. Τα επόμενα δύσκολα χρόνια για το Βυζάντιο και τη Θάσο.12.

η Καρακάλλου πριν το 1294. η Μ. Μεσοβυζαντινοί χρόνοι. Τον 10ο αιώνα ο επίσκοπος Πατρών ήταν σε θέση να εξοπλίσει για τους πολέμους μεγαλύτερο στρατό.108-109 119 Gelzer 1900. Είναι άγνωστο πότε οι Μονές του Αγίου Όρους απέκτησαν μετόχια στη Θάσο. Σμυρνάκης 1903. αποδεικνύουν πόσο ισχυρά είχαν αρχίσει να γίνονται αυτά117. Στο β΄μισό του 9ου αιώνα στα χρόνια του Βασιλείου Α΄ του Μακεδόνα. εδραιώνεται μια διοικητικά αυτόνομη δημοκρατία μοναστηριών. σ. μετά το θάνατο του δασκάλου του πέρασε στον Άθω και έζησε «εν τοις ορίοις της μονής Φιλοθέου115» Καμμιά πληροφορία αντίθετα περί Θάσου στα 980. η Εικοσιφοίνισσα από τον 12ο η΄ 13ο αιώνα. 1424 και εξής. η Ζωγράφου μετά τον 13ο. 583. τ. 112. Το ίδιο και στις αλλαγές που προήλθαν στην παραπάνω έκθεση από τον Ανδρόνικο Γ΄(1328-1341) ή «κατά τον καιρό της συγχύσεως» (1341-1347). Ο αυτοκράτορας Ανδρόνικος Β΄ Παλαιολόγος στην Έκθεση του119 δεν αναφέρει τίποτε για την εκκλησιαστική διοίκηση του νησιού. ο μαθητής του Οσίου Λουκά του Θασίου Ξενοφών. Για να καθυσυχάσουν λοιπόν την Ι. Η πρόνοια ήταν η παράδοση της νομής γαιών εφ΄όρου ζωής στον προνοιάριο. σ. Η. σ. σ. στ. ΙΕΕ. στην Έκθεση του Βασιλείου Β΄116. Από το έτος αυτό αρχίζει η σταθερή αναδιοργάνωση του βυζαντινού κράτους. στ. οπότε οι Μονές είναι ισχυρές και επιπλέον το 961 έχουν συντριβεί οι ΄Αράβες στην Κρήτη118. Λαύρα πριν το 1357. σσ. Στο τέλος του 10ου αιώνα στα μοναστήρια του Αγίου Όρους. 117 Ράνσιμαν 1983. Ένα είναι σίγουρο: Η Μονή Φιλοθέου είχε Μετόχια πριν το 1287. Actes du Philothee. το 1357 114 Gelzer 1890.123. Migne 1863. 115 . Η ίδρυση των πρώτων μετοχιών τους. εποχή που το νησί δοκιμάζεται από τους Σαρακηνούς.π. Τον 14ο αιώνα τα μισά από τα μετόχια του Αγίου Όρους μοιράστηκαν σε στρατιώτες ως «πρόνοιες». σ. Μονή Μεγίστης Αγίας Λαύρας ότι η παραχώρηση του νησιού σ΄αυτούς δεν θίγει την κυριότητα της. από οποινδήποτε λαϊκό του θέματος. θα ήταν δυνατή την τελευταία δεκαετία του 10ου αιώνα. και συγχρόνως περιορίζεται η δράση των αράβων πειρατών που είχαν γίνει ο τρόμος της ναυσιπλοΐας και των παράλιων οικισμών της αυτοκρατορίας. Οι συχνοί νόμοι από τον 10ο αιώνα και μετά. εναντίον των κληροδοτημάτων προς τα μοναστήρια. υπό την εποπτεία του αυτοκράτορα.598. τουλάχιστον μέχρι το 1359. με διαφορετικά καταστατικά. Gelzer 1900. Πορφυρογέννητος.74 Σιωπή ως προς τη Θάσο απαντάται και στην «∆ιατύπωση» του Λέοντος Σοφού (901-903)114. η Παντοκράτορα πριν το 1384. ό. σ.16-17 «ην δήτα μονήν πρεσβυγενή ούσαν ίσμεν των εν Άθω σεβασμίων μονών».125 118 Βυζαντινός Ελληνισμός. τ.382. Όμως οι πηγές σιωπούν και τα μνημεία λείπουν. 116 Parthey 1866. Και η εκκλησία και τα Μοναστήρια είναι εξαιρετικά πλούσια. η Μεσόγειος και τα νησιά της επανέρχονται στη Βυζαντινή αυτοκρατορία.558.

σσ. Τον Ιούλιο του 1363. 124 Καπλανέρης 1992. όπως προκύπτει από σχετικό γράμμα που συνέταξε ο ίδιος στη Θάσο122. αρχιερέα της εμποστοσύνης του. που τον ίδιο χρόνο εκλέχθηκε στην επισκοπή αυτή από τον πατριάρχη Κάλλιστο τον Α΄121. στις περιοχές της δικαιοδοσίας του. λίγους μήνες μετά την εκλογή του (Μάρτιος 1365)125 αφαιρεί τη Θάσο από τη Μητρόπολη Πολυστύλου και αναθέτει στον αρχιεπίσκοπο Μαρώνειας Σάββα. σσ. διαβεβαιώνουν τους Μοναχούς της Λαύρας ότι τα τρία μετόχια της Μονής στη Θάσο. σσ. καθώς και μεμονωμένα οπωροφόρα 120 Actes de Lavra II 1975 αρ. για να διευθετήσει προβλήματα του μονυδρίου των Κωνσταντίνου και Ελένης που βρίσκεται στο προάστιο του Λιμένα. Καρακάλλου. 123 Καλαμάκης 1996. Αβδήρων) Πέτρος. Ο Μαρωνείας. για να γνωρίσει το ποίμνιο του και να λύσει τα προβλήματα του. Μεγίστης Λαύρας. 137. ΠαϊζηΑποστολοπούλου 1995. του Αρχιστρατήγου στα Κοίναρα και της Παναγίας στην Ποταμιά. 121 . 125 Kaplaneres 1993.χ. καταγράφεται η παρουσία του μετέπειτα λατινόφρωνα Προχόρου Κυδώνη στη Θάσο. Πριν το 1365. Αλλά και ο ερχομός του στο νησί τον ίδιο χρόνο της εκλογής του στην Επισκοπή Πολυστύλου. της Χριστούπολης. 303. Από τις ενέργειες αυτές. θα παραμείνουν απαραβίαστα. σ. Την εποχή αυτή στο νησί δραστηριοποιούνται με Μετόχια τουλάχιστον οι εξής Μονές: Εικοσιφοίνισσας Παγγαίου. πιθανόν αποδεικνύει ότι ο νέος Επίσκοπος περιοδεύει το έτος αυτό. ο επίσκοπος Πολύστυλου (αρχ.75 ο Στρατοπεδάρχης Αλέξιος και ο Μέγας Πριμικύριος Ιωάννης στο γράμμα τους προς την Μονή της Μεγίστης Λαύρας που σώζεται στο αρχείο της120. Καπλανέρης 1992. 295-299. που ανήκει όπως είδαμε στους Αλέξιο και Ιωάννη. Οι ιδιοκτησίες των μοναστηριών στη Θάσο περιλάμβαναν χωράφια. Γεωργάντζης 1992. Παντοκράτορος. 203-210. ελαιώνες.123 Τον Ιούλιο του 1365124 ο πατριάρχης Φιλόθεος Κόκκινος. αμπέλια. Παϊζη-Αποστολοπούλου 1992. αμυγδαλεώνες. σσ. περιβόλια. ως απεσταλμένου της Λαύρας για υποθέσεις των μετοχιών της Μονής. 153-160. ως πατριαρχικός έξαρχος υποχρεώνεται να αποστέλλει τα εισοδήματα από τη Θάσο στο Πατριαρχείο.67-72. Φιλοθέου. 126 Για τον όρο Πατριαρχική Εξαρχία βλ. σσ. διότι η παραγωγικότητα της γης του νησιού την εποχή αυτή είναι αξιόλογη. 204-207. συμπεραίνεται ότι την εποχή αυτή το νησί υπάγεται εκκλησιαστικά στην Επισκοπή Πολυστύλου. τα εξαρχικά126 καθήκοντα της Θάσου. καθώς ο Πέτρος δεν αναφέρει ότι λειτουργεί ως τοποτηρητής κάποιας όμορης Μητρόπολης. επισκέπτεται το νησί. 122 Αθωνικά Σύμμεικτα 5. π. σσ. ήτοι του Αγίου Αθανασίου στο Νεόκαστρο.36-38.

όπου δημοσιεύεται η επικύρωση της Διαθήκης από τον Πατριάρχη Νείλο(1386). και των εισοδημάτων τους. δεν διαβάζουμε κάτι σχετικό. τις οχυρώσεις.16. 130 Actes du Pantocrator.529. Οι ιδιοκτησίες της Μονής επικυρώθηκαν τα αμέσως επόμενα χρόνια από τον πατριάρχη Νείλο το 1386. 127 Νεράντζη-Βαρμάζη 2001. επειδή βρισκόταν στην επικράτεια του Ιωάννη Ούγκλεση και μόλις τον Μάιο του 1371 επανήλθαν στο Πατριαρχείο Κωνσταντινούπολης. ο Πατριάρχης παραχωρεί τα μισά από τα πατριαρχικά έσοδα του νησιού. πρέπει να ήταν η αιτία που η Θάσος το 1365 μετατρέπεται σε «Πατριαρχικό νησί». Για πόσο καιρό έμεινε το νησί υπό την Μητρόπολη Χριστούπολης δεν είναι γνωστό. ιδιαίτερα καρυδιές. μια που βρισκόταν σε ελεύθερο μέρος.293-296. 128 . σσ.17.76 δέντρα. αλλά και στην συλλογή των εσόδων. σσ. Μετά έξι χρόνια. Καπλανέρης 1992. Η ανάθεση υπαγορεύτηκε από το γεγονός ότι ο Χριστούπολης ήταν μόνος ενδεδειγμένος από τους όμορους μητροπολίτες. «Πατριαρχική Εξαρχία».164-166. τον αυτοκράτορα Μανουήλ Β΄ τον Παλαιολόγο το 1394 και τον πατριάρχη Αντώνιο πάλι το 1394130. Υπήρχαν επίσης υδρόμυλοι καθώς και «μελισσοργεία127» Η ύπαρξη αυτών των μετοχιών αλλά και μεμονωμένων μονύδριων. 129 Γεδεών 1889. όμως ο Ιωάννης παραχωρεί στο Μοναστήρι του Παντοκράτορα μια μεγάλη περιοχή στα βόρεια της Θάσου με το λιμάνι (το Μαρμαρολιμένα. αρ. 300-303. π. μεταξύ Μαρτίου και Μαϊου 1371128. αδυνατεί να μεταβεί στην έδρα του. σσ. ο αρχιεπίσκοπος Μαρώνειας Σάββας δεν βρίσκεται πλέον στον θρόνο. ολόκληρη τη χώρα. αν παραιτήθηκε ή μετατέθηκε. Η κατάσταση στην περιοχή λόγω των τουρκικών επιδρομών είναι δύσκολη. αναθέτει την εξαρχική της διοίκηση στον μητροπολίτη Χριστούπολης Πέτρο. Παραμένει άγνωστο αν απεβίωσε. Ουσιαστικά δηλαδή όλη την πρωτεύουσα του νησιού! Εκτός απ΄ αυτά ο Ιωάννης κληροδοτεί με την ∆ιαθήκη του στη Μονή Παντοκράτορα άλλα κτήματα και δεντροφυτεμένες εκτάσεις στο εσωτερικό του νησιού. Ο διάδοχος του Αντώνιος που εκλέχθηκε στην Κωνσταντινούπολη. του Αγίου Κων/νου και Ελένης. ενώ οι Μητροπόλεις Φιλίππων ∆ράμας και Σερρών υπαγόταν κατά την συγκεκριμένη χρονική στιγμή στο Πατριαρχείο Πεκίου.χ. καθώς στη ∆ιαθήκη του Ιωάννη Πριμικύριου που συντάχθηκε το 1384129. σ. το σημερινό Λιμένα). αμπέλια. δέντρα. ο πατριάρχης Φιλόθεος. Οι περιοχές της Θράκης μαστίζονταν από τις τουρκικές επιδρομές. 11. Μπροστά σ΄αυτή την κατάσταση και προκειμένου να μην δημιουργούνται προβλήματα στην πνευματική ζωή της Θάσου. Γεδεών Εκκλησιαστική Αλήθεια. Για την συντήρηση του Χριστούπολης που αντιμετώπιζε οικονομικά προβλήματα. Στην διαθήκη του. υδρομύλους και εργαστήρια. αλλά και καλλιεργήσιμες εκτάσεις με χωράφια.

η Θάσος όπως και η Ίμβρος. με αντιπροσώπους που δεν είχαν παρά εικονική εξουσία.. Θα παραμείνει σ΄ αυτούς ως το 1455 οπότε παραδόθηκε στους Οθωμανούς. Στο υπόμνημα αυτό πρέπει να επισημάνουμε πως όλοι αναφέρονται ως αρχιεπίσκοποι. Ο σακελάριος κατέχει την δεύτερη θέση στα εκκλησιαστικά οφφίκια. σημ. 133 Mercati 1926. η πεισματική της άρνηση να υποταχτεί στις επιταγές των ξένων έπλασε σιγά-σιγά το εθνικό αίσθημα και στην θεολογία υπήρχε αρκετή ελευθερία ώστε να μην καταπνίγεται η πνευματική δραστηριότητα που ήταν το καύχημα της αυτοκρατορίας. Φίλιπποι. Πολύστυλο. Λάμπρου1910. Το 1453 η Πόλη κυριεύεται από τους Οθωμανούς. 132 . σσ. σ. γνωρίζουμε μόνο ότι η Ίμβρος ανυψώθηκε το 1397. Ξάνθη και Μαρώνεια είχαν εν τω μεταξύ ερημωθεί. η βυζαντινή εκκλησία ήταν πραγματικά μια αξιοθαύμαστη κρατική εκκλησία. Την περίοδο αυτή. σσ.410. δίδεται ως φέουδο στους Gattilusi. αναθέτει στον σακελάριο της αρχιεπισκοπής Θάσου ∆ημήτριο το λειτούργημα της Πνευματικής πατρότητας. ενώ αργότερα και των ανδρικών. Στις 30 Ιουλίου 1437 το νησί μαρτυρείται ως αρχιεπισκοπή σ΄ ένα λατινικό υπόμνημα προς την σύνοδο της Βασιλείας132 . Το πλούσιο τυπικό της τόνιζε το μεγαλείο της Αυτοκρατορίας. γεγονός που δεν πρέπει να είναι άσχετο με την λατινική εξουσία της Θάσου. Εευθερούπολης. 36. Στις 1 Ιουνίου 1440135 με γράμμα του. Το έτος δεν μας είναι γνωστό. σ. 134 Γεωργάντζης 1992. 366. ανυψώνεται σε Αρχιεπισκοπή131. σ. Όλα αυτά τα χρόνια. 135 Καπλανέρης 1992.209-210. Το 1416 η Θάσος. υπεύθυνος των μοναστηριών. ο μητροπολίτης ∆ράμας και έξαρχος Θάσου ∆οσίθεος. η Εκκλησία 131 παρέμεινε η πιο πολιτισμένη θρησκευτική οργάνωση που Darrouzes 1981. Αυτή η εξαρχική ανάθεση της Θάσου επί Gattilusi στον ∆ράμας φανερώνει ότι η Αρχιεπισκοπή Θάσου τελεί εν χηρεία. των γυναικείων αρχικά.6. Το 1438 ο Μητροπολίτης ∆ράμας ∆οσίθεος συμμετέχει στη Σύνοδο της Φλωρεντίας και υπογράφει τις αποφάσεις της ως «Δράμας Δοσίθεος και έξαρχος Θάσου133». οι βυζαντινοί διατηρούν μόνο την πολιτική επικυριαρχία τους στα νησιά. αλλά αρχιεπίσκοπος Θάσου δεν αναφέρεται. Στην επιστολή του ο πατριάρχης του παρέχει την άδεια να κείρει και μοναχούς. 304-311. και ο ∆ράμας ∆οσίθεος ως ενωτικός έχαιρε εκτίμησης από τον Ενωτικό Πατριάρχη134. οι όμορες Χριστούπολης. Καθ΄ όλη τη βυζαντινή εποχή. οι άγιοι της και οι εικόνες της το έφερναν πιο κοντά στο επίπεδο του λαού.77 Επί της βασιλείας του Μανουήλ Β΄Παλαιολόγου (1391-1425).

172. 137 . το Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλως.199. που λειτούργησε ως προληπτικό και διορθωτικό μέσο. Rynciman 2010. με ανεκτικότητα141 δίνοντας τους το δικαίωμα. Οι Χριστιανοί όμως. Συμπεραίνουμε λοιπόν ότι η ορθόδοξη εκκλησία ήταν ο μόνος θεσμός που μπόρεσε να περάσει σχεδόν αλώβητος στη νέα πολιτική πράξη πραγμάτων. Το γεγονός αυτό. Στους επόμενους αιώνες της τουρκικής τυραννίας οι ορθόδοξοι αναγκάστηκαν να μάθουν την εξευτελιστική τέχνη να ζουν στο σκοτάδι. να μην οπλοφορούν.Το σύστημα αυτό επεκτάθηκε τώρα για να συμπεριλάβει και να εντάξει στο οθωμανικό κράτος τον κορυφαίο βυζαντινό εκκλησιαστικό θεσμό. διότι πως είναι δυνατόν 136 Ράνσιμαν 1983. ένα δίαυλο μέσα από τον οποίο μπορούσαν να περνούν και οι κοσμικές του φιλοδοξίες. πληρώνοντας φόρο υποτέλειας. όφειλαν να φορούν μπλέ σαρίκι. όταν το Πατριαρχείο αναλαμβάνει την είσπραξη και απόδοση φόρων στο Οθωμανικό ∆ημόσιο αλλά και με την δυνατότητα επιβολής στο ποίμνιο του του επιτιμίου του αφορισμού. 141 Quataert 2006. όπως προέβλεπε το βυζαντινό τυπικό και αυτός θα είναι ο προστάτης τους στις βλέψεις της Καθολικής Εκκλησίας. ΔΟΜΗ 8 σ. κατόρθωσε με το χρόνο να αποκτήσει ευρύτατη καθ΄ ύλην γεωγραφική 140 δικαιοδοσία . να μην ασπαστούν τον ισλαμισμό. 284-285 . την ένταξη τους δηλαδή στο καθεστώς των milet (καθεστώς θρησκευτικών κοινοτήτων)137. σσ. 138 Η εμπλοκή του στην Ορθόδοξη εκκλησία αποσκοπεί στην ταύτιση του στην συνείδηση τον χριστιανών με τον βυζαντινό βασιλέα. Μετά την Άλωση λοιπόν οι Οθωμανοί αντιμετώπισαν τους Χριστιανούς και τους Εβραίους ως λαούς της Βίβλου.139 Η διασύνδεση αυτή Εκκλησίας και κοινωνίας επικυρώνεται είκοσι χρόνια μετά την Άλωση. η οποία δημιουργήθηκε μετά την Άλωση. σ. επέτρεψε στην Ορθόδοξη Εκκλησία να συνεχίσει τη ζωή της. τις παραδοσιακές κατευθυντήριες γραμμές των προηγούμενων μουσουλμανικών κτήσεων. 150-151.136 Αμέσως μετά την Άλωση της Πόλης ο Πορθητής ακολούθησε για τους νέους υπηκόους του. Επιπλέον διατηρώντας την ιεραρχική της δομή. Βλ. σσ. το οποίο ανασιστάται στις αρχές του 1454138. Η λατρεία τους όπως παρατηρεί ένας ερμηνευτής του ιερού νόμου «δεν μπορείν λεχθή ότι επιτρέπεται.10-11. αντιμετώπισαν διακρίσεις και κακομεταχείριση λόγω του θρησκεύματος τους: ∆εν τους επιτρεπόταν να ιππεύουν άλογα με σέλα παρά μόνο με σαμάρι. Γιατί αυτός έδωσε τη ράβδο στον πατριάρχη. στο νέο εκκλησιαστικό πλαίσιο που δημιουργήθηκε στην Ανατολή και να βρει στο Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλως όχι μόνο ένα εκκλησιαστικό θεσμό για τις πνευματικές της ανάγκες αλλά και ένα θεσμικό περιβάλλον μέσα στο οποίο μπορούσε να κινείται. σσ.78 γνώρισε ως τότε ο κόσμος. Αποστολόπουλος 2003. 39. 140 Κονόρτας 1998. 139 Παϊζη-Αποστολοπούλου. σ.

Απλώς δεν εμποδίζεται». Οι Χριστιανοί όπως και οι Εβραίοι.40. Μάλιστα πολλοί προσήλυτοι υποχρεώθηκαν να αποδείξουν ότι η επιθυμία τους να ασπαστούν τον μουσουλμανισμό δεν είχε υλιστικά ή ποταπά κίνητρα143. Η ανέγερση ή οικοδόμηση εκκλησιών σε μεγάλες τουλάχιστον πόλεις απαγορευόταν ενώ η επισκευή των υπαρχόντων γινόταν μετά από άδεια των ισλαμικών αρχών. Σε αντάλλαγμα τους δόθηκε η εξουσία να φορολογούν το ορθόδοξο ποίμνιο για τις ανάγκες της κοινότητας και να απονέμουν δικαιοσύνη στους χριστιανούς μέσω εκκλησιαστικών δικαστηρίων. Οι Χριστιανοί πλήρωναν περισσότερους φόρους και ο μαζικός προσηλυτισμός τους θα έκανε φτωχότερη την Αυτοκρατορία. Έτσι ο σουλτάνος ανέθεσε στην εκκλησιαστική ιεραρχία ένα νέο ρόλο: Πέρα από την πνευματική αποστολή που επιτελούσε στο Βυζάντιο. να επιδεικνύουν τους σταυρούς και τις γραφές τους σε δρόμους και αγορές. 8 σ. Οι ορθόδοξοι Πατριάρχες με κορυφαίο τον Οικουμενικό Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως. Βλ. ήταν εγγυητές και για τα δύο και με τον καιρό κατέληξαν να θεωρούνται κεφαλές των «ομάδων των απίστων». καθώς συνδέθηκε με τον πιο ισχυρό μηχανισμό του οθωμανικού δημοσίου. όπως ήταν η χρησιμοποίηση Τούρκων στρατιωτών που τους συνόδευαν όταν εισέπρατταν τους φόρους. αναγνωρίστηκαν ως «ζιμμήδες». Mazower 2003. αλλά δεν επέβαλλε το αντίθετο. Σύμφωνα με την λεγόμενη συνθηκη Ομάρ.τ. τον φορολογικό. Επιπλέον το Ισλαμικό ∆ίκαιο προέβλεπε την ανοχή προς τις χριστιανικές και τις Εβραϊκές κοινότητες. να χτυπούν δυνατά τα σήμαντρα τους.144 Οι αντιπρόσωποι τους διέθεταν επίσημα προνόμια. να οργανώνουν δημόσιες λιτανείες. απαγόρευε τους μουσουλμάνους να αλλάζουν θρησκεία. ΔΟΜΗ. οι χριστιανοί απαγορευόταν να τελούν δημόσια τη λατρεία τους. να θάβουν τους νεκρούς τους κοντά σε μουσουλμανικά νεκροταφεία. φτάνει να ήταν νομιμόφρονες και να πλήρωναν τους φόρους τους. αντιπροσωπεύντας τη φωνή των ορθοδόξων 142 Ι Ι Ε. να υψώνουν την φωνή κατά την εκφορά των νεκρών. τ. 144 Το γεγονός αυτό είχε ως άμεσο αποτέλεσμα την ισχυροποίηση του θεσμού του Πατριαρχείου. εμπλεκόταν σταδιακά στην πολιτική και στη διοίκηση. σ. επειδή υποτίθεται δεν εκτελούσαν στρατιωτικές υπηρεσίες.111-113.79 να επιτραπεί η ασέβεια.177 143 . προστατευόμενοι και τους επιτρεπόταν να αυτοδιοικούνται σύμφωνα με τα δικά τους έθιμα.Ι. Παρόλα αυτά στην Οθωμανική Ευρώπη οι περισσότεροι παρέμειναν χριστιανο καθώς ένας βασικός λόγος που τα Βαλκάνια δεν απορροφήθηκαν από το Ισλάμ ήταν ότι οι Σουλτάνοι δεν είχαν συμφέρον να προκαλέσουν κάτι τέτοιο. 142 Ο λόγος τους δεν μετρούσε όσο ενός μουσουλμάνου στα οθωμανικά δικαστήρια και τους επιβάλλονταν βαρύτεροι φόροι. σσ.

όχι μόνο δεν συνέτριψε την Χριστιανική Ορθοδοξία αλλά της προσπόρισε και πολλά πλεονεκτήματα. 146 . την οποία αντιπροσώπευαν οι Βενετοί και οι Γενουάτες στην Ανατολική Μεσόγειο. Καζαβήτι 100 145 Mazower 2003. σε Σιγίλλιο του Πατριάρχου Τραπεζούντος Συμεών. Στο Γενίχισαρ (257 εστίες) το Μοναστήρι Καρακάλλου 100 άσπρα.286-288.147 Το 1568 με φιρμάνι του ο Σελίμ Β΄ διέταξε να κατασχεθούν όλες οι κτηματικές περιουσίες των Μονών ανά την αυτοκρατορία. του ∆οχειαρείου 50 και του Παντοκράτορος 100. 159-162. Γενίχισαρ 100 άσπρα. Στο Καζαβήτι (84 εστίες νέο χωριό). Δράμα 1916.146 Το 1479 όσοι κάτοικοι παρέμειναν εκτοπίζονται πάλι στην Κωνσταντινούπολη. Κακή Ράχη 200 άσπρα. Στο Θεολόγο (εστίες 619) το Μοναστήρι Αγίου Ιωάννη149 200 άσπρα. Θεολόγος 450 άσπρα. Στα κατάστιχα του 1519 δεν αναγράφεται φόρος καμμιάς μοναστικής ιδιοκτησίας στο νησί. η εκκλησία μπορούσε τώρα να ανακτήσει και να επεκτείνει την εξουσία της στα Βαλκάνια και στην Ανατολή. Χάρη στους Τούρκους λυτρώθηκε από την απειλή των Καθολικών. Η οθωμανική κατάκτηση των Βαλκανίων λοιπόν.115-116. 148 Λήμνος 2010.000 άσπρα) για να 148 Στην οθωμανική απογραφή του 1570 επί Σελήμ του Β΄.000 ξαναγοράσουν τα κτήματα τους. του Αγίου Όρους 100 άσπρα. 149-200 και ιδιαίτερα τις σ. Το 1455 οι Gattilusi τη παραχωρούν στους Οθωμανούς. σ. όπως κατάλαβαν πολύ καλά και το Πατριαρχείο και οι εχθροί και ανταγωνιστές του. σσ. σ. όσων μοναστηριών εν τω μεταξύ ξαναγόρασαν τις ιδιοκτησίες τους στο νησί: Στο Λιμάνχισαρ που έχει 294 εστίες το Μοναστήρι Παναγία. σσ. Το 1474. Μετά το χάος και τη διάσπαση της ύστερης βυζαντινής εποχής.32-33.όπου και η υπόθεση της δήμευσης σχετικά με τα νησιά του Βορείου Αιγαίου. σ. 149 Το Μετόχι αναφέρει το 1287 ο Ανδρόνικος Β΄Παλαιολόγος. φλωριά (84. αναφέρεται ότι το Μοναστήρι της Εικοσιφοίνισας Παγγαίου.186. Η Οθωμανική εξουσία ενοποίησε τα Βαλκάνια για πρώτη φορά μετά από αιώνες145. 514-515. 147 Καρύδης. πληρώνει 100 άσπρα. Ας επικεντρωθούμε τώρα στη Θάσο. το Μοναστήρι Αγ. διαθέτει στη Θάσο μετόχι. ότι ανήκει στη Μονή Φιλοθέου.80 υπηκόων της Αυτοκρατορίας.Kiel 2000. Αγαθάγγελος Μάγνητος. απογράφονται οι φόροι. σσ. Στην Κακή Ράχη (153 εστίες) το Μοναστήρι Εικοσιφοίνισσας 200 άσπρα.153. σσ. Οι Μονές αναγκάστηκαν να πληρώσουν 14. Παναγόπουλος1970. Γεωργίου 100 άσπρα150. Παπαδημητρίου 2002. Alexander 1997. σ. 119. 150 Μπαλτά 2001. Στη οθωμανική Απογραφή του 1601 επί Μεχμέτ Γ΄ (1595-1603) η φορολογία των Μοναστηριών είναι η ίδια αλλά αναφέρεται ανά χωριό: Λιμανχισάρ 100 άσπρα.

εξάρχουσα αυτών και επιστατούσα…. 153 Σάρδεων Γερμανός. 152 . Τον ∆εκέμβριο του 1646.έχουσα μετ΄αυτής ηνωμένα και υποκείμενα αυτή τα ποτέ πατριαρχικά δύο νησία. αλλά και άλλες επιδρομές κατά την διάρκεια του. ως δύνασθαι τον κατά καιρούς αυτή προστατεύοντα επιχορηγείν…. «ζωάρκειαν παντός του βίου» όπως αναφέρεται στο κείμενο152. Την Θάσο τη βρίσκουμε πάλι να αποτελεί πατριαρχική Εξαρχία ως το 1646. Θάσον και Σαμοθράκην. Παϊζη-Αποστολοπούλου 1992. η οποία ως τότε ήταν κι αυτή πατριαρχική Εξαρχία. σ. 519. ενέταξε σ΄ αυτήν τη Θάσο και τη Σαμοθράκη «επί βοηθεία αυτής και συστάσει. τα εισοδήματα από το πατριαρχικό μοναστήρι του Φωτοδότου Χριστού στη Νάξο154» Την εποχή του Κρητικού πολέμου (1645-1669 ) σκληραίνει η στάση της Πύλης απέναντι στους Χριστιανούς κι αυτό θα συνεχιστεί και κατά τον Στ΄ Β-Τ πόλεμο. Κατά το 1651 πρέπει να έγινε φοβερή επιδρομή του Τάγματος της Μάλτας. όταν ο πατριάρχης του παραχώρησε «αντί της πρότερον αυτού εξαρχίας Θάσου. έντεκα χρόνια πριν τον Κρητικό πόλεμο. ονομαζόταν Σοφιανός και από τα εισοδήματα που του απέδιδε η Εξαρχία εξασφάλιζε τα προς ζην. η Σύνοδος αποφάσισε να αλλάξει το εκκλησιαστικό καθεστώς στην περιοχή και μετέτρεψε τη Μαρώνεια σε Μητρόπολη. Το νησί δοκιμάζεται σκληρά. Ήταν πρωτέκδικος της Μεγάλης Εκκλησίας. όπως αναφέρεται ρητά σ΄ ένα συνοδικό τόμο με χρονολογία «εν έτει σωτηρίω αχμς΄ εν μηνί Δεκεμβρίου ινδ. σσ. κατά την διάρκεια του Κρητικού πολέμου.ποιμαίνειν τον εκείσε υπ΄αυτού Χριστεπώνυμον λαόν153. Προκειμένου να εχισχύσει την νεοϊδρυθείσα μητρόπολη. Το μετόχι της Μονής Ιβήρων στην Κακηράχη καταστρέφεται και εγκαταλείπεται από τον οικονόμο του.159.» Μετά την εκχώρηση. διεκδικώντας τα άρχισε πενταετή αγώνα που έληξε αίσια γι΄ αυτόν το 1651.81 άσπρα151. μας δίδει κείμενο του 1651. 155 Αγγελούδη 2009 (2). 154 Ζολώτας 1928. Σώζεται μόνο η τοιχογραφία της Παναγίας που μεταφέρεται στο Άγιον Όρος155. ∆εν ήταν τώρα πια κάποιος πλησιόχωρος αρχιερέας ούτε ένας απλός ιερομόναχος.156-157. Προστίθενται οι Μονές 151 Μπαλτά 2001. όπου και ο Συνοδικός τόμος αποκαταστάσεως της μητροπόλεως Μαρώνειας. 85-87. σ. ο Σοφιανός έχασε τα εισοδήματα του. Τα κτίρια των μετοχιών και τα παρεκκλήσια τους προσβάλλονται κι αυτά. Πληροφορίες για το πρόσωπο στο οποίο είχε εκχωρήθεί η ως τότε Εξαρχία Θάσου. σσ. Τα επόμενα χρόνια η κατάσταση βελτιώνεται και αποκτούν μετόχια στο Νησί και άλλες Μονές του Αγίου Όρους. αυξάνονται σε 14. αλλά αξιωματούχος του πατριαρχείου. ιε΄». Το 1633 κτίζεται πιθανόν ο μικρός μονόκλιτος ναός της Παναγίας στο Θεολόγο. Το 1671 τα μετόχια του νησιού που αναγράφονται στα οθωμανικά κατάστιχα.

Ο φόρος ανέρχεται σε 44. ΙΕΕ. Αυτό ακριβώς συνέβη στο νησί. η του Θεού έστηκεν εκκλησία». Σίμωνος Πέτρας.Ι. Η σχέση αυτή με την Μονή πρέπει να συνδέεται με το μετόχι της Μονής που υπήρχε από τη βυζαντινή εποχή στο Θεολόγο.395 Akce ή 134 δουκάτα. σ. Θεολογίτες λόγιοι και ιερωμένοι όπως ο Μητροφάνης. Κουτλουμουσίου. ανεψιός του Σερεφείμ Τσερβενού έπαιξαν σημαντικό ρόλο στην αναγέννηση των Ελληνικών γραμμάτων στις παραδουνάβιες Χώρες αλλά και στις αυλές των ηγεμόνων τους ως δάσκαλοι και τυπογράφοι158. ο Σωτήριος ∆ούκας. ∆οχειαρίου. Παντοκράτορος. 158 Παπάζογλου 1992. το 1759). είναι συγγενείς και έχουν την ίδια τροφό μονή (μονή της μετανοίας τους).82 Χιλανδαρίου. η μόνη σταθερά αναδεικνύεται η Εκκλησία. η καταπίεση των αγροτών. οι φορολογικές απαλλαγές. σ. τις σφαγές. πολλοίς και απείροις περιαντλούμενη τοις κύμασιν. Βατοπεδίου. που όπως είχε περιγράψει παλιότερα ο Ιωσήφ Βρυένιος «Μέσον του τοιούτου πελάγους μεγάλη. η Εκκλησία ήταν ο μοναδικός στίβος στον οποίο ένας φιλόδοξος ραγιάς μπορούσε να μορφωθεί και να αναδειχθεί157. Στα δύσκολα αυτά χρόνια του Κρητικού πολέμου. επίσκοπος Νύσσης. 157 . στο τυπογραφείο του Άθωνος. ο Σεραφείμ Τζερβενός ή Ζεβρενός. τις μετατοπίσεις πληθυσμών και τους εξισλαμισμούς. Φιλοθέου). Όλοι αυτοί πέραν της κοινής τους καταγωγής.156 Η αύξηση των μετοχίων έχει άμεση σχέση με την αύξηση των μοναχών που παρατηρείται στο Άγιο Όρος αλλά και σ΄ όλη την ορθόδοξη ανατολή.186.133. ο τυπώσας και το πρώτο βιβλίο σε ελλαδικό χώρο. Αρχικά θα πρέπει να μόνασε στο μετόχι της Μονής ∆ιονύσου. (λόγιος και επιμελητής εκδόσεων βενετικών τυπογραφείων). είναι το μεγαλύτερο χωριό του νησιού και διαθέτει τουλάχιστον τέσσερα οργανωμένα μετόχια (Παντοκράτορα. το χωριό έχει 258 σπίτια. Μετά την κατάρευση της βυζαντινής αυτοκρατορίας. Και μην ξεχνάμε ότι ως το 1700. ∆ιονυσίου. όπως η αβεβαιότητα της ζωής. ο ιερομόναχος Μητροφάνης. ο σεβασμός των Οθωμανών στους αφιερωμένους στον Θεό. Σταυρονικήτα. αρχιμανδρίτης Ρωσίας. (ο περί τα μέσα του 18ου αιώνος περιώνυμος τυπογράφος της Μολδοβλαχίας.  Ο Μητροφάνης επίσκοπος Νύσης πρέπει να γεννήθηκε το 1655/60 στο Θεολόγο.51-58. σσ. 156 Καρύδης-Kiel 2003. Πέρα από την μακραίωνη μοναστική παράδοση υπάρχουν και άλλοι λόγοι που ερμηνεύουν το γεγονός. τ. Στο τέλος του 17ου αιώνα και στο πρώτο μισό του 18ου. Στο τέλος του 16ου αιώνα και όλον τον 17ο χιλιάδες άνθρωποι μονάζουν. Αλλά υπήρχαν και πρακτικοί λόγοι που ωθούσαν τους άνδρες στα μοναστήρια: η εξαίρεση των μοναχών από τις αγγαρείες. την μονή ∆ιονυσίου του Αγίου Όρους.

Το 1712 είναι πνευματικός και έμπιστος του ηγεμόνα της Βλαχίας.  Ο Σεραφείμ πρέπει να γεννήθηκε ομοίως στον Θεολόγο γύρω στο 1665/70. Παπάζογλου 1996.409-414. Το 1695 διετέλεσε ηγούμενοςτης μονής ∆ιονυσίου Αγίου Όρους161. Το 1700 υπήρξε μαθητής του Σεβαστού Κυμηνίτη στην Αυθεντική Σχολή του Βουκουρεστίου. των Λατινικών αλλά και της Μολδαβικής γλώσσας. 160 .83 Από κει μόνασε στη Μονή ∆ιονυσίου και μετέβη στην Κωνσταντινούπολη. Λίγο αργότερα αντιγράφει και το περί Συντάξεως. μόνασε στο μετόχι ∆ιονυσίου και κατέφυγε στη Μονή. όπου χειροτονήθηκε επίσκοπος Νύσσης. εγκαθίσταται μόνιμα στο Βουκουρέστι και άσκησε το επάγγελμα του δασκάλου. γνώστης των Αρχαίων Ελληνικών.391. το βιβλίο Tarnosanie για το τυπικό των εγκαινίων ενός ναού στα ρουμανικά. σ. σ. ικανός να μεταφράσει οποιοδήποτε βιβλίο. ένα Ψαλτήριο το 1748. ένα Οκτώηχο και ένα βιβλίο μεταφρασμένο στα ελληνικά «Η Τάξη του Μικρού Αγιασμού» το 1749. Στο Ιάσιο θα τυπώσει λειτουργικά κυρίως βιβλία: Ένα Ψαλτήριο το 1743. ένα Κανόνα του Αγίου Σπυρίδωνος και ένα Ωρολόγιο το 1750. το βιβλίο του πατριάρχου Κωνσταντινουπόλεως Γενναδίου Σχολάριου με τίτλο Σύνοψις ευχών εκ του Ψαλτήρος το 1756. 162 Η Επισκοπή Τζερβενού βρισκόταν στην σημερινή Βουλγαρία και υπαγόταν στην Μητρόπολη Τορνόβου. σ. ενώ επίσκοπος Τζερβενού 162χειροτονήθηκε στις 29 Ιανουαρίου 1710163.π. σσ. Μετά τον θάνατο του Κυμηνίτη. δύο εκκλησιαστικών βιβλίων159. Αποστολόπουλος 2003. το 1702..288 . Στο Άγιο Όρος τον συναντάμε τον Ιούνιο του 1694 να περατώνει την αντιγραφή της Πλογικής του Θεοφίλου Κορυδαλέως. 161 Παπάζογλου 1996. Στο τέλος της πέμπτης δεκαετίας του αιώνα είναι διευθυντής τυπογραφείου στο Ιάσιο της Μολδαβίας.393. μία ακολουθία του Αγίου Τιμοθέου στα ελληνικά το 1752.  Ο Σωτήριος ∆ούκας γεννήθηκε λίγο μετά το 1700. Στα 1707/8 βρίσκεται στο Βουκουρέστι στην αυλή του ηγεμόνα Μπασσαράβα. Εκτός από φημισμένος ιδιοκτήτης τυπογραφείου είναι στιχουργός με πολλές φιλολογικές γνώσεις. σσ. μία Λειτουργία και ένα Τριώδιο το 1747. ό. 163 Παπάζογλου 1996. ενώ κατά το διάστημα 1713-15 επιμελήθηκε την έκδοση από το τυπογραφείο «Αντωνίου Βορτόλι» της Βενετίας. όπου τον κάλεσε ο ηγεμόνας Κωνσταντίνος Μαυροκορδάτος. έργο του Απολλωνίου του ∆υσκόλου160. 392-409. μία Συλλογή προσευχών και μία Σύνοψη των επτά Μυστηρίων της Εκκλησίας το 1751. 159 Παπάζογλου 1996. ενώ δυο χρόνια αργότερα την αντιγραφή της ∆ογματικής Πανοπλίας του Ευθυμίου Ζυγαβινού. Παϊζη-Αποστολοπούλου. την Αρχιερατική διδασκαλία το 1771.

Το 1787 ξεσπά ο δεύτερος ρωσοτουρκικός πόλεμος. κατά τον πρώτο Ρωσοτουρκικό πόλεμο. 414-419 165 . περιπλέει το Αιγαίο πάνω σε ρωσικό πλοίο προτρέποντας τους Χριστιανούς σε εξέγερση. ήταν ευεργετική για τους Χριστιανούς. Η Πύλη ήθελε να πάρει πίσω όσα έχασε. Οι εγκύκλιοι δεν υπακούονταν πάντα. Παπάζογλου 1992. ενώ ο διάδοχος του Θεοδόσιος ο Β΄. Η έκδοση συμπίπτει με την εκδίωξη του Βούλγαρη από την Αθωνιάδα Σχολή. διαθέτει πολλούς δούλους. σ. όπου έζησε ως το θάνατο του τελευταίου στα 1739. Τα επόμενα χρόνια ταξιδεύει για συγκέντρωση «ελέους». επωφελείται από φορολογικές απαλλαγές. Στη συνέχεια πιθανόν ο ∆ούκας επανέκαμψε στη Μολδαβία.  Ο Μητροφάνης πρέπει να γεννήθηκε στο Θελόγο περί το 1700.296-298. Είναι καιρός όμως να επιστρέψουμε στην κεντρική σκηνή. το 1743 αναχωρεί στη Ρωσία για «ζητεία» και προχειρίζεται σε αρχιμανδρίτη Ρωσίας166. καθώς η Συνθήκη του Κιουτσούκ Καϊναρτζή για διάφορους λόγους δεν ικανοποιούσε τους δύο εμπολέμους. Εκλογή του Ψαλτήρος. 166 Παπάζογλου 1996. όπου συνέχισε το εκδοτικό του έργο165. υποχρεώθηκε να στείλει παραινετικές εγκυκλίους προς τους Χριστιανούς. ενώ σε μερικά έγγραφα αναφέρεται ως δάσκαλος164. αφού η Πύλη ανέλαβε την υποχρέωση έναντι της Ρωσίας να προστατεύει την θρησκευτική πίστη και τους τόπους λατρείας των χριστιανών. σσ. το 1774.58-64. έτσι το εκδοτικό πείραμα δεν συνεχίζεται. είναι ο Σαμουήλ Χαντζερής που θα παραμείνει ως τις 24-12-1774. Την χρονιά αυτή στο Πατριαρχείο ως πατριάρχης από το 1-11-1773. Από το τυπογραφείο το 1759 τυπώνεται ένα βιβλίο. Τον ίδιο χρόνο εκλέγεται ηγούμενος της Μονής ∆ιονυσίου. Το 1745 επιστρέφει στη Μονή και αναλαμβάνει το σκευοφυλάκιο της για ένα χρόνο. Η ακμή της τυπογραφικής δραστηριότητας του συμπίπτει με την άνθηση των γραμμάτων στο Άγιον Όρος και με τη διεύθυνση της Αθωνιάδας Σχολής από τον Ευγένιο Βούλγαρη. μόνασε στη Μονή ∆ιονυσίου και πέρασε στις Παραδουνάβιες Ηγεμονίες κοντά στο θείο του επίσκοπο Τζερβενού. σσ. με τις οποίες τους απέτρεπε να επαναστατήσουν. Το σχετικά σύντομο τέλος του Α΄ Ρωσοτουρκικού πολέμου και η Υπογραφή της Συνθήκης του Κιουτσούκ Καϊναρτζή. ο πατριάρχης Μελέτιος Β΄ θεωρήθηκε υπεύθυνος για το ότι δεν απέτρεψε τις εξεγέρσεις των Χριστιανών και αποπέμφθηκε. Είναι άγνωστο πότε πέθανε. ενώ η Ρωσία ήθελε να επεκτείνει τις κτίσεις 164 Μαρινέσκου 2004. Το 1770 λοιπόν. Χαρακτηριστικά ο πρώην πατριάρχης Σεραφείμ Β΄.84 ευκατάστατος με κτήματα. Αυτός τον καλεί να αναλάβει το νεουδρυθέν τυπογραφείο του Αγίου Όρους.

Ο αντίπαλος ήταν επικίνδυνος γιατί οι επαναστατικές του ιδέες ξεσήκωναν τους ραγιάδες. καθώς στρατεύματα της είχαν αποβιβαστεί στην Αλεξάνδρεια. Όταν ρόλο στην Οθωμανική αυτοκρατορία διεκδικεί και η Αγγλία. τους ζητά να μην δελεαστούν από τις επαναστατικές αθεϊστικές ιδέες των Γάλλων. με εγκύκλιο του προτρέπει τους κατοίκους των νησιών του Αιγαίου να επανέλθουν στην Οθωμανική αυτοκρατορία. η Ιβήρων μετόχια στο Κάστρο και στην Κακηράχη. σύμφωνα με τον Αγιοπαυλίτη διάκονο Κοσμά Βλάχο. Ας επιστρέψουμε όμως στο νησί. και ένα απολογητικό κείμενο που υπεράσπιζε την ορθόδοξη θρησκεία προσπάθησε να αποτρέψει τους Έλληνες από το ναυιοθετήσουν τις επαναστατικές ιδέες. Συγκεκριμένα: Η Μεγίστη Λαύρα διαθέτει μετόχι με ελαιόδεντρα στο Καζαβήτι. Οι Χριστιανοί δεν ανταποκρίνονται. Συμωρφούμενος. Την προσπάθεια του Γρηγορίου συνεχίζει ο Νεόφυτος ο Ζ΄ το 1799. να συμβάλλει στην άμυνα της Πόλης που απειλείται από τον αγγλικό στόλο. ενώ βοηθούμενος και από τους «κολλυβάδες» και τα συγγράματα τους Πατρική ∆ιδασκαλία και Απολογία Χριστιανική. Το 1792 με την Συνθήκη του Ιασίου ο πόλεμος τερματίζεται. Το 1798 η Πύλη κηρύσσει τον πόλεμο στη Γαλλική ∆ημοκρατία. Ο πατριάρχης Προκόπιος στέλνει νέα εγκύκλιο που αποτρέπει τους χριστιανούς να συσπειρωθούν με τους Ρώσους.M. σ. Το 1893. αλλά και να αναλάβει την στρατολόγηση τους στο οθωμανικό ναυτικό. η Χιλανδαρίου στο Κάστρο. Λίγο πριν την επίσημη κήρυξη του πολέμου. στο βιβλίο του που εκδόθηκε το 1814. Ο Γρηγόριος ο Ε΄ που έχει επανέλθει στον πατριαρχικό θρόνο. πάλι ζητείται από τον Γρηγόριο τον Ε΄. η ∆ιονυσίου δύο μετόχια στο Θεολόγο και Βουλγάρο (οικία 167 Leake 1814. αλλά ο Προκόπιος υποχρεώνεται να ζητήσει έναντι χρημάτων τα όπλα τους.136 . που την εποχή αυτή νέμεται από πλήθος μετοχιών. ο από τον Απρίλιο του 1797 πατριάρχης Γρηγόριος ο Ε΄. Ο W. η Πύλη στέλνει τον Ιούλιο του 1797 διαταγή στον Πατριάρχη και τον διατάζει: «Να φροντίζεις αδιαλείπτως εις το να συνάζης μέσα περιποιητικά της ευταξίας του μιλλετίου σου και να μη λείπης με συμβουλάς και παραινέσεις του να διδάσκης πάντας τους βασιλικούς ραγιάδες τα της υπακοής των χρέη». Κατά τον τρίτο ρωσοτουρκικό πόλεμο ο Σελίμ ο Γ΄ συμμαχεί με τους Γάλλους. με εγκύκλιο του προς το ποίμνιο του εντός της Οθωμανικής επικράτειας αλλά και προς τους Επτανησίους. πολλές Μονές του Αγίου Όρους διατηρούν μετόχια στη Θάσο. με σκοπό βέβαια τον αφοπλισμό τους. αναφέρει ότι οι αγιορείτες είχαν πρίπου 55 μετόχια στη Θάσο και στις γειτονικές περιοχές της Μακεδονίας. η Μονή Βατοπεδίου μετόχια στο Βουλγάρο και στο Λιμένα. ενώ υποχρεώνεται από την Πύλη να ζητήσει να προσφέρουν όπλα οι χριστιανοί.85 της. Leake167.

290. όπου και ο τόμος ίδρυσης της Μητρόπολης Θάσου. 240. η Ξηροποτάμου στις Μαριές και στο Καζαβήτι. 206. 281. 195. η Παντοκράτορος. 232. 223.Τότε με Β. προς εξοικονόμηση των προσφύγων ιεραρχών του Οικουμενικού Θρόνου όμως. στην οποία τοποθέτησε τον από Προικοννήσων Γεώργιο Μιχαηλίδη170.∆. Σε απόσταση 2 ½ ωρών ανατολικά απ΄ αυτό έχει και ναό του αρχιστρατήγου Μιχαήλ. η Φιλοθέου αξιόλογο στο Θεολόγο. ίνα εξακολουθήση(!)…. Ο πατριάρχης Ιωακείμ απαντά στους αντιπροσώπους της Θάσου. Εν τούτοις δέον συνάμα. η Πατριαρχική Σύνοδος. Το 1902 οι κάτοικοι ξεσηκώνονται για διάφορους λόγους κατά των Αιγυπτίων και ενημερώνουν το πατριαρχείο. Ατέσης 1975. ο οικείος μητροπολίτης με τακτικές επισκέψεις και περιοδείες επιλαμβανόταν των διαφόρων θεμάτων. 183. σ. 168 Κοσμά Βλάχου 2005. που ήταν πρωτοπρεσβύτερος ή αρχιμανδρίτης. η Σταυρονικήτα στις Μαριές και η Εσφιγμένου στο Καζαβίτι. Στο τέλος του 1932. Η αυτοτέλεια της μητρόπολης Θάσου υπήρξε βραχύβια. η Μητρόπολη Θάσου καταργήθηκε και το νησί επανυπήχθη στη Μητρόπολη Μαρώνειας. 286.Ανάγκη πάσα επομένως ίνα οι κάτοικοι ρυθμίσωσιν αναλόγως τας σκέψεις και ενεργείας αυτών και άγωσιν ησυχίαν…». 219. 170 Αγγελόπουλος 1980. Αγγελόπουλος 1980. η Κουτλουμουσίου. 261. Μετά την Μικρασιατική και Θρακική καταστροφή. η ∆οχειαρίου στο Θεολόγο. ίνα ληφθή υπ΄όψει ότι μέχρι το τούδε σύστημα της άνευ όρων και νόμων βιοτής των κατοίκων ουκ έστι δυνατόν. ο Μητροπολίτης Γεώργιος μετατέθηκε στη Μητρόπολη Παραμυθίας. 169 . ώστε να κατασταθή αύτη πρότυπον υπό την έποψιν της μορφώσεως των κατοίκων. απέσπασε τη Θάσο από τη Μητρόπολη Μαρώνειας και την ανακήρυξε σε ιδιαίτερη Μητρόπολη. σ. η Θάσος εξακολουθεί να ανήκει στην Μητρόπολη Μαρωνείας. στην Κακηράχη και στο Λιμένα (ασήμαντο). 182-183. 286. σσ. 182 . υπό την οποία παρέμεινε μέχρι το 1953172. σ. Φιλιατών και Γηρομερίου171. 256. 247. ό.10 (1932). σσ. σσ. στο Κάστρο.168 στο Βουλγάρο. 414-416. δεν ήταν δυνατόν να είναι πάντα παρών στη Θάσο για το λόγο αυτό. Καθόλο το διάστημα της υπαγωγής της Θάσου στη Μητρόπολη Μαρώνειας. σσ. σ.π.86 και ελαιοτριβείο). όπου φυλάσσεται και μέρος του τιμίου ήλου. Ατέσης 1975. ο εκάστοτε μητροπολίτης Μαρωνείας είχε στο νησί ιδιαίτερο αρχιερατικό επίτροπο. 172 Αγγελόπουλος 1980. με συμβιβαστική διάθεση δηλώνοντας ότι εύχεται για τη γαλήνη του τόπου και διαβεβαιώνει ότι έχει πληροφορίες για τις άριστες διαθέσεις του Χεδίφη που θέλει να «διευθετήση και διαρρυθμίση τα της νήσου ούτως. και την μετακίνηση χριστιανών και ιεραρχών. Αγγελόπουλος 1980. καθώς και υπό την γεωργικήν έποψιν. με τον τίτλο «Ιερά Μητρόπολη Θάσου169». η Καρακάλλου στις Μαριές. Μετά την απελευθέρωση του 1912. η Ζωγράφου. 310. 171 Εκκλησία. Επειδή όμως όπως είναι φυσικό. 182. 206-208. Η Μονή Αγίου Παύλου διαθέτει καλό μετόχι στο Σωτήρα. 252. τ.

σ. στην οποία νύχτα και ημέρα ευλογείται το όνομα του θεού» και ως «καταφύγιο των πτωχών και των ξένων». Στο τέλος του 10ου αιώνα στο ΄Αγιο Όρος. Την περίοδο της Λατινοκρατίας (12041261) υποφέρει από φράγκικες επιδρομές. Κατά τα υστεροβυζαντινά χρόνια η μεγάλη κτηματική περιουσία του Αγίου Όρους αυξάνεται υπέρμετρα σε βάρος των ελευθέρων γεωργών. αρχικά οι μοναχοί δέχθηκαν πολλές πιέσεις για να ασπαστούν την ένωση των εκλησιών. Σέρβοι και Ρώσοι. που κατέλαβε το 1430 οριστικά τη Θεσσαλονίκη και μαζί μ΄ αυτή το Άγιο Όρος. 63. Στην επούλωση των καταστροφών βοήθησαν εκτός από τους αυτοκράτορες της Κωνσταντινούπολης και της Τραπεζούντας και Σέρβοι ηγεμόνες ενώ η εποχή μέχρι την τουρκική κατάκτηση είναι η πλέον ειρηνική. τη μεγαλύτερη δοκιμασία θα περάσει 173 174 Rynciman 2010. έσπευσαν να δηλώσουν έγκαιρα υποταγή στους σουλτάνους. αποδεικνύουν πόσο ισχυροί γαιοκτήμονες είχαν αρχίσει να γίνονται αυτά174. εναντίον των κληροδοτημάτων προς τα μοναστήρια. όμως. Οι συχνοί νόμοι από τον 10ο αιώνα και μετά. Επί του ανθενωτικού Ανδρονίκου του Β΄. φίλος του αυτοκράτορα Νικηφόρου Φωκά θεμελιώνει την Μονή της Μεγίστης Λαύρας173. αλλά πολλά καταστρέφονται από πειρατικές επιδρομές ενώ ή ησυχία τους ταράσεται από πολλούς Βλάχους ποιμένες και από τις γυναίκες τους.125 το Άγιον Όρος επί Σελίμ Β΄(1566-1574).87 1. . από τον ο 9 αιώνα. Για να διατηρήσουν τα κεκτημένα. Μέχρι τα μέσα του 16ου αιώνα επικρατεί σχετική ηρεμία. όταν ο Αθανάσιος ο Αθωνίτης. χάρη στις δωρεές των Παλαιολόγων.4. Σταθμός στην ιστορία του αποτελεί το έτος 963. αναγνώρισαν τα δικαιώματα των μονών πάνω στη μεγάλη κτηματική τους περιουσία. Στη συνέχεια. Με φιρμάνι του. στις αρχές του 14ου αι. Μετά την κατάληψη της Σερβίας πολλοί Σέρβοι μονάζουν στο Όρος. Τόσο ο Μουράτ Β΄(1520-1451). με μόνο επικυρίαρχο τον αυτοκράτορα. εδραιώνεται μια διοικητικά αυτόνομη δημοκρατία μοναστηριών. Η οθωμανική κατάκτηση επηρέασε άμεσα τις Μονές. όσο και ο διάδοχος του Μεχμέτ Β΄(1451-1481). Μετόχια Μονών στη Θάσο Το Άγιον Όρος καθιερώθηκε ως κέντρο του κοινοβιακού μοναχισμού. Από τους τελευταίους. οι Μονές άκμασαν. με διαφορετικά καταστατικά. Την τάξη αποκαθιστά η απαγόρευση εισόδου κάθε θηλυκού. Έτσι εξασφαλίστηκε κατά κάποιο τρόπο η ανεξαρτησία στον Άθω. υπέστησαν την τρομερή επδρομή Καταλανών πειρατών που ρήμαξαν το Όρος με αποτέλεσμα να επιζήσουν μόνο 25 Μονές. που στα σουλτανικά φιρμάνια αναφέρεται ως «χώρα. Τον 12ο αιώνα περιορίζεται η ίδρυση νέων μονών ενώ μονάζουν και Ορθόδοξοι Ίβηρες. Στο τέλος του 11ο αιώνα τα Μοναστήρια και τα κελιά έφτασαν τα 180. Λατίνοι. σ. Ράνσιμαν 1983.

οι Τσάροι της Ρωσίας και πολλοί πατριάρχες και ευσεβείς χριστιανοί. . Αντιπροσωπεία μοναχών πρότεινε τότε στον Σελίμ να εξαγοράσουν οι ίδιοι την περιουσία τους για να μην διαλυθεί η ιερή πολιτεία. ανοικοδομούνται μεγαλοπρεπή κτίρια. Τα γεγονότα όμως που συνέβηκαν κατά την Επανάσταση του 1821 ήταν καταστροφικά για το Όρος.15. ∆υστυχώς το τυπογραφείο δυστυχώς καταστράφηκε λίγο πριν την Επανάσταση. κήποι.88 διέταξε να κατασχεθούν όλες οι κτηματικές περιουσίες των Μονών (μετόχια. ο Κοσμάς ο Αιτωλός κ. ενώ οι καταστροφές αποκαταστάθηκαν με εράνους. 286-288. Σύμφωνα με περιγραφή του ίδιου του Σελίμ οι μοναχοί του πρότειναν τα εξής: «εάν μας δώσετε τα μουλκία μας (ιδιοκτησίες) όσα είχαμεν με τοιούτον τρόπον να τα ορίζομεν. ούτως και ημείς να κοπιάσωμεν. Το 1567 εξεδόθη φετφάς που όρισε το ποσό των 14. να δίδωμεν και την βασιλείαν κατ΄ έτος χιλιάδες ο΄(70) εις τον καιρόν τον συνήθη…. αμπελώνες. οι οποίοι είχαν κατηγορήσει τους μοναχούς ότι εφοδίαζαν τους Φράγκους με τρόφιμα. αλλά ητήθηκαν και συνθηκολόγησαν με τους Τούρκους. ιερείς δασκάλους και ιεροκήρυκες. Καδάς 1997. μύλοι. πηγαίνομεν και τα πουλούμε να δώσωμεν το χρέος. καθώς τροφοδότησε το έθνος με πατριάρχες. Πατριαρχικό έγγραφο του 1568 γράφει για αβάστακτα χρέη και τόκους και μαζί με αυτά για τη μεγάλη ζημιά που έπαθαν οι Αγιορείτες τον προηγούμενο χρόνο από τους Τούρκους. Τον ∆εκέμβριο του 1821 τουρκική φρουρά εγκαταστάθηκε στο Όρος και επέβαλλε την πληρωμή 1.000 φλωρινιών για την εξαγορά των κτημάτων (η τιμή του φλωρινίου ήταν τότε 60 άσπρα αλλά γρήγορα έγινε 120.000 άσπρων. Οι μοναχοί προσεχώρησαν. Στις αρχές του 19ου αιώνα τα οικονομικά των μονών βελτιώνονται. ιδρύεται η Αθωνιάδα Ακαδημία όπου δίδαξαν ο Ευγένιος Βούλγαρης. επισκόπους. και ελληνικό τυπογραφείο στη Λαύρα. ως το πρότερον.ά.175 Η ανέχεια έγινε αιτία να εμφανισθεί στο Όρος ο ιδιόρρυθμος βίος. έπειτα πηγαίνει κάθε εις όθεν εβλέπει και ο τόπος θέλει ερημωθεί και θέλει χάσει και η βασιλεία τις ο΄ χιλιάδες». 176 . να ζητήσωμεν να δώσωμεν τα φλουριά όθεν τα χρεωστούμεν.500. το Όρος ξαναβρήκε την αυτονομία του. επανέρχεται το κοινοβιακό σύστημα. που γενικεύτηκε στις αρχές του 18ου αι. να δουλεύσωμεν. Με την αποχώρηση της τουρκικής φρουράς το 1830. σ. χάρη στο οποίο διαδόθηκε το βιβλίο στο Όρος και σ΄ όλο τον υπόδουλο ελληνισμό. χωράφια) ανά την αυτοκρατορία και να εκποιηθούν. περιβόλια. σσ. 175 176 Παπαδημητρίου 2002. Στα μέσα του 18ου αι. Ειδικά τον 17ο και 18ο αιώνα το Άγιον Όρος γίνεται το πνευματικό κέντρο των Ελλήνων και η εστία των λογίων και σοφών. Προστάτες και δωρητές στους δύσκολους αυτούς χρόνους αναδεικνύονται οι ηγεμόνες των παραδουναβίων χωρών.εάν δεν μας τα δώσετε καθώς τα ζητούμεν να τα έχωμεν ημείς.

177 με Στα μετόχια υπάρχουν οικήματα στα οποία κατοικούν οι εργαζόμενοι. Σταυρονικήτα από το 1600. συνήθως ιερομόναχος. Η ευφορία του εδάφους και η παραγωγή κρασιού και λαδιού φαίνεται ότι τις προσέλκυσε νωρίς και στη Θάσο. μύλοι και αποθήκες των προϊόντων που παράγονται. Κουκλιάτης 1992. απέκτησαν μετόχια σε διάφορα σημεία της Βαλκανικής χερσονήσου.  Η Ι. που βλέπουν κατευθείαν το νησί.  Η Ι. Μονή Φιλοθέου τουλάχιστον από το 1287. Κατά τον καιρό της συγκομιδής της σοδιάς στο μετόχι στέλνεται ο εσοδιαστής που καταγράφει την παραγωγή.  Η Ι.Χιλανδαρίου από το 1671. ενώ από τα μέσα του 18ου αιώνα είχαν κάνει αισθητή την παρουσία τους στη Μονή Χιλανδαρίου. αλλά και να ανηψώσει σκήτες σε Μονές. Τελευταίοι ήρθαν οι Σέρβοι. Τα μετόχια διοικούνται από το μοναστηριακό συμβούλιο της κεντρικής Μονής. ενώ για την επίβλεψη της ιδιοκτησίας τοποθετείται υπεύθυνος τουλάχιστον ένας μοναχός. Μ.89 Από την εποχή αυτή όμως αρχίζει η προσπάθεια της Ρωσίας να καταλάβει την εξουσία στις παλιές Μονές. η Σκήτη του Προφήτη Ηλία και το κελί του Αγίου Αντρέα. Το Όρος απελευθερώθηκε το 1912 και σήμερα υπάρχουν είκοσι μονές (Χάρτης 16). Παντοκράτορα από το 1384. Με την εξόφληση των χρεών της όμως και πλούσια επιχορηγία η Μονή άλλαξε εθνολογικό χαρακτήρα. Μ. 63. . Το 1870 πέρασε στον έλεγχο της η Μονή του Αγίου Παντελεήμονα. σ. Οι Μονές δεν περιοριζόταν μόνο στα όρια του Αγίου Όρους. διαχειριστικά και διοικητικά από τις κυρίαρχες μονές. 177 Συγκεκριμένα:  Η Ι. με όπλο την οικονομική βοήθεια. Καρακάλου από το 1294. Ήδη από το 1833 επέστρεψαν στη Μονή Ζωγράφου οι Βούλγαροι. τη Σκήτη του Τιμίου Προδρόμου. είτε (κατά το δίκαιο του Αγίου Όρους) ακίνητη ιδιοκτησία που βρίσκεται έξω από την περιοχή του κυρίαρχου ιδρύματος. σε περιοχές προσοδοφόρες από τις οποίες ενισχύεται τοπικά προϊόντα η οικονομία της Μονής. ο μετοχιάριος ή οικονόμος. Μ. όταν υπάρχει κοντά η εκκλησία του χωριού. Το 1855 οι Βλαχομολδαβοί απέκτησαν. Μ. Για τον προσπορισμό τους. Το 1835 απέκτησαν την κοινοβιακή Σκήτη Μπογκορόντιτσα. Είναι πάντως χαρακτηριστικό ότι όλα τα μοναστήρια της ανατολικής πλευράς του Όρους. διέθεταν μετόχια στο νησί. Η ύπαρξη ναού δεν είναι υποχρεωτική. Τα μετόχια είναι είτε παραρτήματα των Ιερών Μονών που εξαρτώνται περιουσιακά.  Η Ι. όταν ο βασιλιάς τους το 1896 επισκέφθηκε τη Μονή Χιλανδαρίου που είχε μόνο Βούλγαρους και Έλληνες μοναχούς.

την τράπεζα και την βιβλιοθήκη της. Στην συνέχεια σιγά-σιγά ανοικοδομήθηκε. Βατοπεδίου από το 1739.Ξηροποτάμου από το 1806. σ. Ο Στέφανος ∆ουσάν προσπάθησε με χρυσόβουλο του 1346 να επανδρώσει τη Μονή με Σέρβους και Βούλγαρους. στην απογραφή του 1570 απογράφεται μετόχι της Μονής στο Θεολόγο της Θάσου. ο τσάρος Μιχαήλ επέτρεψε τους μοναχούς να περιέρχονται την χώρα του για εράνους.  Η Ι.Μ. Στα μέσα του 17ου αι.Μ. Μεγίστης Λαύρας από το 1774.  Η Ι. . Η χειρονομία του βοήθησε λίγο την Μονή της οποίας η οικονομική κατάσταση βελτιώθηκε μόλις τον 18ο αι.. Στο τέλος του 13ου και στον 14ο αιώνα. ∆ηλαδή από τις σημερινές είκοσι μονές. ο Ανδρόνικος Γ΄ και ο Ιωάννης. Μ.  Η Ι.. τα έξι διέθεταν μετόχια. Μ. Μ.  Η Ι.  Η Ι.Μ.179 178 179 Alexander 1997.Φιλοθέου Αγ. ιδιαίτερα ο Ανδρόνικος Β΄. Για ένα διάστημα έμενε στην αφάνεια. παρ΄ όλες τις δωρεές του αυτοκράτορα Νικηφόρου Βοτανειάδη. με αποτέλεσμα το 1346 ο ηγούμενος να υπογράφει σλαβικά.1. Ιβήρων από το 1712. σσ. 1.4. 159 Καδάς 1997.Μ. Από τα δέκα Μοναστήρια της δυτικής πλευράς.Μ. τα ακόλουθα:  Η Ι. Καθώς η Μονή εξαγόρασε τα μετόχια της178. Το 1871 κάηκε σχεδόν ολόκληρη εκτός από το καθολικό. Σίμωνος Πέτρα από το 1671.98-101. χάρις το ενδιαφέρον των ηγεμόνων των παραδουναβίων χωρών.Μ. οι Παλαιολόγοι αυτοκράτορες την ευεργετούν. Αγίου Παύλου από το 1815. ∆ιονυσίου από το 1570. με τις οποίες οικοδομήθηκε ως Μονή.  Η Ι. Εσφιγμένου από το 1800.  Ι. Στα χρόνια αυτά Ρώσοι μοναχοί προσπάθησαν ανεπιτυχώς να την οικειοποιηθούν.Μ. Μονή Ζωγράφου από τον 13ο αι. Ι.90  Η Ι. ∆οχειαρίου από το 1570. Κουτλουμουσίου από το 1831.  Η Ι. οι δεκαέξι διέθεταν μετόχια στη Θάσο.  Η Ι. Όρους Η Μονή στο Άγιον Όρος ιδρύθηκε στο τελευταίο τέταρτο του 10ου αιώνα από τον όσιο Φιλόθεο. μετατράπηκε από ιδιόρρυθμη σε κοινόβια.Μ. Στις αρχές του 16ου αι.

14. 181 Actes du Philothee. υπ΄αρ.4.4. . ελαιοδέντρων και του περιόρου του διοαχωρίζοντος αυτό. αρ. 1913.ε. «μονύδριον τιμώμενον επί τω ονόματι του αρχιστρατήγου των άνω δυνάμεων Μιχαήλ. . επί την τοποθεσίαν καλουμένην επιτοπίως Βαθείαν Ποταμίαν και αφιερωθέν τη σεβασμία ταύτη μονή προς μνημόσυνον αυτών και των γονέων αυτών ούτινος τα όρια άρχονται εκ της θαλάσσης και ανέρχονται επί την μεγάλην ράχωνα μέχρι των κροκαρίων φθάνοντα των καλουμένων Κριθαριστρίας κακείσε επί την οδόν την καλουμένην του Σταυρή και εκ ταύτης διέρχεται άχρι του Ζαχαρίου και τούτου κατέρχεται άχρι της θαλάσσης της κατέναντι αλικής. όταν ο Ανδρόνικος Β΄ Παλαιολόγος με χρυσόβουλο λόγο του επιβεβαιώνει στη Μονή Φιλοθέου «πάντα …τα κατά την ειρημένην νήσον Θάσον κτήματα και μετόχια τα εκ προσενέξεως και αγορασίας αυτή προσενεχθέντα.91 1. στ. κείμενον επί τη των Θασίων λίθων αρχαία λατομία συν πάση τη περιοχή και διακατοχή αυτού των τε περιβολίων και ελαιώνος και χωραφίων». Τσιλογεώργης 1996. έτερον μετόχιον.1. σ. έχον ελαίας και χωράφια182. συν πάση τη διακατοχή αυτού και των εν τούτω ελαιοδέντρων και ετέρων. Τσιλογεώργης 1995. μελισσουργεία και γην χερσαίαν και αρόσιμον και ορεινήν και επίπεδον και δρυμούς και ύλας διαφόρους του ιεράρχου μου παμμάκαρος Νικολάου τω σεβασμίω ονόματι κλειζόμενον. σ. 182 Η τοποθεσία αργότερα ονομάστηκε Λιβάδι. έτερον εν τη τοποθεσία Παλήριον έχον ναόν του εν αθληταίς τροπαιοφόρου Γεωργίου μου του Μεγαλομάρτυρος μετά πάσης της διακατοχής αυτού. 25-29.1.Τα μετόχια στο Θεολόγο και το Νεόκαστρο Η παλιότερη γραπτή απόδειξη της παρουσίας της μονής στη Θάσο χρονολογείται το 1287.491 κ. …ναού της καλλινίκου παρθενομάρτυρος Μαρίνης». Οι ίδιες κτίσεις επιβεβαιώνονται με χρυσόβουλα του 1292 και 1326. ά και μέχρι του παρόντος παρ΄ αυτής εισί κατεχόμενα»180 Για το Μετόχι στο Θεολόγο αναφέρει: «μετόχιον τιμώμενον επί τω ονόματι του ηγαπημένου τω Χριστώ μαθητού και αποστόλου και παρθένου και ευαγγελιστού και θεολόγου Ιωάννου και την επωνυμίαν εξ αυτού λαχόν ο Θεολόγος μετά πάσης της περιοχής και των ορίων αυτού καταρρέοντος ύδατος και των εν τούτω υδρομυλώνων και δρύστρας και περιβόλλων των εν τούτω»181. έτερον εν τη τοποθεσία τη ούτω πως καλουμένη Δρυμονάριον. 180 Actes du Philothee. Στον ίδιο χρυσόβουλο λόγο μνημονεύονται ακόμη και άλλα μετόχια και μονύδρια αφιερωμένα σε διάφορους αγίους που έδωσαν τα ονόματα τους στις γύρω περιοχές. σσ.5 και 6 της παραπάνω έκδοσης. γονικόθεν δεσποζόμενον παρά της Σόφενας εκείνης και του αδελφού αυτής Μητροφάνους μοναχού. περιορίζοντα εντός περιβόλια ελαιώνων.115.

σσ. 183 Τσιλογεώργης 1995. μετά και των περί περιβολίων και χωραφιών έτερον μετόχιον των αθλοφόρων και καλλινίκων μεγάλων μαρτύρων Θεοδώρων. Actes du Philotheee. σ. πιο πάνω από το Μανάνι. έχων οικήματα περί αυτόν διάφορα. κοντά στο λάκκο. Στο Θεολόγο. 4-15. Γιάννη στο Θεολόγο να πληρώνει 200 άσπρα.185 Στο οθωμανικό κατάστιχο του 1570 αναφέρεται το Μοναστήρι Αγ. 186 Βλέπε περισσότερα στον κατάλογο των μνημείων. Εν τοις Αγίοις Αποστόλοις Μονύδριον έτερον. ο Άγιος Γεώργιος.στο λήμα Αγ. σήμερα ταυτίζονται τα περισσότερα. συνήθιζε κάθε προσκυνητής να αφήνει. αρ. γεγονός που αποδεικνύει την λιψανδρία που υπάρχει την εποχή αυτή. ούτινος τα έκπαλαι διακεκριμένα όρια διαχωρίζονται αρχόμενα εκ του μεγάλου ποταμού και ανερχόμενα εκ του ρύακος φθάνουσι επί την μεγάλην ράχιν. Ναός της Καλλινίκου παρθενομάρτυρος Μαρίνης στην ευρύτερη περιοχή του χωριού. έτερος ναός εντός του Νεοκάστρου επ΄ ονόματι του αρχιστρατήγου των άνω δυνάμεων Μιχαήλ. 184 .183. τα καταρρέοντα ύδατα διακρατούνται όρια άχρι του βαθέος μεγάλου ρύακος. Bλ. συν τοις ορίοις και δικαίοις αυτού. συν τη ετησίως εκείσε τελουμένη δημοτελεί πανηγύρει κατά την ογδόην νοεμβρίου Στο έγγραφο γίνεται λόγος και για προκαθημένους που μπορούν να έλθουν και να εγκατασταθούν στα κτήματα της μονής στο νησί184. 2.115-116. Από τα μετόχια που αναφέρονται με τους ναούς τους στο χρυσόβουλο. Βέβαια όλοι οι ναοί τους είναι κτισμένοι τον 19ο αιώνα. Ιωάννης Θεολόγου στον Θεολόγο. Παλιότερα υπήρχε εικονοστάσι και προσκομιδή σκαλισμένη πάνω σε τεράστια ριζιμιά πουρόπετρα.102-103. αναφέροντας τες με τον ίδιο ακριβή τρόπο. ένθα διατέμνονται και διαπερώντα τα όρια του καλουμένου Ανδριομένου και τα προς δυσμάς του ρύακος. σσ. κατά την γενομένην απογραφικήν έρευναν περί των ειρημένων ονομαστί μετοχίων της αυτής σεβασμίας μονής της βασιλείας μου παρά του πιστού αυτής δούλου απογραφέως και εξισωτού της νήσου βεργωτά. Στον τεράστιο πρίνο που υπήρχε εκεί. 185 Στρατής 1995.26. όθεν ήρξαντο εν οις εμπερικλείονται περιβόλια και χωράφια και γη χερσαία και ανήροτος και μελισσουργεία και δέντρα καρποφόρα διάφορα καρυών και έτερα. πιθανότατα στις θέσεις και τα περιγράμματα των παλιών ναών.4. 1. Actes du Philothee. συν τοις δικαίοις και τη διακατοχή αυτού έτερον ωσαύτως επί τω της σώφρρονος Αγίας Φωτίδος ονόματι τιμώμενον. σσ. Το 1292. ο Ανδρόνικος Β΄ Παλαιολόγος με χρυσόβουλο λόγο του ξαναεπικυρώνει τις ιδικτησίες της Μονής Φιλοθέου στη Θάσο. Άγιος Ιωάννης ο Θεολόγος (Κοιμητήριο) στον πάνω Μαχαλά186.92 έτερον ωσαύτως τιμώμενον επί τω ονόματι του μεγαλομάρτυρος Γεωργίου και επικεκλημένον Καστανιτάριον.

Το όνομα προέρχεται από την λέξη δρυμός. σ.482.2. 193 Βαρδαβούλιας 1992. στον κολπίσκο κάτω από τον Αρχάγγελο188. Μετόχι Αρχαγγέλου Μιχαήλ194 . απέναντι από το Παλήρη.478. 192 Βαρδαβούλιας 1992. Αγιος Γεώργιος Παλήρη189.497. μέσα στο χωράφι της Παναγιώτας Μεταξενιάδου.192 8. Θεοδώρων στο δρόμο Θεολόγου-Ποτού μετά την Λαγκάδα. 7. Το όνομα οφείλεται μάλλον στον θάμνο παλιούρι190. 10. Παλιότερα υπήρχε εκκλησάκι πάνω σε πλαγιά. Βαρδαβούλιας 1992. 6. Νικολάου. την θέση Καστανιά. Ο Ανδρόνικος ο Β΄ μάλιστα το 1294 με χρυσόβουλο του κατοχύρωσε τις κτίσεις της.Μ. και Ιωάννη Ε΄. Ι. 191 Βαρδαβούλιας 1992. 11. Αποστόλους το Μονύδριο του Αγ. 194 Βλέπε περισσότερα στον κατάλογο των μνημείων. σ. Γεωργίου. το σημερινό Κάστρο.Αρχαγγέλου Μιχαήλ στο Λιβάδι Θεολόγου. ένα κουρέλι από κάποιο του ρούχο. όπου υπήρχαν ερείπια παλιάς εκκλησίας του Αγ. στην σημερινή θέση Λιβάδι.4. 5. Το νερό της αστείρευτης βρύσης λέγεται ότι είναι βαρύ. σ. Στον Κάμπο των Κοινύρων.1) 1. Φωτίδας. 188 . σ. 190 Βαρδαβούλιας 1992. 3. 9. Γεωργίου. Μετόχι Σόφενας-Μητροφάνους μοναχού στην τοποθεσία Βαθεία Ποταμία αφιερωμένο στην μνήμη του Αγ. Εδώ υπήρχε νερό και εύφορο κτήμα191. Καρακάλλου Αγ. Στον δρόμο Θεολόγου-Ποτού. στην αρχή της ορεινής περιοχής. ∆ρυμονάριον.478. (Eικ.531. 187 Την ακμή της Βαρδαβούλιας 1992. Όρους Η Μονή για πρώτη φορά αναφέρεται σε μια πράξη του 1018. στον Ποτό.478.Καστανιτάριο.Μ. Μετόχι του αρχιστρατήγου Μιχαήλ στο Νεόκαστρο. σ. Τον 13ο αιώνα ερημώθηκε από πειρατές και λατίνους στρατιώτες και ανακαινίστηκε από τους Παλαιολόγους αυτοκράτορες Ανδρόνικος Β΄. Στους Αγ. Σήμερα υπάρχει μικρό εικονοστάσι. όπου σώζονται ερείπια εκκλησιάς. τιμώμενο επ΄ ονόματι του Αγ Γεωργίου. 189 Βλέπε περισσότερα στον κατάλογο των μνημείων. 4. στο λήμα Ι.93 σκαλώνοντας το. Μετόχι Αγ. Σήμερα σώζεται στο χωριό Θεολόγος το διαμονητήριο των μοναχών. απέναντι απ΄ του Κάγκιλου. πιστεύοντας ότι μ΄αυτό τον τρόπο αφήνει και κάθε αρρώστεια και αδυναμία του187. στο λήμα Αγιος Γεώργιος Παλήρη. σ. Βρίσκεται στον δρόμο Θεολόγου-Αλυκής. Μετόχιο των Αγ. Υπάρχει πηγή με αστείρευτο νερό193.

95-97. 198 Μπαλτά 2001. Του Αγίου Τρύφωνος πρέπει να υπήρχε στην ομώνυμη θέση βόρεια των Καλυβιών Λιμεναρίων. 78. ότι πληρώνει 100 άσπρα. Εν ω δηλονότι χρυσοβούλλω διαλαμβάνονται κατάμέρος τα προσόντα τη δηλωθείσα μονή τοιαύτ κτήματα ήγουν….94 ακολούθησε νέα πειρατική καταστροφή.4.198 Πολλά χρόνια αργότερα. σσ. 514.519. Το δε του Αγίου Μεγαλομάρτυρος Σισινίου μετά πάσης της νομής και περιοχής αυτών. Σμυρνάκης 198. Ο Άγιος Σισίνιος βρισκόταν στην σημερινή Σκάλα Μαριών. εργαλεία και προϊόντα Παντελεήμονα του Μετοχιού του Αγίου και ζητεί την επιστροφή τους. ανέφερον ότι εφ΄οις κέκτηνται διά χρυσοβούλλων προσταγμάτων απογραφικής τε καταστάσεως και ετέρων ευλόγων δικαιωμάτων διαφόρων. 197 Σμυρνάκης 1988. ελαιών τε και δένδρων ετέρων. στις 8 Μαίου 1638 ο προηγούμενος της Μονής Καρακάλλου Σαμουήλ απευθήνεται στους κατοίκους των Μαριών οι οποίοι έχουν καταπατήσει ιδιοκτησίες. σ. Τους προειδοποιεί δε ότι αν δεν συμορφωθούν θα τους αφορίσει. πληροφορούμαστε196 «Επεί ο τιμιώτατος εν ιερομονάχοις καθηγούμενος της κατά το Άγιον Όρος άθω διακειμένης Μονής της βασιλείας μου της εις όνομα τιμωμένης τψων αγίων ενδόξων Πανευφήμων Αποστόλων και επικεκλημένης του καρακάλλου και πνευματικός Πατήρ κυρ Γρηγόριος και οι εν αυτώ ασκουμένοι Μοναχοί. ενώ στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα ήρθαν πολλοί Ρώσοι μοναχοί για να την καταλάβουν χωρίς όμως επιτυχία. Σε άλλο έγγραφο αναφέρονται οι ιδιοκτησίες της 195 Καδάς 1997. επορίσαντο προ χρόνων χρυσόβουλλον του αγίου μου αυθέντου και βασιλέως του πατρός της βασιλείας μου του αοιδίμου και μακαρίτου. που κατόρθωσε να εξαγοράσει από τους Τούρκους τα μετόχια της (1570) και μόνασε και ο ίδιος εδώ. 196 . το δε του Μεγαλομάρτυρος Τρύφωνος συν τω Πύργω. άτινα εδόθησαν παρά των κατοικούντων εκείσε ένεκα ψυχικής δωρεάς»197 Ο Σμυρνάκης διευκρινίζει ότι το του Αγίου Σισανίου είναι το ήδη καλούμενο μέρος Αγιωσύνη. σσ. Ξανακτίστηκε τον 16ο αιώνα από τον ηγεμόνα της Βλαχίας Πέτρο. Πιθανόν είναι αυτό που αναφέρεται στις απογραφές του 1570 και 1601. επικυρωμένου το 1320. ων το μεν εστί τιμώμενον του Αγίου Παντελεήμονος. που υπογράφει ο Ανδρόνικος εν Χριστώ τω Θεώ πιστός βασιλεύς και Αυτοκράτωρ Ρωμαίων ∆ούκας Άγγελος Κομνηνός ο Παλαιολόγος.Τα μετόχια στις Μαριές και στα Λιμενάρια Η Μονή είχε μετόχια στο νησί πριν το 1294.1. Σε μεγάλη ακμή έφτασε τον 17ο και 18ο αιώνα. Αλλά δη και γης.2. σσ.78. Από αντίγραφο του χρυσόβουλου του 1294.195 1. Μετόχια τρία εν τη νήσω Θάσω. 579.

« Αφιέρωσεν εν ελαιόδενδρον εις την Μονήν του Καρακάλλου και εις το μετόχιον του Αγίου Παντελεήμονος το οποίον ευρίσκεται εις τόπον καλούμενον παλλιγίου εις πηγαδούλη δια μνημόσυνον». Αθωνικά σύμμεικτα.300». σ. οπότε θα έβγουν εις την Βιγλήν. Στο φάκελο υπάρχουν μια σειρά από αφιερωτήρια «Αφιέρωσα εγώ Δημήτριος Γεωργίου Θάσσιος εις το εν Θάσσω Καρακαλληνόν Μετόχιον Άγιος Παντελεήμων κείμενον εν Μαριαίς ένα ελαιόδενδρον κείμενον εις την αμμούδα επάνωθεν του δρόμου.. οπώρας 1.». οι καλόγεροι θα χαίρωνται το δικαίωμα να πηγαίνουν εις τα περιβόλια.στο λήμα Άγιος Παντελεήμων Μαριών. το οποίο ανώνυμα αναφέρεται το 1893 από τον Αγιοπαυλίτη διάκονο Κοσμά Βλάχο. Οπόταν θα εβγαίνουν εις τας ελαίας εις τον Άγιον Σιοσίνη. η Μονή Καρακάλλου εις τον Πύργον η Μονή Σταυρονικήτα εις το Αποδέλιον. σ. Το 199 Αθωνικά σύμμεικτα1. διά μνημόσυνον εμού και της οικογενείας μου. υπάρχουν σε τρεις φακέλους μόνο νεότερα έγγραφα.41-44. Βακαλόπουλος 1984. Από τα τρία αυτά μετόχια σώζεται μόνο του Αγίου Παντελεήμονα201. σσ. 202 Στρατής 1995. ο μετοχειάριος Γέρων Ματθαίος κέρδισε το πρώτο βραβείο για τη φύτευση 310 αγριελιών. Ένα τουρκικό του έτους 1182(1904) αναφέρει « το Μετόχιο Άγιος Παντελεήμων της εν τω Αγίω Όρει Μονής του Καρακάλλου επί της νήσου Θάσου εις το χωρίον Μαριαίς έχει κτήματα: Χωράφια μέρη 10. τα οποία αρχίζουν από το 1868 μέχρι τα τέλη της δεύτερης δεκαετίας του 2ου αι. Ε.95 Μονής στο νησί199. ποστάνι 1.Ε. θα έχη το δικαίωμα να πηγαίνη στην Ξηρέλ και εις τα μετόχια τοιχογυρισμένα θα είναι ελεύθεροι…Θα κάμουν θεσίαν δια αυτάς τας χάρεις.104. 203 Α. Στις 8 Μαίου του 1734 ο Νικήτας του ∆ημήτρη από τις Μαριές. Στο Αρχείο της μονής202 σύμφωνα με τον ∆. Α. 126. 1.47. ανταλλάσει με τη Μονή 10 ελιές σε διάφορες τοποθεσίες αξίας 27 γροσιών και πάίρνει δέντρα στου Κούρλου200. Το 1903. θα χαίρωνται το δικαίωμα οι Αναστασάδες να πηγαίνουν στη Ροδγιά και Πλάτανον και όσα άλλα θα έχουν εις τα σύνορα αυτά.32. 201 Βλέπε περισσότερα στον κατάλογο των μνημείων. σικώδεντρα 8 ελαιόδεντρα 400 και μύλον 1…ως δήλον γίνεται και εις το φιρμάνιον του Σουλτάνου Μαχμούτ(1808-1839) (όρα Κώδικα αρ.σ. Αφού εβγαίνουν εις τον Άγιον Σιοσίνιον στας ελαίας. Στρατή. Θα δίνη κάθε Μονή πενήντα οκάδες σιτάριον διά λειτουργίας»203 Ορισμένοι μετοχειάριοι της ήταν πολύ εργατικοί. και επιστολές μετοχειαρίων προς τη Μονή καθώς και ανταλλακτήρια και άλλα έγγραφα. όπου κάμει η κοινότης. σ. συσκεφθέντες ακριβώς δια το συμφέρον και πρόοδον και ησυχίαν των κατοίκων» αναφέρονται κατά λέξη τα εξής «18 Οκτωβρίου θα γίνεται αρχή των ελαιών από ΄Αγιο Σιοσίνη μέχρι Νουφίης έως 26 Οκτωβρίου. 200 . Η Μονή Ξηροποτάμου. Bakalopoulos 1953. Σε κανονισμό λειτουργίας με ημερομηνία 29 ∆εκεμβρίου 1882 που «σχημάτισαν με αγάπην και ομόνοιαν άπασα η κοινότης Μαριών.7) δι΄ όλα αυτά πληρώνει άσπρα το όλον 2.

Αυγουστίδης εντόπισε στη μονή πλούσιο αρχείο με έγγραφα των ετών 1545-1930. ο οπόιος προειμένου να προκαλέσει την άμιλλα των κατοίκων της Θάσου. σ. αναφέρονται στην ελαιοσυλλογή και στις σε προτροπές προς τους προκρίτους των Μαριών να επέμβουν για να διορθώσουν λάθη του δεκατιστή το 1873. σε αφιερωτήριο δένδρων.3) 1. και σε ανταλλαγή δένδρων μεταξύ ιδιώτη και μετοχιού.»205 Πρόσφατα ο Γ. εις τρόπον ώστε να απαρτίζεται ελαιών.3. Το 1363 η Μονή αναγνωρίστηκε ως πατριαρχική. Τούρκους που επιτέθηκαν στο Άγιον Όρος.2. (Εικ. 206 Αυγουστίδης 2009. 266-269. Το 1384 αποσύρθηκε στη Μονή και μόνασε με το όνομα Ιωαννίκιος207. Στην Κοινότητα Μαριών σώζεται αντίγραφο του έγγραφου που έστειλε ο Μουτεσερίφης Θάσου στον στις 24 Απριλίου 1903 Μουχτάρη Άνω Θεολόγου και αναφέρει «Κύριε. Ο Αλέξιος πέθανε το 1368/9. Εάν και εις το χωρίον σας εφυτεύθηκαν ταοιαύτα γράψατε μοι διά να ευχαριστηθή η καρδιά μου. Επί Τουρκοκρατίας περιήλθε σε οικονομική κρίση 204 Χιόνης 1985(1). είχε καθιερώσει βραβεία για τους πρώτους οι οποίοι ήθελαν να «μεταφυτεύσουν εκατό φυτά ελαιοδέντρων αγρίων ή ημέρων. Όρους Η παράδοση θεωρεί κτήτορα τον Αυτοκράτορα Αλέξιο Α΄ Κομνηνό (10811117). Το 1357 παραχωρήθηκαν από τον αυτοκράτορα Ιωάννη Ε΄ με χρυσόβουλο μεγάλες ιδιοκτησίες. Τα νεώτερα οικονομικές δωσοληψίες του 1870206. επομένως εκέρδισε τα πρωτεία ως προς την φύτευσιν των αγριελιών… Η προσπάθεια του ρηθέντος μοναχού εξετιμήθη και εγράφη προς αυτόν και ευχαριστρήριον. Κιαζήμ μετά την αποχώρηση των Αιγυπτίων.4. Σύμφωνα με την επιγραφή που βρίσκεται πάνω από την δίφυλλη σανιδωτή είσοδο κτίστηκε το 1855. σσ. Κουκλιάτης 1992. Γραπτές μαρτυρίες αναφέρουν ως κτήτορες τον «μέγα στρατοπεδάρχη» Αλέξιο και τον «μέγα πριμυκήριο» Ιωάννη που δραστηριοποιήθηκαν σε στρατιωτικές επιχειρήσεις κατά των Σέρβων και Τούρκων στην κοιλάδα του Στρυμώνα. 374-375. σσ.96 βραβείο το είχε θεσπίσει ο μουτεσερίφης του νησιού Μ. σσ. 207 Πεντζίκης 2003.Μ. 205 .Παντοκράτορα Αγ. την Καβάλα και τη Θάσο. Σήμερα σώζεται η μικρή εκκλησία του μετοχίου και δίπλα της ερειπωμένο το οίκημα του μετοχιού. Ι.72. Ο Ιωάννης συνέχισε το έργο της ανοικοδόμησης και εξακολούθησε να διοικεί την περιοχή του: Οχύρωσε το Μαρμαρολιμένα της Θάσου και μεταξύ των ετών 1371-73 κατατρόπωσε με τη βοήθεια των Βενετών. Ο εν Μαριαίς αντιπρόσωπος της Ιεράς Μονής Καρακάλλου μοναχός Ματθαίος εφύτευσε 310 φυτά αγριελιών.101-102. ή πας όστις ήθελε φυτεύση άμπελον εκ δέκα στρεμμάτων»204.

ούτω παρά των εντοπίων λεγόμενα από γουν των τοιούτων Βραχαδίων τέμνουσα το Παλαιόκαστρον καταντά εις το λεγόμενον Μέγα Βράχος. Τα μετόχια ήταν δωρεές του κτήτορα της Μονής Μέγα Πριμικήριου Ιωάννη.1. διέρχεται κατ΄αυτήν την οδόν την πέτραν του Χιώτου την μεγάλην…. ένθα από μεν των αριστερών μερών κατεβαίνει οδός από του Επάνω Κάστρου.ον εκ βάθρων ανήγειρα θείον ναόν του…. τον λιμένα ός υποκάτω του τοιούτου εστί πύργου….ένθα βρύσις εστίν ύδατος θαυμαστή. δηλαδή η καταγραφή των ορίων αυτής της περιοχής. δίεισι το μετά ταύτα ρυακόπουλον. καταντά δε τις δύο αμπελώνας…(έπειτα) ανέρχεται προς τα ξενοταφεία. Ιβήρων. ανέρχεται εις τα Βραχάδια.διαδέχεται δε ο άγιος Σισάνιος. Το 1773 υπέστη μεγάλες καταστροφές από πυρκαγιά.καταντά εις τους πρόποδας του βουνού. Ουσιαστικά δηλαδή όλη την πρωτεύουσα του νησιού! Ο περιορισμός. υδρομύλους και εργαστήρια. ανέρχεται εις τα Σιδηροκαυσία…. ολόκληρη τη χώρα. το σημερινό Λιμένα). ο οποίος ενώπιον του Πρώτου του Αγίου Όρους ∆ωροθέου και των ηγουμένων Λαύρας. διαβαίνει την τούμπαν και καταντά εις την της Ποταμίας οδόν. στη συνέχεια η Μονή εξαγόρασε τα μετόχια της208. κλίνει δεξιά πλαγιάζουσα…και 208 Alexander 1997. 1. αμπέλια.97 και ανέκαμψε χάρη στην χορηγία του βοεβόδα της Βλαχίας Νεαγκόε Μπασαράμπ (1512-21) και του μεγάλου λογοθέτη της Μολδοβλαχίας Γαβριήλ Tortusanu. τις οχυρώσεις. Εσφιγμένου και Χιλανδαρίου δηλώνει το 1384.4.3.Τα μετόχια στον Μαρμαρολιμένα και στην Κακηράχη Η Μονή είχε στο νησί δυό μετόχια. έπειτα τον πύργον αυτόν και το περί αυτόν φρούριον άπαν μετά γε εν αυτώ οικημάτων και πάντων των δικαίων και προνομίων. Αικατερίνη (1762) η οποία επέτρεψε έρανο υπέρ της Μονής. σ. ένα στον Μαρμαρολιμένα. αριστερά δε πέτραι ριζιμαίαι μεγάλαι.την περί τα τοιαύτα ευαγεστάτην χώραν άπασαν και την απ αυτής διηκούσαν γην ύπεργον τε και χερσαίαν μέχρι του καθίσματος του λεγομένου Προαστείου. σημερινό Λιμένα και ένα στην Κακηράχη. πρέπει να είναι από τις αρχαιότερες περιγραφές του χώρου γύρω από το Λιμένα: «Ανατίθημι τοίνυν…εις την ειρημένην σεβασμίαν μονήν…. Βατοπεδίου. αλλά και καλλιεργήσιμες εκτάσεις με χωράφια. ένθα δεξιά κείται μνημείον μαρμάρινον ήμισυ όν. δεξιά δε ένι αμπέλιον…. δέντρα. ότι παραχωρεί στο Μοναστήρι του Παντοκράτορα μια μεγάλη περιοχή στα βόρεια της Θάσου με το λιμάνι (το Μαρμαρολιμένα. Τη Μονή βοήθησε η Μ. ης η καταγραφή έχει ούτως από της προς άρκτον του πύργου σκάλλας του λιμένος και του εκείσε πλησίον φρέατος ένι οδός αριστερά μεν ανερχομένω έχουσα τον του Αγίου Γεωργίου ναόν δεξιά το μέγα χωράφιον συμπεριλαμβάνουσα γουν τον του εντός του περιοριζομένου. 159 .Βαπτιστού Ιωάννου.

αμπελώνας. αλλά δη και αυτόν το προάστιον όλον μέχρι και της Αγίας Μαρίνης και του αμπελίου του λεγομένου του Μπιληλή. αναφέρει τις θασίτικες κτίσεις της Μονής: 209 Actes du Pantocrator. ούτε από τη Μονή. Actes du Pantocrator . Βλ. κήπους και υδρομύλωνα. αρ.16. τα οποία ανέφεραν ιδιοκτησίες της Μονής. Ο ίδιος πατριάρχης το 1396 σε πατριαρχικό σιγίλλιο.45. ο αυτοκράτορας χορήγησε χρυσόβουλλο210. 96-102 και ειδικότερα 100. St. αλλά αν το θελήσουν ας αναπαυθούν στη Μονή.ά.10 σ. 323-324. Ιερομόναχος Ιερεμίας και οι ηγούμενοι των Μονών Λαύρας Ευθύμιος. αρ. σιγίλια κ. Έτέρων γην από του Εβραιοκάστρου έως του Σιδεροκαυσίου. Κληροδοτεί επίσης τον ναό Κωνσταντίνου και Ελένης που η θέση του ταυτίζεται με τον ομώνυμο ναό ΝΑ του Λιμένα. Χιλανδαρίου ∆οσίθεος. Παράρτημα Ι. Σώζεται απεικόνιση του Ιωάννη στο κάτω μέρος μιας εικόνας του παντοκράτορα που προέχεται από το ομώνυμο μοναστήρι και βρίσκεται σήμερα στην Αγ.» Το ίδιο έτος τις κτίσεις επικυρώνει και ο πατριάρχης Αντώνιος με παρόμοια περιγραφή. Στα δυο παιδιά του Ιωάννη Παλαιολόγο και ∆ούκα. όπου επικυρώνονται κι οι κτίσεις της Μονής στο νησί: «τον εν τω λιμένι της νήσου Θάσου πύργον. δηλώνει να μην ενοχλούνται ούτε από τους συγγενείς. που θα επικύρωνε τα κτήματα της Μονής. ήτις ενι κατά το άκρον του αμπελώνος του εις το Προάστιον…»209 Στο σημείο αυτό μπορούμε να ταυτίσουμε την θέση τουλάχιστον του ναού του Βαπτιστή με τον ναό του Αγίου Ιωάννη Βαπτιστή ΝΑ του Λιμένα και τον ναό του Αγίου Γεωργίου με τον ομώνυμο των ερειπίων του χωριού Βουλγάρο. ( Aνατύπωση Amsterdam 1964).17. καταστράφηκαν χρυσόβουλλα. Εσφιγμένου Αρσένιος. Οι ιδιοκτησίες της Μονής επικυρώθηκαν τα αμέσως επόμενα χρόνια από τον πατριάρχη Νείλο το 1386. Ιβήρων Μητροπολίτης Μακάριος. Μετά την Βεβαίωση. και Εικόνες Μονής Παντοκράτορος. Εις την Κακηράχην μονύδριον εις όνομα τιμώμενον των αγίων και θαυματουργών Αναργύρων μετά των αμπελίων. που εκδόθηκε γιατί η Μονή έχασε λόγω εμπρησμού το προγούμενο.10. Οι Μοναχοί τότε ζήτησαν από την αυτοκράτορα Μιχαήλ Παλαιολόγο. Η έκδοση αυτή έχει αντικαταστήσει την παλιότερη του Louis Petit. .Petersburg 1903.98 πλησιάζει τη μεγάλη πέτρα. την χορήγηση χρυσόβουλλου. 11. Βυζαντινά Χρονικά. ελαιών τε και αμυγδαλών κατά την τοποθεσίαν την λεγομένην των Κελαδηνών. των χωραφίων. γην όσην ο Μαρμαρολιμήν περιέχει. Πετρούπολη. τόμου. αρ. Εκτός απ΄ αυτά ο Ιωάννης κληροδοτεί με την ∆ιαθήκη του στη Μονή Παντοκράτορα στην Κακηράχη ελαιόδεντρα και αμυγδαλιές. σσ. Ο αυτοκράτορας ζήτησε έγγραφο που να βεβαιώνει τις κτίσεις της Μονής. 210 Actes du Pantocrator. το οποίο υπέγραψαν ο Πρώτος του Αγίου Όρους. τον ανεγερθέντα εκ βάθρων υπ΄εκείνου ναόν εις όνομα τιμώμενον του τιμίου προφήτου προδρόμου και βαπτιστού Ιωάννου και έτερον ναόν παλαιόν εις όνομα τιμώμενον του αγίου ενδόξου μεγαλομάρτυρος και τροπαιοφόρου Γεωργίου. Bank 1985.σ. Το 1394 λόγω εμπρησμού της Μονής.

150. πίπτει πλησίον της Βάβας τον λάκκον. ανεβαίνει έως της τρουλωτής πέτρας. Συγκεκριμένα το 1711. Αθωνικά Σύμμεικτα 5. εις το Φραγκόκαστρον. Kiel 2003. καταβαίνει έως του ύδατος της ενάρξεως. υπάρχει και καλαμώνες. έρχεται έως της παλιοεκκλησίας και ακουμβίζει. Τόπος έτερος. Η Μονή Παντοκράτορος για το Μετόχι στο Θεολόγο. ο σουλτάνος απευθυνόμενος στον ιεροδικαστή Θεσσαλονίκης. Το 1671 πάλι αναφέρεται οθωμανικό κατάστιχο. στο αντίστοιχο 211 Νέες πληροφορίες για τα μετόχια της Μονής έχουμε σαράντα χρόνια αργότερα.186. 515. αμυγδαλέαι. σσ. διασχελίζων τον καταρρέοντα ρύακα εν τω αιγιαλώ εντός του περιορισμού. απογράφονται και οι φόροι που πληρώνουν τα μετόχια του Αγίου Όρους και της Εικοσιφοίνισσας Παγγαίου. που ισχυρίζεται ότι είχε τίτλο ιδιοκτησίας 211 212 του Βοεβόδα Αβδούλ Πακή Μπαλτά 2001. παραλαμβάνει την αυτήν ράχιν. είτα λαμβάνει την ράχιν και έρχεται έως εις το αλώνιον. Σε επόμενο φιρμάνι του 1717 του ίδιου σουλτάνου. παραλαμβάνει τον αυτόν ρύακα και καταντά έως την αποθήκην πλησίον της Αγίας Κυριακής του σιμένου και την μικράν κοπριάν εις την αποθήκην και πάγει εις το Πιτζακονήσιν]…. σ. Ναός εις όνομα τιμώμενος του τιμίου ενδόξου προφήτου προδρόμου και βαπτιστού Ιωάννου. όν και ποιρίν σύρνει. Στις 17 Σεπτεμβρίου 1716 ιερείς από το Βουλγάρο αφιερώνουν στη μονή ελαιόδεντρα για να αναγραφούν τα ονόματα τους στο Βιβλίο Παρρησιών της Μονής212. του ζητά να εξετάσει την υπόθεση του εκ Καβάλας Χαϊτέπ Ουλάχ. σ. γιού του Αβδούλ Χαλήλ. έρχεται εντός του Πλαιοχωρίου έχων ο Άμπελος κορυφάς τρεις. υδρομυλώνες. είτα κατεβαίνει την αυτήν ράχιν.99 «εν τη νήσω Θάσω ελαιώνες.518. Ήγουν του Αμπέλου. όσπερ εδόθη εις τον Λόγγον εις φύλαξιν και νομήν των ζώων της μονής.» Στην οθωμανική απογραφή του 1570 επί Σελήμ του Β΄. πληρώνει 100 άσπρα. και γι αυτό δεν επέτρεπε στους . κατεβαίνει εις την Κυδωνίαν διασκελκίζων την αυτήν λαγκάδα. [αρχόμενος από του αιγιαλού ήγουν από ακρωτηρίου της Αρετής. Καρύδης. χωράφια και αμπέλια εν διαφόροις τόποις. που εκδόθηκε στην Αδριανούπολη. Είτα αναβαίνει την απαλαιάν οδόν και έρχεται έως εις την πελάδα την τρανήν και ακουμβίζει εις νερόν. Έπειτα γραμματίζει τον ράχωνα ράχωνα και πηγαίνει έως εις την πυροβολόπετραν. αλλά και τα τοπικά μοναστήρια. διαβάζουμε ότι απαγορεύεται στον Αβδούλ Χαλήλ να επεμβαίνει στα κτήματα της Μονής. όπερ εστί πλησίον του αυτού ακρωτηρίου καλουμένου ονόματι Τρισκοινίκα και ανεβαίνει τον ράχωνα ράχωνα εις το Κουκάλου. Έτερος ναός του αγίου μου μεγαλομάρτυρος Γεωργίου και έτερος ναός των Αγίων και ιαματικών Αναργύρων και έτερος ναός της αγίας μεγαλομάρτυρος του Χριστού Μαρίνης. σε φιρμάνι του Αχμέτ Γ΄. εν ώ και όριον ίσταται. υπεράνωθεν του αυτού ύδατος εισίν πέτραι ριζιμαίαι έχοντες την βούλλαν γλυπτήν εις τόπους τρεις. είτα διασχίζων μικρόν λαγκάδιον προς ανίσχοντα ήλιον και ανεβαίνει την ράχιν του Μουστάκι.

» Το 1718 νέο φιρμάνι του ίδιου σουλτάνου.51 Αθωνικά Σύμμεικτα 5. σ. Τη μεσοαβήσει όμως του Ιεροδικαστικού Συμβουλίου ο Χαιπέτ Ουλάχ επώλησε και εκεχώρησεν οριστικώς αυτοπροσώπως μεν δι΄εαυτόν επιτροπικώς δε διά τα ορφανά τα ανωτέρω διαληφθέντα ακίνητα αντί 165 προς τον επίτροπον της Μονής Μαλαχίαν όστις απεδεχθείς την πώλησιν εμέτρησεν το αντίτιμον λαβών τον παρόντα ιεροδικαστικόν τίτλον ιδιοκτησίας. Και ο μεν αντιπρόσωπος της Μονής ως ενάγων απέδειξεν ότι εξ αμνημονεύτων χρόνων κατέχει η Μονή τα ανωτέρω κτήματα υπό τη νομήν και κυριότητα της εξακολουθητικώς. τα κείμενα και διά συνόρων οριζόμενα παρά το χωρίον Κακηράχη της νήσο Θάσου.213 Την Απόφαση διαβάζουμε σε σχετικό χοτζέτι μεταφρασμένο από την Ι. Παρόμοιο περιεχόμενο έχει και το επιτιμητικό γράμμα του Γρηγορίου Ε΄ προς τον Μαρωνείας και τους Θασίους. απαγορεύει τον Αβδούλ Χαλήλ να καταπατά τα ελαόδεντρα. Το 1720 ο παπά Μαργαρίτης και η μητέρα του αφιερώνουν στην Μονή και συγκεκριμένα στα χέρια του οικονόμου Παρθενίου ένα αμπέλι ενός στρέμματος στη δραγασιά της Μαλιάρας στο Καστρί. Οι Παντοκρατορινοί Πατέρες αναχθέντες προς τον Σουλτάνο απέσπασαν φιρμάνιον προς τον ιεροδικαστήν Θεσσαλονίκης Εσαϊτ όστις συνεπεία τύτου εκλήτευσε αντιδίκους. αμπελώνας της Αγιορείτικης Μονής Παντοκράτορος.152. παρ΄ όλο που η Μονή νεμόταν αυτά δια φιρμανίου και ταπιών.100 Παντοκρατορινούς να νέμονται κάποια δέντρα και τόπους του μετοχίου των Αγίων Αναργύρων στην Κακηράχη. ∆ιατάσσει το επιτίμιο αυτό «να αναγνωσθή επ΄ εκκλησίας». των οποίων παρίσταται ενώπιον του δικαστηρίου ως κηδεμών ανηλίκων όντων και ότι τελείως αγνοεί αν ανήκουσι βακουφικώς εις την Μονήν ταύτην. για τα ελαιόδεντρα της Μονής στις Μαριές. οικίας. Ένεκα τούτων ηγέρθη μεγάλη φιλονικία μεταξύ των αντιδίκων.214 Το 1721 χρονολογούνται αφιερωτήρια προς την Μονή. προς τον μητροπολίτη Μαρωνείας και προς τους λαϊκούς της Θάσου αναφέρει ότι οι κάτοικοι των Μαριών ∆ρακόντης και Γεωργάκης. Το 1808 ένα επιτίμιο υπογραφόμενο από τον Γρηγορίο του Ε΄ και από τους συνοδικούς ιεράρχες. Παναγιωτίδου : «Ο Χαιμπέτ Ουλάχ και Ιρινκεγιέ ήτοι θυγάτηρ και υιός του αποθανόντος κατοίκου Καβάλας Αβδούλ Χαλήλ είχον σφετερισθή τας γαίας. σ. Στις 5 Σεπτεμβρίου 1725 ο ∆ανιήλ του 213 214 Στρατής 1995. ο δε εναγόμενος Χαιμπέτ Ουλάχ ισχυρίσθη ότι ταύτα νέμεται από 15 ετών κληρονιμίσας μετά της αδελφής του από τον πατέρα του της οποίας αδελφής του το μερίδιον πειήλθεν εις τας θυγατέρας αυτής Αισέ και Φατμέ. . σφετερίσθηκαν και ιδιοποιήθηκαν κάποια ελαιόδεντρα της Μονής Παντοκράτορος της τοποθεσίας Κλείσμα της Κακηράχης. τη επιμόνω δε αξιώσει του Μαλαχία τούτου απηύθυνε το παρόν έγγραφον ο ιεροδικαστής Θεσσαλονίκης Εσαΐτ. Στο ίδιο έτος χρονολογείται και η ελληνική μετάφραση του Βασιλικού Κτηματολογίου των Βακουφίων περί των εν Θάσω αγιορείτικων κτημάτων.

ελαιομύλου.σ. κτισμένος μετά το 1912 και δεν περιλαμβάνεται στην μελέτη. 218 Βλέπε περισσότερα στον κατάλογο των μνημείων. 217 Βλέπε περισσότερα στον κατάλογο των μνημείων.1524. το οποίο αναφέρει αντίστοιχα κεφάλαια ομολογίας για τα ελαιόδεντρα στα χωριά Καζαβήτι. Ανάργυροι Κακηράχης. σε «Ταπί Σουνέτι» και με χοτζέτι ο κισλάς. χρονολογούνται άλλα χοτζέτια και ταπιά.100. σ.000 και 1. Αυτές επικυρώνονται και καταγράφονται στις 10 Ιουνίου 1861. Ένα χοτζέτι του 1850 του Μουδήρη Κακηράχης εκδιδόμενο γιατί χάθηκε το σινέτι.101 Αναστάση Στρίγγα πουλάει αμπέλι στην θέση Γιουλίσματα στον Παρθένιο ηγούμενο της Μονής αντί εξακοσίων τριάντα άσπρων215. 221 Σήμερα σώζεται ναός Αγ. στο λήμα Αγ. κτισμένος μετά το 1912 και δεν περιλαμβάνεται στην μελέτη. χωραφών από αγορές. Κωνσταντίνου. 216 . στο λήμα Αγ. 219 Σήμερα σώζεται ναός Αγ. χρονολογούνται πλήθος εγγράφων και καταγραφών του μετοχίου της Καλλιράχης (1838 αγορά μύλου. Γεωργίου220 και ο νεώτερος του Αγ. Κακηράχη τα ποσά 1. αναφέρει ότι στην τοποθεσία του χωριού. 215 Αθωνικά Σύμμεικτα 5. Το 1830 ζητήθηκε και εγκρίθηκε άδεια για την επισκευή και επιδιόρθωση του ναού Άγιοι Ανάργυροι «του κειμένου εν τη τοποθεσία Πλατάνια της Κακηράχης Θάσου». της Αγίας Μαρίνας219. Αθωνικά Σύμμεικτα 5.000. Με το Μετόχι του Λιμένα σχετίζονται σήμερα τρεις μεταβυζαντινοί ναοί που αναφέρονται στα βυζαντινά χρυσόβουλλα: Οι ναοί του Αγίου Ιωάννη218. Στα 1842 και 1850. ανταλλαγές και δωρεές κατοίκων. Γεώργιος Βουλγάρο. Ιωάννης στον Λιμένα. η Μονή κατέχει 1000 ελαιόδεντρα και ότι έλαβε την δεκάτη. Λιμένα. 880.155. Για την φορολογία αυτή πληροφορούμαστε από αχρονολόγητο δυστυχώς έγγραφο. του Αγ. ενός «κισλά» του μετοχιού. Αναργύρων217 που κτίστηκε πιθανότατα στη θέση του βυζαντινού. 1859.1870. Ο ίδιος το 1835 εκποιεί αντί 200 γροσίων στη Μονή «το εν τη περιφερεία Λιμένος χειμαδιόν αυτού και εν τη θέσει Δραγάζ ορίζονται λεπτομερώς τα όρια». Κωνσταντίνου221.000 γρόσια. Για το μετόχι του Προαστείου στον Λιμένα το πρώτο αφιερωτήριο που υπάρχει χρονολογείται στα 1716. Μαρίνας.600. 220 Βλ. στο λήμα Αγ. Από το Μετόχι της Κακηράχης σώζεται σήμερα ο μεταβυζαντινός ναός των Αγ. Πολλά έγγραφα μαρτυρούν για κτήσεις ελαιοδέντρων.1876 αγορά ελαιοδέντρωνκαλυβών) Κατέχει έτσι η Μονή το μεγαλύτερο τμήμα του νησιού. Σε επιστολές του 1821 και 1844 πληροφορούμαστε για τον ενοικιασμό σε κατοίκους της Παναγίας. τον οποίο πούλησε ο Σωτήριος Αυγουστής το 1832 στη Μονή.216 Τον 19ο και μέχρι την πρώτη εικοσαετία του 20ου.1867. Βλέπε περισσότερα στον κατάλογο των μνημείων. Στις 13 Σεπτεμβρίου 1727 ο προηγούμενος της Μονής Μητροφάνης αφιερώνει στη Μονή το μερίδιο του στη θέση Μετόχι στη Θάσο.

Μ. οι ανακαινίσεις συνεχίζονται και έτσι η Μονή ξεπερνά σε πλούτο πολλές άλλες Μονές. σ. Ανοικοδομείται σύντομα από τους Παλαιολόγους αυτοκράτορες Ανδρόνικο Β΄(1282-1328) και Ιωάννη Ε΄ (1341-1391) αλλά και από πολλούς ηγεμόνες των παραδουνάβιων χωρών κατά τον 15ο αιώνα. από τρεις αδελφούς μοναχούς (Μωυσής. 1.225 Τα επόμενα χρόνια δεν υπάρχουν πληροφορίες. Όρους. σ. 224 Καδάς 1997.18. όμως καταστρέφεται κατά το μεγαλύτερο μέρος του από πειρατές. άλλοτε ένα στα επτά και άλλοτε ένα στα πέντε. Στο τέλος του 13ου αιώνα η μονή ενισχύθηκε στις αρχές του 14 Καταλανούς ου από τον Μιχαήλ Η΄ τον Παλαιολόγο (1259-1282). Τον 18ο -19ο αι. αποφάσισαν να κλειδώσουν στο καθολικό μια άγραφη σανίδα και να προσευχηθούν όλη νύχτα ώστε να φανερωθεί η βούληση του Κυρίου.226 Στις 10 Οκτωβρίου 1276. Το όνομα της μονής παραπέμπει κατά συνέπεια σε προσωνυμία του Αγίου Γεωργίου και όχι σε οικογενειακό όνομα κτήτορα. Ι. Πεντζίκης 2003. Το πρωί βρήκαν ζωγραφισμένη πάνω στη σανίδα τη μορφή του αγίου Γεωργίου και η μονή ονομάστηκε «Αγίου Γεωργίου του Ζωγράφου».88-90 223 . Σμυρνάκης 1988. Το 1902 κατά το Γ. ότι τα κτήματα των Αγιορείτικων Μονών πληρώνουν δεκάτη.4. Το όνομα «Γεώργιος Ζωγράφος» αναγράφεται στο Τυπικό του Ιωάννη Τσιμισκή. Την φορά αυτή την ανακαίνιση της την χρηματοδοτούν οι ηγεμόνες της Ουγγροβλαχίας. Το 1904 με αίτηση της η Μονή προς τον ∆ιοικητή Θεσσαλονίκης. αφού από τον 13ο αι. Μέχρι το 1845 σ΄ αυτήν 222 Κοσμά Βλάχου 2005. Ήταν αφιερωμένη στον Άγιο Γεώργιο. Τα μετόχια της απολλοτριώθηκαν το 1926. Ζωγράφου Η μονή ιδρύθηκε τον 10ο αι. Ααρών και Ιωάννης) καταγόμενους από την Λυχνίδα (σημερινή Αχρίδα). καθώς αναφέρεται σε έγγραφο δικαιοπραξίας (980). σ. αναφέρει ότι οι υπάλληλοι παραβιάζουν την δεκάτη και εισπράττουν. 21 μοναχοί και 4 λαϊκοί αντιστάθηκαν στους λατινόφρονες που οδήγησαν την εκκλησία σε ένωση με την παπική (Σύνοδος της Λυών 1274) και βρήκαν μαρτυρικό θάνατο όταν οι στρατιώτες πυρπόλησαν τον πύργο. αι.85 225 Καθώς οι τρεις ιδρυτές επιθυμούσαν διαφορετική αφιέρωση της μονής (στη Θεοτόκο.σ. το 972. Σμυρνάκη η μονή διατηρεί μετόχι στον Λιμένα της Θάσου μετά του ερειπωμένου ναού των αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης223. μετά το έτος αυτό θεωρείται ότι ιδρύθηκε η μονή. καθώς τα αρχεία της κάηκαν. ιδιαίτερα ο Στέφανος ο Στ’ (1502). στον Άγιο Νικόλαο και στον Άγιο Γεώργιο.4. σύμφωνα με τον Αγιοπαυλίτη διάκονο Κοσμά Βλάχο.418 226 Προβατάκης 2001 σσ. μνημονεύεται ως «μονή των Βουλγάρων». ο ηγούμενος. επί Λέοντος ΣΤ΄ του Σοφού224 στη Β’ πλευρά της χερσονήσου του Αγ. Φαίνεται πάντως ότι κατοικήθηκε νωρίς από Βούλγαρους μοναχούς.. Η ήρεμη περίοδος είναι σύντομη και ακολουθείται από την σχεδόν τέλεια ερήμωση της. από τον οποίο αποδικνύεται βάσει παλιών φιρμανίων. η μονή Παντοκράτορος διατηρεί μετόχι στην Κακηράχη και ασήμαντο στο Λιμένα222.538. Μετά από αυτή την Αίτηση εκδίδεται αντίγραφο του κτηματολογικού κώδικα.102 Το 1893.

Από το Μετόχι αυτό που ήταν γνωστό ως «των Βουλγάρων». επομένως μετά το 1570 το μετόχι της πρέπει να άλλαξε ιδιοκτησία. με 5 ελαιόδεντρα. σσ. 32-33. χωριό που σήμερα έχει εγκαταλειφθεί229. για συγκεκριμένη φορολογική συμπεριφορά. Εκτός Μονής τα σωζόμενα έγγραφα είναι λίγα. 230 Αγγελούδη 2005. ή να ανεξαρτοποιήθηκε. Στρατής 1985. Απ΄αυτά αντλούμε κάποιες πληροφορίες: Στις 12 Οκτωβρίου 1833 οι Ζωγραφίτες ανταλάσσουν με τον Θεόδωρο Καραπαναγιώτη ένα μερίδιο από το βοσκότοπο του μετοχιού στην περιοχή Πεντζίκη. Βατοπεδίου και ∆ιονυσίου διαμαρτύρονται προς τον Γενικό ∆ιοικητή Καβάλας Μεχμέτ Λιβά πασά.230 Το 1474. γιατί το 1808 μνημονεύεται απλώς ως Μονύδριον Αγίου Γεωργίου. Στο αρχείο της Μονής σώζονται σήμερα κατάλογοι δέντρων και κατάστιχα δοσοληψιών με τους ντόπιους. 1. Πότε μετακόμισαν οι Ζωγραφίτες από το Βουλγάρο στο Ραχώνι δεν είναι γνωστό.Το μετόχι στο Βουλγάρο Η Μονή Ζωγράφου. 112-113. «των Βουλγάρων» όπως ονομαζόταν από τον 13ο αιώνα. μαρτυρούνται συνεχείς ανταλλαγές κτημάτων της μονής με τη Μονή Βατοπεδίου. σ. Το 1869 οι Μετοχιάριοι Ζωγράφου. Απ΄αυτούς εντάσσουμε την επανίδρυση του Μετοχιού στο χρονικό πλαίσιο από το τέλος του 17ου αιώνα μέχρι το 1931 που απαλλοτριώθηκε. πήρε το όνομα του και το χωριό. διατηρούσε από την Βυζαντινή Εποχή μετόχι στο Βουλγάρο. Η Εκκλησία του ερειπωμένου σήμερα χωριού είναι αφιερωμένη στον Άγιο Γεώργιο.500 ελαιόδεντρα (τα 1200 σποραδικά στον κάμπο του Ραχωνίου και τα υπόλοιπα σε τρία 227 Αναγνωρίστηκε ως κοινοβιακή με σιγίλλιο του πατριάρχη Ανθίμου Δ΄. Η Μονή δεν πρέπει να εξαγόρασε τα μετόχια της. Κατοικείται μόνο από δώδεκα μοναστηριακούς Βουλγάρους μοναχούς με ηγούμενο τον Αρχιμανδρίτη Αμβρόσιο (1997)228. διαθέτει στη Θάσο Μετόχι231. Από το1845 και μετά όμως λειτουργείται αποκλειστικά από Βουλγαρορθόδοξους. 40. μοναχούς που δεν προσχώρησαν στο Βουλγαρικό σχίσμα. Αγαθαγγέλου Μάγνητος 1916. σ. 2 στο Στενό και 2 στις Αμμούδες και ένα στα Παλούκια. σ.561. Εξαρτήματα : καθίσματα 8. Ακολουθεί από το 1850227 το κοινοβιακό σύστημα ζωής και διοίκησης. Σμυρνάκης 1988. Αντιπροσωπεία 2. 228 .1. 231 Παναγόπουλος 1970. Κοσμά Βλάχου2005. Στις αρχές του 20ου αιώνα η περιουσία τους ήταν: 4.247. σσ. κελλιά 2.4. σ.153.4. κτίζουν στο Ραχώνι το κτίριο του μετοχιού τους.103 συνυπάρχουν Βούλγαροι και Έλληνες μοναχοί και οι ακολουθίες ψάλλονταν και στις δύο γλώσσες. 229 π. σύμφωνα με οικοδομική επιγραφή. αναφέρεται ότι το Μοναστήρι της Εικοσιφοίνισας Παγγαίου. Το 1875. Το μετόχι πρέπει να εγκαταλείφθηκε. σε Σιγίλλιο του Πατριάρχου Τραπεζούντος Συμεών. Στα χρόνια 1832-1886 επί ηγουμένου ανθίμου.

Το μετόχι απαλλοτριώθηκε. Ολόκληρη η γειτονιά Αγιά.5. 6-7 μουλάρια. τα μαγειριά και τα κτίρια. Αποτελεί για το νησί το μοναδικό δείγμα κτιριακής εγκατάστασης μετοχιού που είναι μικρογραφία μοναστηριού. Το μετόχι στο Θεολόγο διέθετε σπίτι και μύλο.4. 235 Σμυρνάκης 1988. επέστρεφαν στον κάμπο με τα καζάνια του φαγητού. Σμυρνάκης 1988. Αποτελείται από τρία κτίρια: Ένα ισόγειο ελαιόμυλο. άτινα από της αλώσεως της Κωνσταντινουπόλεως είχον καταπατηθεή. 234 Στρατής 1995. ενώ μετά την Άλωση την ευεργέτησαν πολλοί ηγεμόνες της Μολδοβλαχίας. σ.63 Η…Ρωξάνδρα εξηγόρασε και τα Μετόχια της Μονής. Η Ρωξάνδρα και ο γιός της Μπόγδαν εξαγόρασαν και απέδωσαν στο μοναστήρι τα μετόχια του που δημεύτηκαν επί Σελίμ Β΄(1568)233.516. 4. δυό στρέμματα κήποι κοντά στο μετόχι. δύο ελαιόμυλοι. ∆ιονυσίου Αγ.Τα μετόχια στο Θεολόγο και στο Βουλγάρο Η Μονή ∆ιονυσίου είχε δύο μετόχια234. ένας αλευρόμυλος. με τους κήπους. σύμφωνα με το Γ. Για την αποπεράτωση του βοήθησε ουσιαστικά ο Τραπεζούντιος αυτοκράτορας Αλέξιος Γ΄ Κομνηνός232. ένα στο Θεολόγο και ένα στο Βουλγάρο. Το κτίριο του μετοχιού σώζεται σήμερα σε ερειπιώδη κατάσταση κοντά στην εκκλησία Κοίμησης της Θεοτόκου (Εικ. Ο ρόλος του μετοχιού ήταν θεμελιώδης για το χωριό. όταν τα μουλάρια ξεφόρτωναν τις ελιές το μεσημέρι. σσ. Την βασιλική χορηγία επανέλαβαν και οι Παλαιολόγοι. σ. που καταγόταν από την Κορυσό Καστοριάς. Ι. οφείλεται στον όσιο ∆ιόνυσο. ένα διώροφο με αποθήκη στο ισόγειο και κελλιά στον όροφο που αυλίζονται από το χαγιάτι και ένα διώροφο με κουζίνα στο ισόγειο. 233 .4. Η κόρη του Ρωξάνδρα και ο σύζυγος της Αλέξανδρος Λεπουσνεάνου ανέλαβαν την οικοδόμηση της εξαώροφης πτέρυγας του. Το 1535 κάηκε και την ανοικοδόμησε ο Μολδαβός ηγεμόνας Πέτρος Ράρες.5. επιτρέψαντος τούτο του μεγαλοπρεπούς και νομοθέτου Σουλεϋμάν του Α΄(1529-1566). Η μονή υποστήριξε ενεργά την Επανάσταση του 1821. Πίν. σ.104 περιβόλια περίπου 100 στρεμμάτων στη θέση Λάκκος-Πετζίτης).508.1. πέντε στρέμματα αμπελιών στη θέση Άγιος Νικόλαος. Όρους Η ίδρυση του χρονολογείται στο β΄ μισό του 14ου αιώνα (1370-1374). Η σίτιση ήταν πλήρης. όστις αυστηρώς είχε διατάξη πάντας τους διοικητάς άμα τη αναρρήσει αυτού να προστατεύσωσι τα δίκαια των υπηκόων αυτού πάντως ανεξαιρέτως. 1.Μ. Άνδρες και γυναίκες ασχολούνταν με την ελαιοσυλλογή.5. 1. Έγγραφο που σώζεται με ημερομηνία «εν έτει αχιε΄θ  232 Καδάς 1997. Σμυρνάκη235 και τον Κοσμά Βλάχο. 63-70.1). Μετά την έλευση των Τούρκων πολλοί μοναχοί με κειμήλια μεταφέρθηκαν σε ασφαλέστερα μέρη. πρωί –μεσημέρι-βράδυ. εξαρτόνταν απ΄ αυτό και από το κοντινό Βατοπεδινό μετόχι. Χαρακτηριστικά. συχνά και για την οικογένεια των εργατών.

200 γροσιών.  Στις 15 Ιουλίου 1829 ο Χατζή αξής Χατζή Σωτηρίου από την Παναγία πούλησε στον μετοχιάριο σπίτι αντί 1. Πολλά αφιερωτήρια δέντρων υπάρχουν στον αρχειακό φάκελο του μετοχιού. Άγον Όρος τη 26 Φεβρουαρίου 1878. Ιμπράμης αφιερώνει εν ελαιόδεντρον διά μνημόσυνον της δούλης του Θεού Ελένης και των τέκνων αυτής και υπέρ αναπαύσεως των ψυχών των κεκοιμημένων δούλων του Θεού Δημητρίου. έτι υγιής ούσα και σώας έχω τας φρένας. Ο δε πανάγαθος Θεός διά πρεσβειών του προστάτου ημών Τιμίου Προδρόμου δώη τοις μεν ζώσιν υγείαν ευημερίαν και πάντα τα προς σωτηρίαν αιτήματα. όπως αυτό με το οποίο στις 18 Ιουνίου 1877 ο πατέρας της Μαρίας Χαϊδευτού από την Παναγία αφιερώνει μια ελιά για την ανάπαυση της κόρης του. Στις 8 Οκτωβρίου 1868 ο Αρχιμανδρίτης Γαβριήλ αναθέτει με συμφωνητικό τη συντήρηση του μύλου του Θεολογίτικου μετοχιού. άρα υπάρχει σοβαρή ένδειξη το μετόχι να είναι βυζαντινό  Σε αφιερωτήριο-διαθήκη ο «γέρο Δημήτριος μαργιότης»  γράφει:  «ότι σώας έχων τας φρένας μου. Πταίσασα καγώ ως άνθρωπος αιτώ παρά πάσιν Χριστιανοίς συγχώρησιν. Ευγενικού. αναφέρεται και στο κατάστιχο του 1570. σ. ότι πληρώνει 200 άσπρα φόρο236.»  Το μοναστήρι του Αγ. Γιάννη. Με ένα απ΄ αυτά. το κελίον μου με το περιβόλι μου…. Ενδιαφέρον παρουσιάζουν ορισμένα που δείχνουν ότι αφιερώσεις γινόταν και από άλλα χωριά. ήτοι του Αγίου Διονυσίου. Νικολάου και Σαλονικιάς ων τα ονόματα κατεχωρήσαμεν εν τω αρμοδίω τόπω διά παντός μνημονεύονται. αποφασίζω με όλα μου τα σπλάχνα και γίνομαι μοναχός εις το μοναστήρι του Διονυσίου και τέκνον του Τιμίου Προδρόμου και πάντων των αγίων αμήν και την ειδικήν μου την αμαρτωλήν…εδόθη εις τιμίας χείρας του γέροντα μου και πνευματικού μου Χατζή Καλλινίκου Διονυσιάτη εν έτει 1813 Μαΐου 11». Αρχιμανδρίτης Κυριακός και οι συν εμοί αδελφοί». έγνων ενδιαθέτως τα καθ΄ημών και ο πρώτον μεν αφίημι την εν Χριστώ τω Θεώ συγχώρησιν πάσιν χριστιανοίς πταίσαντας ημίν.186 . Σε ιεροσφράγιστο γράμμα της Μονής διαβάζουμε. «Ο κ. στις 7 Σεπτεμβρίου 1878 ο παπά ∆ημήτριος οικονόμος αφήνει στην μονή 4 ελαιόδεντρα.105 ιγ»  (1615) φέρει την διευκρίνιση: «Αφιερωτήριον της ημετέρας εν Χριστώ αδελφής φιλοκκλησίας Μοναχής απαράλλακτον τω πρωτοτύπω». Έπειτα αφήνω εις την μετάνοιαν μου εις την Μονήν του Τιμίου Προδρόμου. Ο Καθηγούμενος του Ιερού Κοινοβίου του Αγίου Διονυσίου. 236 Καρύδης-Kiel 2003. Επομένως εξαγοράστηκε. τούτον ειδώς καγώ η ευτελής και αμαρτωλή φιλοκκλησία μοναχή. τοις δε κοιμηθείσιν ανάπαυσιν των ψυχών αυτών εν κόλποις Αβραάμ και εν σκηναίς δικαίων. Σ΄αυτό διαβάζουμε: «Επειδή πάσιν ανθρώποις κοινός εστίν ο θάνατος και τοις πολλοίς άδηλος και οικ έστιν άνθρωπος ος ζήσεται και ουκ όψεται θάνατον. αλλά και προηγούμενο έγγραφο όπου η αφιέρωση γίνεται από Μαριώτη.

προσφέρουσες ανά εξήκοντα λίρας εκάστη. Σε ιεροσφράγιστο έγγραφο του  1885238 διαβάζουμε: « Δια της παρούσης ιεροσφράγιστης Μοναστηριακής ημίν ενδείξεως δηλούται ότι ευχαρίστως απιδιξάμεθα την υπό της εν Βουλγάρου της Θάσου Κυρίας Ουρανίας Γεωργίου Βούλτζου αφιέρωσιν δυο αριθ.000 ελαιόδεντρα και πρόσοδο κάθε χρόνο περίπου 10. τα τρία για τα έξοδα του Ισιδώρου. Στο αίτημα της κοινότητας είχαν ανταποκριθεί ήδη οι μονές Βατοπεδίου και Ζωγράφου καθώς όπως χαρακτηριστικά αναφέρεται στην επιστολή η κοινότητα γνωρίζοντας ότι η μονή ∆ιονυσίου «δεν δύναται οικονομικώς να παραβληθή με τας Μονάς Βατοπεδίου και Ζωγράφου. ώρισεν όπως και αύτη υποβληθή εις 237 238 Αρχιμανδρίτου Γαβριήλ 1959.Μ. Ο Καθηγούμενος Κυριακός και οι συν εμοί εν χριστώ αδελφοί». ενώ διέθετε σπίτι και το εκκλησάκι του Προδρόμου. Εγένετο εν τω αγιώνυμον Όρος Άθω Ι. σ.1) Στις 8 Ιουνίου του 1907.000 ελαιόδεντρα και αναφέρει και άλλο αγρόκτημα στη θέση «Αμμαθραξούς» απ΄ όπου η Μονή έπαιρνε 10. Στις 15 Απριλίου 1863 ο Ιωάννης ∆ημητρίου πωλεί στον οικονόμο Γέρο-Ησύχιο στο χωριό Βουλγάρου «κελί  που  έχει  και  νερό  μέσα». Ο γιος του αφιερώνει 10 ελαιόδεντρα.128.106 Το 1915 ο Αρχιμανδρίτης Γαβριήλ ∆ιονυσιάτης237 αναφέρει ότι το μετόχι στο Θεολόγο διαθέτει 2.  Στις 15 Μαρτίου 1875 υπογράφεται συμφωνητικό για την συντήρηση του ελαιόμυλου του μετοχιού μεταξύ του Γέρο Βάσσιου. του προεστού Ραχωνίου Γεωργίου Αγγέλου για τον οποίο υπογράφει ο γιατρός Γ. τω δε κεκοιμημένω καταστήσει μετά των δικαίων.000 οκάδες λάδι. Δώση δε ο Κύριος δια πρεσβειών του Τιμίου Προδρόμου τη μεν ζώση υγείαν και άφεσιν των εαυτής αμαρτιών. Αρχείο Σαπφώς Αγγελούδη. και τα υπόλοιπα δώρο προς τη Μονή. . Το μετόχι απαλλοτριώθηκε υπέρ των Θεολογιτών.000 οκάδες λάδι. ζήτησε να τοποθετήσει τα οστά του στο Κοιμητήριο της Μονής «μετά των λοιπών αποβιωσάντων πατέρων».Χρηστίδης και του επιτρόπου του Αγίου Μαρώνειας Αυγουστή Σταυροπούλου.088. Το μετόχι στο Ραχώνι είχε 2. η κοινότητα Ραχωνίου με επιστολή της προς τη μονή ∆ιονυσίου ζήτησε τη συνδρομή του μοναστηριού για τη διοχέτευση του νερού της πηγής του Αγίου Μάμαντος στο χωριό. Το 1880 ο προεστός Αυγουστής Σταυρόπουλος βρισκόμενος στο τέλος της ζωής του εκάρη μοναχός από τον οικονόμο Ισίδωρο. Κοινοβίω του αγίου Διονυσίου τη 15 Αυγούστου 1885. 2 ελαιοδέντρων εις το αυτόθι Μοναστηριακόν ημών Μετόχιον και ότι τα υπό του αυτόθι ημετέρου Οικονόμου Μαξίμου σταλέντα ημίν ονόματα ζώσης Ουρανίας και κεκοιμημένου Παναγιώτην ενεγράψαμεν τοις ιεροίς ημών βίβλοις ίνα μνημονεύονται. αφού εκτιμήθηκε 1. από την οποία ο Σταυρόπουλος. (Έγρ.000 δραχμές.

ενώ τον 14ο αιώνα αντιμετώπισε δυσχέρειες και ενισχύθηκε από τον Ιωάννη Ε΄ Παλαιολόγο και τον Σέρβο Στέφανο ∆ουσάν. Αγ. Όρους Ιδρύθηκε το δεύτερο μισό του 10ου αιώνα. σ.7. Γεωργίου Αναφέρεται στην απογραφή του 1570 να πληρώνει φόρο 100 άσπρα και να βρίσκεται στο Καζαβήτι.6. 6). 242 Πεντζίκης 2003. Ι. 240 μεταβυζαντινή τρίκλιτη .Μ. Χαλκιάς υπό έκδοση. Την Μονή βοήθησαν η αυτοκράτειρα Ευδοκία και οι γιοί της Ανδρόνικος και Μιχαήλ Ζ΄ Παραπινάκης καθώς και ο Ρωμανός ∆΄ ∆ιογένης. Το σπίτι μέσα στο χωριό. οθωμανικών»239. 1.1. Ι. Το 1568 ο ηγεμόνας Αλέξανδρος Λεπουσνεάνου και η σύζυγος του Ρωξάνδρα ανέλαβαν την ανακαίνιση του και εξαγόρασαν και απέδωσαν στο μοναστήρι τα μετόχια του που δημεύτηκαν επί Σελίμ Β΄(1568)242. Ιωάννης Πρόδρομος στο Βουλγάρο. ιδιαίτερα μετά τις διάφορες πειρατικές επιδρομές μέχρι τον 16ο αιώνα. Μετά την καταστολή της επανάστασης στη Χαλκιδική η Μονή λεηλατήθηκε από τους Τούρκους οι οποίοι πήραν όλους τους θησαυρούς του σκευοφυλακίου.Μ. Το 1893 ο Αγιοπαυλίτης Κοσμάς Βλάχος αναφέρει ότι διατηρεί κάποια ελαιόδεντρα μόνο στο χωριό243. Στην συνέχεια πρέπει να αδράνησε. καθώς η καταβολή του καθορισμένου ποσού καθυστερούσε και οι απεσταλμένοι της κοινότητας στο Άγιο Όρος για τη συλλογή των χρημάτων αναγκάστηκαν να αποστείλουν μετά από δύο ημέρες και δεύτερη επιστολή στο μοναστήρι για να επισπεύσει τη καταβολή του ποσού και την επίδοση του κατάστιχου των συνδρομών240.Το μετόχι στο Θεολόγο Αναφέρεται στο Οθωμανικό κατάστιχο του 1570 να πληρώνει φόρο 50 άσπρα.4. Το εκκλησάκι του Τιμίου Προδρόμου241 σώζεται στην τοποθεσία «Κελί». Τους τρεις πρώτους αιώνες γνώρισε μεγάλη ακμή.6. 1.107 την καταβολήν μόνον δέκα λιρών. οπότε ερημώθηκε. Το μετόχι απαλλοτριώθηκε υπέρ των κατοίκων του Ραχωνίου.4. ∆οχειαρίου Αγ.4. 28 243 Κοσμά Βλάχου 2005. 252. 241 Βλ. Στο χωριό σώζεται ομώνυμη 239 Χαλκιάς υπό έκδοση. 1. πουλήθηκε σε ιδιώτη (εικ. ∆εν γνωρίζουμε αν τελικά ανταποκρίθηκε το μοναστήρι στο αίτημα της κοινότητας. Το μετόχι πρέπει ήταν βυζαντινό και πρέπει να περιλαμβάνεται σ΄αυτά που εξαγόρασαν ο Αλέξανδρος Λεπουσνεάνου και η σύζυγος του Ρωξάνδρα. σ. Παρ΄όλες τις προσπάθειες η παρακμή της συνεχίστηκε. στο λήμα Άγ.

ήταν ιδανική για αμπελώνες. Ο ναός της Ανάληψης που σώζεται ΝΑ του χωριού Σωτήρας είναι μικρή τρίκλιτη βασιλική με υπερυψωμένο το κεντρικό κλίτος. Επίσης η επιγραφή του ναού του Αγ. με ενδιαφέρον παρατηρούμε ονόματα θασιτών. ∆εδομένου ότι από την παράδοση της Θάσου ως το 1474 μεσολαβούν περίπου είκοσι ταραγμένα χρόνια. και επιπλέον το 1474 είναι σε εξέλιξη ο πρώτος Βενετοτουρκικός πόλεμος (1463-1479). σχετικά στον κατάλογο των μνημείων στο λήμα Άγ.4. που εκδιώχθηκαν το 1459. την υπογράφουσα και την Λ. Υπάρχει και η υπόθεση η Μονή να ονομαζόταν Άγ. αναφέρεται ότι το Μοναστήρι της Εικοσιφοίνισας Παγγαίου. Μ. Εικοσιφοίνισσας Παγγαίου Το 1474.153.8. 247 Βλ. Επειδή οι πηγές σιωπούν ως προς αυτό η λύση στην χρονολόγηση μπορεί να δοθεί από την χρονολόγηση του ναού αλλά και των τοιχογραφιών του. ∆υστυχώς κάηκε στην μεγάλη πυρκαγιά του 1985 και επισκευάστηκε χωρίς μελέτη από ιδιώτη. Παντελεήμων Μικρού Καζαβητιού. γιατί η περιοχή του σημερινού Σωτήρα.108 Βασιλική κτισμένη το 1810244. σ. σ. Επομένως το μετόχι προϋπήρχε των Τούρκων. στο οθωμανικό κατάστιχο του 1839/31. Μουτσόπουλος 2006. 228. Σε έγγραφα όμως του 11ου αιώνα αναφέρεται Μονή Γεωργίου245 η οποία πιθανόν διέθετε μετόχι στη Θάσο. Πότε όμως ιδρύθηκε το μετόχι στη Θάσο. Γεώργιος Χοζεβίτης και η ονομασία Καζαβήτι να προέρχεται από το Χοζεβίτης. κατοίκων του χωριού «Χαζαβήτι» στη σειρά 3156. σσ.186 245 . σε ορεινή περιοχή. 246 Σαμαρά 2006. Η περιοχή του Σωτήρα ανήκε στην Κακηράχη και ως ανεξάρτητος οικισμός εμφανίζεται πολύ αργά. σ.248 Ο λόγος ίδρυσης του μετοχιού της θα πρέπει να ήταν ο προσπορισμός της Μονής σε κρασί. Γεώργιος Μικρού Καζαβητιού.329-352.249 Το Μετόχι βρισκόταν ΒΑ της Κακηράχης. 248 Παναγόπουλος 1970. Στα χρόνια αυτά το νησί το 1457 καταλήφθηκε από τους σταυροφόρους του πάπα Καλλίστου του Γ΄. Παντελεήμονα (1843) ονομάζει το χωριό ΚΑΖΑΒΥΤΗ247. το οποίο μάλιστα εξαγόρασε το 1570. διαθέτει στη Θάσο Μετόχι. Ευτυχώς το 1978 είχε αποτυπωθεί από τις τότε φοιτήτριες. Αγαθαγγέλου Μάγνητος 1916. Για την εκδοχή συνηγορούν τα ακόλουθα: Στο Βρέβιον της μονής Εικοσιφοίνισσας246 που βρίσκεται στο κέντρο Σλαβοβυζαντινών Ερευνών Ivan Dujcev της Σόφιας και ξεκινά από τα τέλη του 14ου αιώνα και φτάνει ως τα τέλη του 16ου.32-33. μακριά από το χωριό και γι αυτό διέθεται και ναό. είναι αδύνατο να ιδρύθηκε στα χρόνια 1455-1474 το μετόχι. 1. 249 Καρύδης-Kiel 2003. Σήμερα καμμιά Μονή του Αγίου Όρους δεν υπάρχει με αυτό το όνομα. σε Σιγίλλιο του Πατριάρχου Τραπεζούντος Συμεών. Ι. σχετικά στον κατάλογο στο λήμα Αγ. σσ. 244 Βλ.

Είναι πιθανόν από τους λίγους βυζαντινούς ναούς που λόγω αφανούς θέσης διασώθηκε ως τις μέρες μας ακέραιος παρά τις πειρατικές επιδρομές αλλά και τις πυρκαγιές των δασών. ενώ το 1627 στον Κώδικα 378. Ο ναός μπορεί να χρονολογηθεί στον 12-13ο αιώνα συγκρινόμενος με άλλους ναούς του ίδιου αρχιτεκτονικού τύπου250. 252 νΠαπάζογλου 1989. οι κάτοικοι του Σωτήρα με αναφορά τους προς τον γενικό διοικητή της Θάσου Τουσούν Βέη. σε δύσβατη περιοχή. Ο οικονόμος όμως αδιαφορώντας εργάζεται στα δάση. Στις 14 Ιανουαρίου 1881. σσ. Στο μεταξύ το Γενικό Συμβούλιο Θάσου έχει εκδόσει διαταγή που απαγορεύει τον οικονόμο του μετοχιού «να ενοχλεί τους κατοίκους καθαρίζων ιδιωτικάς του ωφελείας και καταστρέφων δάση ακαταπαύστως άνευ ουδεμίας συννενοήσεως». σ. πιθανόν απέτρεψε τους πειρατές στο να την καταστρέψουν. κατοίκων των χωριών «Θάσω Καλή ΄Ράχι» στη σειρά 3111. με ενδιαφέρον παρατηρούμε ονόματα θασίων. μυστικά με αρκετούς εργάτες. 253 Χιόνης 1988(1). ενώ τα βοδια τους μπορούν να βόσκουν εκτός κι αν σκάβουν τις ιδιοκτησίες της Μονής253. γιατί ορισμένα γίδια κατοίκων του χωριού «βόσκουσιν μέσα εις τα αμπολάδια και προξενώσι ως γνωστόν και εις υμάς ζημίαν. «Θεολόγι» στη σειρά 3147.252 Έτσι η έρευνα περιορίζεται στα έγραφα ιδιωτικών αρχείων. ωσαύτως και εις τα καθιρίδια…» Παρακαλεί δε τους κατοίκους να εμποδίζουν τα γίδια.109 Θεοδωρίδου (Εικ. παραπονούνται κατά του οικονόμου του μετοχιού Κυπριανού. Πρόκειται για δωρητές του μετοχιού της Κακηράχης τα ονόματα των οποίων καταγράφονται για την μνημόνευση τους στη Μονή. 7). Συγκεκριμένα: Στις 22 Αυγούστου 1875. όπως συνέβη με το μετόχι της Μονής Ιβήρων. σ. ∆υστυχώς στην ίδια τη Μονή μετά την κλοπή των εγγράφων της υπάρχει άγνοια για την ιστορική διαδρομή του θασίτικου μετοχιού της. που όμως χρονολογούνται στον 19ο αιώνα.118.329-352. γιατί έκανε καταχρηστική κατοχή μεγάλου μέρους γης για την καλλιέργεια σποραδικών φυνδανίων254. σσ. ο ηγούμενος της Μονής Νικηφόρος διαμαρτύρεται προς τους προεστούς του Σωτήρα. Το μετόχι αναφέρεται το 1569 στο οθωμανικό κατάστιχο να πληρώνει φόρο 200 άσπρα. Σαμαρά 2006. 81-82. Η θέση του ναού. σσ.41-49. «Χαζαβήτι» στη σειρά 3156 και «Λυμένα» στη σειρά 3158-3159 marg. Στο Βρέβιον της μονής Εικοσιφοίνισσας251 που βρίσκεται στο κέντρο Σλαβοβυζαντινών Ερευνών Ivan Dujcev της Σόφιας και ξεκινά από τα τέλη του 14ου αιώνα και φτάνει ως τα τέλη του 16ου. 251 ∆ιοικητής Τουσούν Βέης. Στις 14 Φεβρουαρίου 1882 250 ο Αγγελούδη 2001.122. 254 Χιόνης 1988(1). μακριά από την Κακηράχη. ενεργώντας σχδόν ως .

με απόφαση του. γιγνώσκομεν μόνον. ότε αναφέρεται έχουσα υπέρ τας 14. σ.9. σ. σημειώνει για το μετόχι ότι έχει «υπερ τα εξ χιλιάδων ελαιόδεντρα»260.000 ελαιοδέντρων. να εκθέσει τα παράπονα του κ αυτό να τον ακούσει αμερόληπτα255. Το 1886. 258 Δαμασκηνού (Μοσχόπουλου) 1896. εν τω χωρίω Σωτήρος. Λίγα χρόνια αργότερα κατά την περίοδο της υλικής και ηθικής πτώσης της Μονής. ο Μοχονήσσιος Ευ.Παπαδοπούλου-Κεραμέως στη Μονή υπάρχει «στρογγύλιον μετά βάσεως μάρμαρον κομισθέν εκ Θάσου υπό των επιστατών του εκείσε εν τω χωρίω Σωτήρος μετοχίου της μονής». σε έγγραφο με ημερομηνία 20 ∆εκρεμβρίου 1899. διατάσσει τον Κυπριανό να παύσει τις εργασίες και να ρθεί σε συννενόηση με το Γενικό Συμβούλιο Θάσου. Σταυρονικήτα Αγ.Μ.110 διαμεσολαβητής μεταξύ Κυπριανού και Γενικού Συμβούλιου Θάσου. μετά από απόφαση της ∆ιοίκησης Καβάλας ότι δεν ανήκει στη Μονή. σ. Το 1570 τα μετόχια της δεν 255 Χιόνης 1988(1).189 Παπαδοπούλου-Κεραμέως 1987. Πράρτημα 106.259 Το 1928.124.αμπελώνας τινας και άλλους αγρούς και κήπους. Το 1533 είχε ερειπωθεί και μετά από αγορά αναστηλώθηκε από τον ηγούμενο της μονής Γηρομερίου Θεσπρωτίας. Το έργο του ολοκλήρωσε ο πατριάρχης Ιερεμίας. 256 . 260 Δράκου 1928. οι κάτοικοι αποφασίζουν να μοιρασθεί η έκταση αυτή σ΄ όλους τους κατοίκους «προς απαλλαγήν φιλονικίας». 51. ο δεύτερος κτήτορας της Μονής. 257 Χιόνης. Χιόνης 1988(1). 256-263. Το μετόχι απαλλοτριώθηκε. ακαλλιέργητη έκταση που η Μονή με έγγραφα υποστήριζε ότι ανήκε εις αυτήν. σ.5.256 Στις 22 Ιανουαρίου 1887. Ακριβώς η ιστορία του μετοχίου δεν είναι γνωστή. 261 Πεντζίκης 2003. το μετόχι εκμισθώνεται σε κατοίκους της περιοχής αντί 60 λιρών για πέντε χρόνια. έχον υπέρ τας 10. ∆ράκος. Η Μονή ανακαινίσθηκε και περιήλθε ξανά στην δικαιοδοσία του Πρώτου και παραχωρήθηκε ως κάθισμα στην Μονή Φιλοθέου. 333. Τον 14ο αιώνα καταστράφηκε εντελώς από Καταλανούς και περιήλθε στην δικαιοδοσία του Πρώτου που την παραχώρησε στην μονή Κουτλουμουσίου. 326-327. Το 1546 ολοκληρώθηκε το νέο καθολικό που αγιογραφήθηκε από τον Θεοφάνη τον Κρήτα. Ι. ότι υπάρχει εις την κυριαρχίαν της Μονής πολύ πριν το 1627. 259 Παπάζογλου 1988. Όρους Η ίδρυση της ανάγεται στον 10ο αιώνα261. σσ. 1.4.000 ελαιοδέντρων» Ο κώδικας δυστυχώς δεν σώζεται στο αρχείο της Μονής. σύμφωνα με έκθεση του Α. σ.257 Το 1896 ο βιβλιοθηκονόμος της Μονής ∆αμασκηνός γράφει για το μετόχι:258 «Μετόχιον εν Θάσω.

58-60. πολλά δε και αφιερώθησαν υπό των κατοίκων Μαρεών προσετέθησαν εις το Μετόχιον. 264 Στρατής 1995. ως λέγεται. Μετά δε ταύτα ηγοράσθησαν και άλλα ελαιόδεντρα εις διαφόρους τοποθεσίας. 1741. Το 1590 όμως η μονή είναι βεβαιωμένο ότι αποκτά. μετατράπηκε σε ιδιόρρυθμη και παρέμεινε μια από τις φτωχότερες του Αγίου Όρους. Τα γεγονότα που περιγράφει χρονολογούνται μέχρι το 1931. Στις αρχές του 17ου αι.262 Για πρώτη φορά εμφανίζεται στις οθωμανικές απογραφές το 1671. Η Μονή δοκιμάστηκε και από τρεις πυρκαγιές: 1607.4. σσ.Το μετόχι στις Μαριές Είναι άγνωστο αν η Μονή είχε στη Βυζαντινή εποχή μετόχι στο νησί και δεν το εξαγόρασε. Η ίδρυσις του Μετοχίου. Εκτός των ελαιοδέντρων η Μονή κέκτηται εν Θάσω και μια άμπελον συγκειμένην εις δύο περίπου στρεμμάτων και κείμενην προς νότον του μετοχίου απέχουσα δύο ώρας αυτού. όπου και σώζεται το χειρόγραφο264. σσ.111 εξαγοράστηκαν. Επίσης έχει 262 Πατρινέλης 1974. σσ. Για ΤΟ ΕΝ ΘΑΣΩ ΜΕΤΟΧΙΟΝ μας πληροφορεί: «εις απόστασιν τριών σχεδόν ορών της κώμης των Μαριών κέκτηνται η Μονή Μετόχιον.70-71. σ. Το αρχαιότερον περιβόλιον είναι εις την θέσιν Μαγλεικιά κείμενον.1. Καρύδης-Κiel 2003. το οποίον έχει έκτασιν οκτώ στρέμματα και ηγοράσθη υπό της Μονής καθ΄ ά διαλαμβάνει έγγραφα αυτοκείμενον εις αρχαία αυτής και έχει ως εξής: Κατά ττο 1609 έτος διά της παρούσης ομολογίας δηλοποιώ εγώ ο Βάικος πως επώλησα το χωράφι όπου έχω εις τα Μαγλυκειά εις τους πατέρας της Σταυρονικήτα διά άσπρα χιλιάδες δφ΄ήγουν τέσσερις και πεντακόσια μοντηίων εννέα και είναι σύμπλος ο συρίκος και ο Μίχος του Καρακούση και ο Στεργιανός του Μαυρονικολή και Ιωάννης του Παύλου και διά πίστωσιν και βεβαίωσιν εγράφη η παρούσα ομολογία και έμπροσθεν των κάτωθι παρακαλετών μαρτύρων (Έπονται οι υπογραφές των 9 μαρτύρων. Αυγουστίδης 2009.263 Πληροφορίες για το μετόχι αντλούμε από το χειρόγραφο του Γαβριήλ Σταυρονικητιανού. 230-231 265 Αθωνικά Σύμμεικτα 8. μοναχού που οργάνωσε το αρχείο της Μονής. 1. ως φαίνεται χρονολογείται από του έτους 1600 ότε ηγοράσθη από της Μονής το μέρος τούτο εκ τινος χωρικού Κελαδινού καλούμενον.) Εγγράφη δε η παρούσα ομολογία εις του γραμματικού το εργαστήρι265. καθώς και από τις οικονομικές δυσχέρειες που έφερε η εγκατάσταση χιλιάδων Τούρκων στρατιωτών το 1821. σσ.29. 57-63. 263 .186. Γαβριήλ Σταυρονικητιανός 1931. σημαντική περιουσία στη Θάσο: αγρούς. το οποίον κείται εις τα πρανή ράχεως γραφικωτάτης. σ. με αγορές ή προσφορές ευλαβών χριστιανών.9. η δε περιοχή αυτού έχει έκταση δέκα οκτώ στρέμματα γης τα οποία περιβάλλονται δια λιθόκτιστου πεζουλίου (πέργηρος) εντός του οποίου υπάρχουν 837 ελαιόδεντρα. αμπελώνες και ελαιώνα τριάντα στρεμμάτων με πάνω από τρεις χιλιάδες ρίζες ελιές. 1879.

Οι επίτροποι της ιεράς Μονής Ξηροποτάμου Νικηφόρος και Γεννάδιος και οι συν ημίν εν Χριστώ αδελφοί βεβαιούμενη επί του εν λόγω ύδατος κυριότης της Μονής του Σταυρονικήτα επιβεβαιούται και διά τεσσάρων πιστοποιητικών των Μονών Ιβήρων.112 και μίαν ισόγαιον οικίαν εις το επίνειον του χωρίου Μαρεών Άγιος Σισίνιος. Εκ των ομοιοτύπων τούτων πιστοποιητικών αντιγράφωμεν το της Μονής Καρακάλλου»  Το πιστοποιητικό με 266 Αθωνικά Σύμμεικτα 8. Κουτλουμουσίου. σ. Αναστασίου. Αθωνικά Σύμμεικτα 8. 109. η δε Ιερά Σύναξις κατανοήσασα ότι το δίκαιον εξίκειται τη Μονή Σταυρονικήτα συνεβίβασε τας διαχομένας μονάς οίτινες αντήλλαξαν προς αλλήλους αμοιβαίον έγγραφον εξ ού καταδείκνυται ότι ουδόλως το Μετόχιον της Μονής Ξηροποτάμου δικαιούται λαμβάνειν ύδωρ εκ της πηγής ταύτης ει μη μόνον εκ της πηγής Άγιος Νικήτας της κειμένης άνωθεν του Μετοχίου τούτου.ευχαριστηθέντες τοίνυν αμφότερα τα μέρη εγένετο δύο παρόμοια εναλλάξ αποδεικτικά γράμματα εσφραγισμένα ταις σφραγίσι των ιερών Μοναστηρίων επιβαβαιούμενα και τη ιερά σφραγίδι της Κοινότητος του Αγίου Όρους και το μεν εδόθη ηών παρά των Σταυρονικητιανών το δε εδόθη παρ΄ημών τοις Σταυρονικητιανοίς εις ένδειξιν και ασφάλειαν αωη΄Ιουλίου ε΄. σ. Ιωάν.272-273. Έγγραφο της Μονής Ξηροποτάμου. σ. ότε ανεγείρατο το γειτνιάζον Μετόχιον της Μονής Ξηροποτάμου οι μοναχοί αυτής φαίνεται ότι απεπειράθηκαν να οικειοποιηθώσι το εν λόγω ύδωρ. 268 Αθωνικά Σύμμεικτα 8. Παντοκράτορος και Καρακάλλου υπό χρονολόγίαν 1882 επικεκυρωμένον υπό τε της Ιεράς Κοινότητος και του τότε Καϊμακάμη. Στις 17 Ιανουαρίου 1793 η δεκάτη που οφείλει η Μονή στον αγά της Θάσου είναι εκατόν δεκατέσσερις οκάδες λάδι. στις Μαριές Στις 27 Οκτωβρίου 1871 ο επίτροπος του προτρέπει τη μονή να αρχίσει το μάζεμα της 269 σοδειάς . 145. αναφέρει: «Χριστιανοί του εκ Θάσου χωρίου Μαριαίς αφιέρωσαν μερικά ελαιόδεντρα εις το Ιερόν ημών μοναστήριον του Ξηροποτάμου…. η δε Μονή του Σταυρονικήτα πληροφορ ηθείσα περί του παρανόμου τούτου διαβήματος αυτών διεμαρτυρήγθη προς την Ιεράν Σύναξιν του Αγίου Όρους κατά της αυθαιρέτου ταύτης αποπείρας των Ξηροποταμηνών. Εις το να φκιασθή το ιδικόν μας Μετόχιον από την τοποθεσίαν του αγίου Νικήτα κατά το Χοτζέτιον της εκρί εξουσίας χωρίς να ενοχλούμε τους Σταυρονικητιανούς…. 126.268 μετοχιού. το οποίον χρησιμεύει και δι΄ άρδευσιν των εντός του περιβόλου του Μετοχίου ελαιοδένδρων. Στις 12 Μαρτίου του 1776 ο σκευοφύλακας της Μονής Σάββας βρισκόταν από τις 26 Οκτωβρίου 1775 στη Θάσο για να μαζέψει τις ελιές και τώρα βγάζει το λάδι266. σσ. 269 Αυγουστίδης 2009.267 Στις 25 Μαΐου 1799 λειτουργούσε ο παπα-Ξανθός. 267 . Το ειρημένον μετόχιον υδρεύεται από το εν αποστάσει τεσσάρων λεπτών άνωθεν αυτού πηγάζον ύδωρ. Προ εκατόν δύο ετών.

σσ. σ. 271 . σσ. Αυτός έπεισε το μετόχι Ξηροποτάμου και τους κατοίκους των Μαριών ότι δικαιούνται του νερού. παρά την συμφωνία των δύο μετοχιών προέκυψε μετά τριάντα χρόνια. Όρους.113 ημερομηνία 17 ∆εκεμβρίου 1882 υπογράφεται από τον Καθηγούμενο της ιεράς Μονής Αρχιμανδρίτη Στέφανο. Το 1931 το κτήμα του μετοχιού απαλλοτριώθηκε με απόφαση της Επιτροπής απαλλοτριώσεων Καβάλας.10. σσ.  Στη συνέχεια πυρκαγιά κατέστρεψε αρκετά ελαιόδεντρα επεισόδια.275-281. 211. 1. Το 1901. η οποία το 1620 μετετράπηκε σε ιδιόρρυθμη. Παράλληλα απ αυτόν. σ. Η πρώτη επέκταση χρηματοδοτήθηκε από τον Σέρβο δεσπότη Ιωάννη Ούγγλεση ο οποίος με χρυσόβουλο προικοδότησε τη μονή με χορηγίες και μετόχια. 270 Αυγουστίδης 2009. και το οίκημα. κατά καιρούς στο μετόχι υπηρέτησαν και ακατάλληλοι μοναχοί και κεχαγιάδες. Ακολούθησαν πολύχρονα πολιτικά δικαστήρια273 και η Μονή «υπέστη αύτη πολλάς χρηματικάς θυσίας». κτισμένο σε ελαιώνα εμβαδού 540 τ. ερειπωμένο το οίκημα του Μετοχιού. επί ∆ημητρίου Θωμαΐδη. Ιδρύθηκε στα μέσα του 13ου αιώνα από τον όσιο Σίμωνα.4. στο Ξηροποταμινό και έτερον εις το κάτωθεν του Σταυρονικητιανού Μετοχιού εξωκκλησίου η Παναγία». φοβάται μόνος στην ερημιά την έλευση ληστών και ζητά και δεύτερο μοναχό270. 211-213. 272 Αυγουστίδης 2009.274 Σήμερα σώζεται σε πολύ μικρή απόσταση βορειότερα της υπάρχουσας εκκλησίας Κοίμησης Θεοτόκου (Παναγούδας). ο μοναχός του μετοχιού. Στα 1901-1902 στο μετόχι παρέμεινε ο προαναφερθείς Γαβριήλ ως εσοδιαστής ο οποίος κατέγραψε όλα τα οικονομικά στοιχεία271.  Στις αρχές του 20ου αιώνα το μετόχι ήταν περιφραγμένο με πεζούλα και φράκτη και περιελάμβανε 2000 περίπου ελαιόδεντρα. και το γεγονός παρακίνησε πάλι τους Μαριώτες σε νέα «Έκτοτε δε το ύδωρ τούτο τριχοτομηθέν αυθαρέτως υπό των Μαρεωτών παρεσχέθηκε στο Σταυρονικητιανό μετόχι. 274 Χιόνης 1988(2). Σίμωνος Πέτρα Αγ.Μ. Οι μοναχοί στεγάστηκαν προσωρινά στην μονή Ξενοφώντος της οποίας ανέλαβαν και το υπέρογκο χρέος και το 1586 επανεγκατεστάθηκαν στην μονή τους.μ. Στην κυριότητα της Μονής παρέμειναν 540 τ. Έτσι ο μεν Ξηροποταμίτες έστρεψαν την ροή του νερού οι δε Μαριώτες κατελθόντες εις το Μετόχιον» κατέστρεψαν «ομαθυμηδόν « το φυσικόν υδραγωγείον το εκ της πολυχρόνου ροής σχηματισθέν». 273 Χιόνης 1988(2).Το 1580 κατεστράφηκε ολοκληρωτικά από πυρκαγιά.283-284. Ι.272 Νέο πρόβλημα με το νερό.μ.274 Αυγουστίδης 2009.

4. Πολλοί Σέρβοι μόνασαν στην Μονή. Σ΄ αυτούς με χρυσόβουλο του Αλέξιου Γ΄ Αγγέλου (1198) παραχωρήθηκε το ερημωμένο μονύδριο του Χιλανδαρίου. Χιλανδαρίου Αγ. Το 1744 η Μονή ήταν σε πλήρη σύγχηση και οι μοναχοί είχαν βγεί σε ζητεία. Επαναλειτούργησε το 1765 χάρη στον ιερομόναχο Ιωάσαφ από την Μυτιλήνη. Όταν το 1912 το Άγιον Όρος ελευθερώθηκε. ∆εν είναι γνωστό όμως σε ποιο χωριό είχε Μετόχι. Όρους Η ίδρυση της Μονής συνδέεται με τον κράλη Στέφανο Νεμάνια και τον νεότερο γιό του Ράτσκο που εκάρησαν μοναχοί στην μονή Βατοπαιδίου. σ. Η Μονή με χρυσόβουλο απέκτησε και το δικαίωμα κτήσης μεγάλου πλοίου χωρητικότητας 1. η Μονή υποστήριξε την υπαγωγή του Όρους στην Ελλάδα276. 395-396 . Η Μονή περιήλθε στην εξουσία της Μεγάλης μέσης. 275 Πεντζίκης 2003. αλλά τον 17ο αιώνα παρήκμασε. 82. 276 Πεντζίκης 2003. Το 1762 ήρθε ο όσιος Παϊσιος Βελτιτσκόφσκι για να αναλάβει την διοίκηση της αλλά δεν μπόρεσε να αντεπεξέλθει στα χρέη των δανειστών της και απεχώρησε. Οι κτηματικές της εκτάσεις κάλυπταν όλη την ενδοχώρα της χερσονήσου. σ. η οποία επιχείρησε να πωλήσει τα μετόχια της. την οποία ευεργέτησαν ιδιαίτερα οι αυτοκράτορες Ιωάννης Βατάτζης και Μιχαήλ Η΄ ο Παλαιολόγος.275 Το 1801 μετετράπηκε σε κοινόβιο ενώ δεινοπάθησε κατά την Επανάσταση του 1821. 1. δώρα Σέρβων ηγεμόνων αλλά και του Ανδρόνικου Β΄ Παλαιολόγου. Το 1722 καταστράφηκε ολοσχερώς από πυρκαγιά και το 1762 επικράτησαν σ΄αυτή οι βουλγαρόφωνοι. Η ακμή της συνεχίστηκε και κατά οθωμανική περίοδο. Η πνευματική της άνθηση ακολούθησε την οικονομική καθώς κατέστη ο πνευματικός φάρος των Σέρβων και απέκτησε πολλούς θησαυρούς. Ι. Πιθανόν το απέκτησε μετά το 1570 και είναι άγνωστη η τύχη του. ο οπίος μετά από έρανο εξαγόρασε τα μετόχια και πλήρωσε λύτρα σε μπαρμπερίνους πειρατές που είχαν κλέψει το λείψανο της Αγίας Μαρίας της Μαγδαληνής.000 μοδίων.10. Το 1896 η επίσκεψη του Σέρβου βασιλιά Αλέξανδρου Α΄ Οβρένοβιτς ο οποίος εξόφλησε το χρέος της. οδήγησε στην επικράτηση των Σέρβων μοναχών. Η ραγδαία αύξηση του πληθυσμού της οδήγησε στην προσάρτηση σ΄αυτήν πολλών γειτονικών μονυδρίων.1Το θασίτικο μετόχι Στο Οθωμανικό κατάστιχο του 1671 αναφέρεται μετόχι της στη Θάσο.114 Το 1622 ξανακάηκε όχι όμως ολοσχερώς. χάρη στις χορηγίες των Ρώσων τσάρων και των ηγεμόνων των παραδουναβίων χωρών.Μ.

186. Αρχικά είχε δεκατίσει 82 οκάδες. Μάλιστα η Μονή του είχε παραγγείλει εξήντα οκάδες μέλι και μάλιστα σαράντα οκάδες σε κερήθρες για πεσκέσι και αν ο οικονόμος δεν μπορεί να τα στείλει θα αποταθούν αλλού.322. τ. 278 . Στις 16 ∆εκεμβρίου 1798 ο μοναχός Αζαρίας στέλνει από τη Θάσο δύο μικρούς ασκούς (τουλουμάκια) μέλι. σσ. σ. Σμυρνάκης 1988.Μ. Σχετικά θα ενημερώσει τον παπά Στέφανο.9. εξήντα τρεις οκάδες προς 20 παράδες την οκά και αναφέρει ότι τη χρονιά αυτή ο αγάς επέβαλε δεκάτη 100 γροσιών σε όλα τα Μοναστήρια. 130-131.1. Επίσης υπήρχε συχνή επικοινωνία του Αγίου Όρους με το νησί με καΐκια.Kiel 2003 σ.4. Συγκεκριμένα. Χιλανδαρίου και μεταφέρει τους χαιρετισμούς του επιτρόπου της Μονής στη Θάσο.11. Καρύδης. ο παπά Γιώργης από το Κάστρο γράφει στον παπά –Στέφανο. κατόπιν όμως τις αύξησε σε 100. Αυγουστή. 112-113. σ. όπου αναφέρεται το μετόχι στο Κάστρο 278 . Η παραγωγή του λαδιού είναι λίγη. αν θα τις δεκατίσει ή όχι. Ζητά μάλιστα να του στείλουν με το πρώτο καΐκι σε οποιοδήποτε χωριό πρόκειται να αγκυροβολήσει δύο αρχιερατικά καλυμαύχια για τον ίδιο και για τον Μητροπολίτη που είναι απέναντι του πολύ φιλικός279. Ο Αζαρίας θα ζυγίσει το μερτικό της Μονής280. ή «σουλίδικο» προς 17 παράδες.115 1. προς ένα γρόσι την οκά281.213.502. σσ. Ο Αζαρίας στις 8 Νοεμβρίου του 1798 απαντά ότι δεν μπορεί να εκπληρώσει την παραγγελία γιατί φοβάται τον αγά. Ο παπά Γιώργης παραγγέλει από τη Μονή να του στείλουν εκατό μελίσσια.Τα μετόχια στο Ραχώνι και στο Κάστρο277 Η παλιότερη πληροφορία αντλείται από το οθωμανικό κατάστιχο του 1671. Στις 27 Ιανουαρίου 1774 στο Κάστρο υπήρχε μετοχειάριος. 25 μουζούρια. 280 Αθωνικά Σύμμεικτα 9.316-317. 281 Αθωνικά Σύμμεικτα 9. Για τις ελιές γράφει ότι ήταν λίγες. που φαίνεται ότι απαγορεύει την εξαγωγή μελιού με κερί. τα οποία προφανώς παρέλειψαν να του στείλουν πέρυσι που απέμεινε χωρίς καθόλου μελίσσια. Κοσμά Βλάχου 2005. 279 Αθωνικά Σύμμεικτα. Τρεις μέρες αργότερα ο Καλλίνικος ενημερώνει τον Προηγούμενο της Μονής Βησσαρίωνα ότι βρίσκεται κοντά στον Άγιο Μαρωνείας και μαζί του θα ταξιδέψει στην Θάσο. Μπορεί όμως να τους στείλει «σουσμέ» μέλι προς 20 παράδες. σσ. 277 Στρατής 1995. Στις 27 Οκτωβρίου του 1798 ο επίτροπος του Χιλανδαρίου Μακάριος απορεί με την παράλειψη του γερο-Αζαρία. σσ. οικονόμου του Χιλανδαρινού μετοχιού στο Κάστρο της Θάσου να γράψει στη Μονή. ο παπά Γιώργης και επίτροπος ο Αυγουστής. σκευοφύλακα της Ι. τις μάζεψαν και τις πέτρωσαν (τις αλλάτισαν δηλαδή για φαγητό) και περιμένει να δει τι θα κάνει ο αγάς.

284 Sava Hilandarac 1889. σ. ως τις αρχές του 20ου. Τότε ίδρυσε 282 Jovanovic 2005. Το 1347 ο Ιωάννης Στ΄ Καντακουζηνός της δώρισε τη Μονή Ψυχοσώστριας της Κωνσταντινούπολης. Επειδή δεν αναφέρεται στο πρώτο Τυπικό του 972 και αναφέρεται στο δεύτερο Τυπικό του 1045. Mihail. σ. Η προέλευση του μετοχιού παραμένει ανεξιχνίαστη. τον Φραγκίσκο Μοροζίνι το 1664. Το 1661 μετατράπηκε πάλι σε ιδιόρρυθμη. αλλά οι δωρεές του Ανδρόνικου Β΄Παλαιολόγου την επανέφεραν στην ευδαιμονία. Για να αντιμετωπίσει τους πειρατές ζήτησε από δυτικούς ηγεμόνες προστασία: Από τον πάπα Ρώμης Ευγένιο το 1439.Μ. κρίνοντας από πηγές του μασαίωνα. η ίδρυση της πρέπει να τοποθετηθεί μεταξύ των ετών 972-985. Έτσι ο μητροπολίτης Μιχαϊλο283 το 1886 αναφέρει ότι στο μετόχι της Θάσου υπάρχουν 2000 ελαιόδεντρα.12. Βατοπεδίου Αγ. 394. τον Γουλιέλμο Μομφεράτο το 1512. Κατέχοντας την δεύτερη ιεραρχικά θέση απέκτησε προνόμια. 285 Fotic 2000. 1. Τον 17ο αιώνα εξαιτίας επαχθούς φορολογίας.169. Λόγω των δυσχεριών μετατράπηκε σε ιδιόρρυθμη για να επανέλθει σε κοινόβιο το 1573. Τον ναό ανακαίνισε ο Θεοδόσιος ο Μέγας. 283 . Η ανάκαμψη ήρθε τον 18ο αιώνα. 35. όπως κατοχή πλοίου και βοδιών. τον Αλφόνσο της Ισπανίας το 1456. ενώ σημαντική βοήθεια παρείχαν οι Σέρβοι άγιοι Σάββας και Συμεών. στις οποίες δεν αναφέρεται το στοιχείο αυτό. Sveta Atonska 1886. αγοράσθηκε είτε αποκτήθηκε μετά τον 17ο αιώνα285. Ι.4. αναγκάστηκε να πουλήσει πολλά κτήματα για να συντηρήσει και τους 300 μοναχούς της. Ο αριθμός των μοναχών αυξήθηκε και η Μονή προσήρτησε διπλανά μονύδρια και απέκτησε μετόχια. σ.116 Τα κτήματα της Μονής Χιλανδαρίου στο νησί μνημονεύονται και στη Σερβική λογοτεχνία282 από τα τέλη του 19ου αι. ο οποίος έκτισε εκεί ναό το 321 που καταστράφηκε από τον Ιουλιανό τον Παραβάτη. 236. Η αρχαιότερη μνεία της Μονής βρίσκεται σε έγγραφο του 985 του Πρώτου. Σημαντική υπήρξε η βοήθεια των Ρώσων τσάρων και των ηγεμόνων των παραδουναβίων χωρών που αφιέρωσαν στη μονή πολλά μετόχια. Το 1449 μετατράπηκε σε κοινόβιο.σ. Την ακμή της ανέστειλαν οι επιδρομές των Καταλανών πειρατών και οι φιλενωτικοί λατινόφρωνες επί Μιχαήλ Η΄ Παλαιολόγου. ενώ ο μοναχός Σάββα Χιλεντάρατς γράφει το 1894 για 1800 ελαιόδεντρα τα οποία δεν καρποφορούν κάθε χρόνο284. είναι ότι το μετόχι της μονής Χιλανδαρίου. Εκείνο το οποίο μπορούμε να πούμε με σιγουριά. Όρους Η παράδοση συνδέει την ίδρυση της μονής με τον Μεγάλο Κωνσταντίνο.

εκκλησία.σ. σ. Ένα τρίτο πρέπει να υπήρχε και στο Θεολόγο. Τα άνω σημειούμενα οικία και ελαιώνες κατεχωρίσθησαν εις το δεφτέρι όπως εξουσιάζονται παρά των εν τη ειρημένη Μονή διαμρενόντων Μοναχών (Σφραγίδα Εγιούτ Αλή) Άλλο χρονολογημένο έγγραφο που αναφέρεται στο νησί είναι ένα χοτζέτι του 1737. 289 Κοσμά Βλάχου 2005.445. όπου διαβάζουμε ότι η Μονή είχε βοσκοτόπι στο νησί για παραγωγή των απαραιτήτων. σ. σσ. Πιθανόν αυτό να ήταν το παλιότερο της Μονής για το νησί.12. Άρα οι ιδιοκτησίες του μετοχιού του Θεολόγου αγοράστηκαν μεταξύ των ετών 1601-1671287. σ. Ελαιών εις νοτιολιμένα ελαιών εις λιμένα ρολέφκε και κιπνάρα ελαιών και εις άλλα μέρη ευρισκόμενα ελαιόδεντρα γνωστά εκ των επ΄αυτών σημείων.117 την Αθωνιάδα Σχολή (1748-1809)286. σ. χφ. 8) και το δεύτερο στο Ραχώνι. 288 Σμυρνάκης 1988. ∆εν είναι γνωστό όμως που ήταν το βοσκοτόπι και σε πιο μετόχι ανήκε. υπήρχαν δύο μετόχια290. αμπελών και μποστάνι -εις χωρίον ……. ∆ιαβάζουμε: «Δεφτέρ Σουρέτι Εν τω οποίω τα τσιφλίκια γαίαι και λοιπά κτήματα άτινα οι μοναχοί της Μονής Βατοπεδίου εξουσιάζουν επ΄ονόματι του Βακουφίου αυτών και τα οποία εισί πωλημένα αυτοίς δυνάμει των ιερών ρητρών (φετβάδων) -εν τω χωρίω θεολόγω κελλίον της ρηθείσης Μονής. όπου ομοίως σώζεται το οίκημα υπό κατοχή ιδιώτη.Τα μετόχια στον Λιμένα και στο Βουλγάρο Το 1671 θασίτικο Μετόχι της Μονής Βατοπεδίου αναγράφεται σε οθωμανικό κατάστιχο. ελαιών.88.186.195.1. Το ένα βρισκόταν στο Λιμένα όπου σώζεται μέχρι σήμερα το διαμονητήριο (Εικ. 291 Στρατής 1995. το οποίο μας είναι γνωστό μόνο από ένα αχρονολόγητο τουρκικό έγγραφο «∆εφτέρ Σουρέτι»291. Αρκάδιος.4.353-358 Καρύδης-Kiel 2003. Σύμφωνα με το αρχείο της Μονής και τις μαρτυρίες του Σμυρνάκη288 και Κοσμά Βλάχου289 στην Θάσο. ενώ το 1908 προέβη σε δωρεά στην Σχολή της Χάλκης και το 1915 στο Βατοπεδινό διδασκαλείο στην Λάρνακα Κύπρου. οικία. 76 287 . 290 Παπάγγελος 1996. 286 Πεντζίκης 2003. 1. συνέβαλε στην ανέγερση της Μεγάλης του Γένους Σχολής το 1880.

Σήμερα στο Ραχώνι. Ευστρατιάδης 1918 84-90.9) με οικοδομική επιγραφή πάνω από την εξώπορτα του που αναφέρει (Εικ. πωλητήρια από το 1790 που αφορούν οικία και γήπεδο. Χρυσοχοϊδης 1996. Τετράγωνο Γ΄. 294 Αρχείο Μονής Βατοπαιδίου. σ. τους δε εν τω Ιερώ Μονυδρίω επί το εφημερεύειν και επιτελείν προς αυτούς πάντα τα ιερατικά υπουργήματα. ιεροπρεπή και Σεβάσμιον Πνευματικόν Πατέρα και δύο ιερομονάχους. ήταν η αρχή για την ίδρυση του μετοχιού. 18 + 40 ΒΑΤΟΠΑΙ∆ΙΟΥ ΕΝ ΜΗΝΙ ΜΑΙΟΥ 2 ΖΓ Κοντά του σώζεται ισόγεια αποθήκη με την επιγραφή: ΟΡΑΣ ΜΟΥ ΦΙΛΕ ΤΙΝΟΣ ΤΥΓΧΑΝΩ ΚΤΗΜΑ ΜΟΝΗΣ ΜΕΓΙΣΤΗΣ ΤΗΣ ΤΟΥ ΒΑΤΟΠΑΙ∆ΙΟΥ ΕΤΟΥς 1871 ΜΑΪΟΥ 21 292 Στρατής 1995. Σε πατριαρχικό σιγίλλιο «εν έτει 1808. Από τα παραπάνω συμπεραίνουμε ότι κάποιες δωρεές ελαιοδέντρων γύρω στα 1739. στο ένα από τα δύο χωριά που προέκυψε μετά το Βουλγάρο. και των υπολοίπων 14 Συνοδικών αρχιερέων294. 71-77. Πιθανόν αυτό είναι το παλιό μετόχι της Εικοσιφοίνισσας που η Μονή δεν εξαγόρασε το 1568.10). σώζεται το κτίριο του Μετοχιού (Εικ. μονύδριο του Αγίου Μεγαλομάρτυρος Γεωργίου293 «μετά πάντων των μουλκίων αυτού κινητών τε και ακινήτων πραγμάτων» και με την επιβεβαίωση του «Θεοφιλεστάτου Επισκόπου Αναστασιουπόλεως κυρ ανθίμου επιτρόπου του κυριάρχου της αυτής νήσου ιερωτάτου Μητροπολίτου Μαρωνείας υπερτίμου και εξάρχου Ροδόπης εν Αγίω Πνεύματι αγαπητού ημών αδελφού και συλλειτουργού κυρ Νεοφύτου» ζητούσαν δε «ετησίως ίνα αποστέλωσι εξ αυτών ένα συμμοναστηριακόν δόκιμον. Το μονύδριο βρισκόταν στο αρχικό Βουλγάρο. διαβάζουμε ότι οι κάτοικοι του Βουλγάρου αφιέρωσαν στην Ιερά Μονή. 167-169. Από ένα αφιερωτήριο του 1817 μαθαίνουμε για την κουρά της μοναχής Λεοντίας. αριθμ. 75.» Φέρει την υπογραφή του Πατριάρχη Γρηγορίου του Ε΄.118 Το μετόχι στο Βουλγάρο. σώφρονα. αωη΄μηνί αυγούστω. και ευλογείν και αγιάζειν αυτούς ιερατικώς και λαμβάνειν εξ αυτών τα εμπίπτοντα εκκλησιαστικά δικαιώματα και εισοδήματα….64. τον μεν διατρίβοντα εν τω χωρίω αυτών. ινδικτιώνος 1α». σσ. 293 . ως νενόμισθαι. ενώ από ένα του 1841 για την κουρά της μοναχής Ελισάβετ. Αφιερωτήρια χρονολογούνται από το 1739. μαρτυρείται στα υπάρχοντα έγγραφα της Μονής292.

Κατά τα έτη 1832-1866 ανταλλάσει το μετόχι δέντρα με το Ζωγραφίτικο αλλά και του ∆ιονυσίου το 1872. της 14ης Ιουλίου 1884.107. Τα παλιότερα έγγραφα του είναι πωλητήρια που χρονολογούνται από το 1807 και μετά. 297 Χαλκιάς υπό έκδοση. σ. Μετά την αποστολή. τους ∆ημογέροντες και τον ∆ιοκητή Θάσου Ιβραήμ Ασάφ Βέη: «η Μονή Βατοπεδίου εφάνη πολύ ευγενεστάτη και εν τη εφέτος κατασκευή του λιμένος διά της γενναίας συνδρομής και ήτις έφθσε εις τριάκοντα λιρών οθωμανικάς και επειδή διά το αυτό μέρος προσέφερεν πάλιν η Μ. ζήτησε από τη Μονή Βατοπεδίου. 295 Μελίρρυτος 1980. Το 1815 ενέσκηψε πανώλη στο νησί. σ. Βατοπεδίου δέκα λίρας οθωμανικάς διά τους καλλωπισμούς του ιδίου λιμένος και προσέτι υπεσχέθη ότι θα το περιορίση διά καλντιριμίου και τέλος πάντων θα τακτοποιήσει και παύση πλέον το μόλημα…»297 Αξιομνημόνευτη είναι και η επαφή της Μονής με την Κοινότητα Κάστρου. Το μετόχι στον Λιμένα φαίνεται να είναι μεταγενέστερο. όπως αναφέρει επιστολή προς τη Μονή. Η ύπαρξη το μετοχιού πρέπει να οφείλεται κυρίως σε αγορές.85 296 . ευγνωμονούντες οι κάτοικοι έστειλαν στη Μονή 10. που υπογράφεται από τον Προεστό. Συγκεκριμένα το 1882 χορήγησε 60 γρόσια στην Κοινότητα για την κατασκευή νέας εκκλησίας και το 1896 100 γρόσια ως συνδρομή στην επισκευή του σχολείου της στο Κάστρο. Η Κοινότητα Παναγίας. ελαιόδεντρα στην Ρουμανική Σκήτη Προδρόμου ενώ Το έτος 1886 πουλά το ίδιο έτος ανταλλάσει 74 ελαιόδεντρα που κατείχε στην Ποταμιά με 104 που κατείχε η Ρουμανική Σκήτη στο Βουλγάρο. 262. Το 1885 η Κοινότητα Αγίου Γεωργίου Βολγάρο πωλεί στο Βατοπεδινό μετόχι 145 δέντρα αντί 18.119 Το έτος αυτό μνημονεύονται στον κατάλογο φιλομουσών συνδρομητών της έκδοσης του Μ. Το ίδιο έτος ο ∆ημήτριος Θεολόγη Γρηγόρης αφιερώνει δέντρα που βρίσκονται μεταξύ του Ζωγραφίτικου και του ∆ιονυσιάτικου περιβολιού. Στο Λιμένα η Μονή έκτισε μεγάλο οίκημα ενώ στην Παναγία το 1909 ελαιόμυλο. Η μονή ευεργέτησε τον Λιμένα.298 Τα μετόχια απολλοτριώθηκαν κατά τα έτη 1927-1931. Τα αφιερωτήρια είναι λίγα. Στρατή 2005. Το μετόχι διέθετε ελαιόδεντρα και στην Ποταμιά. σ. στην απελπισία της.350 γρόσια ως ευχαριστία για την απαλλαγή τους από την νόσο. Μελιρρύτου «Περιγραφή της θεοσώστου επαρχίας Μαρωνείας» οι Βατοπεδινοί από το Βουλγάρο ∆ανιήλ μοναχός και Χριστόφορος οικονόμος295. στις 28 Απριλίου 1815. την αποστολή της Αγίας Ζώνης της Παναγίας296. π. 298 Χαλκιάς 2010.230 γροσίων.

Στα μέσα του 17ου αιώνα ο Τσάρος Αλέξανδρος από ευγνωμοσύνη για την σωτηρία της κόρης του από αντίγραφο της Παναγίας της Πορταΐτισσας. υπέστη ζημιές από 299 1. Στον αρχειακό κώδικα 6. Την ανοικοδόμηση του 14ου αιώνα ακολούθησε περίοδος ακμής. οι δεσμοί όμως με την Γεωργία δεν ατόνησαν. Βαθμιαία οι Έλληνες μοναχοί υπερίσχησαν των Γεωργιανών και το 1357 η μονή πέρασε στους Έλληνες.Μ.13. . Στο κάτω μέρος διαβάζουμε: «ΑΥΤΗ Η ΠΑΡΟΥΣΑ ΘΑΥΜΑΤΟΥΡΓΟΣ ΕΙΚΩΝ ΤΗΣ ΘΕΟΜΗΤΟΡΟΣ ΠΡΟ ΧΡΟΝΩΝ ΠΟΛΛΩΝ ΜΕΤΕΝΕΧΘΕΙΣΑ ∆ΙΑ ΘΑΥΜΑΤΟΣ ΕΚ ΤΗΣ ΝΗΣΟΥ ΘΑΣΟΥ ΕΙΣ ΤΗΝ ΙΕΡΑΝ ΜΟΝΗΝ ΙΒΗΡΩΝ ΚΑΙ ΤΕΘΕΙΣΑ ΕΙΣ ΗΝ ΟΡΑΤΑΙ ΘΕΣΙΝ ΝΥΝ ∆Ε ΕΠΙ∆ΙΟΡΘΩΘΕΙΣΑ ∆ΑΠΑΝΗ ΤΟΥ ΕΞ ΗΡΑΚΛΕΙΑΣ ΑΡΧΙΜΑΝ∆ΡΙΤΟΥ ΚΥΡΙΛΛΟΥ 299 300 Πεντζίκης 2003. μέχρι τον 16ο αιώνα.120 1. που τις ξεπέρασε με την βοήθεια του Γεωργιανού ηγεμόνα Αλέξανδρου Στ΄. Αργότερα στο νησί μαρτυρούνται δύο μετόχια της.Νικολάου κοντά στο Κρεμλίνο. φύλλο 6 verso στο περιθώριο δίπλα στα προς μνημόνευση ονόματα διαβάζουμε: «1712 Θάσο έγραψεν ο δημήτριος του ιωάννου καμναράκη του μακέδου υιός.245-246. Όρους Ιδρύθηκε στην περίοδο 980-5 από δύο μοναχούς από την Ιβηρία.1. 92-103. Ι.4. σ. Ιβήρων Αγ.480. σσ. Σημαντική υπήρξε και η συνδρομή ηγεμόνων της Μολδοβλαχίας καθώς και πολλών πατριαρχών. Στην ανοικοδόμηση της συνέβαλε ο κράλης της Σερβίας Στέφανος ∆ουσάν και ο ηγεμόνας της Γεωργίας Γοργοράνης. Στρατής 1995. Κοσμάς Βλάχος 2005.13. όταν οι μοναχοί μετέφρασαν την Αγία Γραφή και άλλα εκκλησιαστικά βιβλία στα γεωργιανά. Κακηράχη στο Κάστρο και στην 300 . δένδρα ελιαίς λε (35) εις χώραν νεόκαστρον της Θάσου». σσ. ενώ το 985 κατείχε πλοίο. σ. ενώ στα τέλη 13ου-αρχές 14ου λεηλατήθηκε από Καταλανούς και Άραβες πειρατές. Σμυρνάκης 2005. Στον αρχειακό κώδικα 5 στο περιθώριο δίπλα σε ονόματα διευρινίζεται «Θάσου» (13 verso) ενώ στο φύλλο του 70 recto αναγράφεται «1698 δια τις ελιαίς εις την κακιράχην». Μεγάλες καταστροφές υπέστη επί Μιχαήλ Η΄ Παλαιολόγου και του λατινόφρονα πατριάρχη Βέκκου. παραχώρησε σ αυτή τη Μονή Αγ. Η μονή γνώρισε την μεγαλύτερη της ακμή στα 1051-72. του τύπου της Βρεφοκρατούσας.4. οπότε η μονή αντιμετώπισε δυσχέρειες.206.Τα μετόχια στο Κάστρο και στην Κακηράχη Στην απογραφή του 1622 εμφανίζεται για πρώτη φορά μετόχι στο νησί. ονομαζομένη «Θασίτισσα». καθώς οι ηγεμόνες της εξακολούθησαν να την ευεργετούν. Το 1863 πυρκαγιά. Στην λιτή του καθολικού της Μονής Ιβήρων υπάρχει μεγάλη κακότεχνη επιζωγραφισμένη εικόνα της Θεοτόκου.

σσ. σ.. 709-710. 697. έγγραφο 1. Το 1894 στο μετόχι διορίζεται ο Αθανάσιος Ιβηρίτης εκ Θάσου. 302 . το μετόχι αγοράζει κτήμα με ελαιόδεντρα και κηρόμυλο αντί 10.702. Πεντζίκης 2003 .424. 307 Βλ. ΧΕΙ[Ρ] ΜΙΧΑΗΛΟΥ (ΝΧ/ΝΟ) ΕΝ ΕΤΕΙ 1892» Ο Γ. μετά τον θάνατο του Κυραναγνώστη. έγγραφο 7. με την συνδρομή του Ιωάννη Κυραναγνώστη307. Το 1841 διορίζεται οικονόμος του μετοχιού ο Ιάκωβος. πρέπει να καταστράφηκε από πειρατική επιδρομή και να εγκαταλείφθηκε. σσ. κομισθείσα εκ του παρεκκλησίου του εν Θάσω Μετοχίου της Μονής κατ΄ επιταγή αυτής προς τον εκείθεν εις την Μονήν αυτού απεχόμενον Οικονόμον ένεκα των Η επιδρομών…. Καβάλα 2005.468. πιθανότατα κατά τον Κρητικό πόλεμο(1645-1669). Το 1849. σ. Τα στοιχεία αυτά πρέπει να συνδυαστούν και με την μαρτυρία κατοίκων του Κάστρου.Το 1878 στα σημερινά Λιμενάρια κτίστηκε ο ναός του Ευαγγελισμού της Θεοτόκου στη θέση παλιότερης που ερειπώθηκε. Στα χρόνια 1858-1880 πραγματοποιούνται πολλές αγοραπωλησίες από τον οικονόμο Γεράσιμο. το 1651 ξέρουμε ότι το τάγμα των Ιπποτών της Μάλτας πραγματοποίησε μεγάλη πειρατική επιδρομή στη Θάσο303. από χωρίον Κάστρο»305. Την αγοροπωλησία έκαναν οι επίτροποι Προκόπιος και Αγαθάγγελος.Το 1876 προκύπτει πρόβλημα με τη Μονή Κουτλουμισίου που επιχείρησε να κτίσει σπίτι για συγκέντρωση ελιών σε οικόπεδο της μονής Ιβήρων αλλά διευθετήθηκε. Κατά την διάρκεια του. η γυναικα του δώρησε τη μισή εκκλησία στην Κοινότητα Κάστρου. Μετά το 1712 πληροφορίες για τη ύπαρξη του μετοχίου του Κάστρου δίνονται σε επιστολή του 1821 «Τω πανοσιωτάτω αγίω ειτρόπω των Ιβήρων. Το μετόχι στην Κακηράχη που διέθετε και παρεκκλήσι.000 γροσίων.» Λιτή κατασκευάστηκε το 1622. αγίους επιτρόπους από Θάσο. σ. Την δωρεά προσέβαλλε η Μονή αλλά το 1898 με απόφαση του Μεικτού Εκκλησιαστικού ∆ικαστηρίου Κάστρου η 301 Σμυρνάκης 1988. 305 Κώστας . ΄Αρα η Μονή πρέπει να είχε μετόχια στο Κάστρο από το 1712 και στην Κακηράχη μετά το 1622. σ. Άρα η μεταφορά της τοιχογραφίας έγινε αργότερα από το1622. 306 Τσιλογεώργης 2001.249. βρήκαν «μάρμαρον φέρον το σημείον της μονής των Ιβήρων Β».168 304 Τσιλογεώργης 2001. σ. Το 1897.121 ΙΒΗΡΙΤΟΥ. πιθανόν τότε θα καταστράφηκε και το μετόχι.51.σχετικά στον κατάλογο των μνημείων στο λήμα Ευαγγελισμός Θεοτόκου Λιμεναρίων. ότι όταν έσκαβαν για να κτίσουν σπίτια στα Λιμενάρια304. 303 Σιμόπουλος 1984. Σμυρνάκης γράφει301 «Επί του υπερθύρου της Λιτής302 υπάρχει εν τοιχογραφία η Θεοτόκος. ο οποίος μεταφέρει στο νησί μέρος αγίων λειψάνων σε κουτί με σκαλιστή την Θεοτόκο Πορταϊτισσα306. Διαλεκτόπουλος 2005. Τότε αποτειχίστηκε η τοιχογραφία και μεταφέρθηκε στη Μονή.

μέχρι να αφιχθεί από το Άγιο Όρος ο εντεταλμένος αντιπρόσωπος της Ιερής Μονής. επιχειρεί να διανοίξει θεμέλια για την ανέγερση κτιρίου που θα στεγάσει τα γραφεία της. σσ. Από το 1900 μέχρι το 1911 η Μονή νοικιάζει το μετόχι και τον ελαιόμυλο σε ιδιώτη. Η ανέγερση σταμάτησε και το οίκημα κατασκευάστηκε τελικά στη σημερινή του θέση. όπου και 310 εγκαταστάθηκαν αρκετοί πρόσφυγες . 15-9-1903. σε ιδιόκτητη έκταση 14 στρεμμάτων της Μονής Ιβήρων στα Λιμενάρια.000 γροσίων χωρίς τόκο για οκτώ χρόνια311. Σε άλλη επιστολή αναφέρει για την διαταγή του ∆ιοικητή προς τους κατοίκους. 46-48. η Κοινότητα Καλλιράχης δωρίζει έκταση με 300 ελιές σε πολύ καλή περιοχή με νερό καθώς και οικόπεδο μέσα στο χωριό κατάλληλο για μετόχι στη Μονή Ιβήρων. 308 Το 1840 με ένα πρόχειρο υπολογισμό η Μονή Ιβήρων διαθέτει στην Καρτάλης 2005. 309 . ποσό 8. άλλος θα βάλει ο Διοικητής να τα καθαρίσει και τα ημερομίσθια όσων ήθελεν πληρώσει εις τους καθαριστάς θα τα εισπράξει από τους ιδιοκτήτας». Το μετόχι της Καλλιράχης επανιδρύθηκε μετά το 1831. ο αντιπρόσωπος της Μονής Ιβήρων στα Λιμενάρια.424-425. Το 1916 η οικία του μετοχιού περιγράφεται ότι είναι ακατοίκητη (εικ. με αναφορά του στον μουτασερίφη Θάσου. σσ. 226-227. Το 1903. 311 Κώστας 2005. 11) ενώ τα άλλα κτίσματα ετοιμόρροπα. Η δωρεά έγινε από ευγνωμοσύνη για το δανεισμό της Μονής προς πραγματοποίηση πιθανόν της ύδρευσης του χωριού. 701. η Μονή Ιβήρων παραχώρησε οικόπεδο στα Λιμενάρια για να δημιουργηθεί προσφυγικός συνοικισμός. Τον επόμενο χρόνο η Μονή αναθέτει στον μοναχό ∆αμιανό με πενταετές συμβόλαιο την καλλιέργεια του μετοχιού. αλλά και τα δέντρα που είναι διεσκορπισμένα καταπατούνται και πρέπει να συγκεντρωθούν. Κρητικός. σσ. ζητά διακοπή της εργασίας. σύμφωνα με την οποία «άπαντες ανεξαιρέτου καταστάσεως οφείλουν να καθαρίσωσιν και εκριζώσωσιν τους σκίνους και παν άλλο άγριον από τα ελαιοκτήυματα των και καλλιεργήσωσιν αυτά.122 Κοινότητα δικαιώθηκε308. σσ. 278-281. Το έτος αυτό. στο μέρος όπου σήμερα βρίσκεται ο ναός της Μεταμόρφωσης του Σωτήρα309. 431-433. Η περιουσία του μετοχιού απαλλοτριώθηκε όπως και των υπολοίπων.Φ. 310 Τσιλογεώργης 2001. Την επόμενη μέρα. Αυγουστίδης 1996. Σε επιστολή του ίδιου έτους ο Ιβηρίτης Αθανάσιος πληροφορεί τη Μονή για την Γαλλική κατάκτηση της Θάσου. Γ. σ. η Εταιρεία Speidel. Μετά την Μικρασιατική καταστροφή. Χιόνης 2005. 33. Τον ίδιο χρόνο ο μοναχός σε επιστολή του προς τη Μονή αναφέρει ότι καταπατήθηκαν 500 δέντρα. Στην ίδια επιστολή αναφέρει τις μεγάλες ελλείψεις που έχει η εκκλησία του μετοχίου.

Τον ∆εκέμβριο του 1842 καταγράφονται από τον Ιβηρίτη Ησαΐα. 427.123 Καλλιράχη 831 ελαιόδεντρα. στο Καζαβήτι 33. 1-5-13 αναφορά της προς την Μονή. τρία γαβανόζια χταπόδια. έστειλε στη Μονή εκατό οκάδες μέλι. που από το 1892 φαίνεται ότι νοικιάζει τα κτήματα της σε ιδιώτες. Το 1881 οικονόμος του μετοχίου Ιβήρων στην Καλλιράχη. Το 1896 στην εκκλησία του Αγίου ∆ημητρίου αφιερώνεται συρταρωτό καταπέτασμα της Ωραίας Πύλης με την εικόνα του Χριστού ως Μέγα Αρχιερέα και την επιγραφή: «ΑΥΤΗ Η ΩΡΑΙΑ ΠΥΛΗ ΑΦΙΕΡΩΘΗ ΥΠΟ ΝΙΚΑΝ∆ΡΟΥ ΜΟΝΑΧΟΥ ΨΑΡΑ ΙΒΗΡΙΤΟΥ ΕΙΣ ΝΗΣΟΝ ΘΑΣΩ ΕΙΣ ΧΩΡΙΟΝ ΚΑΛΗΡΑΧΗ ΚΑΙ ΕΙΣ ΤΟΝ ΝΑΟΝ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ∆ΗΜΗΤΡΙΟΥ ΚΑΙ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ ΚΑΙ ΕΛΕΝΗΣ 1896» Το 1898 αγράζεται ένας ελαιόμυλος και 21 ελαιόδεντρα από το μετόχι. όμοιας χρονολογίας με εικόνα που σώζεται στην Τράπεζα της Μονής. όπου πρέπει να εκκλησιαζόταν οι μοναχοί.313Τον Φεβρουάριο του 1858 στην Καλλιράχη λειτουργεί για πρώτη φορά το μετόχι Ιβήρων και καταφθάνει ο Ιβηρίτης Αγαθάγγελος. είναι ο ∆αμιανός. αντίγραφο της Πορταϊτισσας των Ιβήρων. μνημονεύεται ο Γεράσιμος.315 Το 1871 ο Ιωάννης Αναγνωστούδης αφιερώνει στην μονή ελαιόδεντρα προς μνημόνευση. σ. εικόνα της Παναγίας. Το 1872 ανταλλάσσονται δέντρα της Μονής στο Καζαβήτι με άλλα στην Καληράχη. Κώστας 2005. σ. ο πρώτος μετοχιάριος ή οικονόμος314. Το 1879 η Μονή Ιβήρων δωρίζει στην εκκλησία του Αγίου ∆ημητρίου Καληράχης. 314 Κώστας 2005. 425-426. 315 Κώστας 2005. Το 1913 το μετόχι της Μονής Ιβήρων της Καλλιράχης είναι εγκατελειμμένο και ετοιμόρροπο.316 Το 1900 νοικιάζει για μια εξαετία τα ελαιόδεντρα του και το «σιδηρούν ελαιοτριβείο» που διαθέτει εντός των κτημάτων του στον Παναγιώτη Παπαδημητρίου. πέντε οκάδες ξερά χταπόδια και 36. Το λάδι θα παραδίδεται κάθε Απρίλιο στην Σκάλα Καλλιράχης. 313 . με την υποχρέωση να αποδίδει αυτός στη Μονή 475 οκάδες λάδι και όταν υπάρχει ελαιοκαρπία 100 οκάδες ελιές για φαγητό. στον εντεταλμένο της Μονής. στο Σωτήρα 23. Το 1869 οικονόμος του μετοχίου Ιβήρων στην Καλλιράχη. Στα τέλη του 1857 υπάρχει διένεξη για το αν έπρεπε να συστήσει η Μονή Ιβήρων μετόχι στην Καλλιράχη ή στο Καζαβήτι. όλα τα ελαιόδεντρα που διέθετε η Μονή Ιβήρων στα χωριά Καλλιράχη. αφού η Κοινότητα με την υπ΄ αρ. Σωτήρος και Καζαβήτι. Το κτίριο σώζεται κάτω από την εκκλησία του Αγίου ∆ημητρίου. σύνολο 1193312.428. σσ. 316 Κώστας 2005.425. Μόλις εγκαταστάθηκε.96. σ. 312 Στρατής 1995.20 οκάδες αγιοκέρι του Αβερκίου.

124
ζητά να της παραχωρηθεί για να ιδρύσει σ΄αυτό Παρθεναγωγείο317. Στις μέρες μας
πωλήθηκε σε ιδιώτη.
1.4.14. Ι.Μ.Κουτλουμουσίου Αγ. Όρους
Η Μονή υπήρχε ήδη από το 988. Η παράδοση αναφέρει ως κτήτορα τον
αυτοκράτορα Αλέξιο Α΄ Κομνηνό(1081-117). Άλλη παράδοση συνδέει την ίδρυση της
με την οικογένεια Κουτλουμούς, που συνδεόταν με τους Σελτζούκους σουλτάνους
του Ικονίου, και πιστεύει

ότι ο κτήτορας της μονής είναι ο

εκχριστιανισθείς γιός του Αζεντίν Β΄. Μεγάλες διώξεις
Παλαιολόγου, ενώ στα τέλη 13ου-αρχές 14ου

Κωνσταντίνος,

υπέστη επί Μιχαήλ Η΄

λεηλατήθηκε από Καταλανούς και

Άραβες πειρατές. Το 1369 ο Σέρβος ηγεμόνας Ιωάννης Ούγγλεσης αγόρασε από
την Μονή Παντοκράτορα κτήματα στην περιοχή των Σερρών και τα χάρισε στη Μονή.
Μεταξύ των δύο αυτών Μονών αναπτύχθηκαν στενές σχέσεις. Μεγάλη ακμή γνώρισε
η Μονή επί ηγουμενίας του Χαρίτωνα από την Ίμβρο. Ο Χαρίτων στράφηκε προς
τους ηγεμόνες της Ουγγοροβλαχίας

Αλέξανδρο Μπασαράμπ και Ιωάννη

Βλαδισλάβο, που ενίσχυσαν οικονομικά την μονή. Ο τελευταίος ανάγκασε τον
Χαρίτωνα να μετατρέψει τη Μονή σε ιδιόρρυθμη για να εγκατασταθούν σ΄ αυτή
Βλαχορουμάνοι μοναχοί, εξασφαλίζοντας όμως την ελληνικότητα της. Την ακμή της
ανέκοψε

η πυρκαγιά του 1497, από την οποία ανέκαμψε με την βοήθεια των

παραδουνάβιων χωρών, ενώ νέα πυρκαγιά την κατέστρεψε το 1767. Την
ανοικοδόμηση της ανέλαβε τότε ο πρώην πατριάρχης Αλεξανδρείας Ματθαίος Γ΄. Το
1856 επιχείρησαν ανεπιτυχώς να την εκρωσίσουν. Την ίδια χρονιά μετετράπηκε σε
κοινοβιακή.318
1.4.14.1.Το μετόχι στο Κάστρο
Η παλιότερη πληροφορία γι αυτό, αντλείται από το οθωμανικό κατάστιχο του
1671, όπου αναφέρεται319. Στον αρχειακό φάκελο του μετοχιού της Μονής320, το
παλιότερο έγγραφο321 είναι επιστολή Θεολογιτών με ημερομηνία 22 Μαρτίου 1831,
στην οποία οι κάτοικοι αναφέρουν

τους κόπους που καταβάλλει ο οικονόμος του

μετοχίου για να το ανασυστήσει. Το μετόχι το θεωρούν καύχημα και τιμή για τη
«χώρα» τους και τους παρακινεί «εις την ελεημοσύνη περισσότερο». Άρα η
ανασύσταση του μετοχιού θα πρέπει να έγινε πριν το 1831. Τα επόμενα χρόνια
πρέπει να έγινε καταπάτηση ελαιοδέντρων του μετοχιού και το Πατριαρχείο εξέδωσε
317

Κώστας 2005, σσ.429,438-439.
Πεντζίκης 2003, σσ. 225-226
319
Καρύδης-Kiel 2003 σ.186.
320
Στρατής 1995, σσ.103-112.
321
Στρατής 1995, σ.107.
318

125
αφορισμό, ο οποίος διαβάστηκε «επ΄εκκλησίας». Στις 2 Ιουνίου 1866 με μαρτυρικό
γράμμα του προς τη Μονή

ο προεστός του Κάστρου Γεώργιος Παπαγιάννης

υποδεικνύει κάποια από τα καταπατημένα. Έγγραφα του ίδιου χρόνου αφορούν
αγορά δέντρων και έκθεση του οικονόμου Αρσενίου του μετοχιού. Τον επόμενο
χρόνο, στις 4 Ιουλίου 1867, σε αναφορά του ο Αρσένιος προς τον καθηγούμενο
Ιωάσαφ αναφέρει ότι λειτούργησε την νεόκτιστον Εκκλησίαν, χάρηκαν οι Χριστιανοί
και αφιέρωσαν μερικά ελαιόδεντρα. Η εκκλησία πρέπει να είναι τα Εννιάμερα της
Παναγίας (παλιοκέλι)322.
Στις 4 Οκτωβρίου 1884 ο μοναχός ∆ανιήλ γράφει στον καθηγούμενο πως δεν
έχει χρήματα ούτε τρόφιμα και αδελφό που να γνωρίζει γράμματα για την τέλεση των
ακολουθιών. Στις 27 Μαρτίου 1885 ο μοναχός Νείλος αναφέρει στον καθηγούμενο ότι
είναι άρρωστος και χρειάζεται σιτάρι, ενώ παρακαλεί να σταλλούν τα άγια λείψανα
που ήταν

πριν στο μετόχι. Στις 27 Απριλίου 1887 με επιστολή ο πρόεδρος και ο

γραμματέας του Κάστρου ζητούν από τον καθηγούμενο την αποστολή πνευματικού ο
οποίος θα μένει στο μετόχι και θα αμείβεται 200 οκάδες λάδι το χρόνο. Στις 2
Σεπτεμβρίου του 1889 ο προεστός της κοινότητας Κάστρου ζητούσε ξανά από τον
καθηγούμενο της μονής Κουτλουμουσίου, να στείλει έναν πνευματικό πατέρα για να
εξομολογούνται οι κάτοικοι. Θα του εξασφάλιζαν μάλιστα τη διαμονή του και 200
οκάδες λάδι το χρόνο323. Με μεταγενέστερη επιστολή τους στις 16 Μαρτίου του 1891
ζητούσαν να έρθει στο χωριό τους από το μοναστήρι ο παπα-Βενέδικτος για να
καλύψει την ανάγκη των κατοίκων για εξομολόγηση και πνευματική καθοδήγηση324.
Στις 11 Αυγούστου 1890 ο Παναγιώτης Νικολάου από την Καλλιράχη, ζητά από τον
Κουτλουμουσιανό παπα-Γρηγόρη «ματζούνια».
Η Μονή είναι συχνά αρωγός των Θασίων. Στις 15 Μαρτίου 1891 η Κοινότητα
Μαριών με δυο επιστολές της ζητά οικονομική βοήθεια από τον π. Χαρίτωνα και τον
Αρχιμανδρίτη Μελέτιο για να κτιστεί παρθεναγωγείο, ενώ ο Ιωάννης Αναγνωστούδης
με επιστολή του προς τον καθηγούμενο του ζητά «όπως διευκολύνει τον κομίζοντα την
επιστολή να πάει στην Αλεξάνδρεια».
Στις 16 Μαρτίου 1891 επιστολή της ∆ημογεροντίας του Κάστρου προς τον
Καθηγούμενο εκφράζει της λύπη της γιατί το μετόχι θα ενοικιαστεί και θα πάψει να
κοσμεί το χωριό. Παράλληλα ζητά να σταλλεί ο παπά-Βενέδικτος για εξομολόγηση.
Στις 1 Μαρτίου 1896 ο Θ. Αντωνιάδης ρωτά αν πωλείται το μετόχι. Στις 26
Οκτωβρίου 1899 ο ενοικιαστής έχει αποσυρθεί και το μετόχι μένει έρημο. Στις 15
Ιανουαρίου 1900
322

με επιστολή τους οι ενοικιαστές απολογούνται για διάφορα

Βλ. λήμμα Εννιάμερα Παναγίας Κάστρου.
Χαλκιάς υπό έκδοση
324
Χαλκιάς υπό έκδοση.
323

126
παράπονα της Μονής. Στις 3 Φεβρουαρίου 1900

γίνεται καταγραφή «των εν τω

μετοχίω πάντων», και ενοικίαση του μετοχιού στον ιερομόναχο Ιγνάτιο, ο οποίος σε
επιστολή του αναφέρει την κακή κατάσταση του μετοχιού. Μέχρι το 1917 υπάρχουν
επιστολές όπου αναφέρονται ζημιές που προέκυψαν από τον ενοικιαστή. Την χρονιά
αυτή στο μετόχι έρχεται ως οικονόμος ο π. Γεράσιμος. Το 1923 όμως πεθαίνει και το
μετόχι ενοικιάζεται κατά το 1924-25. Το 1925 ξαναερημώνεται και στις 30 Ιανουαρίου
1927 ενοικιάζεται στον Καρακαλληνό Νήφωνα. Αυτός είναι ο τελευταίος κάτοικος του
ο οποίος αναφέρεται σε επιστολές ως το 1938. Με απόφαση της Επιτροπής
απαλλοτριώσεων Καβάλας της 27 ∆εκεμβρίου 1931, το μετόχι απαλλοτριώνεται αντί
506.000 δρχ., ενώ η αποθήκη που κατείχε

το μετόχι στα Λιμενάρια δεν

απαλλοτριώθηκε.
Σήμερα κάποια ελαιόδεντρα, 13 στο Καζαβήτι και 51 στην Καλλιράχη, κατέχει
η Κουτλουμουσιανή Σκήτη του Αγίου Παντελεήμονα, αφιερώματα των τελευταίων
χρόνων (1930-1950) προς τον Άγιο Παντελεήμονα. Τα δέντρα μισθώνονται και το
λάδι χρησιμοποιείται στις κανδήλες του Κυριακού Ναού.
1.4.15. Ι.Μ.Μεγίστης Λαύρας Αγ. Όρους
Η Μονή, η πρώτη στην τάξη αγιορείτικη, ιδρύθηκε το 963 από τον Άγιο
Αθανάσιο τον Αθωνίτη, ο οποίος καθιέρωσε τον κοινοβιακό μοναχισμό στο Άγιον
Όρος. Οι οικοδομικές

εργασίες πραγματοποιήθηκαν

χάρη και στη γενναιόδωρη

οικονομική βοήθεια των αυτοκρατόρων Νικηφόρου Β΄ Φωκά και Ιωάννη Τσιμισκή. Ο
Βασίλειος Β΄ ο Βουλγαροκτόνος της δώρισε πολλά μετόχια και ολόκληρο το νησί
Άγιος Ευστράτιος. Την χορηγία προς την Μονή αύξησαν οι αυτοκράτορες Μιχαήλ
Στ΄ και συνέχισαν οι Κωνσταντίνος Ι΄ ∆ούκας, Αλέξιος Α΄ Κομνηνός και ο Μιχαήλ Η΄
Παλαιολόγος. Η περίοδος

μεταξύ 11ου και

14ου αιώνα είναι περίοδος μεγάλης

ακμής. Οι πειρατικές επιδρομές του 14ου αιώνα και η Τουρκοκρατία αποψίλωσαν
πληθυσμιακά την Μονή που στις αρχές του 16ου αιώνα μετατρέπεται σε ιδιόρρυθμη.
Ο βοεβόδας της Βλαχίας Νεαγκόε Μπασαράμπ (1512-1521) τότε τη συνέδραμε. Το
1575 με τις προσπάθειες του πατριάρχη Αλεξανδρείας Σίλβεστρου επενέκαμψε στον
κοινοβιατισμό. Η σχετική οικομική ευρωστία της την επέτρεψε να αναλάβει την
καταβολή φόρων για λογαριασμό και των άλλων μονών, όμως οι φόροι ήταν
επαχθείς και η Μονή μαράζωσε. Το 1623 η ένδεια ήταν απίστευτη. Στο τέλος του
17ου μετατρέπεται πάλι σε ιδιόρριθμη. Ο 18ος αιώνας όμως ήταν περίοδος ακμής και
το 1759 ίδρυσε το πρώτο ελληνικό τυπογραφείο στον ελλαδικό χώρο. Το 1821 έλαβε

127
μέρος στην επανάσταση, ενώ η δεκαετία της τουρκικής κατοχής του Όρους

της

επέφερε πολλά δεινά. Το 1980 επανέκαμψε στο κοινοβιακό σύστημα325.
1.4.15.1.Τα μετόχια στο Κάστρο, στα Κοίνυρα στην Ποταμιά και στο Καζαβήτι
Επί βυζαντινής εποχής

η Μονή είχε στο νησί τρία μετόχια:

Του Αγίου

Αθανασίου στο Κάστρο, του Αρχιστρατήγου Μιχαήλ στα Κίναρα και της Παναγίας
στην Ποταμιά.
Το 1357 ο Στρατοπεδάρχης Αλέξιος και ο Μέγας Πριμυκύριος Ιωάννης στο
γράμμα τους προς την Μονή της Μεγίστης Λαύρας που σώζεται στο αρχείο
της326διαβεβαιώνουν τους Μοναχούς της Λαύρας ότι τα τρία μετόχια της Μονής στη
Θάσο, ήτοι του Αγίου Αθανασίου στο Νεόκαστρο, του Αρχιστρατήγου στα Κίναρα και
της Παναγίας στην Ποταμιά, θα παραμείνουν απαραβίαστα327. «Τοις γαρ ενταύθα
τόποις επιδεδημηκότες και κάστρα και χώρας χειρί Θεού κατασχόντες, κατεσχομεν προς
τούτοις και την νήσον Θάσον, ήν ελάβομεν δια θείου και σεπτού χρυσοβούλλου, χωρίς των
άλλων, ως κλήρον ίδιον, ώστε προσείναι δηλονότι ταύτην ημίν εις το εξής κατά λόγον
γονικότητος αναφαίρετον. Εν ταύτη τοίνυν τη νήσω εύρωμεν και την σεβασμίαν και ιεράν
βασιλικήν μεγάλην Λαύραν κεκτημένην περί που το Νεόκαστρον λεγόμενον μετόχιον εις
όνομα τιμώμενον του οσίου και θεοφόρου ημών Αθανασίου….ωσαύτως περί τα Κίναρα
μετόχιον τον Αρχιστράτηγον….ωσαύτως περί την ποταμίαν μετόχιον την υπαναγίαν μου
δέσποιναν θεοτόκον μετά της περιοχής και νομής αυτής άδη και στέρξαντες ειάσαμεν
μένωσιν ασάλευτα. Κατήχοντο τοίνυν τα τοιαύτα κτήματα υπό της σεβασμίας και ιεράς
βασιλικής μεγάλης λαύρας, ως είρηται, αδειάσειστα. Είτα χρόνοις τισίν ύστερον, δόξαν ούτω
τοις εν αυτή αγίοις ανδράσιν, αιτούντας παρ΄ημών επί ταύτα και γράμμα ημείς δε σεβασμίως
προς αυτούς διακείμενοι υπακούσαμεν τε τούτοις αυτοίκα μάλα προθύμως και το παρόν
πεποιήκαμεν γράμμα, δι ου και καθέξουσιν ασφαλέστερον εις το εξής τα δηλωθέντα μετόχια
τε και κτήματα….α και διαμενώσιν εις το διηνεκές υπό την εξουσίαν της σεβασμίας και ιεράς
βασιλικής μεγάλης Λαύρας αναφαίρετα τε και αναπόσπαστα, μηδενός των απάντων δι΄όχλου
τω μέρει ταύτης γινομένου ένεκεν των τοιούτων μετοχίων και κτημάτων….Εις γουν
βεβαίωσιν και ασφάλειαν της δηλωθείσης θείας και ιεράς βασιλικής μεγάλης Λαύρας γεγονός
και το παρόν ημέτερον γράμμα και επεδόθη αυτή κατά μάνα Ιούνιον ινδικτιώνος ι΄του ςου
ωου εξηκοστού πέμπτου έτους»328
325

Πεντζίκης 2003, σσ. 299-304
Actes de Lavra II, σσ.67-72.
327
Τον 14ο αιώνα τα μισά από τα μετόχια του Αγίου Όρους και της Θεσσαλονίκης μοιράστηκαν σε
στρατιώτες ως «πρόνοιες». Η Πρόνοια ήταν η παράδοση της νομής γαιών εφ΄όρου ζωής στον
προνοιάριο. Για να καθυσυχάσει λοιπόν τη Μονή ότι η παραχώρηση του νησιού σ΄αυτούς δεν θήγει
την κυριότητα της, ο Στρατοπεδάρχης Αλέξιος και ο Μέγας Πριμυκύριος Ιωάννης απευθύνουν στη
Μονή την επιστολή.
328
Καλαμάκης 1996, σσ. 208-209. Actes de Lavra II, σσ. 67-72.
326

128
Το μετόχι του Αγίου Αθανασίου πρέπει να βρισκόταν στο σημερινό Κάστρο,
που πιθανόν δημιουργήθηκε ως οικισμός γύρω από αυτό. Το μετόχι της Παναγίας
στην Ποταμιά πρέπει να υπήρχε στη θέση της σημερινής Ποταμιάς και πιθανόν η
σημερινή εκκλησία των Εισοδίων της Θεοτόκου αλλά και η προηγούμενη με
επιγραφή 1804 που κατεδαφίστηκε να σχετίζεται με αυτή τη Μονή. Πιθανότατα η
Μονή Παναγίας είναι αυτή που αναφέρεται στην απογραφή του 1570 να πληρώνει
φόρο 100 άσπρα και να βρίσκεται στο Limanhisar, του οποίου η επικράτεια φτάνει
ως την Ποταμιά.
Επί τουρκοκρατίας η Μονή είχε Μετόχι στο Καζαβήτι Θάσου329 ενώ η Σκήτη
του Τιμίου Προδρόμου μετόχι στην Ποταμιά Θάσου.Το παλιότερο έγγραφο για το
μετόχι του Καζαβητιού φέρει ημερομηνία 15 Φεβρουαρίου 1774. Είναι αφιερωτήριο
του ∆ημητρίου Κωνσταντίνου Μητιληνού, με το οποίο αφιερώνει στη Μονή «σπίτι με
χαγιάτι, τζαϊρι, αμπέλι, μία σπορεά χωράφι ποτιστικό, έξι κιούπια 16 μέτρων, 55 ρίζες ελιές
στον κάμπο…..διά ψυχικήν σωτηρίαν». Το οίκημα του Μετοχιού βρισκόταν πολύ κοντά
στην Εκκλησία των Αγίων Αποστόλων, που πιθανότατα εξυπηρετούσε και τις
ανάγκες των μετοχειαρείων.

Φέρει επιγραφή: ΕΝ ΜΗΝΗ

+ ΜΑΡΤΙΟΥ / 1843/

+∆ΙΑΣΙΝ∆ΡΩΜΟΙΣ/ ΚΑΙ ∆ΑΠΑ΄ΝΗΣ ΤΟΥΟ/ ΣΟΙΩΤΑΤΟΥ ΚΥΡΙΟΥ/ ΖΗΝΟΒΙΟΥ
ΛΑΥΡΑΣ/ ΚΤΙΤΩΣ (εκ.12)
Στις 24 Σεπτεμβρίου 1811 έχουμε ανταλλαγή κτημάτων του Μετοχίου με άλλα
Καζαβητιανών, πιθανόν για να γίνει συννένωση ιδιοκτησιών. Το 1838 ανταλλάσσει
43 ελαιόδεντρα με αντίστοιχα της εκκλησίας των Αγίων Αποστόλων.
Το 1840 ο προεστός των Μαριών με επιστολή που φέρει και την σφραγίδα
του χωριού, δηλώνει ότι το χωριό θα παρέχει στο μετόχι 8 οκάδες αγιοκέρι σε
αντάλλαγμα της άδειας που έδωσε το μετόχι, να τοποθετούν οι Μαριώτες στα όρια
του Μετοχίου τα μελίσσια τους. Το 1874 η Μονή αγόρασε πολλά κτήματα στο χωριό,
με πωλητήρια που όλα έχουν την ίδια ημερομηνία: 10 Αυγούστου. Μια άλλη μαζική
αγορά, 20 πωλητήρια, έγινε το 1912. Η Απολλοτρίωση έγινε μεταξύ των ετών 19271930.
1.4.15.2. Η Σκήτη του Τιμίου Προδρόμου Αγ. Όρους330
Η Σκήτη προέκυψε από το κελλί του Τιμίου Προδρόμου που ανήκε στην
Ι.Μ.Μ.Λαύρας. Αρχικά το 1772 ήταν κελλί που ανήκε σε Χίους ησυχαστές331. Το
1820 δύο Ρωμούνοι μοναχοί το αγόρασαν από τη Λαύρα για να το μετατρέψουν σε
Σκήτη, λαμβάνοντας έγγραφο απτελούμενο από 13 άρθρα. Κατά την επανάσταση
του 1821 οι δύο μοναχοί μετέβησαν στην Μολδαβική Μονή Νεαμτζουλούη, όπου και
329

Στρατής 1995, σσ. 77-84. Σμυρνάκης 1988, σ.395. Κοσμά Βλάχου 2005, σ.183.
Αγγελούδη, Μαρινέσκου 2009.
331
Σμυρνάκης 1988, σσ. 421-424.
330

129
πέθαναν.΄Όταν το κελλί

περιήλθε στην κατοχή της κυρίαρχης Μονής αυτή το

πούλησε σε διάφορους μοναχούς και το 1852, το αγόρασαν οι Μολδαβοί μοναχοί
Νήφων

και

Νεκτάριος

αντί

7000

γροσίων.

Όταν

μετέβησαν

στην

Μονή

Νεαμτζουλούη, χάριν ελέους πληροφορήθηκαν για το έγγραφο του 1820. Με την
αναγνώρισε το κελλί ως

μεσολάβηση του ηγεμόνα Γκίκα η κυρίαρχη Μονή

Μολδαβική Σκήτη και καταχωρήθηκε στον κώδικα της Ιερής Κοινότητας. Ο ηγεμόνας
της αφιέρωσε

αμέσως ετήσια χορηγία και το 1855 εξέδωσε απόφαση που

αναγνώριζε τη σκήτη ως ρουμάνικη. Το 1856 επί πατριάρχου Κυρίλλου Ζ΄,
αναγνωρίστηκε η Σκήτη με πατριαρχικό σιγίλλιο. Το 1857 θεμελιώθηκε το κυριακό
που εγκαινιάσθηκε το 1866 από τον μητροπολίτη Βουκουρεστίου. Η περίοδος 186782

ήταν

ταραχώδης, με έρηδες μεταξύ Μολδαβών και Ρουμάνων, στις οποίες

πρωτοστάτησε ο Νήφων. Η τάξη επανήλθε το 1882 με έγγραφο που καθόριζε τα
κυριαρχικά δικαιώματα της Μεγίστης Λαύρας και της υποχρεώσεις της Σκήτης332.
1.4.15.2.1.Το μετόχι στην Ποταμιά
Είναι εξαιρετικά ενδιαφέρον, ότι τέσσερα χρόνια μετά την αναγνώριση της
Μολδαβικής Σκήτης από το Πατριαρχείο, στις αρχές του 1860, οι δύο κτήτορες
μοναχοί,

έφτασαν στην Ποταμιά της Θάσου. Ο μικρός οικισμός εμφανίστηκε για

πρώτη φορά στην οθωμανική απογραφή του 1830-31 που έγινε μετά την μεγάλη
επιδρομή της πανώλης (1818) στο νησί. Φαίνεται ότι το χωριό είχε δημιουργηθεί πριν
λίγα χρόνια καθώς αριθμούσε μόνο 68 κατοίκους.

Στα επόμενα τριάντα χρόνια

όμως, όταν δημιουργήθηκε η Σκήτη, το νησί εκμεταλλευόμενο το ιδιότυπο πολιτικό
καθεστώς της Αιγυπτιακής κατοχής, γνωρίζει μεγάλη οικονομική άνθηση, βασισμένη
κυρίως στην εκμετάλευση των δασών. Ο πληθυσμός του νησιού έχει αυξηθεί κατά το
Προξενικό Πρακτορείο της Ελλάδος, με έδρα την Παναγία κατά 150%.

Άρα η

Ποταμιά θα πρέπει να αριθμούσε γύρω στους 200 κατοίκους.
Αυτούς τους κατοίκους, έπεισαν οι μοναχοί να τους παραχωρήσουν μια
έκταση γης στη θέση «΄Αδανα», για να ιδρύσουν το

μικρό μετόχι του Αγίου

∆ημητρίου, υπαγόμενο στη Σκήτη του Τιμίου Προδρόμου. Η θέση ήταν ιδανική για
μετόχι, γιατί βρισκόταν δίπλα στο ρέμα Βαθύλακκος, κοντά στον δρόμο που οδηγεί
στα «Καγκέλια» και στο Θεολόγο και είχε πανοραμική θέα.

Στην έκταση αυτή

υπήρχε ήδη από το 1845 ο μικρός ναός του Αγ. ∆ημητρίου, όπως μαρτυρούν οι τρεις
επιγραφές που βρίσκονται εντοιχισμένες στις όόψεις του.333 Η μία εξ αυτών
εντοιχισμένη πάνω από το νότιο παράθυρο, με τρεις στοίχους,

είναι δυστυχώς

καλυμμένη με αλεπάλληλα στρώματα ασβέστη. ∆υστυχώς δεν υπάρχουν στοιχεία
332
333

Πεντζίκης 2003, σσ. 327-328.
Βλ. σχετικά στον κατάλογο των μνημείων στο λήμα Αγ. Δημήτριος Ποταμιάς.

130
που να αποδεικνύουν ποια αγιορείτικη μονή το 1845 είχε ήδη αναγείρει το ναό. Στην
Ποταμιά είδαμε ότι η Ι.Μ.Μ. Λαύρας διέθετε πριν το 1357, το μετόχι της Παναγίας
και μπορεί ο σημερινός ενορειακός ναός των Εισοδίων της Θεοτόκου, να φέρει το
όνομα ως ανάμνηση του μετοχιού.
Είναι πιθανόν λοιπόν, το μικρό ναό του Αγ. ∆ημητρίου να τον έκτισε κάποιος
κάτοικος της κοινότητας Ποταμιάς, ή η ίδια η Κοινότητα, με σκοπό να τον αφιερώσει
στη Μονή, στα πλαίσια πιθανής επανίδρυσης του

προαναφερόμενου θασίτικου

βυζαντινού μετοχίου της. Την άποψη αυτή ενισχύει η μελέτη της απόφασης του
πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως Ανθίμου Στ΄, σχετικά με το μετόχι που εκδόθηκε το
1873 και αναφέρει «η εκκλησία του μετοχιού να επιστραφεί στην Κοινότητα», άρα σε
μέλος της, ή στην ίδια που ανήκε αρχικά334.
Οι μοναχοί ισχυρίστηκαν ότι το μετόχι θα είχε μόνο 2-3 μοναχούς, όπως
συνηθιζόταν και στ΄ άλλα θασίτικα μετόχια. Πράγματι αρχικά είχε τέσσερις μοναχούς,
γρήγορα όμως ο αριθμός τους έφτασε τους πενήντα.
Για την ικανοποίηση των στεγαστικών τους αναγκών έκτισαν δυτικά του ναού
και σε απόσταση 12.50 μ. από την είσοδο του, το ηγουμενείο(πίν.2), ορθογώνιο
διώροφο κτίριο διαστάσεων 6,90χ 15,10.(Ε ορόφου 104,19Μ2). Το κτίριο κτισμένο με
ορθογωνισμένους δόμους γνευσίου σώζεται δυστυχώς σήμερα σε πολύ μικρό ύψος,
καθώς τα οικοδομικά του υλικά λεηλατήθηκαν από τους κατοίκους.
Το κεντρικό κτίριο του συγκροτήματος βρίσκεται Β∆ του ναού σε απόσταση
περίπου 80μ. απ΄ αυτόν (εικ.13). Είναι διώροφο, με ορθογώνια κάτοψη διαστάσεων
10.00χ 33.00μ.και συνολικό εμβαδό 660Μ2. Η είσοδος του ισογείου ανοίγεται στο
κέντρο. Οδηγεί σε έναν βορινό διάδρομο απ΄όπου αυλίζονται οι μεγάλοι θάλαμοι.
Στον όροφο, που λόγω κλίσης του εδάφους είναι κατευθείαν προσβάσιμος η είσοδος
ανοίγεται το κέντρο της δυτικής στενής πλευράς. Εδώ ο διάδρομος είναι κεντρικός και
οι θάλαμοι βρίσκονται εκατέρωθεν του. Η κατασκευή του είναι εντυπωσιακή.
Ορθογώνιοι δόμοι από γνεύσιο χρησιμοποιήθηκαν για τους εξωτερικούς τοίχους,
ξύλο για τα πατώματα και πλάκες γνευσίου για την δίρριχτη στέγη, οι οποίες
πρόσφατα αντικαταστάθηκαν από κεραμίδια.
φωτισμός των αιθουσών που επιτυγχάνεται

Εντυπωσιακός είναι ο άπλετος

με τα υψηλά ημυκικλικά παράθυρα.

Παρατηρούμε ότι οι μοναχοί διέμεναν στις μεγάλες ευάερες αίθουσες που
μπορούσαν να στεγάσουν η κάθε μία το λιγότερο 5-6 άτομα.
Για την εξυπηρέτηση των διατροφικών αναγκών τους, νότια του κτιρίου αυτού
κτίστηκαν

σε

διασπορά

τρεις

ισόγειες

αποθήκες,

η

α

διαστάσεων

7.70χ12,00μ.(Ε=92,40Μ2), η β 9.80χ11.30μ(Ε=110,74Μ2). και η γ 9.30χ10.50μ.

334

Αγγελούδη, Μαρινέσκου 2009, σ.37.

131
(Ε=97,65Μ2). Σήμερα

η γ αποθήκη έχει κατεδαφιστεί

αλλοιωθεί. Βόρεια τώρα του κεντρικού κτιρίου

και οι άλλες δυο έχουν

κτίστηκε το παλιό ελαιοτριβείο –

νερόμυλος με ενσωματωμένο το σπίτι του μυλωνά στο διώροφο τμήμα του Το κτίριο
σώζεται σήμερα σε κακή κατάσταση με ετοιμόρροπη την στέγη και εξαφανισμένη την
φτερωτή. Εδώ οδηγούνταν ο ελαιόκαρπος του μετοχιού και εξαγόταν το λάδι του. Οι
διαστάσεις του είναι 8.65χ13.40μ (Ε=155,60μ).
Παρατηρούμε ότι το συνολικό εμβαδό των κτισμάτων κύριων και βοηθητικών
του μετοχιού χωρίς το ναό έφταναν 1326 τ.μ. Το μετόχι ως προς τον πληθυσμό
αναμφισβήτητα ήταν το μεγαλύτερο του νησιού. Άλλωστε τα υπόλοιπα στέγαζαν δυό
–τρεις μοναχούς και λίγους ακόμη κατά την ελαιοπαραγωγη ή τον τρύγο. Αλλά
αξιολογώντας το εμβαδό των κτιρίων του, πρέπει να αποτελούσε και το μεγαλύτερο
μετόχι του νησιού ως και προς τα κτίρια, αφού το διαμονητήριο του Βατοπεδινού
μετοχιού είχε εμβαδό 777,31Μ2 ενώ του Ζωγράφου

860,38 Μ2335. Εντυπωσιακές

είναι όμως και οι λιμενικές εγκαταστάσεις του μετοχιού στηνΣκάλα Ποταμιάς και
ιδιαίτερα ο αρσανάς, το κτίριο όπου προστάτευε τα σκάφη του (εικ.14).
Με τον καιρό, οι Ρουμάνοι για να ικανοποιήσουν τις ανάγκες των άρχισαν
να

καταπατούν ξένες ιδιοκτησίες, εκμεταλλευόμενοι την καλή προαίρεση των

κατοίκων, το μοναχικό σχήμα και τη δυσλειτουργία της δημόσιας διοίκησης.336 Οι
κάτοικοι της Ποταμιάς, διαμαρτυρήθηκαν
1864 εκδόθηκε

στην Ιερά Σύνοδο πολλές φορές και το

απόφαση της Ιεράς Συνόδου κατά του Ρουμάνικου μετοχιού:

«εντελλομένη αυστηρως την αποπομπήν εκ του μετοχίου των καθιδρυμένων Ρουμούνων
καλογήρων».
Οι μοναχοί

προσπάθησαν να συμβιβαστούν με το χωριό. Το 1867 με

έγγραφο τους, υποσχέθηκαν ότι θα ιδρύσουν και θα συντηρήσουν με έξοδα τους
Ελληνική Σχολή στην Ποταμιά. Εξασφάλισαν μάλιστα και έγγραφο των Ποταμιωτών
που μαρτυρούσε την καλή τους συμπεριφορά και το έστειλαν στις εκκλησιαστικές
αρχές ως επιχείρημα

για την συνέχιση της λειτουργίας του μετοχιού. Επειδή οι

Ρουμάνοι καλόγεροι, δεν τήρησαν την υπόσχεση τους, οι Ποταμιώτες, επανέρχονται
με νέα διαβήματα, προς την Ιερά Σύνοδο, με αποτέλεσμα να εκδοθεί το 1873 νέα
απόφαση από τον Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως Άνθιμου Στ΄. Σύμφωνα μ΄ αυτή
το μετόχι έπρεπε να διαλυθεί, οι μοναχοί να επιστρέψουν στο Άγιο Όρος, η εκκλησία
να επιστραφεί στην Κοινότητα και τα κτήματα να εκποιηθούν, για να αποζημιωθεί η
Κοινότητα. Συγχρόνως από την απόφαση φαίνεται ότι υπήρχε

και αντιδικία των

Ρουμάνων της Ποταμιάς με τους ομοεθνείς τους της Μονής της Αγίας Λαύρας. Και

335
336

Αγγελούδη 2005, σσ. 46, 48, 50.
Κουμπής 2005, σ. 393.

132
πάλι η απόφαση αυτή δεν εκτελέστηκε λόγω διαφόρων συμβάντων, θανάτων
μητροπολιτών Μαρωνείας, εξαφάνισης εγγράφων κλπ.
Το 1886

οι Ρουμάνοι αγοράζουν ελαιόδεντρα που κατείχε η Μονή

Βατοπεδίου στην Ποταμιά, ενώ ανταλλάσσουν 104 που είχαν στο Βουλγάρο με 74
που κατείχε το Βατοπαίδι στην Ποταμιά337. Πάντως το 1889 κατασκευάστηκε η
Ελληνική Σχολή της Ποταμιάς, όπως μαρτυρεί η επιγραφή στην πρόσοψη του κτιρίου
(εικ.15)
Το 1903 ο Σμυρνάκης αναφέρει για την Σκήτη: «Εν τω χωρίω Ποταμιά της
Θάσου

διατηρεί

Μετόχιον ελαιών μετά ελαιοπιεστηρίου, την πρόοδον του οποίου

δυσαρέστως οι κάτοικοι προσβλέπουσι και περί τας 200 κυψέλας μελισσών, εξ ων εξάγει το
προς χρείαν του Ναού της σκήτεως κηρίον». Ο δε Κοσμάς Βλάχος γράφει: «Οι πατέρες
της σκήτης από του 1865 ήρχισαν να συμπηγνύωσι μετόχιον εν Θάσω δι΄αγορών εκ των
χωρίων Ποταμιάς και Παναγίας, νυν δε περιέχει τούτο περί τα 1650 ελαιόδεντρα …αλλά αι
δαπάναι υπήρξαν πάντοτε δυσανάλογοι προς το εισόδημα.» Το ίδιο έτος, σύμφωνα με
έγγραφο του Υποπροξενείου Καβάλας, άγνωστοι πυρπόλησαν το ελαιοτριβείο του
μετοχίου, όπως και μερικούς αχυρώνες και άλλα παραρτήματα του. Σύμφωνα με το
Υποπροξενείο υπήρξαν υπόνοιες ότι η φωτιά ετέθη επίτηδες από ομογενείς που
δυσφορούσαν

για την συνεχή, αντί αφειδούς

δαπάνης αύξησης της κτηματικής

338

περιουσίας του μετοχιού

.

Στις 7 Ιουνίου του 1907 περνά για πρώτη φορά στο νησί ο Γεώργιος
Ψαριανός

μετά από διαταγή του κέντρου Άμυνας Καβάλας Μαυρομιχάλη, ως

ακόλουθος του ποιητή Κωνσταντινίδη. Παράλληλα εμφανίστηκαν στο νησί και 10
ρουμάνοι μοναχοί, που έχοντας το μετόχι στην Ποταμιά, θέλησαν να το
χρησιμοποιήσουν σαν κέντρο της ρουμάνικης προπαγάνδας. Ο

Μαυρομιχάλης

ανέθεσε στον Ψαριανό την ανατίναξη του μετοχίου της Ποταμιάς και την πυρπόληση
του μετοχού Ζωγράφου στο Ραχώνι, όπου κατοικούσαν 3 Βούλγαροι μοναχοί και την
δίωξη των 12-13 περίπου Βουλγάρων που διέμεναν στο νησί. Το Νοέμβριο του 1907
ο Ψαριανός επανήλθε και συγκρότησε ομάδα και έδρασε μέχρι τα τέλη Απριλίου ή τις
αρχές Μαΐου 1908 . Η αποστολή του απέτυχε γιατί δεν κατέστρεψε τα δυο μετόχια.339
Το 1912 οι Κάτοικοι της Ποταμιάς με πολυσέλιδη διαμαρτυρία, τυπωμένη σε
τυπογραφείο, απευθύνονται στο σύνολο της τοπικής κοινωνίας, στις εκκλησιαστικές
αρχές, στην πολιτεία, στην Ιερά Σύνοδο των Καρυών, στους ηγουμένους των Μονών
του Αγίου Όρους, στους ομογενείς κλπ, ζητώντας απ΄ όλους την υποστήριξη τους
για την απομάκρυνση
337

Στρατής 1995 σ.82
Κεκρίδης 2007, σ.167.
339
Χιόνης 1984(1), σ. 76-77.
338

«εκ της πατρίδος

ημών των υπό πολλάς επόψεις επιβλαβών

133
ρασοφόρων».340 Σήμερα σώζεται ο ναός του Αγίου ∆ημητρίου341 όπου οι μοναχοί
τελούσαν κατανυκτικές ακολουθίες.342

1.4.16. Ι.Μ. Εσφιγμένου Αγ. Όρους
Οι πρώτες ιστορικές μαρτυρίες για τη Μονή ανάγονται στα τέλη του 10ουαρχές 11ου αιώνα, ενώ γνώρισε μεγάλη ακμή στην περίοδο β΄ μισό του 13ου αιώναα΄ μισό 16ου. Στην ακμή της συνέβαλαν με χορηγίες ο Ιωάννης Ε΄ Παλαιολόγος, ο
κράλης της Σερβίας Στέφανος ∆ουσάν και ο Σέρβος ηγεμόνας Μπράνκοβιτς. Η μονή
λεηλατήθηκε επανειλημένα από πειρατές τον 14ο αιώνα, αλλά και από πυρκαγιές. Το
1533 πυρπολήθηκε από τους τούρκους και ερημώθηκε και οι γειτονικές Χιλανδαρίου
και

Ζωγράφου

καταπάτησαν

τα

κτήματα

της.

Στα

μέσα

του

17ου

αι.,

ανασυγκροτήθηκε χάρη σε εράνους στη Ρωσία και στις παραδουνάβιες ηγεμονίες.
Τον 18ο αιώνα βοηθήθηκε με δωρεές από τον μητροπολίτη Μελενίκου Γρηγόριο και
τον μητροπολίτη Θεσσαλονίκης ∆ανιήλ, ο οποίος το 1797, την επανέφερε στο
κοινοβιακό σύστημα. Το 1821 υπέστη μεγάλες καταστροφές.343
1.4.16.1.Το μετόχι στο Καζαβήτι.
Το 1745, σε πατριαρχικό γράμμα

αναφέρεται ότι οι κάτοικοι του χωρίου

Καζαβητίου αφιέρωσαν το ναΰδριο της Αγίας Κυριακής344 στη Μονή Εσφιγμένου345.
Κοντά στο ναΰδριο σήμερα σώζεται και το διαμονητήριο του μετοχιού (εικ. 16) Από
τον αρχειακό φάκελλο του Μετοχιού φαίνεται ότι οι πρώτες κτήσεις ελαιοδέντρων
πρέπει να έγιναν στις αρχές του 1800346. Μέσα στο Μεγάλο Καζαβήτι, σώζεται και
άλλο σπίτι των μοναχών με χρονολογία 1813 (εικ. 17).347
1.4.17.

Ι.Μ. Ξηροποτάμου Αγ. Όρους

Κατά την παράδοση ιδρύθηκε από την αυτοκράτειρα Πουλχερία (450-4570.
Ως συγκτήτορες τιμώνται οι αυτοκράτορες Ρωμανός Α΄ Λεκαπηνός (919-44) και
Κωνσταντίνος Ζ΄ Πορφυρογέννητος (912-59). Ιστορικές πηγές ανάγουν την ίδρυση
της στα τέλη του 10ου αιώνα, ενώ η Μονή άκμασε κατά τον 11ο και 12ο αιώνα. Επί
φραγκοκρατίας

παρήκμασε εξαιτίας οικονομικών δυσχεριών και πειρατικών

επιδρομών. Το 1280 πυρκαγιά την κατέστρεψε και την ανοικοδόμησε
340

Κουμπής 2005, σ. 392. Ανωνύμου 1912, σσ. 2-16.
Βλ. λήμμα Άγ. Δημήτριος Ποταμιάς.
342
Αξιώτης 1953, σ.205.
343
Πεντζίκης 2003, σσ. 408-412.
344
Βλ. σχετικά στον κατάλογο των μνημείων στο λήμα Αγ. Κυριακή Καζαβητίου.
345
Δαδάκη 1996, σ.8.
346
Στρατής 1995, σσ. 112-113. Κοσμά Βλάχου 2005, σ.310.
347
Στεφάνου 1990, σ.34.
341

και

Στρατής 1995. σσ. αλλά και του μετοχίου».4. εννοείται κλίμακα. έκτασης ενός στρέμματος που βρίσκεται στο χωριό. 84-87. 61-63.2. σ. Σμυρνάκης 1988.240. 552. σ. Βουλγάρο. Τότε διέθετε 650 ελιές οι οποίες το 1902 είχαν πολλαπλασσιαστεί λόγω αφιερωμάτων351. Τα μετόχια στις Μαριές. 350 Αθωνικά Σύμμεικτα τ. χάρη στους εράνους του μοναχού Καισάριου ∆απόντες που περιέφερε το Τίμιο Ξύλο και τα λείψανα των Σαράντα μαρτύρων για οκτώ χρόνια στις Παραδουνάβιες ηγεμονίες και στην 348 Κωνσταντινούπολη . Κοσμά Βλάχου 2005. σσ. Καζαβήτι.116..547.350 Το μετόχι στο Καζαβήτι χρονολογείται στα 1806. 146. απηλλάγησαν της θανατηφόρου ταύτης ασθενείας και εξ ευλαβείας και ευγνωμοσύνης πεος Αυτόν αφιέρωσαν εις την Μονήν 600 ελαιόδεντρα. Ανακαινίστηκε τον 18ο αι.17. η δε δωρεά εγένετο αφορμή της εκεί συστάσεως του άχρι και νυν σωζομένου μετοχίου Αυτής… Δεν έπαυσαν δ΄ έκτοτε οι ευλαβείς Μαριώται συνεχίζοντες τας προς τον Τίμιον Σταυρόν δωρεάς εν μικροτέρα. Το 1507 καταστράφηκε ολοσχερώς από πυρκαγιά. όταν στο νησί ενέσκηψε η πανώλη. 351 Σμυρνάκης 1988. Επί Τουρκοκρατίας η Μονή περιήλθε πάλι σε ένδεια εξαιτίας αλεπάλληλων ληστρικών επιδρομών και δικαστικών αγώνων με τις άλλες Μονές για κτηματικές διαφορές.3. σ. Τότε ο Ιωάννης Θασίτης από το Βουλγάρο αφιερώνει στη μονή το αμπέλι του.σσ. η πρόσκληση του Τιμίου Σταυρού στο χωριό Μαριές λίγο πριν το Πάσχα είχε γίνει πλέον έθιμο. Η παλιότερη πληροφορία για ιδιοκτησία της Μονής στο νησί δίνεται στις 10 Ιουνίου του 1800. Έκτοτε και μετά την ίδρυση του μετοχιού από τις δωρεές των κατοίκων. Για την ίδρυση του μετοχιού στις Μαριές γράφει ο μοναχός Ευδόκιμος352: «Αρχομένου του 1807 θανατηφόρος πανώλη ενέσκηψε εις το χωρίον Μαριάς Θάσου. 349 . Θεολόγο Είχε τα περισσότερα μετόχια στο νησί349. Η κοινότητα έστελνε κάθε χρόνο κάποιο έγκριτο και γνώριμο στους 348 Πεντζίκης 2003. ήτις αποδεκάτισε τους κατοίκους αποθανόντων πλέον των 300. για μνημόσυνο του ίδιου και των γονιών του. Προσκαλέσαντες τότε εκ της Μονής τον Τίμιον Σταυρόν και ψάλλοντες εις τους αγιασμούς και παρακλήσεις. Στην ανοικοδόμηση της συνέβαλε ο σουλτάνος Σελίμ ο Α΄(1512-20) για να ανταμείψει τους Τεσσαράκοντα Μάρτυρες που συνέβαλαν στην νίκη του κατά των Μαμελούκων και με Χαττ-ι-Σερίφ κατοχύρωσε μάλιστα τα κτήματα της. 352 Ευδοκίμου Ξηροποταμινού 1971. 562. Το παράδειγμα του ακολούθησαν οι ηγεμόνες της Σερβίας. 1.134 κατοχύρωσε τις ιδιοκτησίες της με χρυσόβουλο ο Ανδρόνικος Β΄ο Παλαιολόγος. σ.

135 γέροντες της Μονής πρόσωπο για να συνοδεύσει τον ιερομόναχο που θα μετέφερε τον Τίμιο Σταυρό353. άρα τα μετόχια υπάρχουν!356 Μακροχρόνια διαφορά ως προς την χρήση γειτονικής πηγής προέκυψε με το γειτονικό μετόχι Σταυρονικήτα αλλά και αργότερα με την Κοινότητα Μαριών.289-290. Για το μετόχι των Μαριών στον αρχειακό φάκελλο της Μονής σώζονται 7 ανταλλακτήρια και 33 αφιερωτήρια354 από το 1807 μέχρι το 1916. πιθανόν γιατί υπήρχε κοντά ναός. Κοσμάς Βατοπεδινός και έτσι η Μονή πούλησε το μετόχι στις Μαριές στον προεστό Τζιορμπατζή Αναστάσιο και στους άλλους κατοίκους των Μαριών για 800 γρόσια. 358 Σμυρνάκης 1988.72. που αποτέλεσαν την αιτία ίδρυσης του μετοχιού358: «…το αυτό πράττουσι και οι εν Θάσω από του 1806 . Το μετόχι διέθετε και οίκημα που βρίσκεται ερειπωμένο 1.19) Για την ίδρυση του Μετοχίου του Καζαβητιού μας δίνει πληροφορίες ο Γ. Το 1871 μνημονεύεται στον κατάλογο φιλομουσών συνδρομητών της έκδοσης του Μ. 547. Στον 353 Χαλκιάς υπό έκδοση. ΄Εκτοτε δε χρονολογείται και το εν τω χωρίω Καζαβήτι Μετόχιον της Μονής. πιθανό να τα απαλλοτρίωναν. τότε μεν περί 650. (εικ. ότε ενέσκυψεν εκεί λοιμική τις νόσος. σ. που λόγω της Επανάστασης. Μελιρρύτου «Περιγραφή της θεοσώστου επαρχίας Μαρωνείας» ο Ξηροποταμηνός προηγούμενος Μακάριος από τις Μαριές. χάρισαν στην μονή 650 ελαιόδεντρα.122 356 Κουκλιάτης 1992. να τα πουλήσουν για τις ανάγκες που προέκυψαν από τον αγώνα. 357 Αυγουστίδης 2009. Αυγουστίδης 2009. Τελικά το ζήτημα λύθηκε με την τριχοτόμηση του νερού357. Φεβρουαρίου 1823 Στις 13 με επίσημο έγγραφο της Μονής. ∆ιορίσθηκε λοιπόν για το σκοπό αυτό γενικός πληρεξούσιος ο π.18. Η πώληση μάλιστα έγινε με ην συγκατάθεση του διοικητή Θεσσαλονίκης Αβδούλ Μεχμέτ Πασά και του Βοεβόδα της Θάσου Λιμάν Αγά. δηλώνεται ότι πάρθηκε απόφαση από τις Μονές του Αγίου Όρους που έχουν μετόχια στη Θάσο. που αναφέρει ότι λόγω της πανώλης οι κάτοικοι του Καζαβητίου προσκάλεσαν ομοίως τον Τίμιον Σταυρόν και μετά την αποθεραπεία τους. σ. Σμυρνάκης. Ενώ δηλαδή με το παραπάνω έγγραφο φαίνεται ότι όλες οι Μονές πούλησαν τα μετόχια τους στη συνέχεια έχουμε πληθώρα αγοροπωλησιών. σ.5 χιλιόμετρο μακριά από την Μονή Κοίμησης Θεοτόκου(Παναγούδα). 354 . σ. σσ. νυν δε μεγάλως πολλαπλασιασθέντα δι΄αφιερωμάτων». αλλά όχι ναό. προκειμένου οι Μονές να διαφυλάξουν τα μετόχια τους από την μανία των Τούρκων.286 355 Ευδοκίμου Ξηροποταμινού 1971.355 Η συγκεκριμένη αυτή πώληση μάλλον ήταν εικονική. περιέχον ελαιόδεντρα.

με οικονόμο τον Πολύκαρπο στον οποίο ο Καζαβητιανός επίτροπος έχει δανείσει 1000 γρόσια360. 202. σσ.96.197.183. 201. Τα μετόχια του Θεολόγου και του Βουλγάρου πρέπει να ιδρύθηκαν την ίδια εποχή μάλλον για τον ίδιο λόγο. Η διαχείρηση της περιουσίας γινόταν με τη βοήθεια του επιτρόπου της Αναγνώστη παπα-∆ημητρίου. που ήταν και ο προεστός του Μικρού Καζαβητιού.183. Το 1862 ο προηγούμενος της μονής ∆ιόνυσος με επιστολή του σε κάτοικο των Μαριών αναφέρει πως αναλαμβάνει να εισάγει το γιο του στο ελληνικό σχολείο. 360 . Το 1850 φαίνεται σε σχετικό έγγραφο359. Θεοδωρίδης 2005. σ. ∆εν υπάρχουν πληροφορίες για μετόχι ούτε για ναό. Απολλοτριώθηκε την ίδια εποχή με το προηγούμενο. Σε διάφορες επιστολές τονίζεται ότι πρέπει να γίνει προσεκτική εκτίμηση της αξίας των ελαιοδέντρων για να μη ζημιωθεί η μονή. Μελιρρύτου «Περιγραφή της θεοσώστου επαρχίας Μαρωνείας» οι Ξηροποταμηνοί μοναχοί από το Καζαβήτι Παύλος και ∆ανιήλ. αφού πωλήσει το παλιό362. ότι η Μονή Ξηροποτάμου Αγίου Όρους διαθέτει στην περιοχή Καζαβητιού ένα μετόχι. Το ίδιο έτος η Μονή Ξηροποτάμου ετοιμάζει ξυλεία για το νέο361ο μετόχι που θα ιδρύσει κατά τον Μάρτιο του 1852. 359 Θεοδωρίδης 2005.∆ημήτριος. 200. στον οποίο μάλιστα η Μονή χρωστά χρήματα. Για να μην φανεί αγνώμονη μάλιστα του στέλλει 12 μαχαιροπήρουνα και φουντούκια. 184. αρκετά ελαιόδεντρα. τα οποία θέλει να ανταλλάξει με άλλα που ανήκουν στη Μονή Βατοπεδίου. σσ. 362 Θεοδωρίδης 2005.196. Για τον σκοπό αυτό ορίζετονται ως πληρεξούσιοι ο οικονόμος του μετοχιού του Καζαβητιού Καισάριος και ο επίτροπος της Μονής Αναγνώστης παπα. στην περίφημη Αθωνιάδα Σχολή363.293. ώστε η περιουσία της Μονής να είναι συγκεντρωμένη σ΄ένα τόπο. Τελικά η Μονή τα πούλησε με πρωτοβουλία του προϊσταμένου και κατοπινού της αρχιμανδρίτη ∆ιονυσίου Αγιομαμίτη ο οποίος ήρθε στη Μονή το 1830. Το 1853 διαθέτει στο χωριό Βουλγάρο 370 ελαιόδεντρα. Σε επιστολή του 1851 διαβάζουμε ότι η ίδια Μονή διαθέτει μετόχι και ελαιόδεντρα στις Μαριές. σ. 364 Θεοδωρίδης 2005. επειδή εκείνη την εποχή το γρόσι είχε μεγαλύτερη αγοραστική αξία στο Άγιο Όρος παρά στη Θάσο364. Περιελάμβαναν μόνο ελαιόδεντρα.136 αρχειακό φάκελλο του Μετοχιού υπάρχουν 31 αφιερωτήρια και 4 ανταλλακτήρια από το 1841 ως το 1922. σσ. 361 Μελίρρυτος 1980. γιατί η πανώλη έπληξε ολόκληρο το νησί. αμπέλια και ένα μύλο. 363 Αυγουστίδης 2009.198. σσ.196. Το 1871 μνημονεύονται στον κατάλογο φιλομουσών συνδρομητών της έκδοσης του Μ.

Σμυρνάκης 1988.18.4. Το 1303-09 υπέστη σχεδόν ολοκληρωτική καταστροφή από Καταλανούς πειρατές με αποτέλεσμα να υποβιβαστεί σε κελλί της Μονής Ξηροποτάμου. Η ονομασία Μονή Αγίου Παύλου επεκράτησε το 1108. ο Κωνσταντίνος Μπασαράμπ Μπρανκοβάνου. Προηγουμένως η Μονή ήταν γνωστή ως Ξηροποτάμου. Στρατή 2005. Ραντοσλάβ Σαμπία.137 1. Ο αρχιμανδρίτης367 αγόρασε μεγάλες εκτάσεις στη Θάσο και στην Κασσάνδρα όπου ίδρυσε δύο μετόχια. η Μονή ερημώθηκε. Επέκτεινε την Μονή και το 1820 αναχώρησε στη Βλαχία και πέθανε στο Βουκουρέστι το 1828. Τον 15ο αιώνα την Μονή συνέδραμαν ο αδελφός του Γερασίμου Νικόλαος. Όρους Ιδρύθηκε το 830. η μονή αγόρασε 4. Παύλου Αγ. ηγούμενο της Μονής στην περίοδο. Η παρουσία των Σέρβων ήταν έντονη μέχρι τον 20ό αιώνα – η σφραγίδα της μονής μάλιστα ήταν δίγλωσση. ήταν προσωπικός φίλος του πατριάρχου Γρηγορίου του Ε΄ και του μεγάλου διερμηνέα και κατόπιν ηγεμόνα της Μολδαβίας Μιχαήλ Σούτσου. τ. ενώ το 1839 365 Πεντζίκης 2003.18. Χάρη στην συνδρομή τους η Μονή γνώρισε μεγάλη ακμή που συνεχίστηκε και τον 17ο αιώνα. Για να αντιμετωπίσει την βαριά φορολογία και τα χρέη στος τοκογλύφους. διαφορετική από την γνωστή. 88-91. ο αδελφός του Λάζαρος και ο Ιωάννης Η΄ Παλαιολόγος.Το μετόχι στον Σωτήρα366 Ιδρύθηκε από τον αρχιμανδρίτη Άνθιμο Κομνηνό. Αλέξιος Μιχαήλοβιτς. Ελισάβετ Πετρόβνα. σσ. Θ. Όταν το 1661 η ιερά Κοινότης αναγκάστηκε λόγω χρεών να πουλήσει σε μονές τα Πρωτατινά κελλιά. 281. Μέγας Πέτρος. Κοσμά Βλάχου2005. Ι. σ. σσ. 367 Ο ηγούμενος καταγόταν από τη Σηλυβρία της Ανατολικής Ρωμυλίας. Ιδιαίτερα σημαντική ήταν η συνδρομή των τσάρων Αλεξάνδρου Α΄ και Νικολάου Α΄. Την δεκαετία 1821-1830.1. σεισμό (1905) και πλημμύρες(1911).607. Στη συνέχεια υπέστη καταστροφές από πυρκαγιές (1902). 122-125.Μ. ο Ναγκός Μπασαράμπ. Στο τέλος του 18ου αιώνα ο δραστήριος σκευοφύλακας Γρηγόριος κατόρθωσε να συγκεντρώσει χρήματα από εράνους. π. Σαν οίκημα χρησιμοποιήθηκε η οικία που αφιερώθηκε από προεστούς του Σωτήρα το 1818 μαζί με 385 δέντρα. Αλλά και οι τσάροι Ιβάν ο Τρομερός. Το 1839 επανέκαμψε στο κοινοβιακό σύστημα.10. 366 . ο δεσπότης της Θεσσαλονίκης Ιωάννης Ζ΄ Παλαιολόγος.365 1.4.Η. Αγ.Ε. λόγω της τουρκικής κατοχής του Αγίου Όρους. 232-233. σ. Ευεργέτες της Μονής αναδείχτηκαν Έλληνες και Ρουμάνοι ηγεμόνες: Ο Στέφανος ο Μέγας. σσ. ο Σέρβος Γεώργιος Μπράνκοβιτς. πούλησε μεγάλο μέρος των κτημάτων της. Το 1365 το μονύδριο του Αγίου Παύλου παραχωρείται από τη μονή Ξηροποτάμου στους Σέρβους μοναχούς Γεράσιμο Ραντόνια και Αντώνιο Παγάση οι οποίοι την αναστηλώνουν και την ανυψώνουν σε κυρίαρχη Μονή.

η οποία βρίσκεται σε δικαστικούς αγώνες με αρκετούς απ΄αυτούς. Γεώργιος Εικοσιφοίνισσα Παγγαίου(Εισό δια Θεοτόκου) Χιούτης 2009. η Μονή σταμάτησε να στέλνει μετοχειάριο και μίσθωνε τα ελαιόδεντρα. 4 5 368 369 Μονή και ονομασία καθολικού ΕΤΟ Σ Φιλοθέου (Ευαγγελισμός Θεοτόκου) 1287 1287 1287 1287 1287 1287 1287 1287 1287 1287 1287 1290 1290 1290 13ο αι. Μιχαήλ ΄Αγιος Παντελεήμων Αγιος Τρύφων ΄Αγιος Σισάνιος .Γεώργιος Παλήρη ∆ρυμονάριο Καστανιτάριον ΄ΑγιοιΘεόδώροι Αγία Φωτίδα ΄Αγιος Γεώργιος Αγιος Νικολάος ΄Αγιος Γεώργιος Αγιος Γεώργιος Αρχιστρ. Το ίδιο έτος νέες δωρεές ελαιοδέντρων προστέθηκαν. με τη συμφωνία όμως να επιστραφούν τα χρήματα σε σύντομο χρονικό διάστημα. Από τις αρχές της τρίτης δεκαετίας του 20ου αι.4. Θεολόγος Θεολόγος Μαρμαρολιμένας Βαθεία Ποταμία Θεολόγος Θεολόγος Θεολόγος Μαριές.Το μετόχι συχνά ανταλλάσσει κτήματα για καλλίτερη χωροθέτηση των ιδιοκτησιών του.7 1. με το οποίο υπήρχε αντιπαλότητα. αλλά και μεγάλο μέρος των ελαιοδέντρων του Σωτήρα και Πρίνου δεν απαλλοτριώθηκαν το 1927-31.5 1.138 κατασκευάστηκε νέο ανατολικά του ενοριακού ναού σε οικόπεδο που είχε δωρηθεί συχρόνως το 1818368 και σώζεται σήμερα σε κακή κατάσταση (εικ.2 1. 13ο αι.8 1. 1.Απόστολοι Ζωγράφου(Άγ. Όνομα μετοχιού Όνομα ναού Τοποθεσία Ευαγ.20). Μαρμαρολιμένας ΄Αγιοι Απόστολοι Νεόκαστρο Μαριές Μαριές Βουλγάρο ΄Αγιος Γεώργιος Άγιος Γεώργιος Αγιος Γεώργιος 13ο αι.11 2.9 1. ο οικονόμος του μετοχιού χορήγησε δάνειο 952 γρόσια σε κατοίκους της κοινότητας με τη μορφή χρεωστικών ομολογιών. Το 1840 συντάσσεται το πρώτο γνωστό κατάστιχο του μετοχιού.19.6 1.19. περνά μία πενταετία χωρίς ειδήσεις και αναδιοργανώνεται το 1857 με ικανούς οικονόμους. Οι χρόνιες μισθώσεις απέβησαν συχνά σε βάρος της Μονής. 666-670. ενώ το 1847 καταγράφονται τα αντικείμενα του μετοχιού. Η Μονή βοήθησε πολλές φορές το χωριό και χάρισε στην εκκλησία το ξυλόγλυπτο τέμπλο της.Πίνακες μετοχιών (Χάρτης 16) 1.1 1.4 1. 13ος αιώνας Α/Α 1. σ. Μαρίνα Αρχιστράτηγος Μιχαήλ Σόφενας-Μητροφάνου Αγ. Κοντά υπάρχει και το νεώτερο μετόχι της μονής Εικοσιφοίνισσας.4. Ιωάννου Θεολόγος Παρθεν. Τον Ιούνιο του 1842. Κακηράχη Ανάληψη Ανάληψη Καρακάλλου (Άγ.2 2. Στο τέλος του ίδιου έτους είχε δανείσει σε κάτοικο της ίδιας κοινότητας άλλα 500 γρόσια369. Χιούτης 2009.10 1. 674.3 3. ενώ νέες δωρεές έγιναν το 1831 και 1833.1 2.1. σ.3 1. Το κτίριο του μετοχιού.

2 Ιβήρων 14 Κουτλουμουσίου (Κοίμηση Θεοτόκου) (Μεταμόρφωση Σωτήρος) Κάστρο. πριν το 1831 Πριν το 1671 πριν το 1831 Θεολόγος Βουλγάρο Λιμένας (Άγιος Γεώργιος) 6 7 8 Προδρόμου) ∆οχειαρίου (Άγιοι Αρχάγγελοι) Αγ. Θεολόγος Πριν το 1570 Θεολόγος Πριν το 1570 Καζαβήτι πριν το 1570 Σωτήρας 1590 Μαριές Πριν το 1671 Πριν το 1671 Κάστρο Βουλγάρο Πριν το 1671 1739 1807 Πριν το 1622 1712 (1821) μετά το 1622.3 8 9. Η εποχή των Παλαιολόγων (14-15ος αι. Ανάργυροι Αγ. Αθανάσιος Παναγία Αρχ.4. 11 12 Μονή και ονομασία καθολικού Μεγίστης Λαύρας (Άγ.2 ∆ιονυσίου(Γενέσιο Τιμίου Τοποθεσία Όνομα μετοχιού 1287 Θεολόγος Αρχάγγελος 1294 Μαριές 1384 1384 Μετά τον 13ο αι. Βαπτιστής Άγιος Γεώργιος Αγία Μαρίνα ΄Αγ. Ιωάννης Γενέσιο Τιμίου Προδρόμου Ανάληψη (Γέννηση του Χριστού) 9 Σταυρονικήτα (Άγιος Νικόλαος) 10 11 Σίμωνος Πέτρα Χιλανδαρίου 12 Βατοπεδίου(Ευαγγελι- (Εισόδια Θεοτόκου) σμός της Θεοτόκου) 13.) Α/Α 7.1 7.139 1. Κακηράχη Κάστρο Εννιάμερα . Ανάργυροι Γέννηση Τιμίου Προδρόμου Θεολόγος Καζαβήτι Άγιος Γεώργιος 1.2 9. Γεωργίου (Χοζεβίτη.4 10.Κωνσταντίνος και Ελένη Ιωάν.19.1 13. Κακηράχη Λιμένας Βουλγάρο Αγ.Αθανάσιος) ΕΤΟΣ Όνομα μετοχιού 1357 1357 1357 1357 Νεόκαστρο Ποταμία Κοίναρα Μαρμαρολιμένας Παντοκράτορα (Μεταμόρφωση Σωτήρα) 1384 1384 1394 1394 Μαρμαρολιμένας Μαρμαρολιμένας Μαρμαρολιμένας Κακηράχη Θεολόγος Τοποθεσία Μονή ∆ιονυσίου (Γέννηση τιμίου Προδρόμου) Μονή ∆οχειαρίου Σύναξη Αρχαγγέλων) Μονή Αγίου Γεωργίου Όνομα ναού ΄Αγ.19.2.2 7.Η τουρκική κατοχή (1455-1912) Α/Α Μονή και ονομασία καθολικού ΕΤΟΣ 1 Φιλοθέου 2 (Ευαγγελισμός Θεοτόκου) Καρακάλλου(Άγιοι Απόστολοι) 3 Παντοκράτορα (Μεταμόρφωση Σωτήρος) 4 Ζωγράφου 5.3.4. Ιωάννης 1865 πριν το 1570 Βουλγάρο.1 9.) Εικοσιφοίνισας Παγγαίου Αγ. Παντελεήμων Αγ.1 5.3 9. Μιχαήλ ΄Αγ.

∆ημήτριος 1800 Καζαβήτι Αγ.2 17.Κυριακή 1806-7 (Πανώλη) 1806 (Πανώλη) 1806-7 (Πανώλη) 1807 (Πανώλη) 1815-20 Θεολόγος Καζαβήτι Βουλγάρο Μαριές Σωτήρας (Άγια Θεοφάνεια) 16 Εσφιγμένου (Ανάληψη του Κυρίου) 17.3 17. Καζαβήτι Ποταμιά Αγ.140 Παναγίας 15 15α Μεγίστης Λαύρας (Άγιος Αθανάσιος) Σκήτη Τιμίου Προδρόμου Πριν το 1570 1774 1865 Ποταμιά.1 17.4 18 Ξηροποτάμου (Άγιοι Τεσσαράκοντα Μάρτυρες) Αγίου Παύλου (Υπαπαντή του Κυρίου) .

∆ΟΙΚΗΣΗ-ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ .141 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2.

000 άσπρων (ακτσέ). η ένταξη αυτή. ενώ συγχρόνως ασκούσε τη διοίκηση των νησιών.1. μετά τον μεγάλο βεζύρη-. Ο ρόλος των ναών στην κοινωνική και οικονομική ζωή των χωριών είναι ένα άλλο πεδίο μεγάλου ενδιαφέροντος. Ο όρος προέρχεται από το ιταλικό capitano και χρησιμοποιήθηκε από το 1567 για τον μπεϋλέρμπευ του Αλγερίου Αλή πασά. 2. 95. ο τούρκος αρχιναυάρχος παρακολουθούσε τις εργασίες του ναυπηγείου. 2 . με μίσθωμα (μαλ) 450. Βλ. Βakalopoulos 1953. Εκτός από τις υποθέσεις του ναυστάθμου και της οργάνωσης του οθωμανικού ναυτικού. 104. αλλά και τη διερεύνηση της οικονομικής κατάστασης των κοινότητων της Θάσου που διεκπεραίωσαν την οικοδόμηση των ναών τους.Ε. είναι αναμενόμενο να κυριαρχούσε ως σύνθετη λειτουργία στη ζωή του χωριού. φρόντιζε για την συγκέντρωση πλοίων και τη ναυτολόγηση ανδρών για τις ανάγκες του στόλου. -τρίτου στη διοικητική ιεραρχία της οθωμανικής αυτοκρατορίας.αποκαλύπτουν την ευρύτητα της δικαιοδοσίας του και φωτίζουν πολλές πτυχές της κοινωνικής και οικονομικής ζωής των νησιωτών του Αιγαίου. 62-63. ήταν προηγουμένως τιμάριο του καπουδάν πασά2. ο φοβερός πειρατής των ελληνικών θαλασσών. όταν η Τουρκία βρισκόταν σε σφράγιζαν τα αποσυρμένα τουρκικά νομίσματα για να χρησιμοποιηθούν ως είδος ενδοεκκλησιαστικού νομίσματος που εξυπηρετούσε και εξωεκκλησιαστικές ανάγκες. 31. Από το επιβλητικό οίκημα του Ντιβάν-χανέ. ο καπουδάν πασάς κατά την ετήσια έξοδο του στο Αιγαίο. κατά το τέλος του 19ου αιώνα. Πρώτος όμως καπουδάν πασάς με αρμοδιότητες αρχιναυάρχου θεωρείται ο Χαϊρεντίν Βαρβαρόσσας. Συνήθως η μοίρα του τουρκικού στόλου με τον καπουδάν πασά παρέμεινε αρκετές μέρες στον όρμο της Πάρου Ντριό. Καθώς σε κάθε χωριό όχι μόνο του νησιού αλλά ολόκληρης της υπόδουλης χώρας. με πολλές φορές αποτέλεσμα οι ναοί να λειτουργούν ως κοινωφελείς τοπικές Τράπεζες. εισέπραττε τους φόρους και έκτακτα «δοσίματα». πολλά από τα οποία έχουν δημοσιευτεί. σσ. Από τον 17ο αιώνα. στον οποίο ο σουλτάνος Σουλεϊμάν ο Α΄ απένειμε τον τίτλο του καπουντάν –ι. αντικαθιστώντας τον όρο ντεριάμπεη (μπέης της θάλασσας). συνήθως τον Αύγουστο. όπου ήταν υποχρεωμένοι να βρίσκονται οι πρόκριτοι των νησιών για την καταβολή των φόρων. σ. σ. δίκαζε υποθέσεις για τις οποίες ήταν αναρμόδια τα τοπικά δικαστήρια και επενέβαινε σε θέματα νησιωτικών κοινοτήτων. πραγματοποιήθηκε κατά 1 Α. Σπουδαίο ρόλο έπαιξαν και οι εκκλησιαστικές επιτροπές των ενοριακών ναών οι οποίες οικονομική κρίση. την τακτοποίηση τοπικών υποθέσεων και την υποβολή παραπόνων ή αιτημάτων. όπου αναφέρεται ότι η Θάσος «μετά των εξαρτημάτων» δηλαδή των νησιών της. Σφυρόερας 1966. έδρα του καπουδάν πασά ήταν ο ναύσταθμος της Πόλης. Τα «μπουγιουρουλδιά» που απηύθυνε ο καπουδάν πασάς από το Ντιβάν-χανέ προς τους νησιώτες-έγγραφα συνήθως στην ελληνική γλώσσα που συνοδευόταν από γράμματα των δραγομάνων του στόλου.ντεριά (καπετάνου των θαλασσών). Η διοικητική οργάνωση της Θάσου Η διοικητική οργάνωση του νησιού μετά την τουρκική κατάληψη είναι γνωστή από μια μεταγενέστερη αλλά πολύ αξιόπιστη πηγή. Choiseul-Gouiffier 1782. Όπως συνέβη και με τα άλλα νησιά του Αιγαίου πελάγους. 22. ο ναός ήταν το μόνο δημόσιο-κοινοτικό κτίριο-υπηρεσία.142 Για να κατανοήσουμε και να ερμηνεύσουμε τον τρόπο παραγωγής των ναών και ναϋδρίων του νησιού. θεωρούμε απαραίτητη την κατανόηση του διοικητικού πλαισίου του κατά την τουρκοκρατία. από το παραχωρητήριο φιρμάνι του 1813 του Μαχμούτ Β΄1 προς τον Μωχάμετ Άλυ.

ο καπουδάν πασάς όμως διατήρησε την διοίκηση. Baklopoylos 1953. Ε. αύτη επωλήθη ως ιδιοκτησία…6». των οποίων τα εισοδήματα προέρχονταν από ιδιωτικές περιουσίες. σ. Βακαλόπουλος 1984. ο Σελίμ ζήτησε την γνώμη του καπουδάν πασά Γαζή Χουσείν. του αυτοκρατορικού πτωχοκομείου του και των λοιπών αγαθοεργών ιδρυμάτων του…. σ.τα προσοδοφόρα κτήματα. Έτσι η Θάσος έγινε βακούφι υπαγόμενο στην κατηγορία των μη αληθών βακουφίων (γάιρι σαχίχ)7.έ. σσ. Στη συνέχεια. 6 Α. Τα μη αληθή βακούφια διευθύνονταν από το υπουργείο των βακουφίων και υπάγονταν στους κοινούς νόμους του κράτους και όχι στους ιερούς.143 τη διάρκεια του Κρητικού πολέμου3. Απ. σ.21 . που υπάγονταν στις δυο ιερές ισλαμικές πόλεις. Μετά από αναφορά των Θασίων στο σουλτάνο. 8 Παρόμοιο καθεστώς υπήρχε και για την Άνδρο. όπως και τα δημόσια κτήματα (της Θάσου)…παρεχωρήθηκαν δι΄αυτοκρατορικού διατάγματος ως ιδιοκτησία. 35-36. αλλά ο βοεβόδας δεν τους πλήρωνε.Ε. ο καπουδάν πασάς εισπράττει κάθε χρόνο περισσότερες από 30 λίβρες. 98. ο σουλτάνος Μαχμούτ Α΄ Γαζή (1730-1754) παραχωρεί τη φορολογία της στη βιβλιοθήκη του και σε άλλα φιλανθρωπικά ιδρύματα. Οι κάτοικοι του νησιού τότε. Η Θάσος αναφέρεται μεταξύ των άλλων νησιών το 1794. Ε.Ε. επί Αχμέτ Γ΄(1703-1730). συμπεριληφθέντος και του κεφαλικού φόρου της νήσου ταύτης. καθώς πριν από αυτόν υπαγόταν κατευθείαν στον σουλτάνο. τη Μέκκα και τη Μεδίνα5 «…ο σουλτάνος ούτος μετέγραψεν αυτήν υπέρ της υπ΄ αυτοιύ ιδρυθείσης αφιερώσεως (βακούφ) της υψηλής βιβλιοθήκης του.28. Ο καπουδάν πασάς παρά ταύτα διατήρησε τη διοίκηση του νησιού8. 176-178. σημ. 16. σ. Φαίνεται δηλαδή καθαρά ότι ο 3 Οδηγός της Θάσου. σ. Την άποψη αυτή ενισχύει μία προσεκτική ανάγνωση του φιρμανιού της 23ης Μαρτίου 1791. . 3. σσ. ενώ στις εκκλήσεις τους απάντησε με την σύλληψη του κοτζαμπάση Μεταξά ως υποκινητή τους. 104. Bakalopoulos 1953. . σημ. Παράρημα. Βλ. 25.Βakalopoulos 1953. που του ανέφερε ότι οι ραγιάδες του νησιού είναι επιδέξιοι στην υλοτομία και στην μεταφορά της αναγκαίας για τον στόλο ξυλείας και ότι είχαν προσφέρει ως τότε σπουδαίες υπηρεσίες και εκδουλεύσεις στον στόλο9. Σφυρόερας 1966. Perrot 1864.Ε. Βακαλόπουλος 1969. επί Σελίμ Γ΄ που εκδόθηκε κατά την διάρκεια του Β΄ Ρωσοτουρκικού πολέμου (1787-1792) όταν για τις ανάγκες του στόλου. 103 κ. έστειλαν την απαιτούμενη ξυλεία. Σφυρόερας 1966. θεωρούνταν προσωρινά και όχι μόνιμα. όπως τα αληθή.62. 3. σε αντίθεση με τα αληθή βακούφια (βάκχι σαχίχ). σσ. 7 Με τον όρο αυτό ονομάζονταν τα βακούφια που ίδρυαν οι σουλτάνοι παραχωρώντας για την συντήρηση τους δημόσιες γαίες ή δημόσιες προσόδους. Α. 297. Παπαευστρατίου 1922. σ. Βλ. 167-168. σ. η οποία παραχωρήθηκε σε μπέη ή αγά για την είσπραξη των φόρων. 4 Α. όπως τα αληθή και ο εκάστοτε σουλτάνος μπορούσε αν ήθελε να τα διαλύσει. Ε. το νησί υλοτομήθηκε υπό τις εντολές του βοεβόδα Λήμνου Αβδούλ Κερίμ. δηλαδή περισσότερες απ΄ όσα έπαιρνε από οποιοδήποτε νησί των Κυκλάδων ή των Σποράδων4. έγγρ. Βλ. Από τη Θάσο. 9 Α. Βακαλόπουλος 1984. δια του καθορισμού και έναντι μισθώματος και γραφικών δικαιωμάτων. 5 Α. σε έγγραφο του καπουδάν πασά Γαζή Χουσεϊν. σ.

σσ. σημ.΄Αρα είναι λογικό η οικονομία των περιοχών που βρίσκονταν κάτω από τον Οθωμανικό ζυγό να προσανατολίζονταν 10 Σφυρόερας 1966. 14 Kαρύδης.678 γρόσια και για γραφικά 925 γρόσια.000 γρόσια κάθε χρόνο ως αντισήκωμα για τη μη παροχή ορισμένων ναυτών στον τουρκικό στόλο11. Ενισχυτικό της άποψης αυτής. Την αυτοκατανάλωση μπορούμε να την υπολογίσουμε μόνο με τεκμαρτό τρόπο. Ο σουλτάνος με το παραχωρητήριο φιρμάνι διατάζει να αποζημιωθούν με ανάλογο ποσό καταβαλλόμενο κάθε χρόνο από το νομισματοκοπείο. 11 . Απ. την δεύτερη με διάσπαρτα ποσοτικά μεγέθη. Έγγραφο 16 της Γαλλικής Έκδοσης.1. Αλλά και το 1794. τα αγαθοεργά ιδρύματα του Χαρεμέιν που στερούνταν πια από τα εισοδήματα της Θάσου και χαρίζει στον Μωχάμετ Άλυ (εικ. με τον τουρκικό νόμο «Περί βιλαετίων» ο Θεολόγος αποτέλεσε έδρα του καζά της Θάσου.475 γρόσια δίνονταν στο ταμείο του ναυστάθμου. 28. εκτός από τον κεφαλικό. 205. η οικονομία του νησιού στηρίζεται κυρίως στην εκτροφή προβάτων σε ποσοστό 50%. Από το παραπάνω ποσό τα 6. που ήταν δηλωτικός της υποταγής των ραγιάδων. Ε. σύμφωνα με την απογραφή του 1519. 5. μπορεί να έχει σχέση με τις παραδοσιακές συνήθειες των Οθωμανών που αρχικά προτιμούσαν το πρόβειο λίπος14. Τον ίδιο χρόνο η Θάσος παραχωρήθηκε «ως τμήμα τελείας κυριότητας επ΄ ονόματι του Μωχάμετ Άλυ». δηλαδή στον καπουδάν πασά και τα υπόλοιπα για τις ανάγκες του στρατού.)το μίσθωμα του νησιού και όλους τους παραπάνω φόρους.65. 3. Ε. Εκτός από τον κεφαλικό φόρο.50 γρόσια. 12 Απ. σ.2. ότι ως το 1813. σ. η Θάσος αναφέρεται μεταξύ των άλλων νησιών σε έγγραφο του ίδιου καπουδάν πασά10. Οι χριστιανοί κάτοικοι πλήρωναν για τον κεφαλικό φόρο 7. η Θάσος υπαγόταν στον καπουδάν πασά.725 γρόσια και πλήρωναν κάθε χρόνο για μίσθωμα 20. είναι ότι το 1867.144 καπουδάν πασάς είχε την απόλυτη γνώση του νησιού. 2.697. 31-32. Βακαλόπουλος 1984. Επομένως είναι φανερό. οι κάτοικοι πλήρωναν και έναν άλλο βαρύ φόρο. Βακαλόπουλος 1984. 13 Ασδραχά Ελληνικά Γράμματα. Η προτίμηση στην εκτροφή προβάτων. και στην οινοπαραγωγή σε ποσοστό 28%. σ. Με άνισο τρόπο τα προϊόντα της αγροτοκτηνοτροφικής οικονομίας εξυπηρετούσαν κυρίως την αυτοκατανάλωση αλλά και την αγορά. Επομένως ο σουλτάνος δεν παραιτήθηκε απόλυτα από τα κυριαρχικά δικαιώματα του επί των ραγιάδων και του νησιού τους12. Το 1813 μισθωτής του νησιού ήταν ο διοικτής (ναζίρ) της ∆ράμας Μαχμούτ μπέης και οι συνέταιροι του που είχαν δώσει εφάπαξ 157. Η ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΤΩΝ ΘΑΣΙΩΝ Στην πρώιμη Τουρκοκρατία.Κiel 2000. σ. που σχετίζονται με την εμπορική διακίνηση και το εξαγωγικό εμπόριο13.64. ο οποίος ανήκε στο σαντζάκι της ∆ράμας.

κίνησαν το ενδιαφέρον του Σελίμ Α΄(1512-1520). 15 Mantran 1965. Στο κατάστιχο του 1601 το κρασί πέφτει στο 34% των εσόδων. ενώ η εκτροφή προβάτων έπεσε στο 45% και η συμμετοχή του λαδιού είναι 3%. ένα είδος μπλε βαφής (λουλάκι) που έπαιρναν από το φυτό isatis tinctoria. και μιλά για χρυσό και άργυρο που εξάγονταν από τα μαρμάρου(!). Το κρασί όμως αναβαθμίστηκε. ο ανασυγκρότηση της Κωνσταντινούπολης. το μέλι. είχαν συμμετοχή γύρω στο 19%. Φαίνεται ότι η ξυλεία της Θάσου εξάγεται στην Κωνσταντινούπολη για την κατασκευή των ξύλινων σπιτιών της! Πράγματι την εποχή αυτή. Τα πρόβατα. Το γεγονός βέβαια μπορεί να έχει απλούστερη ερμηνεία: Καθώς τα θασίτικα χωριά είναι κτισμένα σε ορεινές περιοχές λόγω των πειρατών και οι πεδινές περιοχές που προσφέρονταν για ελαιοκαλλιέργεια ήταν δυσπρόσιτες και επικίνδυνες. όπως και το 1519. δεν φαίνονται όμως ακριβείς γιατί ο Belon που πέρασε στα μέσα του 16ου αιώνα. τ. Πολύ ενδιαφέρουσες είναι οι πληροφορίες για το εμπόριο ξυλείας. Ομοίως και η προφορική παράδοση δεν αναφέρει εξαγωγή χρυσού στα νεότερα χρόνια. Ε . 412-413. ενώ το μέλι και το λουλάκι διπλασσιάστηκαν και η σίκαλη αυξήθηκε στο 12%. Στην απογραφή του 1570 απογράφονται και μετόχια μονών. το λουλάκι. που ανεβαίνει στο 22%. μέλι και κερί. το κρασί. επισκέφτηκε το νησί το 1587. του Σουλεϊμάν Α΄(1520-1566) και του Μουράτ Γ΄(1574-1595). αναφέρει ρητά ότι τα μεταλλεία έμεναν ανεκμετάλλευτα. ανεβαίνοντας στο 42%. το λάδι και η σίκαλη καταλαμβάνουν το 98% της συνολικής παραγωγής. Στο κατάστιχο του 1550 παρατηρούνται αργές αλλά σημαντικές μεταβολές.50%. ν΄ ανεβαίνει ταχύτατα κατά χιλιάδες και να δημιουργείται οξύ πρόβλημα επισιτισμού15. μνημονεύει τα αμπέλια.2. ενώ η εκτροφή προβάτων κατρακυλά στο 19%. Α. Εννοεί μάλλον τα μεταλλεία θειούχου μολύβδου και λατομεία άλλων μεταλλευμάτων από τα οποία εξάγονταν ο άργυρος και ο χρυσός. η επίκαιρη θέση της και η τόνωση του εμπορίου μεταξύ Ανατολής-∆ύσης.Βακαλόπουλος 1974. η κτηνοτροφία ήταν η πιο ενδειγμένη ασχολία. σσ. . Ο μεγάλος κερδισμένος σ΄αυτή τη μεταβολή είναι το λάδι. Ισχυρίζεται ότι τα μεταλλεία αυτά. Ο περιηγητής Franzesco Piacenza. Οι ειδήσεις του περιηγητή για τα λατομεία. Η παραγωγή λαδιού εμφανίζεται να έχει συμμετοχή στις φορολογικές υποχρεώσεις του νησιού μόνο 1. επομένως και αυτά δραστηριοποιούνται στο νησί και προσπορίζονται απ αυτό κυρίως κρασί.145 στην ικανοποίηση αυτής της ζήτησης. Το μέλι και το civit. ώστε από το 1500 και μετά. συνετέλεσαν ώστε ο πληθυσμός της ν΄ αυξάνεται με τέτοιο ρυθμό.

32. το οποίο επιπλέον διατηρείται περισσότερο χρόνο. χωρίς να ταγγίζει.205-206. Το πιο ενδιαφέρον όμως συμπέρασμα είναι ότι όλες οι ασχολίες γίνονταν αποκλειστικά από τους χριστιανούς κατοίκους του νησιού. Ιδιαίτερα στα τέλη του 1624 σημειώνεται η μεγαλύτερη υποτίμηση του τουρκικού νομίσματος έναντι του βενετικού δουκάτου. Εγκατέλειψαν αρχικά το πρόβειο λίπος και μετά το καθαρό βούτυρο και κάτω από την επίδραση του μεσογειακού κλίματος πέρασαν στο λάδι. στην πραγματικότητα όμως κατοίκων της στον εντοπισμό των πλουτοπαραγωγικών κέντρων και στην υπόδειξη τρόπων εξαγωγής και διακίνησης των προϊόντων τους. ήδη από την προηγούμενη απογραφή. 17 . και η στροφή από την αμπελοκαλλιέργεια που αποστρέφονται οι μουσουλμάνοι. όπου το 1701 ιδρύθηκε γαλλικό προξενείο και η Θάσος τους ενδιέφερε πολύ και μάλιστα το λιμάνι της Θάσου δεν αποτέλεσε μόνο 16 Τούρτα 1991. πρόσφατα εξισλαμισθέντων χριστιανών. αλλά και στις ∆υτικές αγορές. το οποίο συντάχθηκε αμέσως μετά το τέλος του Κρητικού πολέμου .Κ. όπως το βούτυρο18. 20 Greene 2004. στην ελαιοκαλλιέργεια. και κυρίως στην μεγάλη αγορά της γειτονικής Κωνσταντινούπολης αλλά και της Σμύρνης που από τον 17ου αιώνα αναπτύσσεται ως νέα μεσογειακή αγορά20. δεν επιρρεάστηκε από την ύπαρξη των ελάχιστων οικογενειών μουσουλμάνων. Η επίδραση του γεγονότος αυτού στην οικονομία του νησιού με τα στοιχεία που διαθέτουμε δεν μπορεί όμως να αποτιμηθεί. Η Καβάλα. Φαίνεται λοιπόν ότι το νησί. Ήδη από το 1640 έχει παγιωθεί στους Οθωμανούς η αλλαγή στην διατροφή τους. υπ. Το λάδι στην περίοδο 1601-1670/7117 έχει ολοκληρωτικά επικρατήσει στη συνολική παραγωγή αντιπροσωπεύοντας το 60% του παραγωγικού δυναμικού. σ. Αντίθετα αποτιμάται η στροφή των Θασιτών στην ελαιοκαλλιέργεια. 62. Τα στοιχεία για το τέλος αυτής της περιόδου περιέχονται στο κατάστιχο Τ. που στην απογραφή του 1601 περιορίζονται στις 6 οικογένειες.G. σσ. Το λάδι όμως απορροφάται και από την βιοτεχνική παραγωγή τη ∆ύσης. καθώς χρησιμοποιείται ως πρώτη ύλη στην σαπωνοποιία. 19 Ασδραχά Ελληνικά Γράμματα. Στο τέλος του 17ου και στις αρχές του 18ου. της Άγκυρας. νηματουργία. υφαντουργία19. η επικράτηση του γαλλικού εμπορίου στην ανατολή είναι αναμφισβήτητο γεγονός που εκτός από την γαλλική κρατική πολιτική οφείλεται και στην δράση του τάγματος των Ιησουϊτών που επιδίδεται των τυπικά στον προσηλυτισμό χριστιανών τουρκοκρατούμενης ανατολής.146 Το πρώτο τέταρτο του 17ου αιώνα16 είναι περίοδος οικονομικής δυσπραγίας για την οθωμανική αυτοκρατορία. σσ.M. 238-245. 18 Kαρύδης-Κiel 2000. προσαρμόστηκε γρήγορα στην νέα ζήτηση της οθωμανικής αγοράς. όπως και η Λέσβος.

26 Κεκρίδης 1969. αφού από αυτό με πλοία που ακολουθούν τη θαλάσσια γραμμή Μασσαλία-Θάσος-Μασσαλία. παρενοχλώντας τα ξένα εμπορικά πλοία. Οι κάτοικοι μάζευαν επίσης και πουλούσαν τον καρπό του πρίνου (πουρναριού). σσ. 25 Τσιρικτζίδου 1989.126. 1902. εξάγονται και προϊόντα άλλων περιοχών που μεταφέρονταν με φορτηγίδες στο νησί21. σ. σ. Κατά τα έτη 1720-21 ο Αχμέτ Γ΄(1703-1730). γίνεται εκτετάμενο λαθρεμπόριο από τους Γάλλους. ιδρυτής της ιερραποστολής των Ιησουϊτών της Θεσσαλονιίκης. προσκρούει όμως στην απροθυμία των κατοίκων.000 millerolles. πρέπει να είναι πολύ περισσότερο. Βακαλόπουλος 1969. Τον 18ον αιώνα η οικονομία εξακολουθεί να είναι προσανατολισμένη στα ίδια προϊόντα. υποβιβάστηκε σε υποπροξενείο. τόμ.22 αναφέρει ότι τα κέρδη των κατοίκων δεν προέρχονταν από τα κρασιά του νησιού. για το λάδι.125.23 Το 1714 από το λιμάνι του νησιού με άδεια του Σουλτάνου βλήματα κανονιών φορτώθηκαν σε δύο Τριπολίτικα πλοία. 268. την περίοδο 1740-1785. 27 Α. Το λάδι την εποχή αυτή καταναλώνεται επί τόπου και το υπόλοιπο εξάγεται. Επιφανής γάλλος μισσιονάριος. Η προσπάθεια απέβη άκαρπη. δηλαδή περισσότερες απ΄ όσα έπαιρνε από οποιοδήποτε νησί των Κυκλάδων ή των Σποράδων27.Ε. Η αρνητική τους στάση οφείλεται πιθανόν στο φόβο για τις σκληρές συνθήκες δουλειάς των μεταλλωρύχων ή στην ανασφάλεια διαβίωσης σε πεδινές επικίνδυνες περιοχές26. 1902. ήταν πάνω από 20. σ. 22 .109. 23 Βranconnier.I. για το κερί και για την ξυλεία. Ε. σ. Βranconnier. εξαρτημένο από το προξενείο της Θεσσαλονίκης25. για να βάφουν τα υφάσματα με ζωηρό κόκκινο χρώμα. που τον χρησιμοποιούσαν στην Βενετία.I.147 εξαγωγικό κέντρο αλλά και σημαντικό διαμετακομιστικό.1035-1036 24 Τσιρικτζίδου 1989. Στην πραγματικότητα το λάδι το εισαγόμενο στην Μασσαλία. Ο πόλεμος και η έξαρση της πειρατείας έπληξαν το γαλλικό εμπόριο. Βλ. Τώρα γίνεται πιο πολύ λόγος για άλλα προϊόντα του νησιού. Moλαταύτα από το νησί ο καπουδάν πασάς εισπράττει κάθε χρόνο περισσότερες από 30 λίβρες. καθώς ο Έβδομος Βενετο-τουρκικός πόλεμος(1714-1718) ήταν σε εξέλιξη24. γιατί οι προηγούμενες ποισότητες προκύπτουν μόνο από 21 Τσιρικτζίδου 1989. ενώ το 1715 ο τουρκικός στόλος αγκυροβόλησε στο νησί για τρεις μέρες. σιδήρου και μαγγανίου. 297. και το προξενείο της Καβάλας. που τα εξήγαν σε μεγάλες πραγματικά ποσότητες.Βακαλόπουλος 1969. σ. 124-125. σσ. επιχειρεί την αξιοποίηση των θασίτικων μεταλλευμάτων ψευδαργύρου και μολύβδου. Παρ΄ όλο που η τουρκική κυβέρνηση δεσμεύει το λάδι για την αγορά της Κωνσταντινούπολης. Το 1706 ο Pere Braconnier. Α. που τα εκτιμούσαν άλλοτε πολύ στην Κωνσταντινούπολη και τα έβρισκαν γευστικά και ωφέλιμα. Το λάδι της Θάσου που έφτανε στη Γαλλία. τόμ.

Αφ΄ ετέρου οι εγχώριοι εξάγουσιν έλαιον. Barski 1884.28» Ο Ρωσικός στόλος απέπλευσε στις 26-10-1770 από το νησί μεταφέροντας τεράστιες ποσότητας ξυλείας. τα χωριά της φωλιές ερημώσεως.149.29 Την εποχή αυτή oι Θάσιοι υφίστανται μεγάλες καταπιέσεις από τις ποικίλες αγγαρείες και αυθαιρεσίες των Τούρκων αλλά και από την εκμετάλλευση τους από τους χριστιανούς άρχοντες τους30. 33 Pouqueville 1805. σ. 31 Α. Ο πλοίαρχος έγραψε στο ημερολόγιο του: «Η νήσος Θάσος κείται παρά ταις ακταίς της Ρωμυλίας. Την περίοδο 1798-1801 την οθωμανική αυτοκρατορία επισκέπτεται ο Γάλλος περιηγητής Pouqueville33. Η νήσος αύτη έχει ευφορωτάτην γην δια δημητριακούς καρπούς. Για να προμηθευτούν οι Ρώσσοι την αναγκαία ξυλεία. 239. είναι η χώρα της συμφοράς. για να ελαφρύνουν τους δικούς τους φόρους. 571-572. Βακαλόπουλος 1969. όπως της Καβάλας. γράφει.31 Οι Τούρκοι άρχισαν να ενδιαφέρονται για την ναυπηγήσιμη ξυλεία του νησιού32 και αναγκάζουν τους ραγιάδες να εργάζονται στα δάση. 30 Α. να κόβουν μεγάλους κορμούς κατάλληλους για τη ναυπήγηση καραβιών του τούρκικου στόλου. Το 1768 αρχίζει ο Α΄ Ρωσοτουρκικός πόλεμος. Οι κάτοικοι της Ποταμιάς ήδη από το 1789 παραπονούνται ότι οι πλούσιοι του Θεολόγου. Ε. καίτοι πολλά ολίγους εξ αυτών σπείρουσι. της Σμύρνης ή της Χίου. Παντού γίνεται λόγος μόνον για πανώλη ή για πυρκαγιές. σύμφωνα με άγνωστο περιηγητή. Βakalopoulos 1953. συκαί και παρά τους πρόποδας των ορέων πληθύς ελαιών και λεπτοκαρυών. 32 Υψηλάντης 1870. Δεν μοιάζει με καμιά άλλη επικράτεια της γης. Από την Κωνσταντινούπολη ως την απώτατη άκρη του Ευξείνου. από τον Βόσπορο ως την Αδριατική οι πόλεις της είναι κοπρώνες. προμηθευόμενοι τον σίτον εκ Ρωμυλίας ως επί το πλείστον. 86-87. Τις αυλές των πασάδων στολίζουν κεφάλια ματωμένα. τους καταπιέζουν κατανέμοντας σ΄ αυτούς φόρους δυσανάλογους με την οικονομική τους αντοχή. πλάτανοι.. Αλλά είναι γνωστό ότι τα εμπορεύματα του νησιού ταξίδευαν και μέσα απ΄ άλλα λιμάνια. σ. πεύκαι. το οποίον παράγουσι κατά Δεκέμβριον…. σσ. έστειλαν στη Θάσο ένα σώμα ανδρών με επικεφαλής τον πλοίαρχο Α΄ τάξης Στέφανο Πέτροβιτς Χμετιόβσκιη. Εύρυνται όμως και δρυς. ή επιδημίες ή για λιμό. σσ. 29 βασανισμού στους δρόμους τριγυρνούν μόνο . σ. έδαφος έχουσα ορεινόν πλήρες παντοίων δασών εκ πιτύων ιδίως. Η εικόνα που αποκομίζει είναι θλιβερή: «το οθωμανικό κράτος. Ε. 28 παλούκια και όργανα Χμετιόβσκιη 1884. αλλά και να τους μεταφέρουν στην παραλία απ΄ όπου τους παραλάμβαναν οι Τούρκοι.148 αφίξεις πλοίων με προέλευση τη Θάσο (Τasso).. 231. Κοντά στις πύλες των πόλεων στέκονται κρεμάλες και πύργοι κρανίων. αρκούντως μικρά την περιφέρειαν. 312-313. σσ.

τροχοφόρων οχημάτων και πετάλων στα άλογα. Ημερότητα ηθών δεν υπάρχει στην χώρα αυτή. 85. αναφέρει σχετικά: «Ο παραχώρησε πριν από λίγο καιρό στον Αντιβασιλέα της Αιγύπτου το απεριόριστο δικαίωμα της υλοτομίας στο νησί. Mazower 2003. 52. που μαρτυρούσε την έλλειψη σιδεράδων. 36 Ενεπικίδης 1982.34 Την εποχή αυτή έχουν συμπληρώσει την εγκατάσταση τους με μετόχια οι δέκα έξι από τις 20 Μονές του Αγίου Όρους. 200. σ. το 1812 συγκεκριμένα. ο οποίος άρχισεν από την 1ην Ιανουαρίου και εβάσταξε έως τα τέλει του μαρτίου μηνός και ετζακίστηκαν σχεδόν τα μησά ελαιόδεντρα και εξηράνθηκαν και πολλά από αυτά. ζει 34 Χιόνης 1986. και πράγματι ο Μεχμέτ Αλή σήκωσε πολύ ξυλεία απ΄ τη Θάσο για την κατασκευή καραβιών»36 Η Θάσος μετά το 1813 όταν περιήλθε στον Μωχάμετ Άλυ. τον Ουίλιαμ Τέρνερ. ούτε τάξη υπάρχει ούτε ασφάλεια ούτε ησυχία. καθώς ο πολιτικός αγώνας για την Μακεδονία εντεινόταν.35 Πράγματι η εκβιομηχάνιση δεν συνέβη στις πόλεις επί Οθωμανών. Επειδή δεν υπάρχει αστυνομία. Όποιος έχει λίγα χρήματα τα θάφτει στη γη. Στις αρχές του δεκάτου ενάτου αιώνα.1.) χάρις στο άγραφο προνομιακό πολίτευμα της. ήταν η σιγαλιά των τουρκικών πόλεων-η απουσία καμπανών. Τα μετόχια σταδιακά συγκεντρώνουν τα περισσότερα ελαιόδεντρα. Ο αξιόπιστος απεσταλμένος του Μέτερνιχ στην επαναστατημένη Ελλάδα Prokesch von Osten που επισκέφτηκε σουλτάνος το 1828 το νησί. απομακρυσμένη από την Αίγυπτο. ουδέ εικούσαμεν πόποτε και εγράφει παρά νεοφύτου ζωγράφου εις ενθύμησιν των μεταγενεστέρων». Όποιος έχει σκεύη πολύτιμα τα κρύβει μέσα στον γυναικωνίτη του και καθένας ζει φτωχικά όπως λάθη βιώσας» Η Θάσος το 1806 δοκιμάζεται από μεγάλη θεομηνία. και οι λόγοι ήταν: η έλλειψη καλοσυντηρημένων και σωστά αστυνομευομένων δρόμων. μεταλλουργών και μηχανημάτων. είτε με αγορές ή με δωρεές των κατοίκων. όταν αντιμετωπίζουν κάποιο πρόβλημα υγείας. σ. σ. οι θρησκευτικές ενστάσεις απέναντι στην εξάπλωση των εντύπων μέσων και της επιστημονικής γνώσης και τα επίπεδα δημόσιας δυσλειτουργίας που μάλλον αυξάνονταν παρά μειώνονταν με το χρόνο. ∆ιαβάζουμε σε χειρόγραφο της Ιεράς Πρόθεσης του ναού των Αγίων Αποστόλων Καζαβητιού: «Εις τους 1806 έγινε μεγάλως και φρικτός χειμώνας από βροχάς και χιόνας πολλάς και υπερβολικάς. 35 . εκείνο που έκανε εντύπωση στον ∆υτικό επισκέπτη. (εικ.149 κουρελιάρηδες. τα γραφειοκρατικά προσκόμματα. ώστε οπού άλλην φοράν τοιούτον χειμώναν δεν ενθυμήθιμεν. και ακολούθος έγινε πολή και μεγάλη ζημία επάνω εις το νησί της Θάσου. προς τούτοις ακολούθησε και ψώφος πολλής εις τα τετράποδα ζώα μικρά και μεγάλα.

Η εκμετάλλευση θα ήταν πολύ πιο οικονομική και πιο εύκολη. 65. αλλά ο πειρατικός κίνδυνος είναι διαρκής. όπως συνέβη με τα ξερονήσια Ύδρα. που δεν ενδιαφέρονται για την ευημερία του νησιού. Τα δασικά προϊόντα (δαδί. Η συντήρηση των δρόμων αυτών που θα είχαν παντού για υπόβαση τον ίδιο το βράχο. πρέπει να δέσουν έξι ή οκτώ βόδια σ΄ ένα κορμό πεύκου. το 1854. Για την προστασία των δασών. παρά μόνο για την είσπραξη συγκεκριμένων φόρων. αλλά μονοπάτια. οι κάτοικοι ζουν σε σχετική αυτάρκεια. με έλλειψη εμπιστοσύνης στις δυνάμεις τους. Επειδή η εύφορη γη τους ήταν αρκετή για να διαθρέψει τους λίγους κατοίκους της αυτοί δεν στράφηκαν στην ναυσιπλοΐα. θάρρους και πρωτοβουλίας. από τους οποίους ο ένας. Μεγάλη όμως είναι και η καταστροφή των δασών για ναυπηγήσιμη ξυλεία και είναι ενδιαφέρον ότι ο Perrot το 1856 αναφέρει ότι οι κάτοικοι ισχυριζόταν ότι ο στόλος του Μωχάμετ Άλυ. πίσσα. 37 Perrot 1864. φίλων ή συμμάχων του αντιβασιλέα. Είναι αποκλεισμένοι στο νησί τους και αδρανείς. σ. Συχνά. όχι αμαξιτούς. πευκοφλοιός. Σπέτσες και Ψαρά. δημιουργείται έμμισθη θέση «κουρατζή». φύλακα δασών. Αυτοί εποπτεύουν στην υλοτομία. για να τον σύρουν μέσα από θάμνους και βράχους ή να τον υψώσουν στην κορυφή απότομων πλαγιών. Η διοίκηση του νησιού έχει ανατεθεί στα χέρια ανίκανων και συχνά βάναυσων μπέηδων της Καβάλας. που μοχθώντας και κινδυνεύοντας στις θάλασσες. καυσόξυλα. Τα έσοδα αυτά με μια συμπληρωματική εισφορά του Αιγύπτιου πασά προοριζόταν για τη συντήρηση του Μεντρεσέ (ιεροδιδασκαλείου) και του ιμαρέτ (πτωχοκομείου) της Καβάλας. κάρβουνα) ήταν αφορολόγητα. κατράμι. είχε κατασκευαστεί από θασίτικη ξυλεία37. ο Ρετζίπ Εφέντης.150 απαλλαγμένη από βαριές φορολογικές επιβαρύνσεις κάτω από ένα ήπιο ζυγό γιατί η Υψηλή Πύλη την έχει σχεδόν εγκαταλείψει και η Αίγυπτος δεν ενδιαφέρεται ιδιαίτερα γι΄ αυτή. αλλά ποιος σκέπτεται στην Ανατολή να κάνει δρόμους. Η μεταφορά της ξυλείας από τα βουνά ως τις παραλίες. ελαττώματα που αποτυπώθηκαν βαθιά στον χαρακτήρα τους. Για νέα εκτεταμένη ξύλευση του νησιού στέλνονται στο νησί δυο Αιγύπτιοι μηχανικοί. παρουσιάζει τεράστιες δυσκολίες. γνώρισαν μέρες οικονομικής ευημερίας και πόθησαν να αποκτήσουν και την πολιτική τους ελευθερία. που καταστράφηκε το 1827 στο Ναβαρίνο. αν έκαναν μερικούς δρόμους. Η γη είναι εύφορη. στην μεταφορά και στη φόρτωση των ξύλων. θα ήταν πιο εύκολη. . που θα άφηναν ελεύθερο το πέρασμα στα ζώα και τα βάρη τους. είχε σπουδάσει ναυπηγική στην Αγγλία. Ειδικά από το νησί εισπράττει τη δεκάτη του λαδιού και φόρο από το κερί και το λάδι.

65. ενώ το ίδιο το καμίνι φορολογούνταν με 22 παράδες40.41 Τα μεγάλα ημερομίσθια των εργατών που έκοβαν. ο αξιωματικός του αιγυπτιακού πολεμικού ναυτικού Τζαφέρ Μπέης. μετέφεραν και φόρτωναν την ξυλεία. μορφωμένος. Οι νέοι κάτοικοι δραστηριοποιούνται εμπορικά και παρατηρείται θεαματική του νησιού αύξηση της κίνησης 42 ελληνικών πλοίων στα λιμάνια της περιοχής. προσελκύουν πολλούς Θασίους. 40 Conze 1860.000 μικρότερα.Βakalopoulos 1953.39 Από το 1858 ως το 1884. 117. Στη συνέχεια η ανασφάλεια που προκλήθηκε από το αποτυχημένο κίνημα του 1878 στα τουρκοκρατούμενα εδάφη. αλλά και όσοι έχουν δοσοληψίες με την τουρκική διοίκηση. Το 1857 η Αίγυπτος θα εισάγει από τη Θάσο 29.000 τεμάχια πεύκου.000 πάχους 0. σ. που την χρειαζόταν για την στρώση των σιδηροδρομικών γραμμών της Κάτω Αιγύπτου! Τα μεγάλα ημερομίσθια των εργατών που έκοβαν. 41 Perrot 1864. γεγονός που δείχνει πόσο σωστή ήταν η ίδρυση του Προξενικού Πρακτορείου Ελλάδος το 1847 στο νησί. Μάλιστα προσπαθεί να συνεννοηθεί με τους προεστούς για να μην επιβληθεί απόλυτα η δεκάτη σ΄ όλα τα προϊόντα.151 Εκείνο που τους ενδιέφερε περισσότερο ήταν πως ν΄ απομυζούν τους κατοίκους ή να τους επιβάλλουν διάφορες αγγαρείες για δικό τους λογαριασμό. προσελκύουν πολλούς Θασίους. τα καυσόξυλα. και 20. με αποτέλεσμα την παραμέληση των άλλων ασχολιών τους.38 Ο Μπέης μετά την εφαρμογή του Τανζιμάτ ενεργώντας σύμφωνα με διαταγές από την Κωνσταντινούπολη και από την Αίγυπτο. δηλαδή την επιβολή της δεκάτης στα προϊόντα στο νησί. σύμφωνα με τον Perrot. 42 Κ. Απ΄ αυτά τα 9. 27.Ε. Σωτηρίκα και Χατζή Σταμάτη ενεργεί στην Αίγυπτο και πετυχαίνει να εκδοθεί νέα διαταγή για να εξακολουθήσει να ισχύει το παλιό φορολογικό σύστημα.30 μ. γιατί ο Μωχάμετ Σαϊντ είχε μεγάλη ανάγκη ξυλείας. μετέφεραν και φόρτωναν την ξυλεία. αποπειράται να εφαρμόσει τους νέους νόμους. δίκαιος και καλοπροαίρετος απέναντι στους κατοίκους που τον αγάπησαν πολύ.Την εποχή αυτή αρχίζει η συστηματική εκμετάλλευση των δασών. με αποτέλεσμα την παραμέληση των άλλων ασχολιών τους. Στα ορεινά χωριά της Θάσου βρίσκουν άσυλο όχι μόνο όσοι εγκαταλείπουν επαναστατημένες περιοχές. η πίσσα και το κατράμι έμειναν αφορολόγητα. Α. σ. τίμιος. σσ. Θασίτικη όμως αντιπροσωπία υπό τον Ν. αλλά ένα ηπιότερο φορολογικό σύστημα. οδηγεί 38 Perrot 1864. σ. διαπιστώνεται αθρόα εγκατάσταση ελλήνων στο νησί. σ. Λόγω των Αιγυπτιακών προνομίων στο νησί και της άτυχης Επανάστασης του 1854 στην Ήπειρο και Θεσσαλία. Χιόνης 1973(2) 39 πάλι πολλούς για εγκατάσταση στη . 73. Βακαλόπουλος 1980. άνθρωπος ευφυής. 9-37. Το 1854 διορίζεται διοικητής της Θάσου. το δαδί.

που αναλαμβάνει την αγορά 300. Ι. ο πρώην χεδίφης Ισμαήλ ακυρώνει το συμβόλαιο. υπογράφει νέο συμβόλαιο με την Εταιρεία. όπου ούτε οι Τούρκοι ούτε και οι Αιγύπτιοι ασκούσαν πραγματική εξουσία επιδόθηκαν στην βουκολική ζωή44. σσ. πευκοφλοιό. τον χειμώνα του 1895. Τον ίδιο χρόνο πεθαίνει όμως ο Χαλίμ και ο νέος διαχειριστής. προς μεγάλη χαρά των κατοίκων. 43 Τσίμας 2005. ενώ η τουρκική κυβέρνηση έβαλε κι αυτή φόρο 25% σε όλα τα δασικά προϊόντα. Έπειτα ο φόρος της οικοδομήσιμης ξυλείας αυξήθηκε από 20% σε 30% για κάθε κυβικό. η οικογένεια Κρητικού που εγκαταστάθηκε στο Κάστρο. ώστε οι ξυλέμποροι σταμάτησαν τις εργασίες. σ. Μετά τον θάνατο του. ο Αμπάς Χιλμί Β΄. 69.152 Θάσο. 45 Παπαευστρατίου 1922. σσ. Απ.000 κυβ. Οι Θάσιοι φοβούμενοι ότι η εταιρεία θα καταστρέψει τα δάση.Μ. οι οικογένειες από την Ήπειρο Τζιάτα. 46 Χιόνης 1984 (1). Αγανακτισμένοι οι Αιγύπτιοι παραιτήθηκαν από το δικαίωμα της εξαγωγής. Ο Αμπάς για να τιμωρήσει τους κατοίκους. Έτσι μένουν άνεργοι οι ξυλοκόποι.106-107. που έγινε ο ίδιος διαχειριστής των βακουφικών. Το 1887 μερικοί έμποροι ζητούν και παίρνουν το ειδικό προνόμιο να εκμεταλλεύονται το δάσος του Ψαριού πληρώνοντας 20% δασικό φόρο.45 Την κατάσταση επιδεινώνει ο Ελληνοτουρκικός συμμετέχουν ως εθελοντές και θάσιοι46.136-153. η οικογένεια ∆έμπα από την Σιάτιστα και Πέτκου από τη Χαλκιδική στο Θεολόγο43 Το 1886 παύει η εξαγωγή θασίτικης ξυλείας στην Αίγυπτο. οι οποίοι ξένοιαστοι πια μέσα στο καθεστώς της συγκυριαρχίας. Ο χεδίφης υποχωρεί και αποζημιώνει την Εταιρεία. Το 1894 η Ελληνική Εταιρεία Ν. Ξεχωρίζουν οι Ηπειρώτες γιατροί Γ. στον οποίο . γιατί οι Τούρκοι τελωνειακοί ζητούσαν το 80% της αξίας της. Οι περισσότεροι παίζουν πρωτεύοντα ρόλο στα κοινοτικά πράγματα. καυσόξυλα και δαδιά).277. μέτρων ελάτης και πεύκου προς 2 ½ φράγκα το κυβικό και το δικαίωμα να εκμεταλλευτεί όλα τα δασικά προϊόντα (πίσσα. απαγορεύει απόλυτα την κοπή ξυλείας και όταν επιτέλους το επέτρεψε ήταν τόσο μεγάλες οι διατυπώσεις. και Αναστάσιος Κωνσταντινίδης. Κόρδα και Θεμελή που ήλθαν στο Θεολόγο. Βακαλόπουλος 1980. που εγκαταστάθηκαν ο πρώτος στην Παναγία και ο δεύτερος στο Καζαβίτι. Ψιακής συνάπτει συμβόλαιο με τον διαχειριστή των βακουφικών εισοδημάτων της Θάσου Χαλίμ πασά με σκοπό την εκμετάλλευση των δασών και των σκωριών των αρχαίων μεταλλείων. 109-111. 44 πόλεμος του 1897. αντιδρούν και εμποδίζουν δυο φορές την απόβαση αντιπροσώπων της Εταιρείας στο νησί. Χρηστίδης. σ.

σ.000 οκάδες πευκοφλοιού. αλλά εκείνος αδρανεί.000 οκάδες πίσσας. κατά διαταγή του χεδίφη μεταφέρει τα γραφεία της διοίκησης στη Θάσο και επιβάλλει νέους φόρους. γενικά προσπάθεια να αποστερηθεί το νησί από τα παλιά του προνόμια και να γίνει μια αιγυπτιακή επαρχία. Οι κάτοικοι απευθύνονται στον χεδίφη και ζητούν συγνώμη για την υπόθεση Ψιακή. Στο νησί επικρατεί αναβρασμός49. 48 για να μην . Το 1901 η Θάσος εξάγει 1. Τελικά η εποπτεία των δασών παρέμεινε στο Βακούφι μέχρι την απελευθέρωση.94. Παράλληλα διαθέτει 400 σκαμνιές για κάθε χωριό και υποδεικνύει να μην κτίζονται τα σπίτια με τον παλιό τρόπο αλλά με το νέο. πολιτεύτηκε όμως με διπλωματικό τρόπο.50 Η νέα διοίκηση δεν επανέφερε το παλιό προνομιακό καθεστώς του νησιού. έγγραφο 40. η εκδίκαση όλων των υποθέσεων μόνο στο πρωτοδικείο του Λιμένα. εις δε τα χωριά εις τας ∆ημογεροντίας51. να μην καίνε δαδί για να αποφευχθούν οι πυρκαγιές στο κοντινό δάσος47. σ.166. Κατάργηση του θεσμού των προεστών και αντικατάσταση με των μουχτάρηδων. Βακαλόπουλος 1984. 3. Τον Απρίλιο του 1902 με πρόφαση την επιβολή της τάξης. ή πας όστις ήθελε φυτεύση άμπελον εκ δέκα στρεμμάτων». Το 1903 ο προεδευτικός μουτεσερίφης θεσπίζει βραβεία για τους πρώτους οι οποίοι ήθελαν να «μεταφυτεύσουν εκατό φυτά ελαιοδέντρων αγρίων ή ημέρων.000. Έτσι ο δασονόμος Θάσου σε επιστολή του προς τους μουχταροδημογέροντες του Άνω Θεολόγου. 51 Χιόνης 1985(1). να χρωματίζονται οι προσόψεις για να ομορφαίνουν.48 Η συνέχεια είναι δύσκολη για το νησί. οι Τούρκοι καταλαμβάνουν το νησί. τους ζητά να ενημερώσουν τους εργαζόμενους στα κατραμοκάμινα των Κοινύρων. Ε. 106.000 οκάδες ναυπηγήσιμης και οικοδομήσιμης ξυλείας. να κτίζουν οι κάτοικοι καλύβες κοντά στα κτήματα 47 Χιόνης 1984 (2). ∆εν αποκλείεται αυτή η επιχείρηση φύτευσης και δημιουργίας νέων ελαιώνων. 50 Τριάρχης 1980. Α. να θεσπίστηκε γιατί τα μετόχια ουσιαστικά κατείχαν όλους τους ελαιώνες των κάμπων. 29-33. εις τρόπον ώστε να απαρτίζεται ελαιών. σσ. σ. και 20. μουτεσαρίφη Το 1902 σε γενική εγκύκλιο του Θάσου Μ. 49 Λαμπίρης 1984.120. σ. Το 1901 ο διοικητής Μαχμούτ Ριφάτ μπέης επιστρέφοντας με άδεια από την Αίγυπτο. αφαίρεση των σφραγίδων των εκκλησιών.153 Το 1899 η κατραμοπαραγωγή πρέπει να είναι σε έξαρση. Κιαζήμ. Παρ΄ όλα αυτά η διεύθυνση των βακουφίων της Αιγύπτου εξακολουθεί να εισπράττει τους φόρους όπως και πριν. διαβάζουμε ενδιαφέρουσες οδηγίες: Η άδεια ανέγερσης οικοδομής ή επιδιόρθωσης παλιάς υπάγεται στην αρμοδιότητα της δημαρχίας ή ∆ημογεροντίας γι αυτό και οι ενδιαφερόμενοι θ΄απευθύνονται εις την δημαρχίαν.

αλλά και για καταπάτηση κτημάτων54. τις όποιες μυστικές και απόρρητες στρατηγικές εξυπηρετούσε η παρουσία των Γερμανών στο νησί. οπότε η Εταιρεία συμβιβάζεται με την Κοινότητα αρχίζει η ραγδαία ανάπτυξη των Λιμεναρίων. 38. 84. Ο ρόλος των ναών και των ιερωμένων στην κοινωνική ζωή των χωριών Για αιώνες ο υπόδουλος Έλληνας παρέμεινε πιστός στην Εκκλησία γιατί μόνο στο εσωτερικό της ήταν ουσιαστικά ελεύθερος να βιώσει την κοινοτική του ζωή και να εκδηλώσει την εθνότητα και την καταγωγή του. ως ισχυρό άλλοθι. 154-170.57 2. το βασικό ενδιαφέρον των κατοίκων πέρα από την τροφή και την ένδυση και ήταν τόσο ισχυρό που βάραινε περισσότερο από το κάθε τι. Από το 1903 ως το 1905 η Κοινότητα Κάστρου ήταν σε διαρκή αντιπαράθεση με την Εταιρεία για οικονομικά θέματα. η καταστροφή του ναού 52 Χιόνης 1985(1). η εκκλησία ήταν μια εθνική οργάνωση 58 και ο ρόλος του ναού στην κοινωνική ζωή του κάθε οικισμού ήταν θεμελιώδης καθώς ήταν ο μοναδικός κρίκος με το ένδοξο παρελθόν. Αυτό το κοινό πάθος για την εκκλησία αντιπροσώπευε το μόνο ιδανικό στοιχείο στη ζωή του οικισμού. Το 1905. δηλαδή του ψευδαργύρου. 56 Κεκρίδης 2005. η εκμετάλλευση των μεταλλείων του νησιού φθάνει στο απόγειο της56. φαινομενικά ξένων προς τις επιδιώξεις του. κάρβουνου και άλλων προϊόντων.000 ξένοι και 500 έλληνες εργάζονται στα Λιμενάρια. σσ. 101-102. όπως είδαμε το 1903. Οι εναλλακτικές αυτές «αθώες» επιχειρηματικές δραστηριότητες αξιοποιούσαν. σσ. περίοδο εντατικής προετοιμασίας για τον Α΄ Παγκόσμιο πόλεμο. σ. 58 Brailsford 2006.3. ειδικότερα της καλαμίνας. σ. 284. Στις 18 Οκτωβρίου 1912 μοίρα του ελληνικού στόλου απελευθερώνει το νησί. για την αξιοποίηση των μεταλλευμάτων του νησιού. πιθανόν και άλλων αναγκαίων για την πολεμική προετοιμασία της Γερμανίας53. 34-35. μετατρέπεται σε σύγχρονη πόλη με ρυμοτομικό σχέδιο55. 54 Χιόνης 1999. Γι αυτό στην περίπτωση καταστροφής ενός χωριού. Αυγουστίδης 1996. Κεκρίδης 2005.154 ταλαιπωρούνται από τις μετακινήσεις κατά την περίοδο των εργασιών και να μην αφήνουν τα παιδιά τους να φεύγουν για ασήμαντο κέρδος. που από άσημη Σκάλα του Κάστρου. Πάνω από 2. Στα χρόνια 1909-1910. σ. 57 Παπαευστρατίου 1922. με σπίτια νεοκλασικά και άλλα επιρρεασμένα από τον Γερμανικό νεοκλασσικισμό.52 Ένα γεγονός εξαιρετικό για την οικονομία του νησιού συμβαίνει . Ουσιαστικά για αυτόν. σ. σσ. 223-233. 53 . 285. Στη συνέχεια ασχολήθηκε και με την παραγωγή ελαιολάδου. Ο γερμανικός οίκος Speidel εγκαθίσταται στη Θάσο. σσ. 55 Αυγουστίδης 1996.

οι οποίες είναι συχνά μεγάλες και ευρύχωρες. σ. Μόνο εδώ επιτρέπεται στην κοινότητα να συνέρχεται. Έχουν ελάχιστη σχέση με τον πληθυσμό. Οι τελετές παίζουν μεγάλο μέρος στη ζωή του. Brailsford 2006. αλλά κανείς δεν σκέφθηκε να διαμορφώσει χώρο για το εκκλησίασμα. Οι σύγχρονες εκκλησίες. έφτασε να εκτιμά την εκκλησία του ως το κέντρο της κοινωνικής και πολιτικής του ύπαρξης.155 επιδρούσε στους ανθρώπους με πολύ πιο έντονο τρόπο από ότι η απώλεια των σπιτιών τους59. o επικεφαλής του Βρετανικού Ταμείου Αρωγής προς τα θύματα των βιαιοπραγιών του Οθωμανικού στρατού μετά την εξέγερση του Ίλιντεν το 190360: «Οι παλιότερες εκκλησίες στην Ανατολή δεν είναι τίποτε περισσότερο από τόπους προσκυνήματος. αλλά είναι πρωτίστως «συναγωγές»-χώροι συγκέντρωσης. Το χωριό. 59 60 61 Brailsford 2006. 83 Brailsford 2006. ……εκπληρώνει ένα καθήκον για την περιοχή με την ύπαρξη του και μόνο και σίγουρα μετρά πολύ στο να κερδηθεί η εύνοια του ενδόξου μάρτυρα ή ερημίτη.» Ο Θασίτης. Το πλήθος των ναϋδρίων του νησιού αλλά και γενικά της Μακεδονίας. Οι εικόνες τιμούν τον αποθανόντα άγιο και ίσως υπάρχει μια λάρνακα που περιέχει τα λείψανα του. Υπάρχει χώρος για να κουνήσεις ένα θυμιατήρι και να ψάλεις ένα Αλληλούια. 62 Brailsford 2006. Είναι περισσότερο μνημεία προς τιμήν κάποιου αγίου. είναι παντελώς ειλικρινής και ανέγγιχτη από . σ. είναι προφανώς χτισμένες υπό την επιρροή μιας διαφορετικής αντίληψης για το ρόλο της εκκλησίας στη ζωή. όπως και κάθε Μακεδόνας. το γάλα και τα αυγά. Την διεισδυτικότερη διαπίστωση για την πραγματικότητα αυτή. κατά καιρούς έχει εντυπωσιάσει τους περιηγητές. Φυσικά διαθέτουν τα ιερά τους και τα εικονίσματα τους. την έχει καταγράψει ο Henry Noel Brailsford. νηστεύει μέχρι τελειωτικής εξάντλησης για τουλάχιστον διακόσιες μέρες το χρόνο όχι μόνο το κρέας αλλά και το ψάρι. τρέφει βαθιά πίστη. όμως η πίστη στην παρουσία Του καθώς και σε μια ένδοξη σειρά αγίων τις επιρροές της ∆ύσης62. Εδώ είναι ελεύθερη από τα βλέμματα του τυράννου και του απίστου……. σε μια πόλη από 5. σ. 94. Το μικρό αυτό μέρος. κάτω από την τουρκική κυριαρχία. αν και οι περιηγητές σχολιάζουν τη θορυβώδη συμμετοχή του σ αυτές κριτικά61.000 κατοίκους περίπου που περηφανεύονται για τα εκατό αρχαία παρεκκλήσια της. Μπορεί να τις βρεις σε έρημα μέρη. 95. Δεν πρόκειται για χώρους συγκέντρωσης ή λατρείας. Η καθημερινή του γλώσσα είναι ζυμωμένη με προτάσεις που περιλαμβάνουν το όνομα του Θεού καθώς πίσω από αυτές τις φράσεις κρύβεται η φυσική δύναμη της ανατολίτικης μοιρολατρίας. σ. ή πάλι.84.

και είχαν την δυνατότητα μετά το πέρας της λειτουργίας να ενημερωθούν για τα προβλήματα του χωριού αλλά και των συγχωριανών τους. να στείλει έναν Πνευματικό Πατέρα για να εξομολογούνται οι κάτοικοι. σ. ενώ σε επιστολή του 1817 του Χατζή Αξή και των λοιπών απάντων χριστιανών της Παναγίας προς την ίδια Μονή αναφέρεται ότι στο χωριό «στερούνται διδασκάλων και πνευματικών»69. Βακαλόπουλος 1984. Επίσης οι κάτοικοι του χωριού Μαριές 63 Πατρινέλης 1977. που διατηρούσε μετόχι στο χωριό. 67 Brailsford 2006. σ. 93. σ.133. Πιθανότατα όμως οι εγγράμματοι ιερείς και οι πνευματικοί της Θάσου εξακολουθούν να είναι ελάχιστοι.368 Α. ιδιαίτερα αν είναι προικισμένοι με κάποιο ηγετικό προσόν 65.322. Αλλά και στις 2 Σεπτεμβρίου του 1889 ο προεστός της κοινότητας Κάστρου ζητούσε από τον καθηγούμενο της μονής Κουτλουμουσίου. δεν είχαν μισθό αλλά συντηρούνταν από την ευσπλαχνία ή την ευλάβεια των χριστιανών ή από χρήματα τα οποία έπαιρναν κατά τους γάμους. διαζύγια ή βαπτίσεις64. 69 Στρατής 2004(2). Βακαλόπουλος 1973.259. Στις στοές συχνά οι προεστοί ανακοίνωναν σημαντικά θέματα στους συντοπίτες τους ενώ σε ελάχιστες περιπτώσεις στους γυναικωνίτες οι εγγράμματοι ιερείς και οι μοναχοί συγκέντρωναν για μάθημα τα παιδιά πρωί και απόγευμα συνεχίζοντας την βυζαντινή παράδοση κατά την οποία ο ναός αποτελούσε για το κάθε χωριό μικρή πνευματική εστία63. Η φτώχεια των ιερέων του νησιού. Μέχρι το 185066 πραγματική παιδεία στο νησί δεν υπήρχε και τον ρόλο του δασκάλου συνέχιζαν να διεκπεραιώνουν όσοι ιερείς ήξεραν στοιχειώδη γράμματα. σ. όπως φαίνεται από πατριαρχικό Σιγίλιο του 1808 του πατριάρχη Γρηγορίου στο οποίο βεβαιώνεται ότι οι κάτοικοι του Βουλγάρου ζητούν από τη Μονή Βατοπεδίου την αποστολή πνευματικού προς «επίσκεψιν πνευματική»68. 68 Στρατής 1995. 93 65 Brailsford 2006. Θα του εξασφάλιζαν μάλιστα τη διαμονή του και 200 οκάδες λάδι το χρόνο. σ. Παρ όλη τη φτώχεια τους όμως είναι σημαντικοί παράγοντες της κοινοτικής οργάνωσης του νησιού. ώστε να ψελλίζουν τα λόγια των τελετών και στην καλλίτερη περίπτωση να κρατούν στοιχειωδώς τα μητρώα της ενορίας67. σ.Ε.156 Συγχρόνως στο εσωτερικό του ναού οι κάτοικοι κάθε Κυριακή και γιορτή ερχόταν σε κοινωνική επαφή. σ. σ. Φυσικά καθώς οι ιερείς ούτε λόγος τίθεται για αμοιβή των υπηρεσιών τους. όπως οι υπόλοιποι λαϊκοί συγχωριανοί τους. 93 66 Α. 294. Με μεταγενέστερη επιστολή τους στις 16 Μαρτίου του 1891 ζητούσαν να έρθει στο χωριό τους από το μοναστήρι ο παπα-Βενέδικτος για να καλύψει την ανάγκη των κατοίκων για εξομολόγηση και πνευματική καθοδήγηση. τους οδηγεί στο να καλλιεργούν τη γη.Ε. Brailsford 2006. 64 .

60 73 Σκούρτης 2009. Τα πρώτα σχολεία κτίζονται μέσα στους περιβόλους των ναών και το περιφραγμένο δίπολο ναός-σχολείο αποτελεί έτσι τον κοινοτικό πυρήνα του κάθε χωριού. το 1909 στον Θεολόγο ο Άγ. ίνα συν τη εκτελέσει της αποστολής του εξομολογήση ταυτοχρόνως τους προς κοινωνίαν προπαρασκευασμένους»70. οι Μαριές τρεις αγράμματους. Η Ελληνική Σχολή της Ποταμιάς κτίστηκε το 1889 δίπλα από τον ναό των Εισοδίων της Θεοτόκου προσφορά της Σκήτης Τιμίου Προδρόμου Αγ. η Κακηράχη πέντε αγράμματους. Γεώργιο Μικρού Καζαβητιού. το 1878 στις Μαριές η Αρμονία. από τους τρεις ιερείς της Παναγίας ο ένας είναι μετρίως εγγράμματος. το ίδιο συμβαίνει και στον Άγ. πολλές φορές ζητούσαν «πνευματικό πατέρα προς εξομολόγησιν των κατοίκων. θα αρχίσει ουσιαστικά τη δεκαετία 1870-80 με την ίδρυση Φιλεκπαιδευτικών Συλλόγων: Το 1873 στην Παναγία ο Φοίνιξ. ∆ημητρίου Καλλιράχης σώζεται το σχολείο σημερινή Αίθουσα δεξιώσεων. σ.62. Καζαβητίου το σχολείο βρίσκεται στον περίβολο αλλά έχει ερειπωθεί. στους Αγ. Συγκεκριμένα: Στον περίβολο του Άγ. Στα Πρακτικά του ελληνικού Φιλεκπαιδευτικού Συλλόγου Κωνσταντινούπολης του έτους 1875 αναφέρεται ότι « …επί της μακράς εκείνης νήσου η φιλομουσία των κατοίκων ίδρυσε πολλαχού εκπαιδευτήρια. σσ. Έκ των δέκα χωρίων πάντα κέκτηνται αλληλοδιδακτικά σχολεία. Αθανασίου Κάστρου το σχολείο φέρει επιγραφή 1876. 548. Αποστόλους Μεγ. σ. Στον περίβολο του Αγ. 74 Σκούρτης 2009. Ιωάννης Θεολόγος. στις Μαριές η Παλλιγγενεσία και στο Βουλγάρο η 71 Αγαθοεργός Αδελφότης . 549-554. ο γενικός αρχιερατικός Επίτροπος Θάσου74 είναι επίσης αγράμματος! Εκτός από την καθημερινή παρουσία των ιερέων στο νησί από τα μέσα του 19ου αιώνα συχνές είναι και οι επισκέψεις του Μητροπολίτη Μαρωνείας στην 70 Χαλκιάς υπό έκδοση. Η εκπαίδευση στο νησί. Συγκεκριμένα σε έγγραφο του ελληνικού Υποπροξενείου Καβάλας που αναφέρει αναλυτικά ανά χωριό τον πληθυσμό της Θάσου73 διαβάζουμε ότι ο ιερεύς του Λιμένα είναι μετρίως εγγράμματος. 71 . 72 Χαλκιάς 2010. τα Λιμενάρια έναν αγράμματο ιερέα. το Κάστρο πέντε αγράμματους ιερείς. σσ. εν εξ αυτών έχει και αλληλοδιδακτικόν και ελληνικόν…»72. Όρους. το 1888 στην Καλλιράχη η Μεταμόρφωσις. Παρ΄όλη την ύπαρξη σχολείων είναι πραγματικά ανεξήγητο που οι ιερείς εξακολουθούν να μην είναι εγγράμματοι ακόμη και το 1908. ο Σωτήρας δύο αγράμματους το Βουλγάρο και το Βούζι τρεις αγράμματους. περιέχοντα εν συνόλω 550 μαθητάς. ο Θεολόγος έχει δέκα ως επί το πλείστον αγράμματους ιερείς. Και το αποκορύφωμα. Χαλκιάς 2010.157 με την ευκαιρία της άφιξης του Τιμίου ξύλου.

E. 200. Χιόνης 1988(1). 168. συστήνεται η Επιτροπή των Ορφανών Θάσου. 162. 202. σσ. 77 Χιόνης 1980. Η θητεία της είναι ετήσια. σσ. 203. Από μια σειρά εγγράφων. 146. Αποφασίζεται από το Μητροπολίτη Μαρωνείας Ιωακείμ να καταγράφονται μόνο τα ακίνητα των ορφανών στον κώδικα της ορφανοεπιτροπής. Χρηστίδης. Συγκεκριμένα. 120. 473. Περιφέρεται από χωριό σε χωριό για να λύσει διαφορές αντιδίκων. που ανέλαβε να ελέγχει και να κατευθύνει το έργο των εγχωρίων. αφού εξοφλείται το χρέος. 173. 97. 156. που αναφέρονται πριν από το 1875. να συμβιβάσει αντίπαλες παρατάξεις. Στο τέλος του 1875. Το 1881. σ.51-73. πρόεδρος της εξελεγκτικής Επιτροπής είναι ο γνωστός ηπειρώτης γιατρός Γ. σ. Ο μητροπολίτης προήδρευε στο εκκλησιαστικό δικαστήριο που λειτουργούσε σε κάθε χωριό της Θάσου και δίκαζε επί τόπου διαφορές των κατοίκων. Πολύ σημαντική είναι η συμβολή της Εκκλησίας στη φροντίδα των ανήλικων ορφανών του νησιού. 142. 76 . ενώ τα κινητά να πωλούνται και τα χρήματα από την πώληση. A. 178. 102. 113. 133. 80. να βελτιώσει τα κοινοτικά πράγματα και να ενισχύσει το εθνικοθρησκευτικό φρόνημα των κατοίκων75. Επειδή πολλά μέλη της αδυνατούν να περιοδεύουν στα χωριά. Χιόνης 1985(2). Βακαλόπουλος 1987.Μ. Χιόνης 1988(2). Μαντινείας και Κυνουρίας Αλεξάνδρου 2001. σ. Το 1895 γίνεται ανασύσταση των εγχωρίων ορφανοεπιτροπών με νέους όρους και πρόγραμμα. σσ. «ως εις ορφανική τράπεζα προς 6% 75 Χιόνης 1980. η φροντίδα της καλής τους διαβίωσης αλλά και ο έλεγχος της περιουσίας τους. 126.474. σσ. 110. Οι ορφανικές περιουσίες παρέμειναν κάτω από τον έλεγχο της Επιτροπής μέχρι τον χρόνο ενηλικίωσης τους. Αυγουστίδης 1987. ενώ κρίθηκε απαραίτητη η καταγραφή της περιουσίας τους. ενώ η Επιτροπή Ορφανών Θάσου μετατρέπεται σε εξελεγκτική επιτροπή. η εξόφληση ή είσπραξη των χρεών των ορφανών. 154. στο τέλος του αιώνα Μαρώνειας απασχολεί πολύ η ανεξέλεγκτη πώληση τον Μητροπολίτη κινητών ή ακινήτων περιουσιακών στοιχείων που ανήκαν σε ανήλικα ορφανά. Χιόνης 1986(2). σ. Η επιτροπή περιοδεύει στα θασίτικα χωριά και καταγράφει τις περιουσίες των ορφανών και δίνει τις πρέπουσες λύσεις σε κάθε υπόθεση τους. αποδεικνύεται ότι είχαν δικαίωμα τα ίδια τα ορφανά ή ο γονιός τους να πωλούν περιουσιακά στοιχεία τους77. Bakalopoulos 1953. που είχε σκοπό να προστατέψει και να διαφυλάξει τις περιουσίες των ορφανών του νησιού από την κακή διαχείριση ή την άσκοπη πώληση των κτημάτων των ορφανών από τα ίδια ή τους κηδεμόνες τους. Απ. σσ. Η παρουσία των Μητροπολιτών μνημονεύεται σε πολλά έγγραφα76. σσ. εγκατεστημένος στην Παναγιά.171.158 δικαιοδοσία του οποίου είδαμε ότι υπάγεται από το 1646. Στα χρόνια 1879-1881 σημειώνεται ουσιαστική αλλαγή στον τρόπο λειτουργίας της Επιτροπής. να κατατίθενται στο ταμείο της εκκλησίας. συστήνονται τοπικές ορφανοεπιτροπές στις οποίες παραχωρούνται ορισμένες αρμοδιότητες.

ενώ η ίδια έπαιρνε 12%.000 πιάστρα σε χάλκινα νομίσματα81 με αποτέλεσμα το οικονομικό χάος. Το 1880. Η έκδοση Ελληνικές Κοινότητες άρχισε η έκδοση αυτή καλύφθηκε με εκκλησιαστικών νομισμάτων.13-14. Από η μια προστατευόταν τα ίδια τα ορφανά και οι περιουσίες τους και από την άλλη ενισχυόταν το ταμείο της εκκλησίας που αποτελούσε ένα είδος τράπεζας την εποχή εκείνη. σσ. Έδινε τόκο 6% . Ήταν εξαιρετικά δύσκολο να αποκτήσει κανείς μικρής αξίας κέρματα και οι έμποροι αναγκάζονταν να χρησιμοποιούν τενεκεδένια νομίσματα για να ανταπεξέρχονται στις απαιτήσεις των πελατών τους. Οι ορφανοεπιτροπές του νησιού έπαυσαν να λειτουργούν το 1914. Απέβλεπε στην ενίσχυση του ταμείου της εκκλησίας με την εκμετάλλευση των ορφανικών κτημάτων. από εκείνους που δάνειζε. γιατί τέθηκε σε ισχύ ο νόμος Χ. 248-250. σ. Αυτό έγινε γιατί το κράτος δεν μπορούσε να ανταποκριθεί στις ανάγκες ρευστότητας. είναι ολοφάνερα. 82 Tozer 1890. 295-296. 81 Bλ. Ρουδομέτωφ 1991 σσ. Βλ. των φωλλών.486.Π. Στην Θάσο 78 τον μανδύα των αποδεκτή από τους αυτή η εκκλησιαστική Χιόνης 1980. 2.000. 80 Από το 1566 άρχισε η διαρκής μείωση του ασημιού που περιεχόταν στα τουρκικά ασημένια νομίσματα.79 Τον ρόλο Τράπεζας όμως κατά κάποιο τρόπο τον έπαιξαν και με άλλο τρόπο οι ενοριακοί ναοί του νησιού. που λειτούργησε με πρωτοβουλία της εκκλησίας. είχε ευεργετικά αποτελέσματα. σσ. Για την αντιμετώπιση του προβλήματος στη Θάσο.Lachman 1974. Launay 1897. που ήταν μία Τούρκους «αρχαία εκκλησιαστική συνήθεια».159 ετησίως»78. σ. Οι συνεχείς όμως υποτιμήσεις είχαν σαν συνέπεια οι επίσημες νομισματικές ισοτιμίες να ανατρέπονται γρήγορα και να κυκλοφορούν νοθευμένα και παραχαραγμένα νομίσματα. Baker-Penoyre 1909. 139. το τουρκικό ∆ημόσιο με το νόμο ΜΕSCUKAT KARANAMESI αυτοκυρήχθηκε σε πτώχευση80. Τα αίτια που παρακίνησαν τον μητροπολίτη στην απόφαση αυτή.Το νομισματικό καθεστώς των ενοριακών ναών (1879-1892) Μετά τον άτυχο για την Οθωμανική αυτοκρατορία Ρωσοτουρκικό πόλεμο του 1877-1878 η οικονομία της κατέρρευσε. Ο θεσμός των ορφανοεπιτροπών. Χιόνης 1980. όπως θα δούμε στη συνέχεια. Συνολικά αποσύρθηκαν 13. Επακολούθησε υποτίμηση του νομίσματος. Παράλληλα η κυβέρνηση αδρανούσε αδιαφορώντας για τις ανάγκες των υπηκόων της που ήταν δραματικές κυρίως στις επαρχιακές πόλεις και τα χωριά. 79 .484.Θ. Mackenzie. σ. ακύρωση και απόσυρση από την κυκλοφορία των χάλκινων νομισμάτων του 1864 καθώς και των χαρτονομισμάτων. Στα 1641 έγινε σημαντική υποτίμηση του γροσιού και παρουσιάστηκε μεγάλη έλλειψη ψιλών κερμάτων. στην Καβάλα και σ΄ άλλα μέρη της αυτοκρατορίας όπου υπήρχαν τοπικών νομισμάτων82.4. «περί Ανηλίκων» και η διεύθυνση των ανηλίκων ορφανών ανατέθηκε στους κατά τόπους Εισαγγελείς.

καθιερώθηκε η έκδοση μικρών εκκλησιαστικών αποδείξεων ή για μεγαλύτερη ασφάλεια και ευκολία μεταλλικών δίσκων που αντιπροσώπευαν την αξία ενός ή δύο κεριών. εάν παραβώμεν/ αυτήν και δεύτερον. Σύντομα τα γραμμάτια αυτά επειδή σκίζονταν εύκολα αντικαταστάθηκαν με μολύβδινα κέρματα και αργότερα με χάλκινα τουρκικά κέρματα που είχαν αποσυρθεί από την κυκλοφορία. καθώς και εις ραβδισμόν. Βakalopoulos 1953. θέλομεν υπόκεισθαι εις/ πρόστιμον εκατόν γροσίων. που διαχειρίζονταν την περιουσία των εκκλησιών και γενικά έπαιζαν σημαντικό οικονομικό ρόλο στη ζωή του τόπου. . σφράγιζαν με τις σφραγίδες τους ορισμένα γραμμάτια. Μ΄ αυτό τον απλό τρόπο ο κάθε χριστιανός. αφού είχε πραγματικό αντίκρυσμα 83 Α. που κατά καιρούς εξυπηρετούσε και άλλες εξωεκκλησιαστικές μικροανάγκες των κατοίκων. Εν Παναγία τη 13 Αυγούστου 185083» Βλέπουμε δηλαδή ότι από το 1850 οι κάτοικοι της Παναγίας χρησιμοποιούσαν στις συναλλαγές τους τις φώλλες. ώστε να μπορούν αυτά να διατηρούν τη θρησκεία. Παράλληλα αυτές τις αποδείξεις τις έριχνε και στον δίσκο. αίτινες είναι προσδιωρισμένοι εις χρήσιν/ αυτής μόνον. που είχαν νόμιμη κυκλοφορία στο νησί ως χαρτονομίσματα. τη γλώσσα. 113. όταν αυτή πανηγύριζε.Ε. ακόμη και όταν τα «ψιλά» ήταν δυσεύρετα. Εάν όμως φανώμεν παραβάται της υποσχέσεως ημών και / φέρωμεν και τας μεταχειριζώμεθα εμπόριον. οι εκκλησιαστικές επιτροπές όλων των χωριών του νησιού. Πρέπει βέβαια να σημειώσουμε ότι οι προσφορές αυτές τροφοδοτούσαν τα εκκλησιαστικά-κοινοτικά ταμεία με τα απαραίτητα χρήματα. Η πρακτική αυτή ξεκίνησε από την ανάγκη των χριστιανών που ήταν πολύ δεμένοι με την εκκλησία τους. μπορούσε να ανταλλάξει ένα μεγαλύτερης αξίας νόμισμα με πολλές αποδείξεις κεριών.160 συνήθεια καταγράφεται από το 1850 όταν οι προεστοί της Παναγίας αποφασίζουν: «Κατά κοινήν έγκρισιν και απόφασιν των δημογερόντων/ της χώρας Παναγίας της νήσου Θάσου οι υποφαινόμενοι μπακάληδες και/ καφετσήδες υποσχόμεθα ότι δεν θέλομεν μεταχειρισθή παντελώς εις λη/ ψοδοσίαν των εργαστηρίων μας εκ των αντί ψιλών παράδων κυκλοφορούν/των εν τη εκκλησία φολλών. ιδιαίτερα τον ∆εκαπενταύγουστο. έγγραφο 26. αγοράζοντας προκαταβολικά τα κεριά της οικογενείαςε του για ένα χρονικό διάστημα. Για να διασφαλιστουν λοιπόν αυτά. να μπορούν να αγοράζουν κεριά τις Κυριακές και τις γιορτές αλλά και να δίνουν τον οβολό τους στο δίσκο του ναού. αλλά σ΄ αυτή τη χρήση ήταν αντίθετη η ∆ημογεροντία γιατί προφανώς η χρήση αυτή δημιουργούσε έλλειψη στην εκκλησία. Μετά το 1880. οι αποδείξεις αυτές έγιναν ένα είδος ενδοεκκλησιαστικού νομίσματος. σ. Έτσι χωρίς η εκκλησία να το επιδιώξει. τα ήθη και τα έθιμα των πιστών.

71. Α. Ε. Συχνά συναντούμε μπακίρες με σφραγίδες δύο διαφορετικών εκκλησιών του χωριού88 αλλά και του Πλωμαρίου Λέσβου. στο κερί. 65. Συν τω χρόνω ο οικονομικός ρόλος των εκκλησιών αυξήθηκε με αποτέλεσμα να λειτουργούν και σαν κοινωφελείς τοπικές Τράπεζες84. σ. Κατά μικρά χρονικά διαστήματα το κάθε χωριό συγκέντρωνε τα κέρματα των άλλων χωριών και τα άλλαζε με τα δικά του87. 20. γιατί κανείς δεν θέλησε να πάρει πίσω την αξία τους από το ταμείο της εκκλησίας. 78. Τα χάλκινα αυτά κέρματα είχαν τις εξής υποδιαιρέσεις: 40. ήταν η εξής: 1 μπακίρα. 90 Α. Στη Θάσο σφράγιζαν και τα παλιά αποσυρμένα από την κυκλοφορία νομίσματα. 5 παράδες. σσ. 46. σ. Η αντιστοιχία των μεγάλων χάλκινων κερμάτων προς τα άλλα νομίσματα. 40 παράδες ½ γρόσι 33 μπακίρες 1 μετζίτι 155 1 εικοσάφραγκο 177 μπακίρες μπακίρες 1 τουρκική λίρα 196 μπακίρες 1 αγγλική λίρα85 Τα νομίσματα αυτά τα δέχονταν και οι έμποροι της Καβάλας.Ε.70. όπου τα παραλάμβαναν οι εκκλησιαστικές επιτροπές του νησιού. Επομένως αν από τους 40 παράδες αφαιρούσε κανείς τους 5 και ακόμη τα μεταφορικά έξοδα και την προμήθεια του εμπόρου. δηλ. 88 Ρουδομέτωφ 1991. Ο γνωστότερος έμπορος ήταν ο Σπύρος 86 Σεκερτζής . Βakalopoulos 1953.80 89 Ρουδομέτωφ 1991. Το μεγαλύτερο χάλκινο κέρμα των 40 παράδων. 87 Απ. τα υπόλοιπα ήταν κέρδος των εκκλησιαστικών ταμείων. που τα σφράγιζε με τα αρχικά γράμματα της εκκλησίας του χωριού π. Τότε καταργήθηκε και ζημιώθηκαν οι κάτοχοι των κερμάτων.151-153. Μερικές φορές υπάρχουν και διαφορετικής χρονολογίας σφραγίδες της ίδιας εκκλησίας89. Βακαλόπουλου 1984. Βακαλόπουλος 1980. 47. με το οποίο χωριό φαίνεται η Θάσος είχε οικονομικές συναλλαγές. ΠΕΧΠ (Παναγία Εισόδια χωρίον Ποταμιά) ή ΑΓΠΡ (Αγία Παρακευή) κτλ. 10.161 σε συγκεκριμένο αγαθό. 85 . όπως την ονόμαζαν. Κάθε επιτροπή παρέδιδε ένα ορισμένο ποσό χάλκινων κερμάτων στον σιδερά.90 84 Ρουδομέτωφ 1991 σ. σ. οπότε τουρκικός στρατός κατέλαβε το νησί. 109. Το σύστημα αυτό εξακολούθησε να ισχύει ως τα 1902. σσ.χ.79. σ. γιατί αυτοί κυρίως συναλλάσσονταν με το νησί. Αυτά ορισμένοι κάτοικοι της Θάσου τα αγόραζαν ως χαλκό χονδρικά από τη Σμύρνη ή την Ξάνθη ή και το Πλωμάρι της Λέσβου. ο χορηγός του Ιερού Νοσοκομείου Ευαγγελισμός της Καβάλας.27. είχε πραγματική αξία ως χαλκός 5 μόνο παράδες. τα μετέφεραν στο νησί. η μπακίρα. 86 Ρουδομέτωφ 1991.

Αθανάσιος Κάστρου. σσ. .2. Γεωργίου.162 Στο νησί μπακίρες σφράγισαν οι ενοριακοί ναοί. ∆ημήτριος Θεολόγος. Η τρίτη σφραγίδα (εικ. Απόστολοι Καζαβητιού. 1. συγκεκριμένα ο Άγιος Γεώργιος Βουλγάρο. η Σύναξη Ταξιαρχών Μαριών. 20 και 40 παράδων του Αβδούλ Αζίζ και Αβδούλ Μετζήτ. Παρασκευή Θεολόγου. 2. Η πέμπτη (εικ. Η τέταρτη σφγραγίδα (εικ. Α+Γ ΓΡ 1888 2. ο Άγ. τα Εισόδια της Θεοτόκου Ποταμιάς ο Άγ.4.5) των ίδιων ετών είναι ορθογώνια με στρογυλεμένες τις γωνίες και τα γράμματα Α(ΙΟΣ) Γ(ΓΕΩΡΓΙΟΣ) Χ(ΩΡΙΟΝ )Β(ΟΥΛΓΑΡΟ) 5. Νικόλαος Αγ. Η παλιότερη είναι τοξωτή και έχει τα κεφαλαία αρχικά Α(ΓΙΟΣ) ∆(ΗΜΗΤΡΙΟΣ) στη πρώτη σειρά με σταυρό στην κορυφή ενδιάμεσα τους και στη δεύτερη 91 92 Ρουδομέτωφ 1991.4.1. ∆ημήτριος Καλλιράχης. η Κοίμηση Θεοτόκου Παναγίας. σσ. Ρουδομέτωφ 1991. 1. Αγ. Η πρώτη (εικ.2) κακότεχνη του 1880 είναι κυκλική και φέρει τα γράμματα: Α Γ(ΙΟΣ) Γ(ΕΩ)Ρ(ΓΙΟΣ) 2. 47-51.6) φέρει τα ίδια γράμματα αλλά και την χρονολογία 1888. Η δεύτερη (εικ. ο Άγ.) των ετών 1885-87 είναι κυκλική με τα γράμματα Α(ΙΟΣ) Γ(ΓΕΩΡΓΙΟΣ) Χ(ΩΡΙΟΝ )Β(ΟΥΛΓΑΡΟ) 4.3) εξίσου κακότεχνη στα 1883-85 είναι κυκλική με τα ίδια γράμματα αλλά και σταυρό μεταξύ των δύο πρώτων Α+Γ ΓΡ 3. ο Άγ. η Άγ. Γεώργιος Μικρού Καζαβητιού. οι Άγ.4. ∆ημήτριος Καλλιράχης92 Είναι γνωστές τέσσερις σφραγίδες σε νομίσματα των 10. και η Γέννηση του Χριστού κτισμένη στην θέση της Μεταμόρφωση Σωτήρα Σωτήρα. η Κοίμηση Θεοτόκου Ραχωνίου. ο Άγ. 63-66.Οι μπακίρες του Αγίου Γεωργίου Βουλγάρο91 Σφραγίστηκαν πέντε.

Η δεύτερη είναι τετράγωνη. ∆εν φέρει έτος αλλά χρησιμοποιήθηκε στα 1880-83. Χρησιμοποιήθηκε το 1887 (εικ. Στη βάση τους η οριζόντια γραμμή του ∆ προεκτείνεται και ενοποιείται με το Α.18) είναι τετράγωνη και φέρει σε δύο γραμμές 93 94 Ρουδομέτωφ 1991. 2.8). Η πρώτη χρονολογείται στα 1880-82.15).13). σσ. ∆ημήτριος Θεολόγου93 1. φέρει χρονολογία 1884 και πάνω απ΄ αυτή ΚΑΛ(ΗΡΑΧΗ). Είναι γνωστές μία φώλλα και τέσσερις μπακίρες.9). ενώ ένα τόξο περιβάλλει την σύνθεση. 2. 5. Η τέταρτη χρησιμοποιήθηκε στα 1895-1901. σσ. άρα το Μ σημαίνει Μ(ΙΧΑΗΛ) (εικ. Η Σύναξη Ταξιαρχών Μαριών94 Είναι γνωστές πέντε σφραγίδες. 42-44. Η δεύτερη (εικ.16). Η δεύτερη έχει κυκλική σφραγίδα: Α(ΓΙΟΣ) ∆(ΗΜΗΤΡΙΟΣ) με σταυρό ανάμεσα και πάνω από τα γράμματα. είναι τετράγωνη και φέρει σε δύο γραμμές τα γράμματα Τ(ΑΞΙΑΡΧΗΣ) Μ(ΙΧΑΗΛ) Χ(ΩΡΙΟΝ) Μ(ΑΡΙΩΝ). Χρησιμοποιήθηκε στα 1889-90 (εικ.4. Η τέταρτη ομοίως τετράγωνη με στρογυλεμένες τις γωνίες αναγράφει πάλι σε δύο σειρές Κ(αληράχη) Α(γιος) ∆(ημήτριος) 1900 (εικ. όλες χωρίς χρονολογία.3. Στην τρίτη η σφραγίδα είναι τετράγωνη με στρογγυλεμένες τις γωνίες και τα γράμματα Α∆ στη δε θέση του σταυρού υπάρχουν πέντε στρογγυλές κουκίδες.7).4. 3. 4.12).17) χρονολογείται στα 1883.10).163 Χ(ΩΡΙΟΥ) Κ(ΑΛΗΡΑΧΗ) (εικ. 2. Η τρίτη είναι τετράγωνη με στρογυλεμένες τις γωνίες και φέρει σε δύο σειρές Κ(ΑΛΗΡΑΧΗ) Α(ΓΙΟΣ) ∆(ΗΜΗΤΡΙΟΣ) 1885 (εικ. 2. Ρουδομέτωφ 1991. 4. Άγ. Η φώλλα είναι κυκλική και αναφέρει: Α(ΓΙΟΣ) ∆(ΗΜΗΤΡΙΟΣ) και χρονολογείται στα 1870-87 (εικ. 1.11).4. 33-38. Χρησιμοποιήθηκε στα 1890-95 (εικ. Η τρίτη (εικ. 3.14). 3. Στην πρώτη μπακίρα η σφραγίδα είναι τετράγωνη με στρογγυλεμένες τις γωνίες και αναφέρει: Α(ΓΙΟΣ) ∆(ΗΜΗΤΡΙΟΣ) με σταυρό ανάμεσα και πάνω από τα γράμματα. . άρα την κτύπησαν οι Κοινοτικές αρχές (εικ. είναι τετράγωνη με στρογγυλεμένες τις γωνίες και φέρει το γράμμα Μ και σταυρό στην κορυφή . είναι κυκλική με τα γράμματα Α∆ και το σταυρό καλοχαραγμένα (εικ. 2.

5.25) του 1881. Η τέταρτη (εικ.4.26) είναι τετράγωνη χρησιμοποιήθηκε το 1884 και γράφει: με στρογγυλεμένες Α γωνίες. Άγιος Αθανάσιος Κάστρου96 Εντοπίζονται τέσσερις σφραγίδες. 1. . 2. Η δεύτερη (εικ.24). Είναι επιμήκης τετράγωνη και φέρει τα γράμματα Τ(Α)Ξ(ΙΑΡ)Χ(ΩΝ). είναι ωοειδής και σε δύο σειρές φέρει τα γράμματα Α(ΘΑΝΑΣΙΟΣ) Χ(ΩΡΙΟΝ) Κ(ΑΣΤΡΟ) 3.19) ομοίως τετράγωνη: Μ(ΙΧΑΗΛ) Γ(ΑΒΡΙΗΛ) 1893 5. Θ(ΑΝΑΣΙΟΣ) Χ(ΩΡΙΟΝ) Κ(ΑΣΤΡΟ). Η δεύτερη (εικ. Η τρίτη (εικ. σσ. 39-41. Η τρίτη (εικ.22) είναι κυκλική και φέρει σε δυό σειρές Κ(ΑΖΑΒΗΤΙ) Α(ΓΙΟΙ) Α(ΠΟΣΤΟΛΟΙ) 1884 3.21). 2. 1. είναι ΟΑ τετράγωνη και γράφει: Χ Κ 4. σσ. Α(ΠΟΣΤΟΛΟΙ) 1889 Πολλές σφραγίδες του χωριού φέρουν συγχρόνως και σφραγίδες του Πλωμαριού της Μυτιλήνης.25) σφραγισμένη ανάποδα χρησιμοποιήθηκε το 1884. Ρουδομέτωφ 1991. Α(ΓΙΟΙ). 55-58. Η πρώτη χρονολογείται στα 1880-82 και είναι ορθογώνια με τα γράμματα Κ(ΑΖΑΒΗΤΙ) ΑΠ(ΟΣΤΟΛΩΝ) να περιβάλλονται από εννιά κουκίδες (εικ.23) είναι ωοειδής και φέρει σε δυο σειρές Κ(ΑΖΑΒΗΤΙ). Η τέταρτη (εικ. Η πρώτη χρονολογείται στα 1880 φέρει ένα εσώγλυφο γράμμα Κ(ΑΣΤΡΟ) και ανήκει στην Κοινότητα (εικ. Η πέμπτη (εικ. 95 96 Ρουδομέτωφ 1991. 2.20) χρονολογείται στα χρόνια 1894-1900. 2. 4.164 Μ(ΙΧΑΗΛ) Γ(ΑΒΡΙΗΛ) 1885.6.Άγιοι Απόστολοι Μεγάλου Καζαβητιού95 Είναι γνωστές τρεις σφραγίδες.4.

Η παλιότερη σφραγίδα(εικ.4. 98 Κ(ΟΙΜΗΣΗ) Θ(ΕΟΤΟΚΟΥ) Ε(ΚΚΛΗΣΙΑ) Β(ΟΥΛΓΑΡΟΥ) .7.Κοίμηση Θεοτόκου Ραχωνίου99 Σφράγισε πέντε μπακίρες. Χαράλαμπο τον Θαυματουργό.4.9.32) των ετών 1883-1909 είναι ορθογώνια και γράφει: Κ(ΑΖΑΒΗΤΙ) Α(ΓΙΟΣ) Γ(ΕΩΡΓΙΟΣ) 2. 1.(εικ.30) σφραγίστηκε από την Σχολική Επιτροπή του σχολείου που βρισκόταν στον περίβολο του ναού. 31)του 1882 είναι τετράγωνη με στρογγυλεμένες γωνίες και γράφει: Κ(ΑΖΑΒΗΤΙ) Α(ΓΙΟΣ) Γ(ΕΩΡΓΙΟΣ) 1882 3. 2. 1. Γεώργιος Μικρού Καζαβητιού98 Τρεις σφραγίδες. 1 Ε(ΙΣΟ∆ΕΙΑ) Χ(ΑΡΑΛΑΜΠΟΥΣ) 8 Π(ΑΝΑΓΙΑΣ) Θ(ΑΥΜΑΤΟΥΡΓΟΥ) 8 8 2. 2.29). Πριν από το Ε υπάρχει το 1 και τα ψηφία 888 είναι χτυπημένα κάθετα.(ΕΩΡΓΙΟΥ) (18)81. φέρει γράμματα σε δύο σειρές Π(ΑΝΑΓΙΑ)Ε(ΙΣΟ∆ΙΑ) Χ(ΩΡΙΟΝ) Π(ΟΤΑΜΙΑ) 3. σσ. 59-61.27) είναι κυκλική μικρή και αναφέρει το γράμμα Π(ΟΤΑΜΙΑ). Η τρίτη το 1888 (εικ. Η δεύτερη.33) στα 1882-83 η σφραγίδα είναι κυκλική και τα γράμματα διαχωρίζονται με σταυρό Κ Θ Ε Β 97 Ρουδομέτωφ 1991.(ΓΙΟΥ) Γ. τελείες μετά τα γράμματα και αναφέρει: Σ Χ. Η τρίτη (εικ.165 2. Η πρώτη του 1880. Εισόδια Θεοτόκου Ποταμιάς97 Η εκκλησία ήταν δυσυπόστατη αφιερωμένη στα Εισόδια Θεοτόκου και στον Άγ.4. Η πρώτη (εικ. φέρει γράμματα σε δύο σειρές και ενδιαφέροντα συνδυασμό γραμμάτων και ψηφίων. 1. Είναι η επιμελέστερη και η πιο καλοσχεδιασμένη. Η δεύτερη (εικ.8.(ΟΛΕΙΟΝ) Α. (εικ.28) χρονολογείται το 1883 είναι τετράγωνη με στρογγυλεμένες γωνίες. Άγ. 70-73. 78-80 Ρουδομέτωφ 1991. 99 Ρουδομέτωφ 1991. είναι τετράγωνη με στρογγυλεμένες γωνίες. σσ. Είναι κυκλική με ζιγκ-ζαγκ γραμμή. Κυκλοφόρησαν τρεις σφραγίδες. σσ.

40) είναι τετράγωνη με γράμματα σε δύο σειρές και αναφέρει Π(ΑΝ)Α + Γ(ΙΑ)Σ 4. . τραπεζοειδής και αναφέρει ΠΑΝΑΓΙΑ ΘΑΣΙΩ(Ν) 1893 100 Ρουδομέτωφ 1991. Η τρίτη (εικ. Κ(ΟΙΜΗΣΗ) Π(ΑΝΑΓΙΑΣ) 1881 3. Β Θ 5.36) στα έτη 1889-1900 μοιάζει με τη δεύτερη αλλά τυπώθηκαν μόνο ο σταυρός και το γράμματα της δεξιάς πλευράς .35) σφραγίζεται στα χρόνια 1886-88 μοιάζει με την πρώτη και είναι πιο καλοχαραγμένη Κ Θ Κ(ΟΙΜΗΣΗ) Θ(ΕΟΤΟΚΟΥ) Ε Β Ε(ΚΚΛΗΣΙΑ) Β(ΟΥΛΓΑΡΟΥ) 4.41) είναι τετράγωνη με στρογγυλεμένες γωνίες και αναγράφει: Κ(ΟΙΜΗΣΗ) Θ(ΕΟΤΟΚ)ΟΥ Π(Α) Ν(ΑΓΙΑ) 5. Η τρίτη (εικ.39) το 1881 υπάρχει σε μπακίρα που φέρει και σφραγίδα της Κοίμησης Θεοτόκου Βουλγάρου.4. 1.37) στα έτη 1889-1900 μοιάζει με τη τρίτη αλλά τυπώθηκαν μόνο ο σταυρός και το γράμματα της δεξιάς πλευράς .10. 75-77. Η δεύτερη (εικ.Κοίμηση Θεοτόκου Παναγίας100 Σφραγίστηκαν πέντε. σσ. Η τέταρτη (εικ. Θ Β 2. Η πρώτη (εικ. Η πέμπτη (εικ. 71. σχεδόν στρογγυλή με μόνο το γράμμα Π(ΑΝΑΓΙΑ) 2. Είναι ελλειψοειδής και αναφέρει και χρονολογία 1881 οι αριθμοί όμως είναι ανάποδα χαραγμένοι.42) Σ είναι καλοχαραγμένη.166 2.38) στα 1880 η σφραγίδα είναι μικρή.34) στα έτη 1884-85 η σφραγίδα είναι κυκλική και τα γράμματα ομοίως διαχωρίζονται με σταυρό Ε Β Ε(ΚΚΛΗΣΙΑ) Β(ΟΥΛΓΑΡΟΥ) Κ Θ Κ(ΟΙΜΗΣΗ) Θ(ΕΟΤΟΚΟΥ) 3. Η τέταρτη(εικ. Η πέμπτη (εικ. Η δεύτερη(εικ.

53. σσ. Γεωργίου102 Είναι γνωστή μία μόνο σφραγίδα του 1889 με ενδιαφέροντα συνδυασμό γραμμάτων και χρονολογίας. στο κέντρο σε δύο σειρές υπάρχουν τα γράμματα και η χρονολογία τυπώνεται κυκλοτερώς (εικ. σσ. σ. Σ(ΩΤΗΡΟΣ) Γ(ΕΝΝΗΣΗ) Χ(ΡΙΣΤΟΥ) 1883 101 Ρουδομέτωφ 1991. Παρασκευή Θεολόγου101 Σφραγίστηκαν δύο μπακίρες.45). Γέννηση του Χριστού κτισμένη στην θέση της Μεταμόρφωσης Σωτήρα Σωτήρα103 Η εκκλησία κτίστηκε το 1890. Στην πρώτη.4.13. Α + Γ(ΙΑ) Π(Α) Ρ(ΑΣΚΕΥΗ) 2. 103 Ρουδομέτωφ 1991. Ρουδομέτωφ 1991.Αγ.44) των ετών 1885-1900 η σφραγίδα είναι τετράγωνη και τα γράμματα σε δύο σειρές ως σύμπλεγμα Α(ΓΙΑ) Π(Α)Ρ(ΑΣΚΕΥΗ) 2.4. μόνο από την παλιότερη εκκλησία. Μπορεί να ήταν δισυπόστατη αφιερωμένη και στην Μεταμόρφωση του Σωτήρα. (εικ.45). Άγ. η σφραγίδα είναι κυκλική. στη θέση παλιότερης του 1805.4. Η σφραγίδα είναι τετράγωνη. Κτυπήθηκε μία σφραγίδα. Φαίνεται ότι η εκκλησία εκείνη ήταν αφιερωμένη και στην Γέννηση του Χριστού104.167 2. Νικόλαος Άγ.11. 1. 104 Ρουδομέτωφ 1991. (εικ.43) των ετών 1880-85. τα γράμματα σε δυο σειρές και σταυρός ματαξύ των δύ πρώτων. Η δεύτερη (εικ. σσ.12. 102 . Σφραγίστηκε το 1883 είναι τετράγωνη με στρογγυλεμένες γωνίες με τα γράμματα σε μία σειρά. 68-69. καθώς χρονολογείται πριν το 1890 . 52-53. 1 Α(ΓΙΟΥ) Ν(ΙΚΟ) 8 9 Λ(Α) ΟΥ 8 2. 31-32.

ΤΟ ΚΑΘΕΣΤΩΣ ΟΙΚΟ∆ΟΜΗΣΗΣ ΝΑΩΝ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΤΟΥΡΚΟΚΡΑΤΙΑ .168    ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3.

40.Ι. 2 . το δραγομάνο του στόλου. σ. 170. να θάβουν τους νεκρούς τους κοντά σε μουσουλμανικά νεκροταφεία5. και δύο Πατριάρχες Κωνσταντινούπολης ο Παρθένιος ο Β΄ το 1651 και ο Παρθένιος ο Γ΄ το 1659 κρεμιούνται από τον Βεζύρη. Τι ήταν ο θεσμός του δραγομάνου. Μονές καταστρέφονται.287.1.1. ∆ημητρίου και Αγ. Οι χριστιανοί απαγορευόταν να τελούν δημόσια τη λατρεία τους. 3. Μετά την άλωση μέχρι το 1645 Σύμφωνα με πάγια καθιερωμένη μωαμεθανική παράδοση. έχαναν την προσωπική τους ελευθερία και τους χώρους της λατρείας τους και στους κατακτητές στρατιώτες δίνονταν τρεις ημέρες απεριόριστης λεηλασίας1.101. ενώ ο γιός του Κιοπρουλού Βεζύρη γκρέμισε εκκλησίες της Πόλης και της Μακεδονίας και εμπόδισε να ανακαινίζονται οι υπόλοιπες στην Οθωμανική επικράτεια.τ. 7 ΙΕΕ. να οργανώνουν δημόσιες λιτανείες. σ.223.196. τ.227. Ε. Σύμφωνα δε με το καμένο σήμερα Βεράτιο που έδωσε ο Πορθητής στον Πατριάρχη μετά την Άλωση. Το νομικό καθεστώς 3. Αντίθετα όταν η πόλη παραδιδόταν.7 Η Θάσος καθώς υπάγεται στον καπουδάν πασά. η οποία είχε αρνηθεί να παραδοθεί. να χτυπούν δυνατά τα σήμαντρα τους. «Αι επιδιορθώσεις των εκκλησιών και μοναστηριών θα γίνονται κατά το αρχικό σχέδιο αυτών με άδεια των Ιεροδικείων» (Μεχκεμέ)6. σ. Η ανέγερση εφεξής νέων εκκλησιών σ όλη την οθωμανική επικράτεια ήταν απαγορευμένη4. σ. 5 Ι Ι Ε.2. να επιδεικνύουν τους σταυρούς και τις γραφές τους σε δρόμους και αγορές. ενώ μόνο σε καθαρά χριστιανικές περιοχές αφέθηκαν ανέγγιχτες οι εκκλησίες. Runciman 2010. 6 Ελευθεριάδης 1909. 3 Runciman 2010. εξαρτάται επιπλέον άμεσα και από έναν θεσμικό παράγοντα του. Πολλοί χριστιανοί εξισλαμίζονται. Βακαλόπουλου 1989. η μόνη εκκλησία της Πόλης που έγινε τζαμί ήταν η Αγία Σοφία2.                                                              1 Runciman 2002. ενώ στα μέσα του 16ου αιώνα μετατράπηκαν σε τζαμιά οι ναοί του Αγ. οι κάτοικοι μιας κατακτημένης χριστιανικής περιοχής.Ι. σ. 4 Α.1. σ. Περίοδος 1645-1774 Την εποχή του Κρητικού πολέμου (1645-1669) σκληραίνει η στάση της Πύλης απέναντι στους Χριστιανούς κι αυτό θα συνεχιστεί και κατά τον Στ΄ Βενετοτουρκικό πόλεμο.169    3.1. Σοφίας της Θεσσαλονίκης και η Παναγία του Παρθενώνα3 . σ. οι χριστιανοί διατηρούσαν τους ναούς τους. Οι επόμενοι σουλτάνοι όμως μετέτρεψαν σε τζαμιά και άλλους ναούς της. να υψώνουν την φωνή κατά την εκφορά των νεκρών. Μετά την Άλωση.

Η παρέμβαση των δραγομάνων του στόλου στην κατανομή και την είσπραξη των φόρων. Την τελευταία όμως λέξη επί της εκλογής είχε πάντα ο σουλτάνος. εισοδήματα τριπλάσια περίπου από τα εισοδήματα των διερμηνέων της Πύλης. την ρύθμιση διοικητικών ζητημάτων. Ο δραγομάνος του στόλου9. είχε έδρα την Πόλη και τον συνόδευε στο Αιγαίο για την είσπραξη των φόρων. όχι μόνο γιατί αποτελούσε γέφυρα προς το αξίωμα του μεγάλου διερμηνέως και το αξίωμα του ηγεμόνα της Βλαχίας και Μολδαβίας. αλλά η πρόταση του δεν έπρεπε να αντιβαίνει στα συμφέροντα των Τούρκων αξιωματούχων και ιδιαίτερα του καπουδάν πασά. Τον διαδέχθηκε ο Κωνσταντίνος Βεντούρας από την Πάρο. την επίλυση                                                              8 Zallony. σσ. κατόρθωσε να αναλάβει και τα αξιώματα του ηγεμόνα της Βλαχίας και Μολδαβίας. Σφυρόερας 1966. σσ. Το αξίωμα του δραγομάνου του στόλου αποτέλεσε κατά τον 18ο αιώνα τον στόχο των Φαναριωτών. 31. η εκ μέρους τους απονομή της δικαιοσύνης.170    Η Υψηλή Πύλη υποχρεωμένη να συναλλάσσεται με ευρωπαϊκές δυνάμεις. Πρώτος έλληνας δραγομάνος του στόλου υπήρξε ο Ιωαννάκης Πορφυρίτης (1701-1710) που προηγουμένως είχε αποτελέσει διερμηνέας της γερμανικής πρεσβείας στην Πόλη. αλλά γιατί απέφερε στον κάτοχο του. αλλά κυρίως την γαλλική και την ιταλική αλλά και την λατινική. χρησιμοποίησε αμέσως Πύλης μετά την άλωση διερμηνείς. Σημαντικότερος από τους δραγομάνους αυτούς θεωρείται ο Νικόλαος Πέτρου Μαυρογένης που χωρίς να είναι Φαναριώτης. Για την εκλογή του δραγομάνου του στόλου. 9 . 193-195. που έμεινε στο αξίωμα μέχρι το 1731 και στη συνέχεια ανήλθαν στο αξίωμα οι εξής: Ραμαδάνης Γεώργιος 1731-1743 Μαυρογένης Νικόλαος του Ιωάννου 1744-1750 Δημάκης Στέφανος 1750-1755 Μαυρογένης Νικόλαος του Ιωάννου 1756-1759 Δημάκης Θωμάς 1762-1765 Μουρούζης Κωνσταντίνος 1764-1765 Μαυρογένης Στέφανος του Ιωάννου 1765 Ρωσσέτος Νικόλαος 1765-1767 Αργυρόπουλος Μανουήλ 1767-1768 Πετρινός Ιωάννης 1768-1770 Μαυρογένης Νικόλαος του Πέτρου 1770-1786 Μαυρογένης Στέφανος του Δημητρίου 1786-1790 Χαντζερής Κωνσταντίνος 1790-1797 Σούτσος Αλέξανδρος 1797-1799 Καρατζάς Ιωάννης 1799-1800 Καλλιμάχης Ιωάννης 1800-1803 Μουρούζης Παναγιώτης 1803-1806 Χαντζερής Μιχαήλ 1806-1807 Ρίζος Θόδωρος 1807-1809 Αργυρόπουλος Ιάκωβος 1809 Ρίζος Θόδωρος 1810 Χαντζερής Μιχαήλ 1810-1811 Μαυρογένης Κωνσταντίνος 1811-1816 Μάνος Μιχαήλ 1816-1818 Μουρούζης Νικόλαος 1818-1821 Βλ. δραγομάνους της Υψηλής και του Στόλου. που έπρεπε να γνωρίζουν όχι μόνο την τουρκική και την ελληνική. η μεσιτεία τους στην Πύλη για αμνήστευση των νησιωτών που βοήθησαν τους Ρώσους κατά την διάρκεια των Ρωσοτουρκικών πολέμων βοήθησαν τους κατοίκους του Αιγαίου και συνετέλεσαν στην ανάπτυξη του κοινοτικού θεσμού στα νησιά. 17.   ήταν ο άμεσος βοηθός του καπουδάν πασά. μετ. η ενίσχυση της παιδείας. βαρύνουσα ήταν η γνώμη του διερμηνέα της Πύλης. την αραβική και την περσική γλώσσα8. 207-209. οι περισσότεροι από τους οποίους ήταν Έλληνες. Βαλτινού.

για ναούς της Νάξου και προστάτευσαν την Μονή του Αγίου Νικολάου Σαντορίνης. αλλά είχε και μεγάλο κέρδος. Οι διάδοχοι του Κωνσταντίνος Βεντούρας και Γεώργιος Ραμαδάνης ενίσχυσαν την Μονή της Πάτμου. ο Νικόλαος Μουρούζης (1818-1821). είχε τη διορατικότητα να δώσει αυστηρές εντολές στους προκρίτους των ελληνικών νησιών. κλπ. σσ. όπως ήτο π. που οι μισθοί τους βάρυναν τις νησιώτικες κοινότητες. το 1703. 12 ΙΕΕ.χ.155.ΙΑ. σσ. 13 Βλ Σφυρόερας 1966. 14 Τόλιας 1996. να προστατεύουν κάθε αρχαιότητα που προέκυπτε από τις ανασκαφές των ξένων και τιμώρησε αυστηρά τους προκρίτους που δεν διέσωσαν από την αρπαγή την Αφροδίτη της Μήλου14! Σε όλη την Τουρκική επικράτεια. ρυθμίζων τα πάντα κατά την απόλυτη ευαρέσκεια του. Μια επιπλέον επιβάρυνση για τις κοινότητες ήταν και ο έκτακτος φόρος της νέας δραγομανίας που κατέβαλλαν στον νέο δραγομάνο. καταγράφεται το 1709 σε έγγραφο που απευθύνεται στον σοφολογιώτατο ιεροδίκη Θεσσαλονίκης που ανήκε στο                                                              10 Μπούρας 1998. σ. ο οποίος έτσι όχι μόνο κάλυπτε όσα είχε ξοδέψει για να εξαγοράσει το αξίωμα του. Ο Κωνσταντίνος Χαντζερής ανοικοδόμηση του ναού της Αγ. Το παράδειγμα έδωσε ο πρώτος Έλληνας δραγομάνος Ιωαννάκης Πορφυρίτης. την προστάτευαν με ποικίλους τρόπους και διέθεσαν δικούς τους πόρους για την επισκευή ή ανοικοδόμηση ναών. 9-16. για την μονή Τουρνιανή στην Μύκονο. ο Νικόλαος Μαυρογένης. Ουσιαστικά ο δραγομάνος του στόλου ήταν ο ανώτατος πολιτικός10 και δικαστικός άρχοντας των νησιών του Αιγαίου και ωθούμενος από ζήλο για τη βελτίωση των όρων ζωής των συμπατριωτών του.50-51. οι Μαυρογένηδες διέθεσαν ποσά για τον ναό της Καταπολιανής στην Πάρο. Ο δε τελευταίος έλληνας δραγομάνος του στόλου.171    διαφορών. τ. Ιωάννου Θεολόγου στη Σμύρνη και την μονή Θεοτόκου Εικονίστριας στη Σκιάθο13. τότε αυτός ήταν πραγματικός διοικητής των νησιών. του γραμματικού και του ανθρώπου του δραγομάνου (του αγγελιοφόρου του).83-84. φρόντιζε για την ίδρυση σχολείων11. σσ. Τα ζητήματα αυτά διαχειριζόταν ο ίδιος σχεδόν εν λευκώ με την βοήθεια του βεκίλη (αντικαταστάτη του). μετά τον Κρητικό πόλεμο.12 Όταν δε συνέβαινε να είναι ισχυρή προσωπικότητα. Σφυρόερας 1997. λαμβάνοντας πρωτοβουλίες σε σοβαρότατα ζητήματα. η διαδικασία που έπρεπε να τηρηθεί για την επισκευή εκκλησίας. όταν δαπάνησε για την κατασκευή του άμβωνα του Πατριαρχικού Ναού της Πόλης. 11 . Φωτεινής Σμύρνης το 1792 συνετέλεσε στην και ο Παναγιώτης Μουρούζης ανοικοδόμησε το 1804 τον ναό του Αγ. Οι δραγομάνοι του Στόλου ενδιαφέρονταν ιδιαίτερα για την Εκκλησία.118-119. σσ. αφιέρωνε ιερά σκεύη ή δώριζε χρήματα στις εκκλησίες.

Αυτοί καταμετρούσαν τις διαστάσεις και κατέγραφαν λεπτομερή περιγραφή των τμημάτων που πρόκειται να επισκευαστούν στο αυτοκρατορικό φιρμάνι που εκδιδόταν κι όπου                                                              15 Α. Σαρή Γκιόλ.167-168. Μοναστήρι. το 1714 διατάχθηκε έλεγχος και ακριβής καταγραφή των παραβάσεων στα σαντζάκια Θεσσαλονίκης και Τρικάλων και στις πόλεις Ανασελίτσα.κατά τα αρχαιόθεν εθιζόμενα.    Συχνά όμως οι χριστιανοί παραβίαζαν αυτή την πρακτική κατά την επισκευή και ύψωναν περισσότερο τις χαμηλές μικρές εκκλησίες τους.172    ομώνυμο σαντζάκι15: «…. Ε.17 Η επισκευή επιτρεπόταν αφού προηγείτο αυτοψία και εξέταση της προς επισκευή εκκλησιάς από τον βαλή και τον ιεροδίκη της περιοχής. 1982. Για αυτό στο έγγραφο. Α. να αναφέρητε δε εις το διβάνιον της Ρούμελης εκτενώς και επακριβώς τους αποτολμήσαντες ταύτα Εβραίους και Χριστιανούς και να συμμορφωθήτε με την παρούσαν διαταγήν». όπως μικρά χρονικά όρια και υπέρογκη χρηματική προκαταβολή. αφού δε εξεδίδετο ιεροδικαστικόν χοτζέτιον περί επαναφοράς των καταστραφέντων μερών εις την προηγούμενην αυτών κατάστασιν. επηκολούθει η έκδοσις υψηλού φιρμανίου. Βελεσσαί και Ιωάννινα16. Καστοριά. Το 1728 η προηγούμενη διαδικασία διατηρήθηκε και συμπληρώθηκε: Η επισκευή ενός ναού που παρέμεινε στην δικαιοδοσία των χριστιανών. σ. Φλώρινα. αίτινες επεσκευάσθησαν και εκτίσθησαν άνευ φιρμανίου και εις τας οποίας ετοποθετήθησαν σύμβολα και παρά τα ειθισμένα εξετελέσθησαν εντός αυτών βλασθημίαι. επιτρέπεται υπό τον όρο για την κατασκευή του να μην «εισάγονται έξωθεν ξυλεία και λίθοι» και να μην επεκτείνεται ή να ανυψώνεται πέρα από τα υπάρχοντα όρια και ύψη. Βακαλόπουλος 1989. 168. 17 Χρυσάφη. Όστροβο. εξεδίδετο πρότερον υψηλή διαταγή περί ενεργείας αυτοψίας και πραγματογνωμοσύνης. σσ. αλλά διατηρηθεί ο παλαιός ρυθμός. 252. Επιπλέον οι τουρκικές αρχές έθεταν βαρείς όρους και περιορισμούς για την αποπεράτωση του κτίσματος. τολμώντας να προσθέσουν και σταυρούς πάνω τους. Ε. Περλεπέ. όπως εκτελεσθή η επισκευή χωρίς να γίνη προσθήκη εξωτερικώς λίθων και ξύλων ούτε ύψωσις και εύρυνσις αυτών. οσάκις επεβάλλετο η επισκευή και η επαναφορά εις την προ της καταστροφής κατάστασιν των παλαιόθεν απομεινάντων θρησκευτικών ιδρυμάτων των Εβραίων και Χριστιανών. Επειδή συχνά οι χριστιανοί παραβίαζαν αυτούς τους περιορισμούς. Γι αυτό η κατασκευή των εκκλησιών εκ των πραγμάτων ήταν απλή και σύντομη. 16 . σ. Χρουπίστα. αναφέρεται ότι αποστέλλεται ο αρχηγός των θυρωρών Χασάν αγάς και ζητείται « να ενεργηθή υπό του ιεροδίκου δια του αποστελλομένου τούτου υπαλλήλου επιθεώρησις και πραγματογνωμοσύνη των εις τον καζάν και τους δήμους τοιούτων εκκλησιών. Βακαλόπουλος 1989.

3. Ε. καταγράφεται στα φιρμάνια που επιτρέπουν την επισκευή του Αγ. σ.32-33 21 Α. 27 Σελέκου 2008. Σε περίπτωση που οι Χριστιανοί παραβίαζαν την διαδικασία και κατεδάφιζαν εκ θεμελίων τον ναό.1. σ. 3. το 1774. σ. 1999.530.. κατά παράβαση του φιρμανιού επεκτάθηκε και απέκτησε περισσότερα παράθυρα.173    αναφερόταν ότι απαγορεύεται να ξεπεραστούν οι αρχικές διαστάσεις του ναού18. Κυρώσεις όμως υπήρχαν και για τους τούρκους αξιωματούχους που απέκρυβαν τις οικοδομικές παραβάσεις21. 22 Μακεδονία. 297. σ. ενώ από την πλευρά της η Υψηλή Πύλη δεσμεύεται: 1) Να τηρήσει για τους κατοίκους των νησιών αυτών. του Αγ. Και όταν τους δινόταν η άδεια. 20 Ο ναός του Αγ. Δημητρίου Κολινδρού (1852).49. 26 Γεδεών 1885-90. Παρ΄ όλους αυτούς τους περιορισμούς στην επισκευή των εκκλησιών. ενώ απαγορευόταν η κατασκευή ορατού εξωτερικά τρούλου26. σ.41. μετά τις συνθήκες του Κάρλοβιτς (1699) και του Πασάροβιτς (1718) οι χριστιανικές κοινότητες αρχίζουν να παίρνουν άδειες για ίδρυση νέων εκκλησιών22 σε μέρη που ο πληθυσμός είναι μη μουσουλμανικός και οι οποίες απέχουν από τις μουσουλμανικές συνοικίες23 και κατά τα μέσα του αιώνα αυτού. τους συμφωνημένους στο πρώτο άρθρο όρους αναφορικά με τη                                                              18 Αυτή η καταμέτρηση του προς επισκευή ναού. επί Μαχμούτ του Α΄ (1730-54) με ειδικό φιρμάνι επιτράπηκε η εκ «βάθρων» ανακαίνιση κατεστραμμένων εκκλησιών και μοναστηριών.170. μια μικρής έκτασης «διεθνοποίηση» της θέσης τους στην οθωμανική αυτοκρατορία.17 . Χρ. 25 Runciman 2010.32. οι εξωτερικοί τοίχοι των νέων εκκλησιών έπρεπε να είναι γκριζόμαυροι. σ. Χρ. σσ. συλλαμβάνονταν και οδηγούνταν προς δίκη με τις γνωστές συνέπειες.Στεφανίδου. Περίοδος 1774-1829 Το σχετικά σύντομο τέλος του Α΄ Ρωσοτουρκικού πολέμου και η υπογραφή της Συνθήκης του Κιουτσούκ Καϊναρτζή. 19 Α. Βλ. έδωσε στους χριστιανούς και στον θρησκευτικό τους θεσμό. Μέντελσον. Βακαλόπουλος 1989.227. Δημητρίου Κολινδρού (1852). Ε. 24 Καμαρούλιας 1966. Αθανασιάδου-Κωτίδου 1993. τον επέκτειναν20 και τον υπερύψωναν. Χατζηαντωνίου-Δεληβογιατζή 1993. Χατζηαντωνίου-Δεληβογιατζή 1993. η «Ρωσική Αυτοκρατορία αποδίδει στην Υψηλή Πύλη όλα τα νησιά του Αρχιπελάγους που είχε στην κατοχή της.169. αφού η Πύλη ανέλαβε την υποχρέωση έναντι της Ρωσίας να προστατεύει την θρησκευτική πίστη και τους τόπους λατρείας των χριστιανών. Βλ. Δημητρίου Διαβατών Θεσσαλονίκης (1852). Βλ. Μετά την αποπεράτωση της οικοδομής έπρεπε να γίνει αυτοψία για να ελεγχθεί το σύννομο της κατασκευής19. Βακαλόπουλος 1989.384.24 Η δωροδοκία όμως ήταν συνήθως η μοναδική μέθοδος για να εξασφαλίζεται η γρήγορη απάντηση σε σχετική αίτηση25. σ.Μπαρτόλντι 2011. σ. 23 Αιμ. σ.  Συγκεκριμένα με  το άρθρο 17 της Συνθήκης27. σ.

Στην περίπτωση της Θάσου. η Υψηλή Πύλη υπόσχεται να τον εφοδιάσει με κάθε δυνατό σε αυτή τρόπο». τα οποία θα υπολογίζονται από το χρόνο επιστροφής των νησιών στην Υψηλή Πύλη. διαθέτει στοά και υπερκείμενο γυναικωνίτη. καθώς και στο πρώτο χωριστό άρθρο. Το γεγονός μεγιστοποιείται. 24. ∆ύο άλλοι ναοί της                                                              28 Καμπούρη-Βαμβούκου 1989. σσ. 2) Να μην καταπιέζει ούτε στο ελάχιστο το χριστιανικό νόμο. Η κατασκευή μιας τρίκλιτης Βασιλικής ήταν σε κάθε περίπτωση ένα γιγαντιαίο έργο για μια ελληνορθόδοξη κοινότητα. όσο πρωϊμότερο είναι το μνημείο και όσο ολιγάριθμη είναι η Κοινότητα που αναλαμβάνει αυτό το έργο.174    γενική αμνηστία και αιώνια λήθη κάθε είδους και από οποιονδήποτε παραχθέντων ή υποπτευόμενων για πράξη εγκλημάτων σε βάρος των συμφερόντων της Υψηλής Πύλης.13-31. τον Άγ. Σε εφαρμογή των όρων αυτών. να μην παρεμποδίζει την ανοικοδόμηση και επισκευή των χριστιανικών ναών. είναι καμαροσκέπαστη. προκειμένου να έχουν ευχέρεια για τη διευθέτηση των υποθέσεών τους. εξαιτίας των τεράστιων ζημιών που έπαθαν στη διάρκεια του παρόντος πολέμου. σσ. Εξετάζοντας προσεκτικά έναν θασίτικο ναό της εποχής του Αβδούλ Χαμήτ Α΄. κτίστηκε το 1784. 4) Σε όποιες οικογένειες επιθυμούν να εγκαταλείψουν την πατρίδα τους και να εγκατασταθούν σε άλλους τόπους να επιτρέψει την ελεύθερη μαζί με τα υπάρχοντά τους αναχώρηση· στις οικογένειες αυτές. να μην καταπιέζει και να μην προσβάλλει όποιους ιερουργούν σε αυτούς. Οι διατυπωμένοι όροι στο άρθρο 17 ενισχύονται και αποσαφηνίζονται σε συνδυασμό με τις προσθήκες που περιλαμβάνονται στα άρθρα 17. Ο τύπος της. η οποία υπολογίζεται να γίνει σε τρεις μήνες από την ανταλλαγή του παρόντος συμφώνου. 3) Να μην απαιτήσει από τα νησιά πληρωμή για κανέναν ετήσιο φόρο που αντιστοιχούσε στη χρονική περίοδο της κατοχής τους από τη Ρωσική Αυτοκρατορία. υπολογιζόμενη από την ημέρα ανταλλαγής της παρούσας συνθήκης. διερωτόμαστε: Πως κατασκευάστηκε την δύσκολη αυτή εποχή στο νησί τόσο μεγάλος και ψηλός ναός συγκρινόμενος με τους επόμενους χρονολογικά. . αλλά και για δύο ακόμη χρόνια. αντιμετωπίσει οποιαδήποτε ανάγκη. 5) Στην περίπτωση που ο ρωσικός στόλος κατά την αναχώρησή του. η πρωϊμότερη αυτή τρίκλιτη Βασιλική της. ∆ημητρίου Καλλιράχης.83-110. είναι σπάνιος τον 18ο αν και δεν έχει γίνει ενδελεχής έρευνα των εκκλησιών της Μικράς Ασίας. Μαντοπούλου-Παναγιωτοπούλου 2002. ακόμη και για ξυλόστεγη. το φιρμάνι του σουλτάνου Αβδούλ Χαμίτ Α΄(1774-1789) απέδιδε στους Χριστιανούς το δικαίωμα της ελεύθερης άσκησης των θρησκευτικών καθηκόντων τους. να χορηγήσει χρονική περίοδο διάρκειας ενός έτους για την ελεύθερη μετοικεσία από την πατρίδα τους. θεωρείται νεωτερικός όταν συναντάται τον 19ο αιώνα28.

Θεοδώρων Μυτιλήνης. Αματίδου-Γεωργίου 1997. σ. Αλλά και η εποχή κτίσης του ναού ήταν ουσιαστικά περίοδος δυσπραγίας για το νησί που αριθμεί την περίοδο αυτή περίπου 2500 κατοίκους και υποφέρει από λιμό και σιτοδεία.265-274. απομένει γνωστός ως αρχαιότερος ο Άγ. ήταν συγγενική της οικογένειας του Φραντζέσκου Μοροζίνη37 γενικού καπιτάνου του βενετικού στόλου κατά τον Στ΄ Βενετοτουρκικό πόλεμο (1684-1699). σ. Άρα δεν πρόκειται περί επισκευής άλλου παλαιοτέρου ερειπωμένου ναού. σσ. Μια άλλη ενδιαφέρουσα παράμετρος είναι ότι ο ναός κτίστηκε σε ένα νέο χωριό. Μπλανκάρ 2006. 339. η Μεταμόρφωση31. το 179534 χρονολογείται ο Ναός των Άγ. 30 . 33 Μελεντζής. 361-372. Ο Νικόλαος διδάχθηκε τα πρώτα γράμματα στην Πάρο. 40. Γεννήθηκε το 1735 στην Πάρο36 και ήταν γιος του Πέτρου Μαυρογένη (εικ. σσ. σσ. 31 Τσιτιμάκη 1998. σ.123-129.136. ανήλθε στο αξίωμα του δραγομάνου του στόλου το καλοκαίρι του 1770. ο Άγ. Έφεσος.42-48. 32 Μελεντζής. Αματίδου-Γεωργίου 1997. ∆ημήτριος των Ταταύλων. σ. σσ. ∆ιορίσθηκε αρχικά «γραμματικός» στη δραγομανία και από τη θέση αυτή λόγω της γνωριμίας του με τον Χασάν πασά Τζεζαερλή. 112.115. Karaca 2008. 35 Μυτιληνός. Μαρίνα Κάστρου33. 2007..175    Κωνσταντινούπολης στην βιβλιογραφία αναφέρονται ως προγενέστεροι του: Ο Άγ. που άρχισε να δημιουργείται το 174035. Φως στα πολλά αυτά ερωτήματα δίνει η αναφορά ενός ονόματος του τελευταίου στίχου της οικοδομικής επιγραφής ΝΙΚΟΛΑΟΥ ∆ΡΑΓΟΥΜΑΝΟΥ ΜΑΒΡΟΓΕΝΗ. ενώ το 1780 έχουν κτιστεί και δύο ναοί της Ίμβρου. σσ. λόγω της εμπιστοσύνης που                                                              29 Σταματόπουλος-Μήλλας.111-134. σ. 36 Σφυρόερας 1996. Στην ελληνική επικράτεια το 1767 κτίστηκε στο Μεγαλοχώρι Λέσβου. που ήταν αναμφισβήτητα ο πιο δραστήριος και διορατικός ναύαρχος του οθωμανικού ναυτικού. 34 Κλεόμβροτος 1976. Καθώς το Αγιοταφικό μετόχι ανακαινίστηκε το 183330. Στην ουσία ήταν συνδιοικητής του Αιγαίου και όχι απλός δραγομάνος του στόλου. ΄Εντεκα έτη μετά. 101-121. Karaca 2008. Ποιός ήταν όμως ο Νικόλαος Μαυρογένης. πεντάκλιτη τετρασυπόστατη ξυλόστεγη βασιλική με υπερκείμενο γυναικωνίτη που κτίστηκε το 172629 και το Αγιοταφικό Μετόχι που κτίστηκε το 1691 με επιστασία του μητροπολίτη Καισάρειας της Παλαιστίνης Μελετίου. Λαμβάνοντας υπ΄ όψη όλα αυτά είναι σχεδόν ανεξήγητη η κατασκευή αυτού του μεγέθους ναού από ένα νεομεταφερόμενο χωριό. Γεώργιος Αγίων Θεοδώρων32 και η Άγ. σ. Η οικογένεια του.Έβερτ – Μηναϊδη.Φακίδη 1990. φοίτησε στη συνέχεια στη σχολή της Σίφνου και αργότερα στην Πόλη.1).202-215. σσ. που το 1684 προσέγγισε τη Θάσο και αιχμαλώτισε αρκετούς κατοίκους. από την μετακίνηση των κατοίκων της Κακηράχης. 37 Sturdza 1983. ∆ημήτριος των Ταταύλων. Σπανός.

). Βοεβόδας σημαίνει αρχιστράτηγος από το voi=στρατός και vodi=διευθύνω. ενώ κατ΄άλλους πρόκειται για παράφραση του ελληνικού δεσπότης. σ. σώθηκαν τα Ψαρά από βέβαιη καταστροφή. Σε εισήγηση του επίσης οφείλεται η πολιτική της Πύλης στη Μάνη. Στα δεκαέξι χρόνια που παρέμεινε στο αξίωμα του δραγομάνου του στόλου. Στις επίσημες διοικητικές πράξεις που υπέγραφε ο πρίγκιπας. η λέξη Βοεβόδας σλαβική. Όταν η Πύλη τοποθετούσε στο θρόνο της Βλαχίας και της Μολδαβίας (Χάρτης 1) έναν χριστιανό υπήκοο της του απένεμε ένα από τους τίτλους «μπέης». προηγούνταν του κειμένου η φράση: ΙΩΑΝΝΗΣ –ΝΙΚΟΛΑΟΣ ΜΑΥΡΟΓΕΝΗΣ ΒΟΕΒΟ∆ΑΣ ΕΛΕΩ ΘΕΟΥ ΠΡΙΓΚΙΠΑΣ ΟΛΟΚΛΗΡΟΥ ΤΗΣ ΟΥΓΓΑΡΙΑΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΒΛΑΧΙΑΣ Είναι ο πρώτος Έλληνας ηγεμόνας των παραδουναβίων χωρών (Χάρτης 1) που δεν προερχόταν από τις παλιές φαναριώτικες οικογένειες. μετά τον τερματισμό του οποίου διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο στην προσπάθεια της Πύλης να ειρηνεύσει το Αιγαίο και να καταστείλει την αναρχία που είχε δημιουργηθεί στην Πελοπόννησο από αλβανικά στίφη που είχαν μετατραπεί σε μάστιγα της περιοχής. Με την μεσιτεία του στον καπουδάν πασά. τα οποία συνήθως γινόταν αποδεκτά. Νάξου. με την βοήθεια και πάλι του Χασάν πασά Τζεζαερλή. Βλ. Σίφνου. Στις 26 Μαρτίου 1786. ενώ παράλληλα αντιπαθούσε τους Φαναριώτες. διατάσω. συγκεκριμένα είχε επισκευάσει την εκκλησία της Εκατονταπυλιανής Πάρου και η οικογένεια του τη συντηρούσε με δικά της έξοδα.ά. Μυκόνου. Οι οσποδάροι ασκούσαν πραγματική εξουσία και έχαιραν πλήρους ανεξαρτησίας από την Υψηλή Πύλη. που είχε ανέλθει στη θέση του μεγάλου βεζύρη. Κέας). Η λέξη Hospodar προέρχεται από τα σλαβικά και σημαίνει γαιοκτήμονας. κατέλαβε το αξίωμα του ηγεμόνα της Βλαχίας. κατέβαλε ιδιαίτερη φροντίδα για την ίδρυση ή ενίσχυση σχολείων στα νησιά του Αιγαίου (Άνδρου. για την κατασκευή κοινωφελών έργων (είναι γνωστές οι βρύσες του Μαυρογένη στην Πάρο κ. «βοεβόδας» ή «οσποδάρος» που και οι τρεις έχουν ην ίδια έννοια: πρίγκιπας ή δεσπότης. που είχε αποφασιστεί εξαιτίας της συνεργασίας του πληθυσμού τους με τους Ρώσους και στις εισηγήσεις του πιθανότατα οφείλεται η χορήγηση αμνηστίας στους νησιώτες. Μπλανκάρ 2006.186 39 . Η λέξη μπέης είναι τουρκική. η απόσπαση της από το πασαλίκι της Πελοποννήσου και η υπαγωγή της στον καπουδάν πασά. σσ.176    απολάμβανε από τον καπουδάν πασά38 και στον οποίο εισηγούνταν σχέδια. Η δραγομανία του συνέπεσε με τον Α΄ Ρωσοτουρκικό πόλεμο (1768-1774).60-62. για την ανέγερση ή αποπεράτωση ναών. τους οποίους σε μια επιστολή του της 21ης                                                              38 Μπλανκάρ 2006. ενώ η οσποδάρος έχει σλαβική ρίζα αλλά την χρησιμοποιούσαν οι ηγέτες της Ρωσίας39.

σσ. αποκεφαλίστηκε στην Μπέλα της Βουλγαρίας το 1790.3). Μερικοί ιστορικοί όμως τον κατηγορούν ότι υπήρξε σκληρός και βίαιος και ο Ρήγας. δίκαιος. όταν οι Αυστριακοί αιχμαλώτισαν τον Ηγεμόνα της Βλαχίας Αλέξανδρο Υψηλάντη. 41 .120. Ως ανταμοιβή. Αν εξετάσουμε όλα αυτά που έκανε σε μια εποχή που οι πιο θαρραλέοι δεν τολμούσαν να αναλάβουν τίποτε φοβούμενοι ότι θα κατηγορηθούν από τους Οθωμανούς.42 Καθώς όμως θεωρήθηκε υπεύθυνος για την μετέπειτα ήτα του τουρκικού στρατού στο αυστριακό μέτωπο. έτος αποκεφαλισμού του Μαυρογένη. ανέλαβε και την ηγεμονία της Μολδαβίας και διορίστηκε σερασκέρης (αρχιστράτηγος) των τουρκικών στρατευμάτων που αγωνίζονταν εναντίον των Αυστριακών συμμάχων των Ρώσων41. θαρραλέος. 245. Ως ηγεμόνας όμως ποτέ δεν έπαψε να ενδιαφέρεται για τα συμφέροντα των νησιωτών. τον Μάρτιο του 1788. αυστηρός με τους ευγενείς. σ. 107-110. 45 Μαρρές 1989.15-16 42 Μπλανκάρ 2006. Κατά την διάρκεια του Β΄ Ρωσοτουρκικού πολέμου (1787-1792). 249. 2007. 44 Μαρινέσκου Ιστορικά. χρηματοδότησε σχολεία στην Σίφνο και σ΄ άλλα νησιά.19. Ως ηγεμόνας έλαβε απόλυτη εξουσία από τον σουλτάνο και είχε γίνει σχεδόν μεγάλος βεζύρης (εικ. Ροδοπόλεως Ιερωνύμου 2002. που διετέλεσε γραμματικός του44. Αρτεμίου στη Χαλάνδρα Νάξου. 248-250. Έκτισε το ναό της Ζωοδόχου Πηγής στο Βουκουρέστι.177    Αυγούστου 1790 αποκαλούσε «φλύαρους. όπως προκύπτει από την αλληλογραφία του. 46 Balreanu. σ. σσ. ο οποίος τους κατατρόπωσε. ως ευχαριστία για την θεραπεία της κόρης του που είναι γνωστός και ως Ναός Μαυρογένη. επί Σελίμ Γ΄43. θα                                                              40 Μπλανκάρ 2006.2). τον αποκαλεί στο χειρόγραφο της «Φυσικής» του «έκτρωμα της ανθρώπινης φύσης ανάξιον ηγεμόνα της Βλαχίας». Κατά γενική ομολογία των ρουμάνων συγγραφέων ο πρίγκιπας κυβέρνησε με πραότητα. Ήταν εξαιρετικά ευφυής.46 Με την βοήθεια του κτίστηκε η εκκλησία του Αγ. 297-298. σσ. 43 Μπλανκάρ 2006. όταν τύπωσε το βιβλίο αυτό για να μην βρίσει ένα νεκρό. δικαιώματα από αλυκές και κινητά αφιερώματα.173. σσ. ύπουλους). Την φράση όμως αυτή ο Ρήγας τη διέγραψε το 1790. κακότροπους και χαϊνηδες»  (δόλιους. επιείκεια δικαιοσύνη και αυτοσυγκράτηση40(εικ. «θύμα της αχαριστίας και της θηριωδίας του Σουλτάνου…»45. απέτυχαν να αντιμετωπίσουν τον Μαυρογένη. σ. Παραχώρησε στον ναό της Καταπολιανής Πάρου προνόμια και ποσοστά επί εκκλησιαστικών εισοδημάτων. Παρά την αντίδραση τους όμως παρέμεινε στον ηγεμονικό θρόνο επί τέσσερα χρόνια. φόρους αμπελώνων της Βλαχίας.

Με βάση τον τελευταίο αυτό στοίχο της επιγραφής του ναού της Καλλιράχης ερευνήθηκαν και άλλες επιγραφές θασίτικων ναών. Μαυρογένη μεταξύ των μεγαλυτέρων ευεργετών του έθνους47. Με δεδομένο τις υπερεξουσίες των δραγομάνων του στόλου. ο πλέον προβεβλημένος του Στόλου. ∆ημητρίου Καλλιράχης. Και την συγκεκριμένη δυσμενή χρονική περίοδο λοιπόν. 48 . γεγονός που τους έδωσε τη δυνατότητα να κτίσουν χωρίς χρονικό περιορισμό και χωρίς οικοδομικούς περιορισμούς τον ναό και να ενσωματώσουν εξαρχής τη στοά. Αποστόλους Μεγ. αλλά πρέπει να αναφέρεται στα αρχικά των αντίστοιχων δραγομάνων της εποχής των ναών.178    πρέπει να τοποθετήσουμε τον Ν. 2) του νησιού απ΄ όπου ο Μαυρογένης καταγόταν. το όνομα ΝΙΚΟΛΑΟΣ στους συνδρομητές του Με δεδομένο ότι την εποχή αυτή η Θάσος υπάγεται στον καπουδάν πασά. ενώ στον τρίτο και τέταρτο στίχο κάτω από τον σταυρό αναφέρεται και κτισίματος του ναού.340. οι χριστιανοί των νησιών για τη συγκεκριμένη διαδικασία. Στην ελληνική βιβλιογραφία επικρατεί ο όρος δραγομάνος αντί του δραγουμάνου και αυτός υιοθετήθηκε στην παρούσα μελέτη. Πιθανότατα βέβαια ο ναός αδειοδοτήθηκε ως επισκευή παλιού ναού που βρισκόταν πιθανόν στην παλιά Κακηράχη ή και μικρού επιτόπιου ναού. (Χάρτ. Χαράλαμπο Παναγιάς βρέθηκαν αρχικά με ενδιάμεσο γράμμα το ∆ το οποίο στον Άγιο ∆ημήτριο αναγράφεται ολοκληρωμένο ∆ΡΑΓΟΥΜΑΝΟΥ. σ. Άραγε το γεγονός ότι η Θάσος ήταν αποικία της Πάρου. Η καταγραφή αυτή διαφωτίζει καταλυτικά τον τρόπο αδειοδότησης των ναών του σαντζακιού του καπουδάν πασά. Έτσι μόνο ερμηνεύεται η εμφάνιση του συγκεκριμένου εκκλησιαστικού τύπου αλλά και το μέγεθος και το μεγάλο ύψος του ναού. αναφέρεται στον τελευταίο στίχο της οικοδομικής επιγραφής του Άγ. Θεωρούμε ότι η αναγραφή αυτή στους δύο νεότερους ναούς δεν μπορεί να είναι τυχαία. θεωρούμε εξαιρετικής σημασίας την αναγραφή του ονόματος του δραγομάνου του στόλου στην επιγραφή. Φαίνεται ότι ο ρόλος του στην ανέγερση του μεγάλου αυτού ναού υπήρξε καίριος όχι μόνο στην διαδικασία της αδειοδότησης αλλά ο δραγομάνος θα πρέπει να ήταν και χορηγός. πιθανότατα απευθυνόταν δια μέσου του Έλληνα δραγομάνο του στόλου στον                                                              47 Μπλανκάρ 2006. Αυτή δραγομάνος λοιπόν 48 η ισχυρή προσωπικότητα. οι κάτοικοι της Καλλιράχης είχαν την πολυτέλεια να έχουν χορηγό τον ίδιο τον δραγομάνο του στόλου. Καζαβητιού και στον Άγ. Πιθανόν ο ίδιος να προσέφερε τη μελέτη του ναού που μπορεί να εκπονήθηκε από Κωνσταντινοπολίτη κάλφα ή αρχιτέκτονα. στους Αγ. Σε δύο ναούς. ήταν ο λόγος που ο δραγομάνος βοήθησε στην ανέγερση του συγκεκριμένου θασίτικου ναού.

Είχε έλθει πλέον ο καιρός για τη θεσμική καταχώρηση της διπλωματίας κι έτσι το 1793 η Πύλη έστειλε τους πρώτους μόνιμους πρεσβευτές της στα μεγάλα ευρωπαϊκά κέντρα. θα αποτελέσει ένα από τα κύρια χαρακτηριστικά αυτής της τελευταίας περιόδου της μεταβυζαντινής τέχνης. κυρίως στα στρατιωτικά ζητήματα. ο σύγχρονος με τα γεγονότα Κωνσταντίνος Κούμας θα διαπιστώσει. Από την αρχή της ανάρρησής του στο θρόνο έλαβε σειρά μέτρων που αφορούσαν φορολογία επί θεμάτων ιδιοκτησίας καθώς και σειρά μέτρων επί της εσωτερικής διοίκησης. Παρ΄ όλες τις περιπέτειες οι δύο Ρωσοτουρκικοί πόλεμοι ήταν ευεργετικοί για την Εκκλησία. ως επί των ημερών του Σελίμ»52. ενώ περιόρισε σημαντικά αυτές του Μεγάλου Βεζίρη και των τοπικών αρχόντων. Προσπάθησε να περιορίσει την επιρροή των Γενιτσάρων και να δημιουργήσει τακτικό στρατό Ευρωπαϊκού τύπου.  Η εντυπωσιακή άνοδος του ποσοστού των ανεγειρόμενων εκκλησιών.τους Γάλλους πάντοτε τους θαύμαζε και ως πρίγκιπας αλληλογραφούσε με το Γάλλο βασιλιά-. Πάντα ίσχυαν                                                              49 Πετρονώτης 1979. για ευνόητους όμως λόγους «καμουφλαρισμένη» καθώς οι επόμενοι δραγομάνοι δεν διέθεταν την ισχύ του Νικολάου Μαυρογένη. σσ.179    καπουδάν πασά49. στα μέλη του οποίου παραχώρησε πολλές αρμοδιότητες. 5). 50 . εξασφάλισε το δικαίωμα της προστασίας της χριστιανικής θρησκείας και των εκκλησιών σ΄ όλο τον χώρο της Οθωμανικής επικράτειας. η οθωμανική νέα τάξη πραγμάτων. Ο νέος σουλτάνος Σελίμ Γ΄ ο μεταρρυθμιστής (1789-1807) (εικ. γρήγορα αντιλήφθηκε ότι η Οθωμανική Αυτοκρατορία δεν ήταν πλέον σε θέση να επιβληθεί στρατιωτικά σε άλλη δύναμη. Κατά τη διάρκεια των μεταρρυθμίσεων. Το επόμενο βήμα ήταν η αρχή των μεταρρυθμίσεων. 11-15. Το «ξεσπαργάνωμα» του ελληνισμού που πραγματοποιήθηκε μετά την υπογραφή της Συνθήκης του Κιουτσούκ Καϊναρτζή επί Μεγάλης Αικατερίνης (εικ. 51 Στέλγιας 2006. Βέβαια η ανέγερση κι αυτή την περίοδο δεν ήταν εύκολη για τις Κοινότητες.203. του οποίου η ανάληψη της εξουσίας συμπίπτει με την Γαλλική Επανάσταση. σ. 52 Δρακοπούλου 2003. σ. Η περίοδος του παράγοντα των παραγόντων50 είχε πλέον περάσει και ο οθωμανικός παράγοντας ήταν ίσος με τους άλλους δυτικούς στην πολιτική και στρατιωτική ισχύ. Στον εσωτερικό τομέα ο Σελίμ Γ΄ επιχείρησε πολλές ριζοσπαστικές αλλαγές.4). Η περίοδος κατά την οποία η Οθωμανική αυτοκρατορία ήταν ο ο παράγοντας των παραγόντων στα πολιτικά και στρατιωτικά δρώμενα της περιοχής. ότι «ποτέ δεν εκτίσθησαν εις την Τουρκίαν τόσαι και τοιαύται περικαλλείς εκκλησίαι. το οθωμανικό Νιζάμι Τζεντίτ51. Η διαμεσολάβηση των δραγομάνων του στόλου θα ήταν καταλυτική και γι αυτό καταγράφεται στους ναούς. 240. Συγκρότησε ειδικό συμβούλιο. παράλληλα με την εκρηκτική αύξηση του αριθμού των ζωγράφων.

σσ. σ. που έγιναν γνωστές με το όνομα Τανζιμάτ (Τanzimat).4.168-171. Κύριος στόχος του διατάγματος που είναι γνωστό ως Φιρμάνι του Τανζιμάτ (Μεταρρυθμιστικό ∆ιάταγμα) είναι η ανανέωση όλων των αδρανών θεσμών του κρατικού μηχανισμού και η ενίσχυση της κεντρικής διοίκησης. ουσιαστικά η Τουρκία αναγνώριζε ανεπιφύλακτα την δημιουργία αυτόνομου ελληνικού κράτους. ΙΒ.6). 5. οι ναοί αδειοδοτούνταν ως επισκευές και πάντα δινόταν «εξαγορές ανοχής» προς τους κρατούντες. να έχει κανονικό ύψος. 54 . Βερέμης. Στεφανίδου 1999. για αυτό το λόγο είναι συχνά το δάπεδο των στοών και των ναών χαμηλωμένο κατά ένα ή δύο σκαλιά σε σχέση με το έδαφος.                                                              53 Αιμ. Περίοδος 1840-1855 Το 1839 ο σουλτάνος Αμπντούλ Μετζίτ (1839-1861) (εικ. 3. πλήθος εκκλησιών επισκευάζεται μετά την Συνθήκη αυτή.536. 56 Α. τ. Συνθήκη της Αδριανούπολης τον Σεπτέμβριο του 182954.13. ειδικά στις τρίκλιτες βασιλικές που έχουν γυναικωνίτη. 57 Karaca 2008. με την οποία επικυρώθηκε το τέλος του ∆΄ Ρωσοτουρκικού πολέμου του 1828 .τ. ΙΕΕ. Ειδικά στην Κωνσταντινούπολη. σ.1.55 μετά την οποία οι αυστηροί περιορισμοί στο ύψος των κτιρίων και στον χρόνο οικοδόμησης των ναών. προχώρησε σε μεταρρυθμίσεις του κοινωνικού. που είχε ήδη αποφασιστεί από τις τρεις μεγάλες δυνάμεις με την Συνθήκη του Λονδίνου του ίδιου έτους. Περίοδος 1830-1839 Με τη συνθήκη της Ανδριανούπολης. 56με την αγγλική προτροπή και κάτω από την πίεση του Τουρκοαιγυπτιακού πολέμου. 306. αφετηρία της ίδρυσης των εθνικών κρατών της Βαλκανικής.1829. 3. το πρόβλημα όμως ξεπερνιέται με την σημαντικότατη για τον ελληνισμό και όλη την Βαλκανική. ΙΕΕ. ώστε ο ναός στο εσωτερικό. Αφετηρία ήταν το διάταγμα του Hatti Humayun Gulhane (1839)57 το οποίο εξαγγέλθηκε στις 3 Νοεμβρίου 1839 από τον Μουσταφά Ρεσίτ πασά. Οι υπόδουλοι Έλληνες πλέον είχαν ένα αυτόνομο κράτος έστω και μικρό να τους στηρίζει. στρατιωτικού διοικητικού και πολιτικού συστήματος. Το επιτρεπόμενο ύψος πρέπει να ήταν περιορισμένο. Τα νεκροταφεία μέχρι το Τανζιμάτ 53 βρίσκονται στις αυλές των ναών . Μετά το 1820 αναστέλλεται η οικοδόμηση εκκλησιών. όπου ο έλεγχος της πολιτείας ήταν πάντα εξαιρετικά αυστηρός. αρχίζουν να χαλαρώνουν.180    ελάχιστοι χρονικοί περιορισμοί. και αποτελεί  μία από τις μεγαλύτερες διπλωματικές νίκες της Ρωσίας.1. 55 Καraza 2008.

79μ. το δικαίωμα στην περιουσία για όλους τους Οθωμανούς πολίτες ανεξάρτητα από θρησκεία ή δόγμα.78μ. υπάρχει μία χριστιανική εκκλησία επ ονόματι της Παναγίας. Το διάταγμα του Ισλαχάτ έδωσε νέα ώθηση στην ναοδομία των υποδούλων περιοχών. Ιδιαίτερα ο αγώνας για την επικράτηση στην Μακεδονία συνέβαλλε στην περαιτέρω ενίσχυση της Εκκλησίας και στην ανέγερση ενός πλήθους ναών. Μ΄ αυτό διασφαλίζεται η ζωή. την τιμή και την περιουσία τους.Ν. ο ναός έχει προσαρτημένο ένα χαγιάτι με στέγη και διαθέτει δέκα παράθυρα με τρεις κόγχες.                                                              58 Για την επισκευή του Ι.. εξασφαλίζεται η δίκαιη φορολόγηση τους και η ορθή απονομή δικαιοσύνης και υπογραμμίζεται ότι οι νόμοι ισχύουν για όλους του υπηκόους. Κατοχυρώνονται νομικά οι μη μουσουλμανικές κοινότητες.. Περίοδος 1856 και μετά Η βελτίωση των συνθηκών θα ενισχυθεί (∆ιάταγμα Εμπέδωσης Φεβρουαρίου 1856.55μ. Ύστερα από επιτόπια έρευνα του ιεροδικείου διαπιστώθηκε ότι ο ναός έχει τοίχους μήκους 22.17μ. Ως προς την αδειοδότηση όμως των ναών εξακολουθούν ακόμη να ισχύουν οι παλιοί περιορισμοί. η οποία ενισχύθηκε από τις απελευθερωτικές προσπάθειες των Ελλήνων.1. όπως αυτές δίνονται παραπάνω και όπως αναφέρει ο ιερός φετβάς. της Κοίμησης Θεοτόκου στα Ριζά Χαλκιδικής (Σοποτνίκια επί Τουρκοκρατίας). 3. η περιουσία. ισότητα ασφάλεια. Η δεξιά του πλευρά είναι μήκους 22. Η Σαρία (Ιερός Νόμος του Ισλάμ) δεν ισχύει και εγκαινιάζεται η περίοδος εκκοσμίκευσης. Από την ορθόδοξη κοινότητα του προαναφερθέντος χωριού ζητήθηκε να επισκευαστεί ο ναός. των Μεταρρυθμίσεων) από το Φιρμάνι του Ισλαχάτ που δημοσιεύθηκε στις 18 σαν αντάλλαγμα στη σωτηρία επέμβαση των Αγγλογάλλων στον Κριμαϊκό πόλεμο (1853-1856). Για την ανοικοδόμηση των εκκλησιών αρκεί πλέον η σχετική άδεια της Υψηλής Πύλης. πλάτους 11. Με το Φιρμάνι αίρεται η υποχρέωση να ζητείται η σουλτανική άδεια για την επισκευή εκκλησίας. ενώ το ιερό είναι μήκους 11. δίνει έμφαση στα δικαιώματα των μη μουσουλμάνων που διέπονται από τρεις κύριες αρχές-δικαιοσύνη. που βρίσκεται στο δήμο του Παζαργκιάχ (Απολλωνία). . Ύστερα από έρευνα την οποία κατεύθυνε ο σεϊχουλισλάμης Χατζή Αχμεντί. διαπιστώθηκε ότι έχει καταστραφεί ο ναός και γι αυτό το λόγο εκδόθηκε ιερός φετβάς ο οποίος επιτρέπει να επισκευαστεί ο ναός στο αρχικό του σχήμα και την παλιά του κατασκευή. Παράλληλα χορηγεί και ο σουλτάνος δίνοντας το παρόν αυτοκρατορικό μου διάταγμα απαγορεύοντας οποιαδήποτε αύξηση στις διαστάσεις του ναού.74μ. Η διαταγή εκδόθηκε στο γ΄ δεκαήμερο του μηνός Μουχαρέμ του έτους 1268 (Νεέμβριος 1851). δηλαδή νόμιμα επιτρέπονται μόνο οι επισκευές παλαιοτέρων ναών58.ενώ εγγυάται τη ζωή. η κοινωνική και νομική υπόσταση.23-25.74μ και πλάτους 4.78 και πλάτου. Το κτίσμα έχει πράγματι ερειπώσει και πρέπει να επισκευαστεί στην προηγούμενη του κατάσταση και στο αρχικό του σχήμα. και ύψους 4. Χιούτης 2007.6. η τιμή. σσ. εκδόθηκε το Νοέμβριο του 1851 φιρμάνι του Αμντούλ Μετζίτ που σε μετάφραση αναφέρει: «Στο χωριό Σοπότνικ. 3. Όποιος χριστιανός θελήσει να παραβεί με χρηματισμό αυτή τη διαταγή να τιμωρηθεί δεόντως και σύμφωνα με το νόμο. Η εκκλησία αυτή έχει καμένη στέγη και οι τοίχοι της και από τις τέσσερις πλευρές είναι ετοιμόρροποι λόγων της πολυκαιρίας.181    Το Φιρμάνι αναγνωρίζει όλους τους Οθωμανούς υπηκόους ως ανήκοντες σε ένα ενιαίο μιλλιέτ.

το σχέδιον και το σχήμα. σσ. των νοσοκομείων και των νεκροταφείων. συμμορφουμένη προς τας ανωτέρω τεθείσας αρχάς. Η κυβέρνησις θέλει λάβει τα αναγκαία ενεργητικά μέτρα. Άρνηση προβλεπόταν μόνο αν υπήρχαν διοικητικά κωλύματα. τας κωμοπόλεις και τα χωρία. εκάστη κοινότης δύναται εν τη ιδιαιτέρα συνοικία ήν κατοικεί να ανακαινίζει και να διατηρεί τας εαυτής εκκλησίας. την πλήρη ελευθερίαν της εξασκήσεως του……» Σύμφωνα με τα άρθρα ∆΄ και Ε΄ και τις σχετικές διευκρινήσεις που παρέσχε η Κυβέρνηση. εκτός αν υπάρχη. νοσοκομεία. Ως προς τας πόλεις. σσ. ή να εκφράσει τις παρατηρήσεις της σε τακτό χρονικό διάστημα. παρά της Υψηλής Ημών Πύλης και η αυτοκρατορική Ημών άδεια θέλει δίδοσθαι. χωρίς να είναι αναμεμιγμένη μετ΄ άλλων θρησκευτικών κοινοτήτων. το σχέδιο των νέων εκκλησιών θα έπρεπε να υποβάλλεται στην Πύλη. δεν θέλει υπόκεισθαι εις ουδέν είδος περιορισμού κατά την δημοσίαν και εξωτερικήν εξάσκησιν της λατρείας της. τα κατοικούμενα από κατοίκους διαφόρων θρησκευμάτων. δικαστικές και φορολογικές αρμοδιότητες. Στην περίπτωση της Ελληνορθόδοξης κοινότητας                                                              59 60 Νικολαίδης 1869. ήτις θέλει δέχεσθαι τα παρουσιασθέντα σχέδια και διατάσσει την εκτέλεσιν αυτών. εγκριθέντα υπό του Πατριάρχου ή των αρχηγών της κοινότητας. κατά το αρχικόν σχέδιον. .21-39.182    Αξίζει να αναφέρουμε τα σχετικά με την ανέγερση εκκλησιών του ∆ιατάγματος:59 «…Δ΄. των σχολείων. σύμφωνα με το Αυτοκρατορικόν διάταγμα. οιοσδήποτε και αν η ο αριθμός των οπαδών του. τας κωμοπόλεις και τα χωρία. Ε΄. Καραδήμου-Γερολύμπου 1997. Εις τας πόλεις . Ζ΄. αλλά αυτή υποχρεωνόταν να το εγκρίνει αμέσως με αυτοκρατορικό διάταγμα (Ιραδέ). Παράλληλα εκδίδονται Οργανισμοί εσωτερικής διοίκησης (νιζαμναμέ) με σκοπό την αναδιοργάνωση των κοινοτήτων. ενώ οι εκλεγμένες δημογεροντίες τους διοικητικές. Ως προς τα νέα κτίρια. όπερ θέλει προς τούτο εκδίδοσθαι. ΣΤ΄. σχολεία και νεκροταφεία. οι πατριάρχαι θέλουσι ζητεί προς τούτο την απαιτουμένην άδειαν. θέλει επιφέρει τας παρατηρήσεις της εντός ωρισμένης προθεσμίας. όπως η γειτνίαση ισλαμικού τεμένους ή μαυσωλείου και η βακουφική ιδιοκτησία του οικοπέδου60. Η επέμβασις της εξουσίας εν τούτοις πράγμασι θέλει γίνεσθαι εντελώς δωρεάν. εν οις ο πληθυσμός ανήκει καθ΄ ολοκληρίαν εις εν θρήσκευμα. όπως διασφαλίση εις παν θρήσκευμα. Εν εναντία περιπτώσει. οι οποίες αποκτούν θρησκευτική και πολιτική αυτοτέλεια. δια την κυβέρνησιν. Εάν κοινότης τις ευρίσκεται μόνη εν τινι τόπω. ουδέν κώλυμα θέλει παρεμβληθή εις την επισκευήν ή ανοικοδόμησιν. ων η ανέγερσις θέλει θεωρηθεί αναγκαία. θέλουσιν υποβάλλεσθαι άπαξ μόνον εις την Πύλην. Όταν επέλθη ανάγκη να ανεγερθώσιν νέα τοιαύτα οικοδομήματα.73-74. διοικητικόν τι κώλυμα. των οικοδομών των καθιερωμένων εις την λατρείαν.

7 1. οι πέντε αρχικοί μεσαιωνικοί οικισμοί συνδέονταν άμεσα με μετόχια μονών του Αγ.6 Φιλοθέου Φιλοθέου 1287 1287 1. Χωροθέτηση και χρονολόγηση των ναών της Θάσου Όπως ήδη αναφέραμε. Θεοδώρων Άγ. Καθώς αίρονται οι περιορισμοί απελευθερώνεται η δημιουργικότητα των προηγουμένων περιόδων των αρχιτεκτόνων που αναπτύσσουν νέους ρυθμούς και τεχνοτροπίες.5 1. Τίθεται τώρα το ερώτημα: Ποιοί ναοί εξυπηρετούσαν αυτούς τους οικισμούς στην Τουρκοκρατία.10 Φιλοθέου 1287 Θεολόγος Θεολόγος-Αρχαίων λίθων λατομία Θεολόγος-Βαθεία Ποταμία Θεολόγος Παλήριον Θεολόγος ∆ρυμονάριον Θεολόγος Θεολόγος Θεολόγος Άγ.1 Φιλοθέου 1287 Θεολόγος 1. Όρους. Ο αριθμός των ναών αυξάνεται εντυπωσιακά. Παντοκράτορα  Yenihisar – Μ. Ζωγράφου.9 Φιλοθέου Φιλοθέου Φιλοθέου 1287 1287 1287 1. ενώ η διακόσμηση τους πλουτίζεται από τις νέες επιρροές. Ιωάννης Θεολόγος Αρχιστράτηγος Μιχαήλ ΣόφεναςΜητροφάνου Άγιος Γεώργιος Άγιος Γεώργιος Αγ.Φιλοθέου  Bulgar – Μ. η θέση της Ελληνορθόδοξης Κοινότητας ενισχύεται και επιτυγχάνει να αξιοποιήσει για κοινωφελείς σκοπούς τον πλούτο που ορισμένα μέλη της έχουν συγκεντρώσει από εμπορικές δραστηριότητες. Συγκεκριμένα:  Limanhisar – Μ. Νικόλαος Άγιος Γεώργιος Άγιος Γεώργιος . το 1862 και θα αποτελέσουν ουσιαστικά το «Σύνταγμα» με το οποίο θα διοικηθεί η Ορθόδοξη Κοινότητα ως το 1923.8 1.183    συντάσσονται οι Εθνικοί ή Γενικοί κανονισμοί. Γεώργιος Αγ.2 1. 2. Παντοκράτορα  Θεολόγος – Μ. Οι νέες ιδέες στην Οθωμανική διοίκηση δημιουργούν πνεύμα ανεκτικότητας και η Ελληνορθόδοξη Κοινότητα κατακτά επίπεδο ευημερίας που της επιτρέπει να επηρεάζει την πολιτική εξουσία. Απόστολοι Θεολόγος Όνομα μετοχιού Ευαγγ.3 Φιλοθέου Φιλοθέου 1287 1287 1. Την περίοδο αυτή. Μαρίνα Αρχιστράτηγος Μιχαήλ Άγ.4 Φιλοθέου 1287 1. Ιωάννης Θεολόγος Παρθεν. Μας είναι γνωστό από τις πηγές ότι τον 13ο αιώνα υπήρχαν στο νησί τα ακόλουθα μετόχια και οι ναοί τους: Μετόχια και ναοί της Θάσου κατά τον 13ο αι. 3. οι οποίοι θα κυρωθούν στην τελική τους μορφή από την Πύλη. Φωτίδα Όνομα ναού Ευαγγ. Λαύρας  Κακηράχη – Μ. Μετόχια και Ναοί των βυζαντινών πηγών Α/Α Μονή Έτος Τοποθεσία 1.

Παντελεήμων 13ος Μαριές Άγ.1 Καρακάλλου 1294 Μαριές 2.1 5.1 Παντοκράτορα 1384 9. Γεώργιος Αγ. Μαρίνα Αγ. Λαρνάκι. Γεώργιος Ανάληψη Άγ. Αθανάσιος 1357  Ποταμία Παναγία 1357  Κοίναρα Αρχιστράτηγος Μιχαήλ 1357 Μαρμαρολιμένας Αγ.3 8.4 Παντοκράτορα 1394 Όνομα ναού ΚωνσταντίνοςΙωάν. Ανάργυροι 15ος αιώνας Α/Α Τοποθεσία Όνομα ναού 10 Θεολόγος Άγ. Γεώργιος.184    Α/Α Μονή Έτος Τοποθεσία 1. Κεντριά.1 13ος αιών 1299 Βουλγάρο Άγ. ∆ημήτριος 11-16 Σταυρός. Άγ.2 Παντοκράτορα 1384 9.3 Παντοκράτορα 1384 9.2 7. Ελένη Μαρμαρολιμένας   Μαρμαρολιμένας   Μαρμαρολιμένας   Κακηράχη 7. Παντελεήμων Μεγαλομάρτυς Τρύφων Αγ. Μανταλούδι ∆εν διασώθηκαν (περιοχή Θεολόγου) 17 Μαριές Κοίμηση Θεοτόκου 18 Θεολόγος Εισόδια Θεοτόκου 19 Θεολόγος Άνω Πολίτες Αγ. Μεγαλομάρτυς Σισίνιος Ζωγράφου Εικοσιφοίνισσα Παγγαίου 6. Γεώργιος Μετόχια και Ναοί που χρονολογήθηκαν ή δημοσιεύτηκαν 3.Βαπτιστής Αγ. Γεώργιος Ανάληψη Κακηράχη Προφήτης Ηλίας Τον 14ο αιώνα μνημονεύονται τα ακόλουθα μετόχια και οι ναοί τους: Α/Α Μονή Έτος Τοποθεσία Όνομα μετοχιού 7.1 4.1 Μεγίστης Λαύρας Μεγίστης Λαύρας  Μεγίστης Λαύρας  1357 Νεόκαστρο Αγ.2 Καρακάλλου 1294 Μαριές 2.1 Όνομα μετοχιού Αρχιστράτηγος Μιχαήλ Άγ.3 Καρακάλλου 1294 Μαριές Όνομα ναού Αρχιστράτηγος Μιχαήλ Αγ. Λευκιά.11 Φιλοθέου 1287 Νεόκαστρον 2.1 9. Κωνσταντίνος 20 Θεολόγος Κάτω Πολίτες Αγ. Χαράλαμπος .

που σίγουρα συνδέονται με ναούς που ερειπώθηκαν ανά τις εποχές. Γεώργιος. Στο Bulgar από το ναό του Αγίου Γεωργίου και τον ναό του Αγίου Γεωργίου στην θέση Καζαβήτι. 3. πιθανόν του Χοζεβίτη. Αργ. άλλωστε αυτό είναι φανερό από τα τοπωνύμια τα σχετικά με Αγίους που υπάρχουν σε κάθε κοινοτικό διαμέρισμα. Επίσης υπήρχαν και οι μικροί βυζαντινοί ναοί που εντόπισε η Αρχαιολογική έρευνα. Μανταλούδι ∆εν διασώθηκαν (περιοχή Θεολόγου) Φυσικά θα υπήρχαν και άλλοι ναοί.118. σ. του Αρχιστρατήγου Μιχαήλ. του Αγίου Γεωργίου Παλήρη. της Παρθενομάρτυρας Μαρίνας. Λευκιά. Νικολάου. Κεντριά. εικονοστάσι του οποίου σώζεται σήμερα κοντά στον ναό των Άγίων Αποστόλων. της Παρθενομάρτυρας Μαρίνας. του Αγίου Γεωργίου. Θεοδώρων.185    Α/Α Όνομα μετοχιού ή μονής Τοποθεσία 10 Θεολόγος Άγ. Ελένης. προσφυγικοί οικισμοί.2. Στην απογραφή                                                              61 62 Αργ. Στην Κακηράχη από τους ναούς του Προφήτη Ηλία. Κατάλογος ναών. Στον Θεολόγο από τους ναούς του Αγίου Ιωάννη του Θεολόγου. οι ναοί του δεν καταστράφηκαν. Λαρνάκι. Περίοδος Μετά την Άλωση έως το 1645 Καθώς το νησί παραδόθηκε με συνθήκη. . Στο Yenihisar από τον μετοχικό ναό του Αγίου Αθανασίου και του Αρχαγγέλου Μιχαήλ. του Αγίου Γεωργίου. του Αγ. Λαμβάνοντας υπ όψη τους παραπάνω πίνακες σε κάθε χωριό οι κάτοικοι εξυπηρετούνταν τουλάχιστον από τους κάτωθι γνωστούς ναούς: Στο Limanhisar εκτός από την εκκλησία του κάστρου του από τους ναούς του Ιωάννη Βαπτιστή. Κωνσταντίνου – Αγ. Άγ. Μπακιρτζής 1984. Άνω και Κάτω Πολίτες 61 Οι δύο διέθεταν τους μικρούς μονόκλιτους ναούς του Αγίου Κωνσταντίνου και του Αγίου Χαραλάμπους αντίστοιχα62. απογράφεται το νέο χωριό Καζαβήτι που σχηματίστηκε από όσους διακονούσαν τη Μονή του Αγίου Γεωργίου. Μπακιρτζής 1984. ∆ημήτριος 11-16 Σταυρός. των Αγίων Αναργύρων την Ανάληψη. Είναι φυσικό να δεχτούμε ότι το νέο χωριό εκκλησιαζόταν στο καθολικό της Μονής. των Αγ.1. σ. Επομένως οι κάτοικοι της Θάσου αμέσως μετά την παράδοση έπρεπε υποχρεωτικά να περιοριστούν για άγνωστο διάστημα μόνο στις υπάρχουσες βυζαντινές τους εκκλησίες. άρα πρέπει να διατηρήθηκαν οι υπάρχοντες βυζαντινοί ναοί.125. Το 1570. του Αγ.

186    καταγράφονται63 οι ενορίες ανά χωριό. η Παναγία Θεολόγου. παπα-Λάσκαρη. σσ. παπα-∆ιακούλη. παπα-Γιάννη.3. 3. παπα-∆ημήτρη). Στο Limanhisar υπάρχουν τέσσερις ενορίες. παπα-Καμολινάρη).65 Το 1758 πάντως οι κάτοικοι της Παναγιάς λειτουργούνταν στον παλιότερο ναό της Κοίμησης Θεοτόκου. παπαΘοδωρή. Μαριόζ).41. μέχρι την Συνθήκη της κτίζονται .2. καθώς το έτος αυτό αναγράφεται σε εικόνες του τέμπλου της. απογράφεται και το έβδομο χωριό οι Μαριές που πιθανόν να εκκλησιάζονταν στο καθολικό του Αγίου Παντελεήμονα. όπως προαναφέρθηκε. παπά Γιάννη. 510-511. παπα-Αργυρού. Το έτος 1633 λοιπόν στον Θεολόγο επισκευάζεται ένας μικρός μονόχωρος ναός. παπα-Αργυρού) και στο Yenihisar πέντε (παπα-∆ημήτρη. παπα-Γρηγόρη. παπα-Μελένικου. παπα-Λάζαρη). Στην απογραφή του Μεχμέτ Γ΄. Περίοδος 1645-1774 Η παλιότερη χρονολογία σε ναό ανιχνεύεται στην Παναγία του Θεολόγου.Βασιλικού. Το 1626-27. παπα-Γιώργη. παπα-Κόλια. θα επακολουθούσαν αντίποινα των Τούρκων. 516-517 65 Καμαρούλιας 1966. Μπαλτά 2001. παπα-Γιώργη. στην τελευταία δεκαετία του 16ου αιώνα απογράφονται64 οι κάτωθι ενορίες στα τρία χωριά που έχουν πάνω από μία: Στο Limanhisar τρεις (παπα-∆ούκα.επισκευάζονται οι ακόλουθοι ναοί της Θάσου: Επισκευάζεται ο βυζαντινός μονόχωρος ναός του Αγίου Γεωργίου στο Βουλγάρο με γυναικωνίτη και στοά στα βόρεια που προστέθηκε πρόσφατα. παπα-Γιώργη Χαμοκίλη. Σε εφαρμογή της λοιπόν και Ανδριανούπολης. παπά-Συνόδη. παπα. στο Θεολόγο εννιά (παπα-Σίμου. Στο Bulgar και στην Κακηράχη δεν καταγράφονται ενορίες γιατί πιθανόν είναι μία. επιτράπηκε η εκ «βάθρων»  ανακαίνιση κατεστραμμένων εκκλησιών και μοναστηριών. παπα-∆ημήτρη. σσ. σ.2. μετοχίου της Μονής Καρακάλλου. 3. βασιλική. παπα-Γιώργη και Μαριόζ). παπα-Βασιλικού. Στα μέσα του 18ου αιώνα. 64 . και στο Yenihisar πέντε (παπα-Μελένικου. στο Θεολόγο τέσσερις (παπα-Θόδωρου. Στην βόρεια πλευρά επιγραφή αναφέρει: 1779/ ΘΟ∆ΟΡΙ                                                              63 Μπαλτά 2001. (παπα-∆ούκα.2. Περίοδος 1774-1829 Η Συνθήκη Κιουτσούκ Καϊναρτζή ήταν ιδιαίτερα ευνοϊκή για τη Θάσο καθώς οι Ρώσοι την ξύλευσαν κατά τον Α΄ Ρωσοτουρκικό πόλεμο και αν δεν είχαν συμπεριληφθεί στη Συνθήκη οι σχετικές διατάξεις των νησιών.

δραγομάνος του στόλου ήταν ο φαναριώτης Ιωάννης Καλλιμάχης (1800-∆εκέμβριος 1803)66. επισκευή. ∆ημήτριος Θεολόγου το 1803. . η άνοδος του όμως το 1819 στο αξίωμα του μεγάλου διερμηνέα αποκαλύπτει την εκτίμηση της Πύλης προς το πρόσωπο του. εμβαδού 156. εξορίστηκε στην Καισάρεια και στο τέλος του Οκτωβρίου του 1821 καρατομήθηκε. Ο Άγ.7). Στις 24 Φεβρουαρίου του 1821. Αποστόλων. Ποταμιά. σύμφωνα με το σχετικό χοτζέτι (εικ. ∆ημητρίου Θεολόγου.187    Ο Άγιος ∆ημήτριος Καλλιράχης κτίστηκε το 1784. Η στοά είναι μεταγενέστερη. λόγω της στενής του σχέσης με την Φιλική Εταιρεία. Το 1803. της Σύναξης Ταξιαρχών Μαριών και των Αγ. Στην κτητορική επιγραφή του τελευταίου (εικ. σσ. Τον Δεκέμβριο του 1800 διορίστηκε δραγομάνος του στόλου και παρέμεινε στο αξίωμα του ως τον Δεκέμβριο του 1803. 143-148. Από πολλά έγγραφα προκύπτει ότι παρείχε αμέριστη την συνδρομή του στα νησιά. πιθανότατα επειδή θεωρήθηκε ύποπτος για την εξέγερση των Ελλήνων. Ο προς επισκευή ναός θα πρέπει να ήταν ομώνυμος ναός του βυζαντινού χωριού που βρισκόταν κοντά. Με δεδομένο ότι η βυζαντινή θέση στον Θεολόγο βρίσκεται στην κορυφή Άγ. που μαρτυριέται από πολλές πηγές. Μεγάλο Κάστρο.56Μ2. τον εμπιστευόταν τόσο πολύ. Αποτελεί πολύ πρώιμο παράδειγμα του συγκεκριμένου τύπου. ∆ημήτριος στην σημερινή του θέση. γνωστούς λόγιους στην Κωνσταντινούπολη. ∆ημήτριος (Χάρτης 4) μπορούμε να δεχθούμε ότι έτσι ονομαζόταν ο βυζαντινός ναός του οικισμού αυτού και πιθανόν με πρόσχημα την επισκευή αυτού του ναού κτίστηκε ο Άγ. Οι Άγιοι Απόστολοι Μεγάλου Καζαβητιού το 1803-1804. Σωτήρας) να οικοδομήσουν τόσο μεγάλα για τις οικονομικές δυνατότητες τους κτίρια.15Μ2. Σφυρόερας 1966.8. Η στοά είναι μεταγενέστερη. ο οποίος μπορεί να βοήθησε στην αδειοδότηση του Άγ. Βλ. Το 1780 πιθανόν χρονολογείται η μεταγενέστερη φάση της Παναγίας Θεολόγου που είναι μονόχωρος ναός με γυναικωνίτη. Και οι τρεις αυτοί ναοί αδειοδοτήθηκαν μετά από απευθείας αίτημα των κατοίκων προς το δραγομάνο του στόλου Νικόλαο Μαυρογένη. Τρίκλιτη δισυπόστατη Βασιλική χωρίς στοά. με στοά και υπερκείμενο γυναικωνίτη.  2. 1. 3. Τα χρόνια (1803-1807).47Μ2. Καζαβήτι. Τρίκλιτη τρισυπόστατη Βασιλική με εγκάρσιο κλίτος εμβαδού 199. Η απομάκρυνση του από την δραγομανία πρέπει να συνδυαστεί με τον θάνατο του προστάτη του καπουδάν πασά. Πρόκειται για τρίκλιτη τρισυπόστατη Βασιλική εμβαδού 244. ώστε του είχε εν λευκώ αναθέσει την διαχείριση των νησιωτικών θεμάτων. 9) αριστερά αναφέρονται τα αρχικά του: ΚΑ(ΛΛΙΜΑΧΗ) ∆(ΡΑΓΟΥ)Μ(Α)Ν(ΟΥ).                                                              66 Ο Ιωάννης Καλλιμάχης γεννήθηκε το 1781 και απέκτησε αξιόλογη μόρφωση από οικοδιδασκάλους. κτίστηκαν-επισκευάστηκαν έξι ενοριακοί ναοί στο νησί και είναι απορίας άξιον πως άντεξαν οικονομικά οι φτωχές αυτές κοινότητες (Θεολόγος. Η Σύναξη Ταξιαρχών Μαριών το 1803. ο δε καπουδάν πασάς Γαζή Χουσεϊν. Πρόκειται για τρίκλιτη δισυπόστατη Βασιλική. Μαριές. ενώ διεκδικούσε την ηγεμονία της Βλαχίας. εμβαδού 244Μ2.

ανοικοδομήθη το 1804 στη Σμύρνη. τον ξαναβρίσκουμε όμως το 1809 ως αντικαταστάτη του αδελφού του Δημητρίου.188    Από τον ∆εκέμβριο του 1803 δραγουμάνος αναλαμβάνει ο φαναριώτης Παναγιώτης Μουρούζης.                                                              67 Ο Παναγιώτης Μουρούζης γεννήθηκε στην Κωνσταντινούπολη λίγο μετά το 1780. Πρόκειται για επισκευή του ναού του γνωστού ναού του βυζαντινού μετοχιού. βοήθησε τους νησιώτες του Αιγαίου σε διοικητικά και οικονομικά ζητήματα. 5. Βέβαια μιλώντας για επισκευή. στην ουσία πρόκειται για ανέγερση ναών τρισυπόστατων και δισυπόστατων που είναι πρακτική της τουρκοκρατίας και θα αναλυθεί στο κεφάλαιο της τυπολογίας. σσ. (εικ. Τον Ιούλιο του 1812. Το επιστέγασμα των προσπαθειών του υπέρ των αγαθοεργών ιδρυμάτων. κατέβαλε ιδιαίτερες προσπάθειες για την παιδεία και την εκκλησία. μεγάλου διερμηνέα. 148-153. 4. η οποία δυστυχώς κατεδαφίστηκε και ξανακτίστηκε το 1952. Τα Εισόδια της Θεοτόκου Ποταμιάς το 1804 (εικ. Βλ. Απομακρύνθηκε από το αξίωμα στις αρχές Δεκεμβρίου 1806 και φυλακίστηκε τον Απρίλιο του 1807.05Μ2. Είναι τρίκλιτη τρισυπόστατη Βασιλική. ήταν η έκληση του προς τους πλοιάρχους των νησιών να συνεισφέρουν όλα τα σιτοφόρα καράβια ανά ένα άσπρο για κάθε κιλό σιτάρι. Τον Σεπτέμβη του 1804 ανακοίνωσε στους νησιώτες ότι εξεδόθη σουλτανικό μπεράτι και φιρμάνι που επέτρεπε τους Έλληνες πλοιάρχους να ταξιδεύουν ελεύθερα και να επικαλούνται την προστασία της Πύλης σε κάθε ανάγκη τους. Τρίκλιτη τρισυπόστατη Βασιλική με εγκάρσιο κλίτος εμβαδού 225.11) οποία κατεδαφίστηκε και στη θέση της κτίστηκε το 1890 ο σημερινός ναός Μεταμόρφωσης του Σωτήρα. Η στοά είναι μεταγενέστερη. οικοδομούνταν νέος μεγάλος. ∆ηλαδή με πρόσχημα την επισκευή κάποιου μικρού ναού ευρισκομένου συνήθως σε απόσταση από το νέο. Σε παιδική ηλικία ακολούθησε τον πατέρα του Κωνσταντίνο στο Ιάσιο. ο ναός της Αγίας Φωτεινής και το 1806 εκδόθηκε πατριαρχικό σιγίλλιο υπέρ μονής και σχολής στη Σαντορίνη.10). Με δική του φροντίδα και του αδελφού του Δημητρίου. Το 1810 επισκευάστηκε ο Άγιος Γεώργιος Μικρού Καζαβητιού. Σφυρόερας 1966. αλλά και για την κωδικοποίηση του εθιμικού δικαίου των νησιών. ο Δημήτριος και ο Παναγιώτης απομακρύνθηκαν από το αξίωμα τους και λίγο αργότερα αποκεφαλίστηκαν. υπέρ των νοσοκομείων της Πόλης. θα πρέπει να τονίσουμε και πάλι ότι ο όρος για το νησί είναι προσχηματικός. Η Γέννηση του Χριστού στον Σωτήρα το 1805. Ο Άγιος Αθανάσιος Κάστρου το 1804. Κατά το διάστημα αυτό όπως και ο προκάτοχος του. πιθανόν ο ναός της ομώνυμης προϋπάρχουσας Μονής.  Με την δική τους συμβολή θα πρέπει να αδειοδοτήθηκε η επισκευή των κάτωθι ναών της Θάσου.67  ο οποίος εκτός από το ενδιαφέρον του για την οικονομική ανάπτυξη των νησιών. που συνόδευε τον Ρεϊζ εφέντη Γκαλίπ στις επιχειρήσεις εναντίον των Ρώσων. 6. Τον Δεκέμβριο του 1803 διορίσθηκε δραγομάνος του στόλου και αμέσως εκδηλώθηκε το ενδιαφέρον του για τη ναυτιλία και το εμπόριο των νησιών του Αιγαίου. . καθώς η απομόνωση και ο κίνδυνος των πειρατών απέτρεπε τις αρχές να ελέγχουν τους υπό ανέγερση ναούς.

Ιωάννη Θεολόγου. Μετά το 1821 παύουν να είναι δραγομάνοι του στόλου έλληνες. όταν παρέμεινε στη δικαιοδοσία του καπουδάν πασά. δεξιά ξεχωρίζουμε τα αρχικά του δραγομάνου Κ(ωνσταντίνου) ∆(ραγουμάνου) Μ(αυρογένη) και αριστερά μάλλον ΙΧΡΙ (εικ. Σφυρόερας 1966. άρα πιθανόν αδειοδοτήθηκε ως επισκευή αυτού του ναού. Για την άδεια της Κοίμησης Θεοτόκου. 69 Tezkere 15 Muharrem 1225/20. γεννήθηκε το 1765 και το 1790. Κατά το διάστημα αυτό έλαβε μέτρα για την πάταξη της πειρατείας στο Αιγαίο και ενδιαφέρθηκε ιδιαίτερα για την ευρυθμία των κοινοτήτων και την απονομή δικαιοσύνης.79Μ2. εξορίστηκε στην Προύσα και επανήλθε στην Κωνσταντινούπολη. Πιθανότατα η αδειοδότηση θα έγινε στο μεταβατικό διάστημα της παραχώρησης του νησιού στους Αιγυπτίους. οι κάτοικοι πρέπει να απευθύνθηκαν στον τότε δραγομάνο. ενέργεια μοναδική για δραγομάνο. καθώς δεν είναι λογικό να υπήρχαν κοντά δύο ναοί αφιερωμένοι στην Κοίμηση της Θεοτόκου. Στην μαρμάρινη επιγραφή που φέρει τον δικέφαλο αετό και τη χρονολογία 1814. Βλ. σσ. Το 1822 κτίζεται η Κοίμηση Θεοτόκου Ραχωνίου. Για την άδεια του. Υπήρξε ο κατ΄εξοχήν φιλοδίκαιος και νηφάλιος δραγομάνος και παρ΄όλο που ανατράφηκε με δόξα και χλιδή παρέμεινε πάντα προσηνής και πράος. Η μόνη αξιόλογη ενέργεια του ήταν η διευκόλυνση του εμπορίου των νησιωτών κατόπιν όμως χρηματικών ανταλλαγμάτων. Υπήρξε πολύ αυστηρός και απειλητικός στην είσπραξη των φόρων και δεν έδειχνε καλή διάθεση στις υποθέσεις των ομοεθνών του. στις 23 Απριλίου 1813. Ως ναός προς επισκευή θα πρέπει να υποθέσουμε ότι ήταν η Κοίμηση Θεοτόκου του βυζαντινού κοντινού χωριού. οι κάτοικοι των Μαριών απευθύνθηκαν δια του βοεβόδα του νησιού με τεσκερέ του 181069 στον ίδιο δραγομάνο.25 Μ2. μετά την θανάτωση του πατέρα του εγκαταστάθηκε στην Πόλη. όπου έζησε ως το 1847. ώστε να αντιληφθεί τις ανάγκες τους. Το 1814 επισκευάζεται και το μικρό μονύδριο του Αγ. που σίγουρα δεν είναι τυχαίο ότι ήταν δευτερότοκος γιος του Νικολάου Μαυρογένη70. Στις 29 Νοεμβρίου 1811 διορίσθηκε δραγομάνος του στόλου στις 29/11/1811και παρέμεινε στο αξίωμα του ως τον Ιανουάριο του 1816. Βλ. Παρέμεινε στα νησιά για πολύ καιρό.                                                              68 Ο Θεόδωρος ή Θεοδωράκης Ρίζος –Νερουλός. 163-166. Η οικογένεια του καταγόταν από την Τραπεζούντα και εγκαταστάθηκε περί το 1700 στην Πόλη με εντολή της υψηλής Πύλης. έτος που πέθανε. σσ. Απομακρύνθηκε τον Ιανουάριο του 1816. μετά την έκρηξη της Ελληνικής Επανάστασης. τον φαναριώτη Θεόδωρο Ρίζο68. άλλωστε από το 1813 οι δραγομάνοι του στόλου δεν έχουν δικαιοδοσία στο νησί. Σφυρόερας 1966.1810 70 Ο Κωνσταντίνος Μαυρογένης. τρίκλιτη Βασιλική εμβαδού 154. Μέγας λογοθέτης του Οικουμενικού Πατριαρχείου.189    εμβαδού 220. Η στοά είναι μεταγενέστερη.12). 157-160. επί δραγομάνου Κωνσταντίνου Μαυρογένη. Μετά την κήρυξη της Ελληνικής Επανάστασης. Η άδεια όμως δόθηκε τελικά πολύ αργά. διετέλεσε δραγομάνος του στόλου τα διαστήματα 12/1807-17/01/1809 και 29/101809-29/09/1810.2. Αποκεφαλίστηκε στην Πόλη. Το 1813 επισκευάστηκε η τρίκλιτη δισυπόστατη Βασιλική της Κοίμησης Θεοτόκου Μαριών (Παναγούδα) εμβαδού 140. . Χαραλάμπους Παναγιάς επί δραγομάνου του στόλου Κωνσταντίνου γιού του Νικολάου Μαυρογένη. Ο ναός φέρει ενσωματωμένο το ναΰδριο του Αγ.61Μ2 με μεταγενέστερη στοά.

3.07Μ2. Το 1836 ο Αγιος Νικόλαος στην Σκάλα Ποταμιάς. Τρίκλιτη Βασιλική με στοά και υπερκείμενο γυναικωνίτη. Περίοδος 1830-1839 Την περίοδο αυτή χαλαρώνουν οι περιορισμοί στο ύψος αλλά και στο χρόνο αποπεράτωσης των ναών και χρονολογούνται οι ενοριακοί ναοί: 1. κοιμητηριακός ναός.190    3.2. δισυπόστατη Βασιλική με τρουλλίσκο εγκάρσιο κλίτος και καμάρες εμβαδού 195. Μάλλον το 1839 επισκευάζεται ο βυζαντινός ναός του Αρχαγγέλου Μιχαήλ Λιμένα. Το 1831 η Γέννηση του Τιμίου Προδρόμου Μαριών. ως μονόκλιτη ξυλόστεγη δισυπόστατη βασιλική με γυναικωνίτη και δεν συμπεριλαμβάνεται στη μελέτη.03Μ2. μονόχωρος ξυλόστεγος ναός ο οποίος διατηρεί την βυζαντινή κόγχη του ιερού του. ∆υστυχώς το 1947 κάηκε και ξανακτίστηκε στην παλιά του μορφή. Κτίστηκαν-επισκευάστηκαν όμως και μικροί ναοί-εξωκλήσσια. Νικόλαος. Το 1831 η Κοίμηση Θεοτόκου Παναγίας η μεγαλύτερη εκκλησία του νησιού εμβαδού 499. Το 1834 επισκευάστηκε ο ΄Αγιος Γεώργιος Μαριών.                                                              71 Απ. μονόχωρος ξυλόστεγος με στοά στα δυτικά. Ε. μονόχωρος καμαροσκέπαστος ναός με στοά και υπερκείμενο κελί. ο Άγιος Νικόλαος Αγίου Γεωργίου εμβαδού 170. Κτίστηκε ως επισκευή παλιότερου μικρού ναού. 2. 3. Βακαλόπουλος 1984. 7. Τρίκλιτη. αντίθετα περιοχή Άγ. Φυσικά ναός τέτοιου μεγέθους δεν υπήρχε στη θέση του νέου χωριού. 2. Συγκεκριμένα: 1. όπου πιθανόν υπήρχε παλιότερος ναός υπήρχε στην ευρύτερη περιοχή.4. Το 1835 ο Άγιος Νικόλαος Λιμένα. μονόχωρος ξυλόστεγος με στοά στα δυτικά. Τρίκλιτη δισυπόστατη Βασιλική με τρούλο. σύμφωνα με την κτητορική του επιγραφή. Επίσης ο Άγ. μονόχωρος ξυλόστεγος με στοά στα δυτικά. 8. Νικόλαος Πρίνου. Ομοίως ο Αρχάγγελος Ποταμιάς. μονόχωρος ξυλόστεγος ναός . ο οποίος εγκαινιάστηκε στις 17 Μαΐου 1835.51Μ2. 4. Το 1830. τρίκλιτη βασιλική εμβαδού 68. από τον επίσκοπο Τραϊανούπολης Άνθιμο71. σ.116 . μονόχωρος ξυλόστεγος ναός. Το ίδιο έτος ο Αρχάγγελος στο Λιβάδι. Το 1830 επισκευάστηκε ο βυζαντινός ναός των Αγίων Αναργύρων Κακηράχης. 5. 6. Το 1837 ο Άγιος Αθανάσιος Παναγιάς.26Μ2. γριγίτικα και καμάρες. σημερινό μετόχι της Μονής Φιλοθέου. Το 1835 ο Άγιος Ιωάννης Λιμένα.

11. 3. 10. μετέπειτα μετόχι της Σκήτης του Τιμίου Προδρόμου. Συγκεκριμένα: 1. μονόχωρος ξυλόστεγος ναός με ερειπωμένη στοά στα δυτικά 12. Ο Άγιος Νικόλαος Παναγιάς. μονόχωρος καμαροσκέπαστος ναός. .επισκευή ενός ενοριακού ναού και πιθανόν κατασκευάζονται στοές στους παλιότερους ναούς. Αγ. Το 1844 η Γέννηση Τιμίου Προδρόμου στο Θεολόγο. ∆ημήτριο Θεολόγου. Πιθανόν την εποχή αυτή προστίθενται στοές στους παλιότερους ενοριακούς ναούς: 1. τρίκλιτη. Ο Ιωάννης Πρόδρομος Σωτήρα. πιθανότατα αδειοδοτημένη ως επισκευή παλιότερου κατεστραμμένου ναού. Το 1843. 2. χρονολογείται η κατασκευή. 3. Άγιος Ιωάννης Βουλγάρο. μονόχωρος καμαροσκέπαστος. ερειπωμένη σήμερα. συνεπτυγμένος σταυροειδής ναός με σκαφοειδή θόλο και κελί στα δυτικά. μονόχωρος ξυλόστεγος ναός 13. Αγ. Το 1845 ο Άγιος ∆ημήτριος Ποταμιάς. Γεώργιο Μικρού Καζαβητιού επιπλέον γιργίτικο και περεκκλήσι. 2. 3. Ο Άγιος ∆ημήτριος Λιμένα. κατασκευάζεται η Αγία Παρασκευή Θεολόγου εμβαδού 251. 5. Συγχρόνως ο Άγιος Γεώργιος Θεολόγου. Στην Κοίμηση Θεοτόκου Ραχωνίου συνδυάζεται η στοά με υπερκείμενο γυναικωνίτη: Τότε κτίζονται και τα ναϋδρια: 1. μονόχωρος ναός με στοά στα δυτικά. 4. Απόστολους Μεγάλου Καζαβητιού και επιπλέον περεκκλήσι. 14.93Μ2. Αγ. Κοίμηση Θεοτόκου Μαριών 6. συνεπτυγμένος αθωνίτικος ή αγιορείτικος τύπος. Ο Άγιος ∆ημήτριος Βουλγάρο. μονόχωρος ξυλόστεγος ναός με εξωνάρθηκα (λητή) στα δυτικά. Αθανάσιο Κάστρου 4.5. μονόχωρος ξυλόστεγος ναός με εξωνάρθηκα.191    9. Το 1843 κτίζεται το καθολικό της Μονής Αγίου Παντελεήμονα Καζαβητιού. Αγ. Περίοδος 1840-1856 Την επόμενη περίοδο του Τανζιμάτ. δισυπόστατη Βασιλική με στοά και υπερκείμενο γυναικωνίτη.2. Η Σύναξη Τιμίου Προδρόμου Ποταμιάς. μονόχωρος καμαροσκέπαστος ναός.

μονόχωρος ξυλόστεγος ναός. Το 1858 η Αγία Μαρίνα Μικρού Πρίνου. μονόχωρος ξυλόστεγος ναός με στοά στα δυτικά. Το 1865 ο Άγ. 6. Συγχρόνως ο Άγ. . 7. Την εποχή αυτοί κτίστηκαν και οι αχρονολόγητοι: 5. Το 1902 ο Άγιος Γεώγιος Καλυβίων Λιμεναρίων εμβαδού 203. 6. Το 1859 ο Αρχάγγελος Θεολόγου. ψευδοκαμάρες. 1. Αλλά και πολλά ναϋδρια και επτά κοιμητηριακοί ναοί των χωριών Μικρού Καζαβητιού. 9. Το 1862 η Υπαπαντή της Καλλιράχης. Όρμου Πρίνου. 4. Το 1890 η Μεταμόρφωση Σωτήρα στο τρίκλιτη.05Μ2. 2. μονόχωρος ξυλόστεγος ναός. Το 1862 ο Προφήτης Ηλίας Κάστρου. Καζαβητιού μονόχωρος ξυλόστεγος ναός με στοά στα δυτικά. στοά και υπερκείμενο γυναικωνίτη. Το 1855 επισκευάζεται ο Άγιος Παντελεήμων του μετοχίου της Μονής Καρακάλλου στις Μαριές. Καζαβητιού. μονόχωρος ξυλόστεγος ναός. Σωτήρα εμβαδού 191. μονόχωρος ξυλόστεγος ναός με στοά στα δυτικά. μονόχωρος ξυλόστεγος. μονόχωρος ξυλόστεγος κοιμητηριακός ναός του χωριού. 11. Κάστρου. Πιθανόν το 1860 ο Άγιος Νικόλαος. Αντώνιος Ποτού μονόχωρος ξυλόστεγος ναός. Μαριών. Περίοδος 1856-1913 Την πέμπτη και τελευταία περίοδο που εξετάζουμε κτίζονται πλέον χωρίς περιορισμούς δύο ενοριακοί: 1. 10. μονόχωρος ξυλόστεγος ναός με στοά στα δυτικά. Τριάδα Κοινύρων. 3.2. Συγχρόνως τα Γενέθλια Παναγίας Παναγιάς. 8. ∆ημήτριος Μ. Βασιλική με τρούλο. Το 1861 η Αγ. 3. Το 1851 μάλλον επισκευάζεται ο Άγ. μονόχωρος ξυλόστεγος ναός με στοά στο νότο. Γεώργιος Καλλιράχης.6.192    5. Θεολόγου. Ιωάννης Πρόδρομος Μ. μονόχωρος ξυλόστεγος ναός του Θεολόγου. τρίκλιτη Βασιλική με στοά και υπερκείμενο γυναικωνίτη. που επιτράπηκαν μόνο μετά το 1856. μονόχωρος ξυλόστεγος ναός με καμαροσκέπαστο οστεοφυλάκιο.94Μ2. Καλλιράχη και. Συγχρόνως ο Άγ. Το 1857 ο Άγιος Ιωάννης Θεολόγος Παναγιάς. 2.

κοιμητηριακός ναός. Γεώργιος Παναγιάς. Το 1899 ο Άγ. Ο Προφήτης Ηλίας Ποταμιάς 3. Σήμερα είναι αλλοιωμένη. 16. Υπάρχουν                                                              72 73 Αγγελούδη 1979. 17. Το 1880 ο Ευαγγελισμός της Θεοτόκου στα Λιμενάρια μονόχωρος καμαοσκέπαστος ναός με εξωνάρθηκα και γυναικωνίτη.22. 25. μονόχωρος ξυλόστεγος ναός με στοά στα δυτικά 14. Οι φορείς ανέγερσης των ναών 3. κοιμητηριακός μονόχωρος ξυλόστεγος ναός. ο αρχικός τύπος της ήταν συνεπτυγμένος σταυροειδής με σκαφοειδή θόλο. οι χορηγοί Χρήσιμες πληροφορίες για τους συντελεστές και χορηγούς της οικοδόμησης των ναών αντλούμε από την μελέτη των οικοδομικών επιγραφών τους. μονόχωρος ξυλόστεγος ναός. Το 1867 τα Εννιάμερα Παναγίας Κάστρου. σσ. μονόχωρος ξυλόστεγος ναός. 3. μονόχωρος ξυλόστεγος ναός με στοά στα δυτικά. Η Ζωοδόχος Πηγή Ποταμιάς μονόχωρος ξυλόστεγος ναός. παλιότερα καμαροσκέπαστος. 27. απόδειξη ότι στην ανέγερση τους συνετέλεσε ισότιμα όλο το πλήρωμα της ενορίας72. Το 1878 επισκευάζονται τα Εισόδια Θεοτόκου Θεολόγου. μονόχωρος ξυλόστεγος ναός. Το 1896 ο Άγ. μονόχωρος ξυλόστεγος . μονόχωρος ξυλόστεγος ναός. 23. το 1892 ο Άγιος Ευστράτιος Κάστρου. 20. . 28. μονόχωρος ξυλόστεγος ναός. Ανάργυροι Θεολόγου. Συγχρόνως Αγ.1. Το 1877 ο Άγιος Παντελεήμων Παναγιάς. Γεώργιος Ποταμιάς. όπως συνέβαινε και στο Πήλιο73. Το 1899 ο Άγιος Ιωάννης Θεολόγος Θεολόγου. Πολυβίου 2002. Κυριακή Πρίνου. 19. μονόχωρος ξυλόστεγος ναός με στοά στα δυτικά. σ. 21. Το 1882 η Μεταμόρφωση Σωτήρα Κακηράχης. μονόχωρος ξυλόστεγος . 165-166. Συχνά σ΄ αυτές αναγράφεται μόνο το έτος κτίσης. Το 1898 η Αγία Θέκλα Καλλιράχης κοιμητηριακός μονόχωρος ξυλόστεγος ναός με στοά στα δυτικά. 15. 26.193    12. Το 1890 οι Άγ. Το 1874 η Αγία Μαρίνα στο κοιμητήριο Μαριών. μονόχωρος ξυλόστεγος ναός 24. Ανδρέας Πρίνου.3. 22. 18. 13. Το 1893 ο Αγ. Το 1866 πιθανόν επισκευάζεται ο Άγιος Γεώργιος Παλήρη Θεολόγου.

Φλώρου. Στην μονόχωρη εκκλησία της Παναγίας Θεολόγου. ∆. ∆. πιθανόν να είναι ο ιδρυτής παλιότερης φάσης της εκκλησίας ή αυτός που κόπιασε για την κατασκευή της. Παπαγγέλου. το παρεκκλήσιο της Ζωοδόχου Πηγής και η περίφραξη του ναού των Αγ.194    όμως και ορισμένες.Κωσταντή και του Νικολάου.11. διαβάζουμε την ακόλουθη αφιέρωση: «Μνήστη Κ(ύρι)ε των δούλον/ του Θ(εο)ύ Ιωάννου ηερέος/ του Ξανθόπουλου. του Τέμπλου της. Το 1804.12). πρεσβι/τέρις Μαρίας. αλλά και με την βοήθεια όλων των χριστιανών (εικ. Το 1947 κατασκευάστηκε και το καμπαναριό και το ρολόι με δωρεά των ∆. του γερο. κατασκευάζεται η στοά. Η επιγραφή αναφέρει μόνο το όνομα του χορηγού: ΘΟ∆ΟΡΙ. Τριάντα ένα χρόνια αργότερα. Ξανθόπουλος . ενώ το όνομα Νικολάου παραπέμπει ευθέως όπως προαναφέρθηκε στον Παριανό Νικόλαο Μαυρογένη. αυτή κατασκευάστηκε με την οικονομική συνδρομή του κυρ-Γιαννάκη και του έντιμου κυρΧατζή Αντωνίου σε μνημόσυνο του Αστρογιοβάννη. Ιατρού. Πιθανότατα ο στίχος πρέπει να συμπληρωθεί ως εξής: ΝΙΚΟΛΑΟΥ ∆ΡΑΓΟΥΜΑΝΟΥ ΜΑΒΡΟΓΕΝΗ (ΠΟΛΛΑ ΤΑ ΕΤΗ) (εικ. που υπάρχει στην μεγάλη ∆έηση. τον Αύγουστο του φαίνεται πλήρως τον ναό. Αποστόλων Μεγάλου Καζαβητιού. Λαμπίδη. του Αγίου ∆ημητρίου.1).Π. Α. Επομένως ο ιερέας Ι. Ο τίτλος γερο πρέπει να ήταν τίτλος τιμής και σεβασμού σε αξιοσέβαστο παράγοντα του χωριού. τον Χατζη- . Η καταλυτική συμβολή του δραγομάνου του στόλου αποτυπώθηκε στην οικοδομική επιγραφή με έμφαση. όσο και σε μονόχωρους. Μάργα Αγγέλουκλπ. Πέρα από την συμμετοχή όλων των χριστιανών του νέου χωριού στην οικοδόμηση του. Γεωργίου Βουλγάρο. στον δραγομάνο που βοήθησε περισσότερο από τον οποιονδήποτε. όταν τελείωσαν διαμόρφωσαν την περίφραξη του. Ι. την «περιοχή» του. που αναφέρουν ονόματα χορηγών και επιστατών./έτους ΖΡΜΑ΄ (7141=1633)». ∆ύο παρεμφερείς οικοδομικές επιγραφές εντοιχισμένες στον νότιο τοίχο του παρεκκλησίου και στην δυτική πλευρά της περίφραξης αναφέρουν τον κύριο χορηγό του έργου. τόσο σε τρίκλιτες βασιλικές. στην εικόνα του Ιωάννη Προδρόμου. Το 1779 επισκευάζεται ο ναός του Αγ. Λαμπίδη . Σύμφωνα με τις οικοδομικές της επιγραφές. τους νησιώτες. Ε. Η τρίκλιτη Βασιλική του Αγίου ∆ημητρίου Καλλιράχης. Παπαδημητρίου. που περιβάλλεται από πετρότοιχο και περιλαμβάνει και το παλιό σχολείο της τουρκοκρατίας. Αρχικά το όνομα του χωρίς τίτλο αναγράφηκε ταπεινά στους συνδρομητές αλλά στο τέλος κρίθηκε σκόπιμο τιμής ένεκεν να αναγραφεί ολόκληρος ο τίτλος του. Σ. Ε. καταλυτική πρέπει να ήταν η συνδρομή του ιερέα Παπαοικονόμου. εγκαινιάσθηκε ανήμερα της γιορτής του Πολιούχου του. οι κάτοικοι 1815.

η επιγραφή του όμως είναι δυσανάγνωστη. Γεωργίου Παναγιάς μαθαίνουμε ότι ο ναός κτίστηκε με την επιμέλεια και φροντίδα του Κωνσταντίνου Π. Ε. Ένα χρόνο αργότερα στο Θεολόγο εγκαινιάζεται ο ναός του Αρχαγγέλου Μιχαήλ. με δαπάνη του προεστού της κοινότητας Αναγνώστη Αργυροπούλου. Θέκλας Καλλιράχης. Αυγερίκο. Τον Ιούνιο του 1815 κατασκευάστηκε η περίφραξη του Άγ. Παντελεήμονα. Αυγουστή. ενώ ο ίδιος το 1898 ανακαίνισε και δεύτερο ναό. δια συνδρομής του εντίμου Αναγνώστου παπα∆ημητρίου και των λοιπών εγχωρίων και με δαπάνη ολοκλήρου του πληρώματος της εκκλησίας του Αγ. Κτίστηκε με συνδρομή και δαπάνη το χωριού «Καζαβύτη παπάζ Μαχαλεοτών». Σωτήρη. Έντεκα χρόνια αργότερα. Τον Απρίλιο του 1855 στα Μαριές εγκαινιάστηκε ο μονόχωρος ναός του Άγ. όπως αναγράφεται στην εικόνα του προφήτη Ηλία του ναού. αλλά και τον Αρχιερέα Αναστασιουπόλεως Άνθιμο που εγκαινίασε το ναό. στις οποίες με επιστολές οι κάτοικοι ζητούσαν την οικονομική τους βοήθεια όταν αποφάσιζαν την . ∆ημήτρη και τους λοιπούς χριστιανούς. αδιάβαστη παραμένει και η επιγραφή του σύγχρονου κοιμητηριακού ναού του Αγ. Γεωργίου Μικρού Καζαβητού. Καζαβητιού. Συμμετοχή στην οικοδόμηση είχαν και οι Μονές του Αγίου Όρους. Το 1831 κτίζεται η Κοίμηση Θεοτόκου Παναγίας. στις 22 Ιουνίου 1858 εγκαινιάζεται το Κοιμητήριο της Αγ. Σωτηρίου Έλληνα. με δαπάνες όλων των προσκυνητών. επιστάτη της ενορίας της Καλλιράχης. πιθανόν εγγονού του Σωτήρη της πρώτης επιγραφής. στις 8 Φεβρουαρίου του 1893. Γεωργίου. Στην επιγραφή διαβάζουμε ότι επιτροπή ήταν ο Γιαννάκης και ο χατζη. Τρία χρόνια αργότερα. Ο χορηγός αναφέρεται και στις δεσποτικές εικόνες του τέμπλου. ενώ σε μία άλλη του 1962 διαβάζουμε το όνομα του ομογενή δωρητή ΗΠΑ. Οικονόμου. σύμφωνα με την επιγραφή του Άγ. Μαρίνας. τον κοιμητηριακό της Αγ. αναφέρει τους κτήτορες: χατζη-Κωνσταντή. Στο ίδιο χωριό. Στις 20 Απριλίου του 1882 στην Κακηράχη εγκαινιάζεται μετά από επισκευή ο ναός της Μεταμόρφωσης Σωτήρα με χορηγία του Ελευθερίου Ευαγγελιστή. Στις 8 Μαΐου του 1874 στις Μαριές εγκαινιάστηκε ο κοιμητηριακός ναός της Αγ. Νικολάου. Μαρίνας Μικρού Καζαβητιού. Μία καλοδιατηρημένη επιγραφή έχει εντοιχιστεί στις 10 Μαρτίου του 1843 αριστερά της εισόδου του κυρίως ναού του καθολικού του μονυδρίου του Αγίου Παντελεήμονα Μικρ.195    Σταυρόπουλο και «λοιπούς εντύμους».∆ιαμαντής και παπάς ο Χρίστος Βόλτσος. Επιγραφή του 1831.

υπάρχουν και οι ιδιόκτητοι ναοί: Οι Άγιοι Ανάργυροι κτίστηκαν με δαπάνη του Α. Οι ιδιόκτητοι ναοί είναι συχνό φαινόμενο των νησιών του Αιγαίου76. για την εκκλησία της κοινότητας Βουλγάρου το έτος 1887 και την ανέγερση ναού στην παραλία του Καζαβητιού το έτος 1897.196    ανέγερση ναών. Σταματέκου το 1890. Σώζονται επιστολές κατοίκων αλλά και καταχωρήσεις στα κατάστιχα των Μονών υπέρ αρκετών ναών. Συγκεκριμένα η μονή Βατοπεδίου είχε αποστείλει οικονομική βοήθεια για την ανέγερση της εκκλησίας του Αγίου Γεωργίου στο Καζαβήτι κατά το έτος 1869 και για άλλο ναό της ίδιας κοινότητας το έτος 1897. καθώς και για το εξωκλήσι του Αγίου Παντελεήμονος (1889) στην ίδια περιοχή. Γεώργιος περίπου το 1844 από τον ιερέα του χωριού Παπαγιώργη. σ. επίσης.                                                              74 Κύρου 2005. Την επιστολή είχε επιδώσει ο βατοπαιδινός μοναχός Ιωάσαφ74. Στις 24 Απριλίου 1844 κτίστηκε ο ναός του Ιωάννη Προδρόμου στο Θεολόγο.187. Συγκεκριμένα: Επιστολή για οικονομική βοήθεια είχαν αποστείλει οι κάτοικοι της κοινότητας του Μικρού Καζαβητιού προς την Σκήτη του Αγίου Ανδρέα το έτος 1863. είναι ιδιοκτησία της Μαρίας Κλήμη. με κτήτορα τον Κωστανδή Βηρζαμάνη και την γυναίκα του Ειρήνη. βιβλία. 404-405. Ως θεσμός πρέπει να ανάγεται στους υστεροβυζαντινούς χρόνους και είναι εξέλιξη της παραπλήσιας συνήθειας της ∆υτικής εκκλησίας κατά την οποία παρεκκλήσια προσκολλούνταν στους ναούς77. σσ. κλπ. με την οποία καλούσαν τον ηγούμενο να συνδράμει οικονομικά στις εργασίες επέκτασης του ναού του θαυματουργού Αγίου Παντελεήμονος. 77 Βουρνούς 1998. που βρισκόταν λίγο έξω από το χωριό τους. Για την ίδια εκκλησία είχε ξαναδώσει χρήματα το 1890. ενώ στην κοινότητα Παναγίας είχε στείλει χρήματα για την εκκλησία του Αγίου Παντελεήμονος (1870 & 1874). δώριζαν τέμπλα. και για την εκκλησία του Αγίου Νικολάου του Λιμένα (1893). Οικονομική βοήθεια είχε δώσει. πολυελαίους.68. Η μονή Ξηροποτάμου είχε στείλει οικονομική βοήθεια για την εκκλησία του μικρού Καζαβητιού το έτος 1874. Παράλληλα οι μονές και κυρίως μεμονωμένοι μοναχοί. σ. και για νεόδμητη εκκλησία στην κοινότητα Κάστρου (1882). Στον Θεολόγο. εγγονής του Κ. Χαλκιάς υπό έκδοση 76 Δημητροκάλλης 1993. Τα έτη 1870 και 1890 έστειλε χρήματα για την ανέγερση εκκλησιών στην κοινότητα του Σωτήρος. ενώ τα Εισόδια της Θεοτόκου. ο Άγ. Επιχορηγήσεις75 «υπέρ ανεγέρσεως ναών» στα χωριά της Θάσου υπάρχουν καταχωρημένες στα κατάστιχα ληψοδοσίας των μονών Βατοπεδίου και Ξηροποτάμου. εικόνες. για ένα παρεκκλήσι (1885). «οιδότες καλώς ότι η ιερά μονή περί πολλού ποιείται δια την σύστασιν θεοφιλών και χριστιανικών έργων». Βασιλικού. 75 ιδιόκτητα .

Όσο πιο χαμηλή ήταν η κοινωνική του θέση. σσ. πόλη και χωριό και ταξίδευαν. σσ. η ευρεία χρήση ξύλινων δομικών συστημάτων. σσ. Baer 1979(2). Cerasi. όπου συγκεκριμένες τεχνικές είχαν διατηρηθεί.2. οι καλφάδες αναλάμβαναν ευθύνη για δημόσια κτίρια και παρότι αναλάμβαναν και ιδιωτικά έργα. σ. σσ. αλλά που απαιτούσαν τεχνική εξειδίκευση. 282-283. σσ. Ήταν κυρίως ομάδες προερχόμενες από ορεινές περιοχές. αλλά ήταν χαλαροί. τόσο πιο ανεξάρτητος ήταν. κατά την διάρκεια του Αλβανικού pasalik. συμπεραίνουμε ότι όλα αυτά πρέπει να ευθύνονται για την αύξηση στη ζήτηση ικανά καταρτισμένων ατόμων και άρα συνέβαλαν στην ανάπτυξη των μετακινούμενων κομπανιών. που σημαίνει βοηθός αναφερόταν στον τεχνίτη που βοηθούσε τον αρχιτέκτονα. με το οποίο καθορίζονταν οι υποχρεώσεις και τα δικαιώματα κάθε εσναφιού. Cerasi 1988(1). από τον 18ο αιώνα και μετά. Αστρενίδου-Κωτσάκη 1996. Οι αρχιτέκτονες και οι κατασκευαστές των ναών Στους τελευταίους αιώνες της Οθωμανικής αυτοκρατορίας τα όρια ανάμεσα στις έννοιες «αρχιτέκτονας» και αρχιμάστορας-κάλφας. παρατηρείται το φαινόμενο μιας έκρηξης καλφάδων με νέο αυξημένο κύρος και ρόλο. συνεπάγονταν κατασκευές γρήγορες και φτηνές. ο όρος «κάλφας» από το hailife ή το αραβικό khailifa. 79 Για τις συντεχνίες βλ. είναι ασαφή78. Η εποχή της αναδιοργάνωσης και άνθησης των συντεχνιών τους ξεκινά με το φιρμάνι του Μουσταφά ΙΙ το 1773. σσ. ο αριθμός των δημόσιων ήταν πολύ μεγαλύτερος.3. ενώ η Αλβανική περιοχή και η Βόρεια και ∆υτική Μακεδονία έδωσαν δυναστείες ολόκληρες από αρχιμάστορες που σχεδίαζαν ιδιωτικά και δημόσια κτίρια. υποσ. 597-612 80 Αποστολίδης 1934-35.3. Καλφάδες80 λεγόταν και οι επικεφαλής των μετακινουμένων κομπανιών (buluk) που αναλάμβαναν το σχεδιασμό και την κατασκευή έργων στις πόλεις μετά το τέλος του 17ου αιώνα. Η άνθηση των buluk ξεκίνησε στο τέλος του 18ου αιώνα στο δυτικό μέρος της Βαλκανικής χερσονήσου. 84. . 1988 (2) . όταν πλέον η αύξηση του αστικού πληθυσμού άρχισε να γίνεται αισθητή. Καλύτερα απ΄                                                              78 Θεοδωρίδου-Σωτηρίου 2006. Ο αρχιτέκτονας δραστηριοποιείται στα Ιδρύματα της πολιτείας ή του Σουλτάνου και ο κάλφας στις συντεχνίες79 των μαστόρων. Μετά το διάταγμα Hatti Humayun Gulhane του 1839. 126-127. 87-102. 49-68. 575-596. Υποθέτοντας ότι η οικονομική ανάπτυξη των πόλεων και η ανάπτυξη περίπλοκων τύπων σπιτιών. Μήπως υπήρχαν πολλοί τεχνίτες σε κάποιες περιοχές ώστε κάποιοι ήταν υποχρεωμένοι να εργάζονται αλλού.197    3. Οι δεσμοί με την εξουσία υπήρχαν. Baer 1979(1). Οργανωμένες ως αδελφότητες χτιστών και ξυλουργών συχνά ανήκαν στην ίδια οικογένεια. Είναι ενδιαφέρον να σημειώσουμε ότι ενώ κατά την κλασική Οθωμανική περίοδο. Πως σχηματίστηκαν οι κινούμενες αυτές ομάδες.

Τα ξένα βιομηχανικά προϊόντα κατακλύζουν τις αγορές της Μακεδονίας. σσ. λεπτουργοί. Κώδικες Γ΄1890:3147-3155. ο Κωνσταντίνος κάλφας. που αντιβαίνει πλήρως στην έννοια της συντεχνίας. 82 . ο Χατζη Στεφανής Γαϊτανάκης. 429. η τουρκική λέξις τσιράκι αντικατεστάθη δια της λέξεως δούλος… ο πρωτομαϊστωρ της συντεχνίας των τεκτόνων της Φιλιππουπόλεως. Βουραζέλη-Μαρινάκου 1950. οι πλείστοι δε εκ των επαρχιών Γρεβενών. 158. « εργαζόμενοι βραχύν χρόνον ως ξυλουργοί. Καστοριάς και Σιατίστης…. έθετον ένα διαβήτην εις την ζώνην και κατασκεύαζαν εαυτούς αρχιτέκτονες…» Με το πέρασμα του χρόνου. Στα συμφωνητικά αυτά τότε οι τεχνικοί όροι μεταφέρονται στα ελληνικά Συγκεκριμένα το 187382. σ. ανδρός λίαν ευπαιδεύτου. ο Κωνσταντίνος Γιολασιγμάζης. την σύνταξη των συμφωνητικών με αμοιβή. Μετά το 1880 οι επιστήμονες αρχιτέκτονες που συνέρευσαν στην Φιλιππούπολη υποκατέστησαν με τη δράση τους την συντεχνίαν». ένθα θα ανεγερθή το κτήριον μηχανικός και αρχιτέκτων επιστήμων. περιβάλλοντο στολήν ευπρεπή. ο Χατζη ∆ημήτριος Γαϊτανάκης) ήταν οι πρώτιστοι καλφάδες και παρ΄ αυτοίς εργάζοντο οι λοιποί…». Ένα ντοκουμέντο από το Αρχείο της Συντεχνίας των Τεκτόνων (δουλγερήδων) Φιλιππούπολης μας περιγράφει διάλυση της συντεχνίας τους: «Το τέλος της συντεχνίας έρχεται με το τη μοίρασμα της «Κάσσας» τον Ιανουάριο του 1878. να ζητούν από κάποιο μορφωμένο. συνήθως τον δάσκαλο του τόπου.198    όλους περιγράφει το φαινόμενο ο Μ.» Αυτοί οι καλφάδες του δεύτερου μισού του 19ου αι. 77. καταγράφεται το 1877 και στον νόμο για την οικοδομή των δημοσίων και βακουφικών κτιρίων83: «Εν ή περιπτώσει δεν υπάρχει εν τω τόπω. λίγο πριν η πόλη καταληφθεί από τους Ρώσσους. Νιώτης ονόματι. Έκτοτε δεν μπόρεσε να ανασυσταθεί. αντικατέστησε την τουρκική λέξη κάλφας με την ελληνική αρχιτέκτων». υποχρέωσε αυτούς τους επαγγελματίες. προσκαλούνται οι μάλλον ικανοί εκ των τεχνιτών». ο Νικόλαος Γιαγτζόγλου.                                                              81 Γεδεών 1934. 83 Νόμος περί οικοδομής και επισκευής δημοσίων και βακουφικών κτιρίων 1293/1876-77.. Σύντομα το συντεχνιακό σύστημα ακολουθώντας τον γενικό κανόνα παρακμάζει. ο Γαλύπ Κάλφας. Στο δεύτερο μισό και μέχρι το τέλος του 19ου αι. Η εμφάνιση του σπουδασμένου αρχιτέκτονα. κατόπιν εργασίας ενός ή δύο ετών. Σε μια πρώτη φάση που διαρκεί μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του 1870 καταγράφεται η οπισθοχώρηση της συντεχνιακής οικοδομίας που έχει ως αντικείμενο ξυλόπηκτες και λίθινες οικοδομές. η πνευματική πρόοδος. « …ούτως επί της πρωτομαστορείας του Χατζη-Παύλου. ολίγιστοι μεν εκ Ζαγοράς. αναπτύσσεται το φαινόμενο του ανταγωνισμού. «κατασκευάστηκαν αρχιτέκτονες όχι επτά αλλά εβδομήκοντα επτά. ως ελέγοντο ή σιλιτζήδες ή ως κτίσται. Γεδεών81: «μέχρι περίπου το 1839 επτά (ο Χατζή Νικολής Νικηταϊδης.

Στη Θάσο οι επιγραφές με ονόματα μαστόρων είναι ελάχιστες: Η παλιότερη είναι αχρονολόγητη στην Κοίμηση Θεοτόκου Μαριών (ναός του 1813) και αναφέρει ΜΑΣΤΟΥΡΟΥ ΑΙΡΑΚΛ(Η) ΚΟΥΡΤΟΥ. ένα σπάγκο. βασίζεται στις διηγήσεις παλιών μαστόρων. Αρίδες διαφόρων ειδών χρησιμοποιούσαν στις στέγες. 3. σ. ένα τρίγωνο σαν δέλτα που αλφάδιαζαν. Ο κάθε μάστορας είχε και ένα ζώο. οργανωτικός. Το 1977 είχε διαβαστεί από την υπογράφουσα. είναι δυσδιάκριτη σήμερα μετά τα αλλεπάλληλα ασβεστώματα. καπάτσος στην εκτέλεση δύσκολων εργασιών αλλά και στο παζάρεμα της δουλειάς. Τα θεμέλια της οικοδομής. οι γωνίες ήταν η βιτρίνα. σχεδιαστής με καλλιτεχνικό ένστικτο και τολμηρή φαντασία.215 Φλίντρης. καθώς δεν υπήρχαν πρόκες και στη θέση τους έβαζαν γυφτόκαρφα. πριόνι. οι προσόψεις. Τρυπούσαν πρώτα το ξύλο με την αρίδα κι ύστερα περνούσαν τα καρφιά. που αφορά επισκευή του 1822. Ήταν ευρηματικός. Ο αρχηγός τους όμως ο πρωτομάστορας. είχε ειδικές ικανότητες και δεξιότητες. σ. ζύγι. η επόμενη ι του 1822 στην Κοίμηση Θεοτόκου Ραχωνίου. Γεώργιο Βουλγάρο αναφέρει τον μάστορα Ζαχαρία. Και την αρίδα. στον Άγ. τα εργαλεία τους Ότι ξέρουμε για τα μπουλούκια. αρμολόι 8-9. φοιτήτρια τότε: «1822 Μάιο μήνα από τεχνίτες του Άνω Καζαβητιού»84.3. ο «μπινάς» τουρκικά ήταν πολύ σοβαρή υπόθεση για να την αφήσει στους άλλους μαστόρους. που καθώς είναι βιωματικές. εμφανίζονται εκπαιδευμένοι αρχιτέκτονες και νέες τυπολογίες και ρυθμοί παρουσιάζονται. αλφάδι. εντείνεται η ανάπτυξη του σχεδίου ως ξεχωριστής διαδικασίας. στις προσόψεις και στις γωνίες που κλείδωναν τα αγκωνάρια. την πληρωμή των μαστόρων και επιστατούσε γενικά στο μπουλούκι. σ. Εργαζόταν κι αυτός στα θεμέλια της οικοδομής.34 86 Βατσκαλής. καθώς επικρατούν οι νέοι ρυθμολογικοί κανόνες. χωρίς την παραμικρή μηχανική γνώση. αρμολόι 8-9.199    Στην δεύτερη φάση που διαρκεί μέχρι το τέλος της δεκαετίας του 1880. ακόμη και το μικρότερο αποτελείτο από 4 μαστόρους85. εντοπίζεται μία σημαντική τομή. καθώς και 3-4 τσιράκια για τη μεταφορά της πέτρας και της λάσπης.31. η δομή των μπουλουκιών. έναν πελεκάνο και δύο νταμαρτζήδες για να βγάζουν την πέτρα. Οι περισσότεροι ήταν τελείως αγράμματοι. Αν τα θεμέλια ήταν η βάση της ζωής του λαϊκού τεχνίτη. ο τρόπος δουλειάς. είναι πολύτιμες: Το κάθε μπουλούκι. Φρόντιζε για την εξεύρεση εργασίας. 85 . Μία δεύτερη. Στην εργασία τους οι μάστορες χρησιμοποιούσαν86 σφυρί. μυστρί. γιατί με το                                                              84 Αγγελούδη 1980. η δόξα της δουλειάς του. ένα μέτρο και μία κορδέλα.3. σκεπάρνι.

δέκα κοπίδια.Πολλοί σχεδίαζαν την πέτρα με μολύβι και μετά πελεκούσα. Τις μεγαλύτερες πέτρες τις κόβανε με σφήνες. έφτιαχναν λάσπη και κουβαλούσαν με το πηλοφόρι την ειδική σκάφη το γκοβάτ. ασβέστη και άμμο. Όσο πιο αργά δούλευαν. κάθε μάστορας τα πήγαινε στους γύφτους για επιδιόρθωμα. σ. Ως προς τα λεφτά έπαιρναν τα ίδια. αρμολόι 8-9. 90 Μουτσόπουλος 1976. μια ξύλινη πήχυ κι ένα ζευγάρι γυαλιά από ψιλή σίτα για να τους προφυλάσσει τα μάτια από το πελέκημα. Γλεντούσαν την αράδα τους….» Θυμάμαι τον πατέρα μου πούλεγε «μια ζουρλοτσουκανιά. μια χτενιά. Τραγουδούσαν και σφύριζαν στο πελέκημα για να ξεχνιούνται και να μην βιάζονται. δύο λοστούς. Τα κεντήματα στην πέτρα ήθελαν φαντασία και πολύ μεράκι88. Ένας καλός πελεκάνος έπρεπε να έχει 40 με 50 σφήνες και βελόνια. που ήταν πάντα υπολογισμένο στο μεροκάματο τους. Όλοι δούλευαν στα πόστα τους από την ανατολή μέχρι τη δύση του ηλίου. Οι πελεκάνοι ήταν οι καλλίτεροι μάστορες και χρησιμοποιούσαν ένα κανονικό σφυρί. άλλοι όμως είχαν καλό χέρι και δούλευαν το καλέμι χωρίς σχέδιο. δηλ.30. Οι μάστορες διακρίνονταν σε δύο κατηγορίες: Οι με καλοί χτίζανε το έξω μέρος ή δε άλλοι το μέσα. Πριν ξεκινήσουν το ταξίδι. τόσο πιο καλοί μάστορες ήταν. Τώρα ανάλογα με την πέτρα έβαζαν δύο-τρεις το πολύ σφήνες. ένα μεγάλο σφυρί που το έλεγαν κοτσκούτα. Ανοίγανε τρύπες με το βελόνι και βάζανε την σφήνα καθώς και ορισμένα κοτσοπέταλα για να σφίξει και τη χτυπούσαν με τη βαργιά οπότε άνοιγε η πέτρα. 358. Ξεκινούσαν από τα χωριά τους μετά τις Απόκριες στα οποία και επέστρεφαν περίπου τα μέσα Νοεμβρίου90. Όλη τους η τέχνη ήταν μια λέξη : αργά. Τα εργαλεία που χρησιμοποιούσαν ήταν πολύτιμα γι αυτούς. 89 Φλίνδρη. Το κόψιμο της πέτρας ήθελε μεγάλη μαστοριά. 88 . σ. αρμολόι 8-9. Στο νταμάρι87 χρησιμοποιούσαν δύο βαργιές. δέκα βελόνια. αγκωνάρια ή πρέκια και κατώφλια για πόρτες και παράθυρα και να μαθαίνουν την τέχνη.34 Βατσκαλής. γι αυτό λεγόταν και γκοβατζήδες. Στις εξορμήσεις για δουλειά χρησιμοποιούσαν τη                                                              87 Φλίντρης. γι αυτό διάλεγαν κανένα δέντρο με ίσκιο ή σκεπή και δούλευαν. σ.200    κάρφωμα στράβωναν. Άλλη εργασία τους ήταν να σπάνε και να κουβαλούν με τα ζώα πέτρες. τα μισά γομάρια ήταν φορτωμένα εργαλεία. «…. σ. μια μέρα δουλειά. ένα ματρακά. πότε και χωρίς φαί. ένα πηκούνι. … Είχε κόπο και κούραση η δουλειά.33. μια άσχημη καλεμιά ήθελε παραπάνω δουλειά89…» Τα τσιράκια. ένα καζμά και ένα φτυάρι. αλλά οι πελεκάνοι είχαν καλή ρέγουλα και προπαντός ήθελαν ησυχία και χρόνο. Να βλεπες όταν ξεκινούσαν. οι ανειδίκευτοι εργάτες. αρμολόι 6(1ούλιος 1978). μια γωνιά.

∆ημήτριος Θεολόγου το 180394 και Άγιος Αθανάσιος Κάστρου το 180495. έτσι κι αλλιώς στη Θάσο την παρείχαν οι συγχωριανοί σε όποιον έκτιζε σπίτι92. επομένως για τον φόβο ελέγχου. Έτσι «κούφιο» ήταν η οικοδομή. τα καουδαρίτικα για να μην τους καταλαβαίνουν οι εκάστοτε εργοδότες και γενικά οι τρίτοι. σ. Βαρδαβούλιας 1986. Κυριακή Ζαγοράς Βλ. όπως απαιτούσαν οι χρονικοί περιορισμοί. ύστερα έβγαζε μεράδι για τα ζώα. τόσα για το κριθάρι και τροφή των ζώων γενικά. Πολυβίου 2002. χωρίς καμία τοιχογραφία. με χρήση των ντόπιων οικοδομικών υλικών. πιθανόν γιατί ο ναός οικοδομήθηκε εκ θεμελίων έχοντας όμως πάρει άδεια επισκευής ναού που βρισκόταν σε άλλη θέση. Σίγουρα εσωτερικά οι ναοί είχαν ορατούς τους πυρήνες των τοξοστοιχιών. χωρίς στασίδια κλπ. 71 και σε λιγότερο από δύο μήνες.4. Έβγαζε μεράδι για τα εργαλεία. 15-16. μέχρι τη Συνθήκη Ανδριανούπολης. τόσα για τα γομάρια. 95 Αγγελούδη 1979. σ. 39. Λοστός. Τόσα μεροκάματα για τα μλάρια.                                                              91 Δόβας. ώστε η εργασία να τελειώσει σύντομα. Το χρονικό διάστημα οικοδόμησης των ναών Σύμφωνα με την παράδοση. αρμολόι 8-9. 92 . Μακρής 1976. συνήθως χωρίς τη στοά και χωρίς εσωτερική διακόσμηση. Στο νησί η παράδοση διασώζει ότι σε σαράντα μέρες κτίστηκε ο Άγ. Λόγω του ελάχιστου επιτρεπόμενου χρόνου οικοδόμησης. Βλ. οι ναοί έπρεπε να κτιστούν σε σαράντα μέρες93. Η μοιρασιά γινόταν ως εξής91: «Έβγαζε τα δεφτέρια ο πρωτομάστορας κι άρχιζε να βγάζει τα έξοδα. η Αγ. το «γιαρντίμ».  άρα κτίστηκε σε δώδεκα μέρες! Το γεγονός αυτό υποχρέωνε τους πιστούς να κτίζουν βιαστικά το ναό. Ύστερα στον πάτο μοίραζαν τα δικά τους.22. 94 Χιόνης 2009. σ.15. κασμάδες τάχε ο πρωτομάστορας. 93 Σε σαράντα μέρες κτίστηκε η Εκκλησία του Αγίου Νικολάου στον Αλμυρό Πηλίου. «Θοδώρα» το τσίπουρο. σ. οι εργασίες έγιναν σε ελάχιστο χρόνο. Έλεγε πρώτα. σύμφωνα με την οικοδομική της επιγραφή. Η βασική προσθήκη σ΄ όλα αυτά είναι η βοήθεια που παρείχε όλο το χωριό. για το λοστό τόσα. για τη βαριά τόσα μετζίτια. συχνά κατασκευαζόταν μόνο το κεντρικό κλίτος. σ. Πόσο μάλλον στην οικοδόμηση του ναού του χωριού. για τα εργαλεία γενικά. ήταν αταβάνωτοι.201    συνθηματική γλώσσα. που βοηθούσε ποικιλοτρόπως τα μπουλούκια.3. 3. τόσα εγώ…». «μαυρομάτες» οι ελιές. «απαλό» το λάδι. βαριά. Η άδεια δόθηκε στις 23 Απριλίου 1813 και η οικοδομική επιγραφή αναφέρει 1813 /Μαϊου 5. Τόσα εσύ. Η Κοίμηση Θεοτόκου Μαριών (1813) φαίνεται πως κτίστηκε σε ακόμη λιγότερες μέρες. Την βοήθεια αυτή. Φυσικά υπήρχαν και οι οικονομικοί λόγοι που επέτειναν αυτή την πρακτική. σσ. «κριτσέλης» το αποχωρητήριο. 170.

∆ρομολογούσαν επίσης την κατασκευή του οριστικού σανιδωτού ή ξυλόγλυπτου Τέμπλου. που όμως δικαιολογούνται. σ. καθώς οι συχνές δωρεές απαιτούν απορρόφηση των κονδυλίων!                                                              96 Μήλλας. Βλ. Λαμβάνοντας υπ΄ όψη αυτούς τους περιορισμούς μπορούμε με βεβαιότητα να ισχυριστούμε. Στον ναό της Κοιμήσεως στο Πορτί Καρδίτσας. Οι τοιχογραφίες αν υπήρχαν μπορούσαν να γίνουν σταδιακά με δωρεές πολύ αργότερα. 23. με την «αρωγή και συναντίληψη και μόχθο» ανδρών και γυναικών της Περαίας. Οικονόμου 1993. Το ίδιο συνέβη και στην Θεσσαλονίκη. Μαντοπούλου-Παναγιωτοπούλου. Είναι χαρακτηριστική η περίπτωση της οικοδόμησης Θεοτόκου στο Πέραν. Καρατζόγλου 1993. Γενικά η κατασκευή μπορούσε να διαρκέσει πολλά χρόνια και ουσιαστικά για τους ενοριακούς ναούς συνεχίζεται ως σήμερα. στέγαζαν το ναό γρήγορα. εν καιρώ κατασκεύαζαν νεοκλασικό διάκοσμο. Αν δεν επιλεγόταν η λύση αυτή. αν επέλεγαν αυτή την λύση. Από τον επόμενο κιόλας χρόνο μπορούσαν να συνεχίσουν κατασκευάζοντας την στοά. διαφορετικά κατασκεύαζαν ξύλινα ταβάνια.202    Πιθανόν στα απόμακρα μέρη. 207.90. Σε πάνω από πεντακόσιες χιλιάδες γρόσια υπολογίζονται οι δαπάνες ανέγερσης του ναού. Μετά την Συνθήκη της Αδριανούπολης χαλαρώνουν και οι ναοί κτίζονται σε κανονικό χρόνο με επιμέλεια που αντικατοπτρίζεται στις τοιχοποιίες τους αλλά και στην τυπολογία τους. τοποθετούσαν ένα στοιχειώδες Τέμπλο.   Οι χρονικοί αυτοί περιορισμοί πρέπει να τηρούνταν μέχρι το 182997. σσ. Συνήθως περιελάμβανε και το Σχολείο που κτιζόταν σε σχέση με την εκκλησιά. σ. Έξοδα υπερβολικά για την εποχή και σε αναλογία με το αρχικό οικοδόμημα.71-72. πιθανόν σταδιακά. Βελένης 1985.21 98 Αυτή η διαδικασία τηρήθηκε στον ναό της Κοιμήσεως Θεοτόκου στην Γουμένισσα. θεμελιώθηκε στις 26 Ιουνίου 1804 και η κτίση και η στέγαση του λέγεται ότι πραγματοποιήθηκε πρόχειρα σε μία και μόνη νύχτα και αρχικά μόνο στο κεντρικό κλίτος. του ναού των Εισοδίων της Ο ναός. 97 . Το ίδιο συνέβη με τον νάρθηκα και την στοά των Ταξιαρχών στη Βίτσα Ζαγορίου. που εξασφαλίστηκαν «συνδρομή των πέριξ χριστιανών και συμμετοχή του ταμείου Παναγίας της Καφφατιανής». ότι στην περίπτωση μιας τρίκλιτης βασιλικής. οι περιορισμοί αυτοί να ήταν ελαστικοί. Βλ. πεντάκλιτη ξυλόστεγη βασιλική με υπερκείμενο γυναικωνίτη. καθώς οι απαραίτητες «εξαγορές ανοχής» προς τους κρατούντας υπήρξαν αδρότατες96. δεν κατασκεύαζαν στοά98 και άφηναν αδιακόσμητο το εσωτερικό. στις μεγάλες πόλεις και ιδιαίτερα στην Κωνσταντινούπολη όμως. Σαββοπούλου-Κατσίκη1993. σ. όπως φαίνεται από την κατασκευή των μεγάλων εκκλησιών της Θάσου. ήταν αφόρητοι. σ. Μίλητος(1). Βλ. Η κατασκευή της περίφραξης ήταν μέσα στις προτεραιότητες τους. Στη συνέχεια κατασκεύαζαν με μπαγδατί τις τοξοστοιχίες και την ψευδοκαμάρα.

εισόδου Άγ. Γεώργιος Τρίκλιτη ξυλόστεγη Κατασκευή 1815.3. Παρόμοια πρακτική ακολουθήθηκε και στους ενοριακούς ναούς της Θάσου. η αψίδα υπερυψώθηκε. . ∆ιάνοιξη 1930. Αθανάσιος Τρίκλιτη ξυλόστεγη τρι- Κατασκευή Προσθήκη Προσθήκη Κάστρου συπόστατη Βασιλική με στοάς. λοι Μεγ. Κατασκευάστηκε αρχικά το 1727 ως τρίκλιτη τρισυπόστατη βασιλική με εγκάρσιο κλίτος και ευθύγραμμο γυναικωνίτη στα δυτικά. συπόστατη Βασιλική σκευή στοάς παραθυριών Προσθήκη Καζαβητιού με εγκάρσιο κλίτος. παρεκκλήσιο παρεκκλησιού Άγ.. Στην δεύτερη φάση. τρισυπόστατη βασιλική στοάς σκευή περί- ροκοκό Καζαβητιού με στοά. προστέθηκε δυτική στοά. ∆ημήτριος Τρίκλιτη δισυπόστατη Προσθήκη Προσθήκη Θεολόγου ξυλόστεγη Βασιλική με στοάς καμπαναριού (1803) πιόσχημο γυναικωνίτη Σύναξη Τρίκλιτη δισυπόστατη Κατάργηση Προσθήκη Ταξιαρχών ξυλόστεγη Βασιλική με της νότιας καμπαναριού Μαριών (1803) πιόσχημο καμπυλωμέ- εισόδου νο γυναικωνίτη 4 5 6 Άγ. τσιμεντένια έγχρωμα πλακάκια στο δάπεδο 2 3 Άγ. Απόστο- Τρίκλιτη ξυλόστεγη τρι- 1804.Κατα- 1883. Κατα- Εσωτερικός Μικρ. ο γυναικωνίτης οπισθοχώρησε. 3.4. Κατα- Καλλιράχης καμαροσκέπαστη Κατασκευή των σκελών σκευή καμπα- (1784) Βασιλική με στοά και περίφραξης του ναριού. Επιμήκυνση 1947 . και πιθανόν καμπαναριού (1804) ευθύγραμμο γυναικωνί- κατασκευή του τη.203    Η διαδικασία αυτή της εκκλησιαστικής μεταβυζαντινής αρχιτεκτονικής είναι ευκρινής στην Νέα Παναγία της Θεσσαλονίκης. σοβά- γυναικωνίτη τισμα εξωτε- υπερκείμενο γυναικωνίτη ρικά. 134-135. πιθα- κεραιών στον καμπαναριού (1804) πιόσχημο γυναικωνίτη νόν κλείσιμο γυναικωνίτη με εγκάρσιο κλίτος ∆. το 1928.1. ∆ημήτριος Τρίκλιτη τρισυπόστατη 1815. έγινε πιόσχημος και καμπυλόγραμμος και κατέλαβε το χώρο πάνω από τη στοά και αφαιρέθηκε το εγκάρσιο κλίτος καθώς δεν στήριζε πια τον γυναικωνίτη. φάσεις των τρίκλιτων Βασιλικών της Θάσου Α/Α Ναός Αρχική φάση Β΄ Φάση Γ΄ Φάση        ∆΄ Φάση 1 Άγ. σσ. στα μέσα του 19ου αι. Στην τρίτη φάση. απέκτησε καμπαναριό99. καθώς η μελέτη των φάσεων της έγινε δυνατή κατά την διάρκεια των επισκευών από τις ζημίες που προκάλεσαν οι σεισμοί του 1978. παρεκκλήσιο φραξης και διάκοσμος                                                              99 Μαντοπούλου-Παναγιωτοπούλου 1998. Τα παράθυρα διευρύνθηκαν.

Γ΄ Φάση        ∆΄ Φάση Κατασκευή 1940. Θεοτόκου δισυπόστατη Βασιλική Κατασκευή Μαριών (1813) με στοά στο νότο στοάς Κοίμηση Τρίκλιτη ξυλόστεγη Θεοτόκου Βασιλική. γιργίτικο. (1 831) γιργίτικα και σιδερένια γυνακωνίτη κουφώματα Άγιος Τρίκλιτη. φανού τρούλο και φανό. ξυλόστεγου καμπαναριού νάρθηκα 12 Άγιος Νικό- Τρίκλιτη. υπερ- Κατασκευή καμπαναριού Σωτήρα (1890) κείμενο γυναικωνίτη. 15 Άγιος Τρίκλιτη ξυλόστεγη Προσθήκη Γεώργιος Βασιλική με νάρθηκα νάρθηκα. Μεταμόρφωση Τρίκλιτη ξυλόστεγη Βα- 1907 Προσθήκη Σωτήρος σιλική με στοά. με στοά και Ραχωνίου (1822) Άγιος Τρίκλιτη καμαροσκέπα- Υπερύψωση Νεοκλασικός Νικόλαος στη Βασιλική με στοά του κλιμακο- διάκοσμος στο Αγίου και υπερκείμενο στασίου του εσωτερικό Γεωργίου γυναικωνίτη γυναικωνίτη 8 9 (1830) και κατασκευή καμπανοστάτη 10 11 Κοίμηση Τρίκλιτη δισυπόστατη 1962 Θεοτόκου καμαροσκέπαστη Κατασκευή Παναγίας Βασιλική με τρούλο. γυναικωνίτη Α/Α Ναός Αρχική φάση Β΄ Φάση 7 Κοίμηση Τρίκλιτη ξυλόστεγη 1880. δισυπόστατη Κατασκευή του Παρασκευή Βασιλική με στοά και ανεξάρτητου Θεολόγου υπερκείμενο πιόσχημο καμπαναριού (1843) γυναικωνίτη. 2000 στοάς Κατασκευή Προσθήκη γυναικωνίτη ιδιόμορφης υπερκείμενου γραφείου ιερέα κάτοψης. Λιμεναρίων και υπερκείμενο υπερκείμενου γυναικωνίτη γυναικωνίτη και καμπαναριού   . καμαροσκέ- Πρόσφατη λαος Σκ. δισυπόστατη 1860 Κατασκευή του Νικόλαος καμαροσκέπαστη κατασκευή του ανεξάρτητου Λιμένα (1835) Βασιλική με τρούλο. καμπαναριού.204    (1810) ευθύγραμμο παρεκκλησίου γυναικωνίτη. παστη Βασιλική κατασκευή Ποταμιάς χαγιατιού (1836) 13 14 Αγία Τρίκλιτη.

205 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4. . Η ΤΥΠΟΛΟΓΙΑ-ΟΙ ΤΙΜΩΜΕΝΟΙ ΑΓΙΟΙ.

ύπαρξης ή μη γυναικωνίτη. 4.47 πλάτος και εμβαδόν 98.90 Μ2). είναι εξήντα έξι. Τυπολογία ναών (Γράφημα 2).μ. ∆έκα. 2. Πράγματι το μεγαλύτερο εξωτερικό πλάτος και εμβαδόν μονόχωρου ναού στο νησί είναι αντίστοιχα 7. Στο νησί υπάρχουν οι ακόλουθοι τύποι: 1. ∆ύο. μονόχωροι καμαροσκέπαστοι ναοί με στοά ή χωρίς. Επομένως η επιλογή του τύπου της τρίκλιτης Βασιλικής ή μονόχωρου ναού. συνήθως γίνεται για λόγους σημειολογικούς καθώς εξυπηρετεί καλλίτερα τη Θεία Λειτουργία και όχι πάντα κατασκευαστικούς.1. Γεώργιος Βουλγάρου (1779) και η Παναγία Θεολόγου(1780) όμως η επιλογή του τύπου αυτού σίγουρα οφείλεται σε οικονομική δυσπραγία. με παραλλαγές ως προς την ύπαρξη ή μη στοάς. Στις ενοριακές γενικά επιλέγεται ο τύπος της τρίκλιτης Βασιλικής που προσδίδει κύρος στο ναό. 3.. Πέντε. γυναικωνίτη και αριθμού κογχών Ιερού Βήματος. Ιωάννη Θεολόγου (7. Νικόλαο Σκάλας Ποταμιάς και είναι αντίστοιχα 6. Σαράντα-δύο. Η τυπολογία Το σύνολο των ναών της Θάσου που κτίστηκαν κατά την διάρκεια της Τουρκοκρατίας. ανήκουν στον συνεπτυγμένο σταυροειδή με ωοειδή θόλο και . ο Άγ. και το συναντούμε στον κοιμητηριακό ναό του Αγ. γυναικωνίτη και αριθμού κογχών Ιερού Βήματος.) Οι Ιερές ακολουθίες τελούνται εξίσου ορθά στα μονόχωρα ναΰδρια και στις τρίκλιτες Βασιλικές αλλά και στους άλλους τύπους. άρα με ευχέρεια θα στεγαζόταν ως μονόχωρος. Ανδρέα Όρμου Πρίνου (1899) . μονόχωροι ξυλόστεγοι ναοί. Τρίκλιτες Βασιλικές υπάρχουν δέκα πέντε ενώ μονόχωρα ναΰδρια σαράντα οκτώ (Γράφημα 1. είναι τρίκλιτες ξυλόστεγες Βασιλικές με διάφορες παραλλαγές ως προς την ύπαρξη ή μη στοάς.51τ. και 88.71μ και 98. Υπάρχουν βέβαια και δύο παλιότεροι ενοριακοί ναοί που είναι μονόχωροι. είναι τρίκλιτες καμαροσκέπαστες Βασιλικές με διάφορες παραλλαγές ως προς την ύπαρξη ή μη στοάς.μ.206 1. σώζονται μέχρι σήμερα και εξετάζονται στα πλαίσια αυτής της μελέτης. Πέντε. ενώ παραπλήσια στοιχεία έχει και ο κοιμητηριακός ναός του Αγ.92μ. αριθμού κογχών Ιερού βήματος. Στο σημείο αυτό μπορούμε να επισημάνουμε τα ακόλουθα: Το ελάχιστο εξωτερικό πλάτος και εμβαδό τρίκλιτης Βασιλικής συναντιέται στον Άγ. 5.1.07τ. 4. Από αυτούς εξήντα τρεις είναι τρίκλιτες ή μονόκλιτες Βασιλικές και τρεις μόνο ανήκουν σε σύνθετους τύπους.

1. Νκόλαος Αγ. τρούλο και φανό. 1. 2.Τρίκλιτη δισυπόστατη ξυλόστεγη Βασιλική με στοά και υπερκείμενο γυναικωνίτη 1.1.1. Μεταμόρφωση Σωτήρα στον Σωτήρα (1890). Τύποι τρίκλιτων ξυλόστεγων Βασιλικών 4.1. Κοίμηση Θεοτόκου Παναγιάς (1831) 4.1.1. Γεωργίου (1830) 4. 1. Παναγούδα Μαριών (1813) 4.2. . υπερκείμενο γυναικωνίτη.4.1.1.1.1. Γεώργιος Καλυβίων Λιμεναρίων (1902) 4.1. Τρίκλιτη καμαροσκέπαστη Βασιλική 1.2. Τρίκλιτη ξυλόστεγη Βασιλική με υπερκείμενο γυναικωνίτη στοάς ή εξωνάρθηκα που προστέθηκε εκ των υστέρων 1. Άγ. Αναλυτικά ανήκουν στους ακόλουθους τύπους: 4. Τρίκλιτη τρισυπόστατη καμαροσκέπαστη Βασιλική με στοά και υπερκείμενο γυναικωνίτη.1.5. 4. Αγ. στον συνεπτυγμένο αθωνίτικο ή αγιορείτικο τύπο.1.1.1. με γιργίτικο και παρεκκλήσι 4. Καζαβητιού (1803.1. .1.2.1.1. Τρίκλιτη δισυπόστατη ξυλόστεγη Βασιλική με γυναικωνίτη 1.2.1.1. με παρεκκλήσι). Τρίκλιτη καμαροσκέπαστη Βασιλική με στοά και υπερκείμενο γυναικωνίτη 1.1.5. Άγ.1.207 6.2.1. Παρασκευή Θεολόγου (1843) 4.1. Άγ. Τρίκλιτη ξυλόστεγη Βασιλική με στοά. γιργίτικα και γυνακωνίτη 1. Σύναξη Ταξιαρχών Μαριών (1803) 4. Γεώργιος Μικρ.1.1.1. Νικόλαος Λιμένα (1835) 4. Άγ. Νικόλαος Σκ.3.1. Ποταμιάς (1836). Τρίκλιτη ξυλόστεγη τρισυπόστατη Βασιλική με εγκάρσιο κλίτος και γυναικωνίτη με ή χωρίς γιργίτικο και παρεκκλήσια : 1. Άγ.1. 3. 1.1.2.1. Άγ.1. Καζαβητιού (1810).1. τρούλο.3. Μία. ∆ημήτριος Καλλιράχης 4. 2. Κοίμηση Θεοτόκου Ραχωνίου (1822) 2.4. Αθανάσιος Κάστρου (1804).1.1.1. Άγ. Τρίκλιτη δισυπόστατη καμαροσκέπαστη Βασιλική με τρούλο 1. ∆ημήτριος Θεολόγου (1803) 2. Απόστολοι Μεγ.Τρίκλιτη ξυλόστεγη δισυπόστατη Βασιλική 1.1.Τρίκλιτη (1784) δισυπόστατη καμαροσκέπαστη Βασιλική με εγκάρσιο κλίτος.2.6. Τύποι τρίκλιτων καμαροσκέπαστων Βασιλικών 4.1.Άγ. Άγ.1.

Άγ.1. Καζαβητιού κλήσι 1803 5. Νικόλαος Καμαρο- Λιμένα 1835 σκέπαστη 1 Υπερκείμενος στοά γυναικωνίτης 2 Εγκάρσιο κλίτος όχι τρούλος 2 ∆εν έχει Στοά τρούλος γυναικωνίτη ενσωματωμένη 12 Άγ. Άγ. ∆ημήτριος ξυλόστεγη 3 γυναικωνίτης στοά ξυλόστεγη 2 γυναικωνίτης στοά ξυλόστεγη 3 Εγκάρσιο κλίτος στοά γυναικωνίτης Θεολόγου 1803 3 Σύν. Γεώργιος ξυλόστεγη 1 Τρούλος.γιργίτικο 7 Κοίμηση Θεοτόκου ξυλόστεγη 2 Μαριών1813 8 Κοίμηση Θεοτόκου ∆εν έχει ∆εν έχει γυναικωνίτη ξυλόστεγη 1 Ραχωνίου 1822 Υπερκείμενος στοά Γυναικωνίτης (προσθήκη) 9 10 11 Άγ.Πίνακας τυπολογίας τρίκλιτων Βασιλικών Α/ Βασιλική Στέγαση Α Αριθμός Γυναικωνίτης.Γεωργίου 1830 σκέπαστη Κοίμηση Θεοτόκου Καμαρο- Παναγίας 1831 σκέπαστη Αγ.208 4.2. Απόστολοι Παρεκ- Μεγ. Ταξιαρχών Μαριών 1803 4. Νικόλαος Καμαρο- Χρυσής Ακτής σκέπαστη 2 ∆εν έχει όχι γυναικωνίτη 1836 13 Άγ. ∆ημήτριος Καμαρο- 3 Υπερκείμενος στοά Καλλιράχης 1784 σκέπαστη Άγ. Αθανάσιος ξυλόστεγη 3 Εγκάρσιο κλίτος στοά ξυλόστεγη 3 Εγκάρσιο κλίτος στοά Κάστρου1804 6. Στοά ή Τρούλος Άλλα Αγίων Εγκάρσιο εξωνάρ- ή φανός στοι- κλίτος ή θηκας χεία υπερκείμενος γυναικωνίτης 1 2 Άγ. Γεώργιος Μικρ. Παρεκ- Καζαβητιού1810 κλήσι. Νικόλαος Καμαρο- Αγ. Υπερκείμενος Εξωνάρ- Καλυβίων Γυναικωνίτης θηκας Λιμεναρίων 1902 (προσθήκη) Γιργίτικα . Παρασκευή ξυλόστεγη 2 γυναικωνίτη στοά ξυλόστεγη 1 Υπερκείμενος στοά Θεολόγου1843 14 Μεταμόρφωση Σωτήρα Σωτήρα Γυναικωνίτης φανός 1890 15 Άγ. Άγ.

2. Μονόχωρος ξυλόστεγος ναός με στοά στο νότο ή στο βορά  Άγ. Άγ. Ευστράτιος Κάστρου (1899)  Άγ. Γεώργιος Παναγιάς (1893)  Άγ. Παντελεήμων Παναγιάς (1877)  Άγ.3.3.Άγ.3.3.3. Μαρίνα Μαριών (1874)  . Παντελεήμων Μαριών (1855)  Άγ.1. Μονόχωρος ξυλόστεγος ναός με στοά ή εξωνάρθηκα στα δυτικά  Άγ.Γεώργιος Ποταμιάς (1896)  . Γεώργιος Μαριών (1834)  Άγ. Χαράλαμπος Παναγιάς (1814)  Υπαπαντή Καλλιράχης (1862) 4. Ανάργυροι Κακηράχης (1830)  Σύναξη Τιμίου Προδρόμου Ποταμιάς (1839)  Αρχάγγελος Λιμένα (1835-40) . Ιωάννης Λιμένα (1835)  Άγ. Ιωάννης Πρόδρομος Σωτήρα  Ζωοδόχος Πηγή Ποταμιάς 4. Γεώργιος Βουλγάρο (1779) 4. Αρχαγγέλου Μιχαήλ Θεολόγου (1831)  Άγ. 1. Νικόλαος Παναγίας (1850-60)  Άγ.1.1. Τύποι μονόχωρων ξυλόστεγων ναών (Γράφημα 3). Ανάργυροι Θεολόγου (1890)  .Άγ.4.Άγ.1.209 4.Μ.3. Τυπολογία μονόχωρων ναών 4.1. Τριάδα Κοινύρων (1861)  Προφήτης Ηλίας Κάστρου (1862)  Εισόδια Θεοτόκου Θεολόγου(1861-1875)  Τα Εννιάμερα της Παναγίας Κάστρου (1867)  . Αντώνιος στον Ποτό (1851)  Αρχάγγελος Θεολόγου (1859)  Γενέθλια της Παναγίας (1857)  Άγ.  Γέννηση Τιμίου Προδρόμου Μαριών (1831)  Ι. Μονόχωρος ξυλόστεγος ναός με γυναικωνίτη  Παναγία Θεολόγου (1633)  .Άγ.

Μονόχωρος καμαροσκέπαστος ναός  Άγ. Νικόλαος Παναγιάς (1835-40)  Άγ.5. Ιωάννης Θεολόγος Θεολόγου(1899)  Αρχάγγελος Μιχαήλ Ποταμιάς (αρχική φάση).4. ∆ημήτριος Ποταμιάς (1845) . Γεώργιος Καλλιράχης (1850-60)  Άγ.1. Παντελεήμονας Μικρ. ∆ημήτριος Μ. Τύποι μονόχωρων καμαροσκέπαστων ναών (Γράφημα 4) 4. Καζαβητιού (1865)  Άγ. Ιωάννης Βουλγάρο (1835-40)  Μεταμόρφωση Σωτήρα Κακηράχης (1882) 4. ∆ημήτριος Βουλγάρο (1835-40)  Άγ. ∆ημήτριος Λιμένα (~1839)  Γέννηση Τιμίου Προδρόμου Θεολόγου (1844)  Άγ.1.4.1. Καζαβητιού(1865)  Άγ. Κυριακή Καζαβητιού (1865-1870)  Άγ.Συνεπτυγμένος αθωνίτικος ή αγειορείτικος τύπος  Άγ. 4.1. Μαρίνα Μικρ. Γεώργιος Θεολόγου (1861-1876)  Άγ.1.Θέκλα Ποταμιάς (1898) 4.1. Ιωάννης Παναγιάς (1850-60)  Άγ.Γεώργιος Παλήρη (1866)  Άγ. Καζαβητιού (1858)  Άγ. Καζαβητιού (1843)  Άγ.1. Ανδρέας Όρμου Πρίνου (1890)  Άγ.1. Μονόχωρος καμαροσκέπαστος ναός με στοά και υπερκείμενο κελί  Άγ Αθανάσιος Παναγιάς(1837) 4.Ευαγγελισμός της Θεοτόκου Λιμεναρίων (1880) 4.3.4. Ιωάννης Μεγ.210  Άγ.6.1.4.Συνεπτυγένος σταυροειδής με ωοειδή θόλο  Άγ. Μονόχωρος καμαροσκέπαστος ναός με εξωνάρθηκα και γυναικωνίτη  .

Καζαβητίου (1843) Γέννηση Τιμίου Πρόδρομου Θεολόγου(1844) Άγ. Παντελεήμονα Μικρ.211 4.7. Νικόλαος Παναγιάς(~1839) Άγιος Ιωάννης Πρόδρομος Σωτήρα (~1839) Άγ. Αθανάσιος Παναγιάς (1837) Ξυλόστεγος Ξυλόστεγος Ξυλόστεγος Ξυλόστεγος ναι 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 21 22 Αρχάγγελος Λιμένα (~1839) Αρχάγγελος Μιαήλ Ποταμιάς (αρχική φάση) (~1839) Άγ. Ιωάννης Λιμένα (1835) Αγ. ∆ημήτριος Λιμένα (~1839) Αγ. ∆ημήτριος Βουλγάρο (~1839) Αγ. Γεώργιος Μαριών (1834) Αρχάγγελος στο Λιβάδι Θεολόγου (1834) Αγ. Γεώργιος Βουλγάρο (1784) Αγ. Ιωάννης Πρόδρομος Βουλγάρο (~1839) Σύναξη Τιμίου Προδρόμου Ποταμιάς (1839) Μ.1. ∆ημήτριος Ποταμιάς (1845) Αγ. Ανάργυροι Κακηράχης (1830) Γέννηση Τιμίου Προδρόμου Μαριών (1831) Αγ. Αγ. ∆ημήτριος Ποταμιάς (1845) Αγ.Πίνακας τυπολογίας μονόχωρων ναών Α/ Α Ναός Στέγαση Γυναικω νίτης 1 Παναγία Θεολόγου (1633) Αγ. Αντώνιος Στοά νότια ή βόρεια Στοά ή εξωνάρθηκας δυτικά κελί Συνεπτυγμένος σταυροειδής με ωοειδή θόλο Συνεπτυγμένος αθωνικός ναι ναι Παρακείμενο ναι Ξυλόστεγος Ξυλόστεγος Ξυλόστεγος Ξυλόστεγος Καμαροσκέπαστος Ξυλόστεγος Καμαροσκέπαστος Καμαροσκέπαστος Ξυλόστεγος Ξυλόστεγος Ξυλόστεγος ναι Υπερκείμενο ναι ναι ναι ναι ναι Ξυλόστεγος ναι Ξυλόστεγος ναι Καμαροσκέπαστος Καμαροσκέπαστος ναι ναι Ξυλό- . Χαράλαμπος Παναγιάς (1814) Άγ. Γεώργιος Θεολόγου (~1844) Αγ.

Παντελεήμων Παναγιάς(1877) Ευαγγελισμός Θεοτόκου Λιμεναρίων (1880) Μεταμόρφωση Σωτήρα Κακηράχης (1882) Αγ. ∆ημήτριος Καζαβητιού (~1865) Αγ. Ιωάννης Θεολόγος Παναγιάς (1857) Γενέθλια Παναγίας Σκάλας Παναγιάς (~1857) Αγία Μαρίνα Καζαβητιού (1858) Αρχάγγελος Θεολόγου(1859) Αγ. Ανάργυροι Ξυλόστεγος Γυναικω -νίτης Στοά νότια ή βόρεια Στοά ή εξωνάρθηκας δυτικά κελί Συνεπτυγμένος σταυροειδής με ωοειδή θόλο Ξυλόστεγος Ξυλόστεγος Ξυλόστεγος Ξυλόστεγος Ξυλόστεγος Ξυλόστεγος Ξυλόστεγος Ξυλόστεγος Ξυλόστεγος ναι ναι ναι Ξυλόστεγος Ξυλόστεγος ναι Ξυλόστεγος ναι Ξυλόστεγος ναι ναι Ξυλόστεγος Ξυλόστεγος ναι Ξυλόστεγος Ξυλόστεγος Ξυλόστεγος Καμαροσκέπαστος ναι ναι Ξυλόστεγος Ξυλό- ναι Συνεπτυγμένος αθωνικός .Γεώργιος Καλλιράχης (~1862) Προφήτης Ηλίας Κάστρου (1862) Αγ.212 Α/ Α 23 24 25 26 27 28 29 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 στον Ποτό (1851) Ναός στεγος Στέγαση ΄Αγ. Τριάδα Κοινύρων (1861) Υπαπαντή Καλλιράχης (1862) Άγ.Καζαβητιού (1865) Αγ. Γεώργιος παλήρη Θεολόγου (1866) Εννιάμερα Παναγίας Κάστρου(1867) Αγία Μαρίνα Μαριών (1874) Άγ. Ιωάννης Μεγ. Νικόλαος Θεολόγου (1860) Αγ. Κυριακή Καζαβητιού (~1865) Εισόδια Θεοτόκου Θεολόγου (~1865) Άγ. Παντελεήμων Μαριών (1855) Αγ. Αντρέας Πρίνου (1899) Αγ. Τριάδα Κοινύρων (1861) Αγ.

Ο τρόπος κατασκευής των τοίχων δεν απαιτούσε από τα συνεργεία των κτιστάδων ιδιαίτερες δεξιότητες. Υπήρχε όμως στους μεγάλους ναούς ένα πρόβλημα: Επειδή το καθαρό πλάτος των ναών υπερέβαινε συνήθως τα 7. Είναι γνωστή και αρκούντως αιτιολογημένη η εξάπλωση του τύπου της τρίκλιτης ξυλόστεγης Βασιλικής σ΄ ολόκληρη τη Βαλκανική χερσόνησο κατά τον 18ο και 19ο αιώνα1. ήταν και λύση που διευκόλυνε πολύ τους μαστόρους. ώστε να ικανοποιεί τις ανάγκες όλων των οικισμών.2. Η υιοθέτηση λοιπόν της λύσης της ξυλόστεγης Βασιλικής. Ειδικά για τους ενοριακούς ναούς το μέγεθος έπρεπε να είναι αρκετά μεγάλο. γιατί θα εμπόδιζε την είσοδο στην Ωραία Πύλη. Ο χρόνος κατασκευής ήταν βέβαια περιορισμένος. Ιωάννης Θεολόγος Θεολόγου (1899) Ζωοδόχου Πηγής Ποταμιάς (~1900) Ξυλόστεγος Ξυλόστεγος Ξυλόστεγος Ξυλόστεγος Γυναικω -νίτης Στοά νότια ή βόρεια Στοά ή εξωνάρθηκας δυτικά κελί Συνεπτυγμένος σταυροειδής με ωοειδή θόλο Συνεπτυγμένος αθωνικός ναι Καμαροσκέπαστος Ξυλόστεγος 4. σσ. Έτσι προέκυψε η τοποθέτηση των στύλων. Λόγω του τελετουργικού της Θείας Λειτουργίας. 267. Ευστράτιος Κάστρου (1892) Άγ. κυριαρχεί σχεδόν ολοκληρωτικά. . έπρεπε να κτιστούν πάρα πολλοί ναοί συγχρόνως. σ. ΙΕΕ. συγκεκριμένα της στέγασης της συνήθως με δίρριχτη στέγη. που την εφήρμοζαν με επιτυχία στην κατασκευή των απλών σπιτιών αλλά και των αρχοντικών. αλλά τα διαθέσιμα συνεργεία γνώριζαν την τεχνολογία των ξύλινων στεγών. 159-168. Στους αιώνες αυτούς που οι ελληνορθόδοξες κοινότητες επιτέλους είχαν την δυνατότητα να κτίσουν-επισκευάσουν νέους ναούς. γιατί οι ναοί ήταν πετρόκτιστες κατασκευές καλυπτόμενες με ξύλινες στέγες. Μπούρας 1979. Γεώργιος Παναγιάς (1893) Άγ. Ο τύπος της τρίκλιτης Βασιλικής μπορούσε να προσαρμοστεί σε κάθε μέγεθος ναού με μεγάλη ευκολία και γι αυτό στους ενοριακούς τουλάχιστον ναούς. η στήριξη ήταν αδύνατο να είναι κεντρική. οι 1 Χατζηδάκης.00 μέτρα η στήριξη του ζευκτού απαιτούσε και ενδιάμεση στήριξη.213 Α/ Α 45 46 47 48 49 50 Θεολόγου(1890) Ναός στεγος Στέγαση Αγ.Γεώργιος Ποταμιάς (1896) Αγία Θέκλα Καλλιράχης (1898) Αγ. Οι τρίκλιτες ξυλόστεγες Βασιλικές. Επομένως αναγκαστικά έπρεπε να είναι έκκεντρη και για συμμετρία διπλή.

Το πολύκογχο του ανατολικού τοίχου του Ιερού Βήματος Η δυνατότητα εορτασμού τριών Αγίων είναι κοινή πρακτική τον 18ο και τις πρώτες δεκαετίες του 19ου αιώνα. τέσσερις κτισμένες μεταξύ των ετών 1803-1843. υιοθετούσαν τη λύση της ψευδοκαμάρας. είναι μεγαλύτερο το βόρειο και σε μία τα δύο τμήματα είναι ίσα. Στα σπίτια είναι συνήθως 0. Αντίθετα στις δισυπόστατες όπου στο βόρειο τμήμα υπάρχει μόνο η πρόθεση και στο νότιο δύο κόγχες. αλλά φαίνεται εορτολογίου του συγκεκριμένου ότι χωριού.2 Στο νησί οι τρισυπόστατες ξυλόστεγες είναι τρεις. 4.2. Τα κύρια χαρακτηριστικά των τύπων είναι το πολύκογχο του ανατολικού τοίχου του Ιερού Βήματος. το βόρειο έχει πάντα μεγαλύτερη διάσταση από ότι το νότιο. η ύπαρξη του εγκάρσιου κλίτους και του γυναικωνίτη αλλά και αν ο γυναικωνίτης είναι υπερκείμενος της στοάς σύγχρονος του ναού ή μεταγενέστερος. Πολλές φορές όμως. η παρουσία γριγίτικου και νεώτερων παρεκκλησιών. τοίχου ανοίγονται τρεις κόγχες και στο νότιο δύο. συχνά επέλεγε η νέα τρίκλιτη Βασιλική να τιμάται σε περισσότερους από έναν άγιο. που ήταν η πλέον διαδεδομένη κατά την Τουρκοκρατία. . Αντίθετα στους ναούς είναι πολύ μεγαλύτερη διότι συνήθως φέρουν μόνο την στέγη. Τα κάλυπταν και για λόγους θερμομόνωσης με ξύλινα ταβάνια. κατασκεύαζαν δηλαδή με την τεχνική του μπαγδατιού που τους ήταν ομοίως εξαιρετικά οικεία.. εξυπηρετούν συγκεκριμένες ανάγκες Επειδή στις τρισυπόστατες στο βόρειο τμήμα του Α.1. καθώς οι υπάρχοντες ναοί ήταν λίγοι και είχαν ήδη προστεθεί νεομάρτυρες που έπρεπε να τιμηθούν. Στη Θάσο οι τρίκλιτες ξυλόστεγες Βασιλικές κατατάσσονται σε επτά τύπους. Τα ζευκτά με εξαίρεση τις στοές απέφευγαν να τα διατηρούν ορατά.20μ. η ύπαρξη τρούλου. κτισμένες μεταξύ των ετών 1803-1810. Το πλήρωμα της Εκκλησίας λόγω των αυστηρών περιορισμών στην οικοδόμηση ναών κατά την τουρκοκρατία. όπου όμως συνήθως παραλαμβάνουν φορτία και άλλου ορόφου. όταν επιτέλους είχε την δυνατότητα της οικοδόμησης ναού. Η διαφορά είναι στην απόσταση μεταξύ των στύλων. ουσιαστικά είναι εφαρμογή της τεχνολογίας των ξύλινων σπιτιών. Το αξιοσημείωτο είναι ότι οι δισυπόστατες ξυλόστεγες είναι περισσότερες. όπως ακριβώς και στα σπίτια. δηλαδή δεν εξαρτώνται από το διαθέσιμο καθαρό μήκος των εκατέρωθεν της αψίδας του Ιερού τμημάτων του ανατολικού τοίχου.13-19. Αναλυτικά (Γράφημα 5): 2 Βελένης 1982. καμάρες που παρέπεμπαν στην βυζαντινή τεχνολογία των καμαρών και των θόλων. Η επιλογή δεν ήταν τυχαία.90-1.214 οποίοι επιλέχθηκαν να είναι ξύλινοι. σσ. Οι λόγοι δεν είναι κατασκευαστικοί.

την 13η σε μέγεθος στο νησί. Λόγω του μικρού μεγέθους της. Αντίθετα στο νότιο.86μ του βόρειου εσωτερικού τμήματος της ανατολικής πλευράς ενώ οι άλλες δύο στα 2.47Μ2) κτίζεται τρισυπόστατη με τις τρεις κόγχες να ανοίγονται στα διαθέσιμα 3. επειδή ήδη λειτουργούσε στο χωριό ο ναός της Παναγίας και δύο τιμώμενοι άγιοι επιπλέον θεωρήθηκαν αρκετοί. μήκους 3. Παρ όλο που το διαθέσιμο Β. πλευράς. οι τρεις κόγχες ανοίγονται οριακά στα διαθέσιμα 2. Ο ανατολικός τοίχος έχει το μικρότερο καθαρό μήκος.17μ. Πράγματι. (208. Το 1804 κτίζεται ο Άγ. Το μέγεθος του κυρίως ναού είναι 242.70μ εσωτερικά στο βόρειο τμήμα της δεν επαρκούσε για το άνοιγμα τριών κογχών. Στο νότιο τμήμα αντίθετα. Αθανάσιος Κάστρου. οι Μαριές κτίζουν δισυπόστατη την Κοίμηση Θεοτόκου (Παναγούδα). κτίζεται το 1843. είναι δισυπόστατη. κτίζεται η Σύναξη των Ταξιαρχών. Το 1813. Το 1810 το Μικρό Καζαβήτι κτίζει τον Άγιο Γεώργιο.00Μ2. πλευράς είναι 10. Για ευχερέστερη διάνοιξη των τριών κογχών. Η σύγχρονη της. του βόρειου εσωτερικού τμήματος της ανατολικής πλευράς και δύο στα 3. το διαθέσιμο εσωτερικό μήκος των 2. μεγαλύτερο από την τρισυπόστατη του Καζαβητιού.60μ. και το καθαρό μήκος της Α. ενώ ολόκληρη η ανατολική της πλευρά έχει καθαρό μήκος 9.30Μ2).93Μ των τριών τρισυπόστατων. ενώ στο .41μ μεγαλύτερο από το δεξί. μήκος των 3. Αντίθετα στο νότιο τμήμα ανοίγονται κανονικά οι δύο κόγχες στα 3. στις Μαριές σε ένα φτωχό και μικρό χωριό.60μ. πλευράς ήταν ανεπαρκές για άνοιγμα τριών κογχών. για αυτό υπάρχει μόνο η πρόθεση. Το καθαρό μήκος της Α. Η νεώτερη ξυλόστεγη δισυπόστατη Βασιλική. γι αυτό υπάρχει μόνο η πρόθεση. τρίκλιτη τρισυπόστατη Βασιλική.15Μ2). ανοίγεται μόνο η πρόθεση.61μ. να είναι κατά 0. πλευράς 10. η έκτη σε μέγεθος εκκλησιά του νησιού.05Μ2). δωδέκατη σε μέγεθος(149.37μ του νότιου. πιθανόν όμως γιατί το μικρό καθαρό πλάτος της ανατολικής πλευράς (7.53 μ. μήκους 3. 7.70μ. Πιθανόν παρ όλο που το διαθέσιμο βόρειο πλάτος των 3. που στα 3. η τέταρτη σε μέγεθος τρίκλιτη τρισυπόστατη Βασιλική (225. η αψίδα τοποθετείται έκκεντρα με αποτέλεσμα το αριστερό τμήμα της Α. η Αγία Παρασκευή Θεολόγου 1843. στα 2.46μ του βόρειου τμήματος της Α.50μ. η ένατη σε μέγεθος τρίκλιτη Βασιλική Είναι κι αυτή δισυπόστατη. συγκεκριμένα 2. Το καθαρό πλάτος της Α. πλευράς 10.40μ.215 Οι Άγιοι Απόστολοι Μεγάλου Καζαβητιού (1803). ο ΄Αγιος ∆ημήτριος Θεολόγου. ήταν επαρκές.55 υπάρχουν κανονικά οι δύο κόγχες. Τον ίδιο χρόνο. ανοίγονται δύο κόγχες. διαθέτει δύο κόγχες.94μ. δέκα χρόνια μετά την Σύναξη των Ταξιαρχών.67μ).71μ.47μ. η έβδομη σε μέγεθος (199.29μ. πλευράς είναι 7. Το καθαρό μήκος της Α.30μ ήταν επαρκές για άνοιγμα τριών κογχών.

σ.371. Γεώργιο. αλλά χωρίς γυναικωνίτη.2. Βλ. 415. Μουτσόπουλος 2006.5 4. Στην πιο καθαρή μορφή του. 403. Σε μερικές περιπτώσεις δεν προστίθεται κίονας: Αγ.50 μέτρα. Μουτσόπουλος 2003. διαφορετικής από τα υπόλοιπα. 1999. για τους Αγ. Απόδειξη η Νέα Παναγία Θεσσαλονίκης που αρχικά εγκάρσιο κλίτος που στήριζε τον ευθύγραμμο γυναικωνίτη. 413. σσ. αλλά και στη Λέσβο. συνήθως συνυπάρχει με ευθύγραμμο διέθετε γυναικωνίτη6. Μπέλιτσος. Στους δύο άλλους ναούς στο πρώτο επίπεδο δεν υπάρχει τοξοστοιχία και οι κίονες παραμένουν δύο.70μ. σσ. στον Άγιο Αθανάσιο Κάστρου (1804). 6 Υπάρχουν όμως και ναοί με εγκάρσιο κλίτος. σσ. 3. διαθέτει τρεις κίονες και στα δύο επίπεδα. αν δεν υπάρχουν οι κατάλληλες φωτογραφίες. αλλά καταργήθηκε. 5 Καμαρούλιας 1966. 134-135. Μπούρας 1979. όταν ο γυναικωνίτης οπισθοχώρησε πάνω από την νέα στοά που απέκτησε αργότερα ο ναός7. Παρασκευή 3 Σηφουνάκης.411. Μουτσόπουλος 1973. 353. ∆ημητρίου στο ίδιο χωριό. γιατί θα κατασκευαζόταν κεντρικό τόξο μεγάλης χορδής. . τμήματος ανοίγονται δύο κόγχες. με διαμορφωμένα τέσσερα τόξα στο πρώτο επίπεδο. Χωρίς διαμορφωμένη τοξοστοιχία συναντάται στον Ιερό Ναό Παναγίας ∆ομιανών (1787) στην Ευρυτανία8.13.2. ενώ λόγω του μειωμένου ύψους στον γυναικωνίτη υπάρχει απλή ξύλινη δοκός. 4 Μακρής 1976. δεν έχει διερευνηθεί στην βιβλιογραφία και στα δημοσιευμένα μνημεία δύσκολα ανιχνεύεται. 429.71-80. σσ. 7 Μαντοπούλου-Παναγιωτοπούλου 1998. Υιοθετείται όμως σε ναούς με μεγάλο πλάτος. Χρυσάφη-Ζωγράφου.216 ίδιο μήκος του Ν. Η ύπαρξη του εγκάρσιου κλίτους. αντίθετα στη γειτονική Λήμνο και στο Πήλιο4 είναι ορατές στα περισσότερα μνημεία. Αρώνη-Κοτσάλη. Το εγκάρσιο κλίτος στο νησί υπάρχει σε τρεις ναούς. Αθανασιάδου-Κωτίδου 1998. Κλεόμβροτος 1976. 20. ενώ δεν συνηθίζεται σε ναούς με περιορισμένο πλάτος. Αποστόλους και 3. Θεοχαρίδου. Εξωτερικά οι κόγχες τις πρόθεσης και του διακονικού των τρίκλιτων Βασιλικών που 3 μελετήθηκαν είναι σε όλα τα μνημεία αφανείς.398. Η ύπαρξη του εγκαρσίου κλίτους Η ύπαρξη του εγκάρσιου κλίτους στους ναούς. διότι το κεντρικό κλίτος έχει πλάτος 5. Η προσθήκη του κίονα οφείλεται σε στατικούς λόγους. πιθανόν ο ναός ακολουθεί το προηγούμενο πρωϊμότερο παράδειγμα του Αγ. για να στηρίξει σωστά το γυναικωνίτη. Ομοίως αφανείς είναι συνήθως οι κόγχες στην Ήπειρο και ∆υτική Μακεδονία. που θεωρείται μεγάλο άνοιγμα. αλλά το κεντρικό κλίτος είναι στενότερο. σσ.67 για τον Άγ. 61.365. Στον γυναικωνίτη όμως προστίθεται φυτευτός κεντρικός κίονας και σχηματίζεται κανονικά τοξοστοιχία. 8 Βρυώνης-Γιαννίτσαρης 1998. Εδώ οι λόγοι είναι καθαρά μορφολογικοί.

12. 10 . Κωνσταντινούπολη και Μικρά Ασία. ενώ στον Άγ. Πιθανότατα ο τύπος αυτός της Βασιλικής με το εγκάρσιο κλίτος είναι ο πρόδρομος του τύπου της Βασιλικής με στοά και υπερκείμενο γυναικωνίτη. σ.13-22. Οι γυναίκες περιορίζονταν στον γυναικωνίτη. Βουλγαρία.3. 11 Βρυνιώτης. 12 Καμπούρη-Βαμβούκου 1989. Στον ιερό ναό Παναγίας ∆ομιανών. Για να το αποφύγουν θα έπρεπε να και για να έχουν καλλίτερη στήριξη σε πέτρινο τοίχο. Οι τρίκλιτες ξυλόστεγες βασιλικές στο νησί διαθέτουν όλες γυναικωνίτη.4. Μαντοπούλου-Παναγιωτοπούλου 2002. ∆εν διαθέτουν η Κοίμηση Θεοτόκου Μαριών..117-118. Τα πλεονεκτήματα του. 4. σ.217 Πυξού (1899)9. 276. σσ. Είναι ο τύπος της τρίκλιτης ξυλόστεγης Βασιλικής με στοά και υπερκείμενο γυναικωνίτη. για κατασκευαστικούς λόγους. Οι εσωτερικές σκάλες που βρίσκουμε σήμερα στους ναούς. Γιουγκοσλαβία. ότι συνήθως η πρόσβαση σ αυτόν γινόταν μόνο με εξωτερική σκάλα. εκμετάλλευση από τον κυρίως ναό όλου του ύψους ως την οροφή.Ο υπερκείμενος γυναικωνίτης Στη Θάσο ήδη παρατηρήσαμε ότι η στοά συχνά κτιζόταν αργότερα από τον ξυλόστεγο ναό. 4.2. χρήση του χώρου πάνω από τη στοά. Πρέπει να σημειωθεί. οι γυναικωνίτες στηριζόταν σε εγκάρσιο στην ανατολική τους πλευρά ξύλινο κλίτος. Σε τρεις ναούς το μεγαλύτερο τμήμα του γυναικωνίτη. σ. ο οποίος εμφανίζει μεγάλη διάδοση στην Ελλάδα. και φυσικά για να απελευθερώσουν τον κυρίως 9 Μουτσόπουλος 2003. γιατί αυξανόταν ο πληθυσμός.2. δημιουργία υψηλού δυτικού μετώπου του ναού κλπ. συνήθως κατασκευάστηκαν εκ των υστέρων. αλλά μόνο 10 δεν υπάρχει εξωνάρθηκας. έχουν αρκούντως αναπτυχθεί12. Αθανασιάδου-Κωτίδου 1998. Αθανάσιο Ευόσμου Θεσσαλονίκης γυναικωνίτης. που εξυπηρετούσε τα γειτονικά μετόχια και ο Άγιος Νικόλαος Σκάλας Ποταμιάς που πρέπει νμα εξυπηρετούσε ομοίως μετόχι. Επειδή οι ναοί μεγάλωναν σε διαστάσεις. Χατζηαντωνίου-Δεληβογιατζή 1993. το μεσαίο κλίτος οριοθετεί το ανατολικό τμήμα του πρόναου11. σσ. Ο Γυναικωνίτης Ο διαχωρισμός της θέσης ανδρών και γυναικών αποτελεί κατάλοιπο της τουρκοκρατίας. 13-31.Γενίτσαρης 1998. σσ. ώστε οι άνδρες να μην διασταυρώνονται με τις γυναίκες κατά την άνοδο τους στον γυναικωνίτη. του οποίου το προς τον ναό μέτωπο φρασσόταν με καφασωτά. Πιστεύουμε όμως ότι ο τύπος προέκυψε όταν ατόνησαν οι περιορισμοί στον χρόνο οικοδόμησης. 83-110. βρίσκεται πάνω από την στοά του ναού που σ αυτόν τον τύπο είναι σύγχρονη του.

Ο τρούλος στο νησί υπάρχει μόνο σε μία ξυλόστεγη Βασιλική.23. υιοθέτηση καινούργιων αρχιτεκτονικών ρευμάτων και απόδοση μνημειακού ύφους13.193-198. Στους Αγίους Αποστόλους η Ζωοδόχος Πηγή ιδρύθηκε το 1804 ενώ στον Άγιο Γεώργιο το παρεκκλήσι του Αγ. Νευροκοπίου. Παρατηρούμε δηλαδή ότι παρ όλο που οι δύο ναοί κτίστηκαν τρισυπόσταστατοι. Χαραλάμπους ιδρύθηκε το 1815 . σ. που υπέστη διαδοχικές επεμβάσεις14.55. 13 Μαντοπούλου-Παναγιωτοπούλου 2002. επεκτείνεται όμως και στον κυρίως ναό. Σε δύο ναούς.218 ναό από τον κύριο όγκο του γυναικωνίτη που δημιουργούσε «σκοτεινή περιοχή» κάτω απ αυτόν. Τα νεώτερα παρεκκλήσια Στις δύο τρισυπόστατες Βασιλικές του Καζαβητιού υπάρχουν ενσωματωμένα στις στοές παρεκκλήσια16. πιθανότατα χωρίς άδεια.4. στην Κοίμηση Θεοτόκου Ραχωνίου (1822) και στον Άγ.5. Πρόκειται ουσιαστικά για ελαφριά ξύλινη κατασκευή. γι αυτό στον πατριαρχικό ναό της Κωνσταντινούπολης δεν επιτράπηκε ο εξωτερικά ορατός τρούλος και επιλέχθηκε ο τύπος της τρίκλιτης Βασιλικής. «δια επικαλύμματος» που μιμείται «αθηναϊκό τρούλο» και καταλαμβάνει το κεντρικό τμήμα της ψευδοκαμάρας του κεντρικού κλίτους. 15 Αθανασίου. Ιωάννη Θεολόγου. 4.99 Runciman 1994. 14 . Γεώργιο Καλυβίων Λιμεναρίων (1902) η στοά και ο υπερκείμενος γυναικωνίτης προστέθηκαν εκ των υστέρων τη δεκαετία του 40. Στο νησί υπερκείμενος γυναικωνίτης υπάρχει πάνω από δυτική στοά σε τρεις ναούς. σ. 4. τον μετέφεραν πάνω από τη στοά.84-85. σσ. Σύμφωνα με μαρτυρίες προστέθηκε το 190715 από τον ιερέα Παπαστυλιανό γιατί δεν επιτράπηκε το 1890. λόγω στενότητας του πλάτους της στοάς. έχοντας διάμετρο. 16 Παρόμοιο παρεκκλήσι υπάρχει στο Ακρινό Κ. Μόνο στην Κοίμηση Θεοτόκου Ραχωνίου επεκτείνεται και στον νότο ως προέκταση του προϋπάρχοντος ναϋδρίου του Αγ. ίσο με ένα μετακιόνιο διάστημα. Βλ Τσούρη 1980. τοποθετημένος στο κέντρο του ναού.2. σ. στη Μεταμόρφωση Σωτήρα στον Σωτήρα. σσ. Η προσθήκη έγινε για να ικανοποιήσει τις ανάγκες των πιστών και δεν αποτελεί όπως συνέβη σε ναούς άλλων περιοχών. Ο τρούλος Η ύπαρξη του τρούλου εμπεριέχει συμβολισμούς που δεν ήταν ευάρεστοι στις Οθωμανικές αρχές.2. η ανάγκη εορτασμού κι άλλων αγίων οδήγησε στην εκ των υστέρων κατασκευή παρεκκλησίων ενσωματωμένων στις στοές.

Άγ. άρα κτισμένη χωρίς τους Οθωμανικούς περιορισμούς.6.2. η οποία δεν μπορούσε να ολοκληρωθεί στο σύντομο επιτρεπόμενο χρονικό διάστημα της κατασκευής.111-126. οι δύο μάλιστα φέρουν και τρούλο.)22. 24 Η βασική παρατήρηση είναι ότι το νησί ανήκε στον καπουδάν πασά. Το ενδιαφέρον είναι ότι ουσιαστικά πρόκειται για παρεκκλήσια. σ. Γεωργίου τιμάται στην μνήμη του Αγ.59-60.219 4. σσ. 23 Παπαϊωάννου 1993. όπου ο έλεγχος ήταν ασφυκτικός. 20 Πετρονώτης 1979. Γκιολές 1992.179. Άγιος ∆ημήτριος Σαλαμίνας. 4. σ. 19 Γκιολές 1992. 9. Οι ναοί αυτοί συνήθως έχουν υπερυψωμένο το μεσαίο κλίτος: Ναοί Καστοριάς17. Αγ. το βορινό γριγίτικο είναι αφιερωμένο στον Αγ. Εξίσου σπάνιος είναι και ο τύπος της καμαροσκέπαστης τρίκλιτης Βασιλικής με τρούλο: Ναός Ταξιαρχών στο Κριτσίνι Τρικάλων Θεσσαλίας(1625)21. 18 . σ. Ο ναός της Ανώνυμης Ακροκορίνθου (1685- 1715). Ειρήνη Χρυσοβαλάντου. Αθανάσιος και Κύριλλος στην Υδρούσα της 23 Σάμου(1782) . Στην τουρκοκρατία είναι πολύ σπάνιος. η οποία μεταφέρεται στο καθολικό της ομώνυμης Μονής την παραμονή της γιορτής. Η ιδιαιτερότητα στην Κοίμηση Θεοτόκου. Πετρονώτης 1979. ακολουθεί τον τύπο αυτό. Του Αγ. με αρχική φάση χρονολογημένη το 180624. 22 Μπίρης 1989. Γεώργιος στον Σόλο Καλαβρύτων(1806)25. 21 Ορλάνδος 1937. Στην Κοίμηση Θεοτόκου. σσ. 22. σσ. σσ. Παντελεήμονα και εδώ φυλάσσεται σύμφωνα με την παράδοση η εικόνα του Αγίου. ενώ το νότιο στην Αγ. 60-61 .20.25. άρα η άδεια δόθηκε από τον δραγουμάνο Παναγιώτη Μουρούζη. Οι τρίκλιτες καμαροσκέπαστες Βασιλικές Στο νησί υπάρχουν πέντε καμαροσκέπαστες βασιλικές. συναντάται στους μεσοβυζαντινούς χρόνους. ο πρώτος τρουλαίος ναός 17 Πελεκανίδης. Χατζηδάκης 1984. σσ. Ειδικά στην Κωνσταντινούπολη.3. σσ. 153-165. Φανερωμένη Σαλαμίνας (17ος αι.174. Ο τύπος της τρίκλιτης καμαροσκέπαστης Βασιλικής με ή χωρίς τρούλο. Αγ. 202-205.6. Χαράλαμπο. είναι όμως έργο της τελευταίας Βενετοκρατίας. 25 Αγοροπούλου-Μπιρμπίλη 2002. Τα γριγίτικα Στον Άγιο υπάρχουν Γεώργιο Καζαβητιού και στην Κοίμηση Θεοτόκου Παναγίας δύο μικροί ανεξάρτητοι χώροι κάτω από τους γυναικωνίτες για τις ηλικιωμένες. εξαιτίας της ειδικής κατασκευής του ξυλότυπου. είναι ότι τα γριγίτικα συγχρόνως διαθέτουν και ανεξάρτητους εισόδους προς το γυναικωνίτη.197-207. Σοφία Αχρίδας18 Βασιλική Ζαραφώνας Λακωνίας19.

υπερδιπλάσια από την αμέσως μικρότερη της. ένα χωριό νέο.2.1. που προέκυπτε από την μεταφορά της βυζαντινής Κακηράχης. Η δυνατότητα εορτασμού τριών αγίων. Στο βόρειο τμήμα.83 . Νικόλαος Λιμένα.220 ήταν ο Άγιος Αθανάσιος Ταταούλων (Κουρτουλούς) που κτίστηκε την περίοδο 1855185826. ήταν ιδιαίτερα χρήσιμη. ∆ισυπόστατες είναι δύο ναοί: Η πρώτη στο μέγεθος.35/18. κτισμένη το 1784. έγινε χωρίς χρονικό περιορισμό αλλά με χρηματική άνεση και εξειδικευμένο συνεργείο στην κατασκευή ημικυλινδρικής καμάρας.60μ.26Μ2. Το πολύκογχο του ανατολικού τοίχου του Ιερού Βήματος. ενώ στο νότιο τμήμα μήκους 3. Στον Άγιο Νικόλαο Λιμένα το μήκος της Α.88 υπάρχει μόνο μια κόγχη.38 ανοίγονται ομοίως τρεις.19μ. μήκους 2. σε μήκος 1. επομένως ο τύπος της καμαροσκέπαστης Βασιλικής που συνδέεται με τη βυζαντινή παράδοση ήταν για το νησί ο ιδανικός τύπος. Οι άλλοι τιμώμενοι άγιοι πρέπει να είναι ο Αρχάγγελος Μιχαήλ και οι Άγιοι Θεόδωροι.3. τον υπερκείμενο γυναικωνίτη. Νικολάου στην Σκάλα Ποταμιάς. Φαίνεται ότι η κατασκευή αυτή του ναού. Η πέμπτη εκκλησία. τον τρούλο και τα γριγίτικα.40μ. Γεωργίου η Κοίμηση Θεοτόκου Παναγίας. Το ενδιαφέρον είναι ότι φέρει και «αθηναϊκό» τρούλο. Τον συναντάμε στην τεράστια σε μέγεθος Παναγία Αγιάσου (1815)27 και 26 Σαρλάκ 2010. Η κτίστηκε το 1830 ενώ επόμενη χρονολογικά ο Άγιος Νικόλαος Αγ. Η παλιότερη τρίκλιτη καμαροσκέπαστη του νησιού είναι ο Άγ. Η κάθε μία κατατάσσεται σε διαφορετικό τύπο με κύρια χαρακτηριστικά το πολύκογχο του ανατολικού τοίχου. ενώ στο νότιο. ∆ημήτριος Καλλιράχης.70 και 6.3. τον Άγ. κτίστηκε το 1836 και είναι του Αγ. 27.50μ. ο Άγιος ∆ημήτριος. που παρέπεμπε στη βυζαντινή παράδοση. κατασκευάστηκε το 1831. ∆ημήτριο Καλλιράχης. πλευράς είναι 7. δύο.45μ. 4. 4. που είχε χορηγό τον ίδιο το δραγομάνο του στόλου. του βόρειου εσωτερικού τμήματος της ανατολικής πλευράς. Ιδιαίτερα για την Καλλιράχη. Οι τρεις κόγχες ανοίγονται άνετα στα διαθέσιμα 3. σ.35μ υπάρχουν δύο κόγχες εκατέρωθεν της αψίδας που ανοίγονται σε τμήματα μήκους 6. Τρισυπόστατη είναι η παλιότερη. όταν μετά τη Συνθήκη της Ανδριανούπολης (1829) οι περιορισμοί φαίνεται να είχαν ατονήσει. Το καθαρό πλάτος της είναι15. Ο υπερκείμενος γυναικωνίτης Ο υπερκείμενος γυναικωνίτης είναι σπάνιος στις καμαροσκέπαστες βασιλικές. Τρούλο φέρει και το 1835 ο ΄Αγ. Παναγιάς δεσπόζει στο χωριό και Κοίμηση Θεοτόκου εντυπωσιάζει με το μέγεθος της: 499.

∆ημήτριος Καλλιράχης (1784). σσ. Στο νησί υπάρχει καμαροσκέπαστη και στον Άγιο Γεώργιο.  Τέσσερις μεταξύ 200.3. στην Κοίμηση Θεοτόκου Παναγίας και στον Αγ. Γεώργιος Καλυβίων Λιμεναρίων (1902). για το λόγο αυτό καταλαμβάνει δύο μετακιόνια διαστήματα εσωτερικά. έχει ο ναός των Αγ. Το κεντρικό κλίτος έχει πλάτος 6. Η έδραση αυτή παραπέμπει στον Αγ. Στον Άγιο Νικόλαο Λιμένα είναι κυκλικός με δώδεκα τυφλά αψιδώματα εδραζόμενος σε τέσσερα τόξα. σσ. σσ. Άγ. Ο τρούλος Υπάρχει σε δύο ναούς.00: Άγ. Γεώργιος Καζαβητιού (1810). Νικόλαος Σκάλας Ποταμιάς (1835). ∆ημήτριος Θεολόγου (1803). Άγ.221 στην αρχική φάση του ναού της Ευαγγελίστριας στην Τήνο (1830)28.3. Απόστολοι Μεγ. Μαντοπούλου-Παναγιωτοπούλου 2002. Κοίμηση Θεοτόκου Ραχωνίου (1822).00Μ2: Άγ. ∆ημήτριος Καληράχης είναι η παλιότερη γνωστή καμαροσκέπαστη Βασιλική με υπερκείμενο γυναικωνίτη.00 Μ2: Σύναξη Ταξιαρχών Μαριών (18103). 4. 84-85.01 και 250. Άγ.50 μ. σ.Το εμβαδόν των τρικλίτων (Γράφημα 9) . Νικόλαος Λιμένα(1835). 29 Αγοροπούλου-Μπιρμπίλη 2002. Άγ. Γεώργιο στον Σόλο Καλαβρύτων29. σσ. Καζαβητιού (1803).01 και 150. Γύρω στα διακόσια τετραγωνικά (190.229-242. Σπανός 2003. Μία πάνω από 250Μ2: Κοίμηση Θεοτόκου Παναγίας (1831). ο Άγ. ενώ εξωτερικά εδράζεται σε τετράγωνη βάση πλευράς ίσης με το πλάτος του κεντρικού κλίτους και της τοξοστοιχίας. Νικόλαος Άγ.  Τέσσερις μεταξύ 150.01-100. 27 Κλεομβρότου1976..13-21. 4.00Μ2. Αποστόλων στο Μεγ. ένα μέγεθος ναού ιδανικό για να εξυπηρετήσει τα χωριά της Θάσου. Άγ. Μαντοπούλου-Παναγιωτοπούλου 2002. και η διάμετρος του είναι ίση. Γεωργίου (1854).144-159.  Και μόνο μία μεταξύ 50. Παρασκευή Θεολόγου (1843). 28 Πουλημένος 1998. Παρατηρούμε ότι ο Άγ. 117. . Κοίμηση Θεοτόκου Μαριών (1813). Άγ.  Οι περισσότερες. σ.28Μ2).01 . Μεταμόρφωση Σωτήρα Σωτήρα (1890).4. Νικόλαο Λιμένα. Στην Παναγία είναι οκταγωνικός.200. Το εμβαδόν του κυρίως ναού των εκκλησιών αυτών ποικίλλει. 92-97. πέντε βρίσκονται μεταξύ 100. Καζαβήτι (1803).

Περισσότερο δρομικός είναι η Κοίμηση Θεοτόκου Μαριών. Αθανάσιος Κάστρου (12. Άγ.6.  Ένας είναι μικρότερος των 10.01 και 7. (1854). Άγ.01 και 11. 4. Άγ.7. ∆ημήτριος Θεολόγου (12.01-15. Άγ.45μ.00μέτρων. Νικόλαος Αγίου Γεωργίου.Κοίμηση Θεοτόκου Ραχωνίου (1822).00 μέτρων.00 μέτρα είναι το μήκος του Άγ.  Σε 12 ναούς. Άγ. Άγ.00μ. Νικόλαος Λιμένα.01-30. Νικόλαος Λιμένα (1835).(1813) με λόγο 0. ∆ημήτριος Θεολόγου (1803).00 και μόνο μία έχει πλάτος μεγαλύτερο των 13. Κοίμηση Θεοτόκου Μαριών (1813).01 μέτρων. ∆ημητρίου Θεολόγου.56-0. κυμαίνεται στην περιοχή των 15. Καζαβητιού (1803). (Σύναξη Ταξιαρχών Μαριών.00 τρεις μεταξύ 12. Αθανάσιος Κάστρου (1804).  Οι περισσότερες.08). Άγ. Το εξωτερικό πλάτος των τρικλίτων (Γράφημα 10).91 ο Άγ. Απόστολοι Καζαβητιού (1803).00 μέτρων: Άγ. Γεώργιος Καλυβίων (1902).00 και  ένας μεταξύ 25.01-20. Γεώργιος Καλυβίων Λιμεναρίων) δύο μεταξύ 10. Άγ.00 τρεις μεταξύ 11. Είναι ο λόγος που ρυθμίζει την δρομικότητα ή μη των ναών.60: Σύναξη Ταξιαρχών Μαριών (1803).01 και 12. Άγ. Άγ. Γεώργιος Καζαβητιού. ένας μεταξύ 10. Άγ. Άγ. Ο λόγος π/μ (Γράφημα 12). Νικόλαος Σκάλας Ποταμιάς) αλλά και μόνο μία μεταξύ 8 και 9 μέτρων.  Μία μόνο εκκλησία έχει πλάτος μεταξύ 6. Γεώργιος Καζαβητιού (1810). Όμως ίσως το ιδανικό πλάτος για κατασκευή τρισυπόστατης εκκλησιάς είναι γύρω στα 12. Μεταμόρφωση Σωτήρα Σωτήρα (1890). . Απόστολοι Μεγ.00 μέτρα (Άγ.52 και πιο πεπλατυσμένος με λόγο 0.01 και 10. Σύναξη Ταξιαρχών Μαριών (1803). Γεωργίου (1854). 4. Γεώργιος Καλυβίων Λιμεναρίων (1902). Αγ.Το εξωτερικό μήκος των τρικλίτων(Γράφημα 11) Το μήκος σε μεγάλο ποσοστό. συγκεκριμένα 18. ∆ημήτριος Καλλιράχης (1784). (Κοίμηση Θεοτόκου Παναγίας).  Τέσσερις ναοί έχουν λόγο μεταξύ 0. τέσσερις. Ακριβώς 20.01 και 13.5.222 4. Η επιλογή του πλάτους είναι μία άλλη ενδιαφέρουσα παράμετρος. έχουν πλάτος μεταξύ 9. Νικόλαος Άγ.10). Νικόλαος Λιμένα (1835).00 μέτρων (Άγ. Άγ.

.60/2. 5.52/16.61 Σύν. δόν πλάγιο 1 Άγ.30= 0.55/1. ∆ημήτριος Καλλιράχης (1784).70/ 2.74 3.Τραπεζών κυρίως ναού κλίτους/αριστ. Γεώργιος Καλυβίων Λιμεναρίων Εξωτερικά 11.80=1.66 9 Αγ.45=1. Παρασκευή Μεταμόρφωση 1843 δισυπόστατη Άγ.Πίνακας διαφόρων παραμέτρων των τρίκλιτων Βασιλικών30 Α/ Βασιλική έτος Α Αριθμ.90= 0.08/18. Απόστολοι 5.77/2.50/15.61 2.08 0. ∆ημήτριος 3 12.52= 0.00/2.05 9.70 142.28 12.40= 0.31 225.53= 3.80/17.91 Κοίμηση Θεοτόκου 1831 δισυπόστατη Παναγίας 12 0.52 Κοίμηση Θεοτόκου 1822 κανονική Ραχωνίου 10.35= 11. 12. Κοίμηση Θεοτόκου Παναγίας (1831).80=0.Γεωργίου 11 0.00 0.72/16.223  Άλλοι τέσσερις έχουν λόγο μεταξύ 0.00/2.00= 8.8/2.60=2.71 504. Νικόλαος Σκάλας Ποταμιάς (1836).70: Ο Άγ.08 68.68 Άγ.68 Άγ.56 190.50= 4.46=2.65 Άγ.92/9. Νικόλαος Λιμένα 1835 δισυπόστατη 9.00= 0.73 3. Γεώργιος 7 5. Εμβα- Αγ.36= 0. Αθανάσιος 6.93 149.58 Άγ.8.67/1.50 155.37/12. Λόγος π/μ Λόγος κεντρ.61 Κοίμηση Θεοτόκου 1813 δισυπόστατη Μαριών 8 242.03 191. Νικόλαος Σκάλας 1836 κανονική Ποταμιάς 13 Άγ.05/17.51 4.77/2.15/15.02= 0.41/15.74 4.70= 3. 4.90=1.10/20.15 0.60 3.60/1. 244.40=1.45/27.50/3.35=2. Κοίμηση Θεοτόκου Ραχωνίου (1822).40/1.66-0.68 10 Άγ.15 3.38=2.13 148.95 206.50/2.63= 5.50/16. Ταξιαρχών 4.87 149.47 6.70 Θεολόγου 14 18.30 0. τυφλό και ρηχό αψίδωμα κοινότατο σε όλη την Τουρκοκρατία στην Ελλάδα (Άγ.85 Αγ.19=2.48/1. ∆ημήτριος Θεολόγου. Σύναξη Ταξιαρχών Μαριών.25/16.58 πάνω από την είσοδο υπάρχει σε πέντε ναούς το γνωστό υπέρθυρο προσκυνητάρι.67 1890 κανονική Σωτήρα Σωτήρα 15 6. ∆ημήτριος 1784 τρισυπόστατη Καλλιράχης 2 1803 τρισυπόστατη Θεολόγου 1803 δισυπόστατη Μαριών 1803 τρισυπόστατη Καζαβητιού 1804 τρισυπόστατη Κάστρου 1810 τρισυπόστατη Καζαβητιού 9.78 156. 30 Το εμβαδόν δεν περιλαμβάνει την κόγχη του Ιερού Βήματος. Νικόλαος 1851 κανονική 11.65=2.72 1902 κανονική 9.40=1.06/1.85/19.22= 3. Άγ.18 139.75 11.90=1.00 0.50=2.23=1.64 Άγ. τη στοά και το καμπαναριό.40= 2.

71. σ. είναι αυτός που περισσότεροι ναοί της μεταβυζαντινοί ναοί ιδιαίτερα προτιμήθηκε στη Μακεδονία33. Αθανάσιος Κάστρου. 36 Μουτσόπουλος 1956. Χαράλαμπος 31 Ορλάνδος 1952. 34 Ξυγγόπουλος 1957. τα νησιά του Αιγαίου και την Κύπρο οι ναοί. Οι ξυλόστεγοι ναοί της Θάσου. Άγ. Άγ. 38 Νικονάνος 1979. όπως στην Πελοπόννησο36. 40 Χρυσάφη 1982.106. τυφλό και ρηχό αψίδωμα κοινότατο Τουρκοκρατία στην Ελλάδα 40 σε όλη την (Αγ. Στη Μικρά Ασία. Καζαβητιού. 4.9. σ. Η κάλυψη των μικρών δρομικών ναών γίνεται με ξύλινη δικλινή στέγη στις Ηπειρωτικές περιοχές της Χερσονήσου του Αίμου και στα Ιόνια νησιά. σ.179-191. Οι Βέροιας και της Καστοριάς34 όπως και οι πρώιμοι των νομών Πέλλας και Φλώρινας35 ανήκουν σ΄ αυτή την κατηγορία.106.Μ. Μαμαλούκος 1998. 119-148. Καζαβητιού. σ 116. σσ. 254. Η κατασκευή της στέγης τους είναι απλή. 39 Βοκοτόπουλος 1975. Παντελεήμονα Μικρ. Αλλά και στην υπόλοιπη χώρα. Άγ. σσ.128. ενώ σε άλλες δεν υπάρχει είτε γιατί καταστράφηκε ή γιατί για οικονομικούς λόγους δεν φιλοτεχνήθηκε ποτέ (Παναγία Θεολόγου. 267-268. Απόστολοι Μεγ. σ. σ. Ιωάννης Ποταμιάς. σ.116-117. Ι. το μέγεθος των κτιρίων. 37 Βοκοτόπουλος1975. είναι οι πλέον διαδεδομένοι. 32 . 33 Ξυγγόπουλος 1957. σαράντα συνολικά. η ίδια με των θασίτικων σπιτιών. ∆ημήτριος Μικρ. που ικανοποιούνταν με φτηνή κατασκευή ναών. 35 Μουτσόπουλος 2003.42.154. σ. Ήπειρο37 και Θεσσαλία38. Κοίμηση Θεοτόκου Μαριών. Αλλά η μεγάλη διάδοση τους οφείλεται στις δύσκολες οικονομικές συνθήκες. σσ. Χρυσάφη 1982. σ. σσ. Orlandos 1953. ΙΙΕ. 254. Μονόχωροι ξυλόστεγοι ναοί Οι μονόχωροι ναοί είναι στενόμακρες αίθουσες μικρών διαστάσεων.224 Αγ. Καζαβητιού). είναι κατά κανόνα κεραμοσκέπαστοι39. Σε μερικούς ναούς η τοιχογραφία έχει επιζωγραφηθεί. Αγ. Ο τύπος ευρύτατα διαδεδομένος από τα παλαιοχριστιανικά χρόνια31 ως τα ύστερα μεταβυζαντινά32. οι μονόχωροι ναοί οικοδομούνται συνεχώς από την βυζαντινή εποχή ως και ολόκληρη την τουρκοκρατία. Εξωτερικά πάνω από την είσοδο υπάρχει σε αρκετούς ναούς το γνωστό υπέρθυρο προσκυνητάρι. Καζαβητιού). λόγω της έλλειψης του ξύλου. μέσω κυρίως του καθορισμού του πλάτους τους. Άγ. Η διαθέσιμη ξυλεία καθορίζει πέρα απ΄ τις χρηστικές ανάγκες. μέσα στα στενά χρονικά όρια που όριζαν οι αυστηροί Οθωμανικοί περιορισμοί καθώς δεν απαιτούσε ιδιαίτερη τεχνογνωσία από τους μαστόρους και επιπλέον στη Θάσο το ξύλο ήταν άφθονο. Χατζηδάκης. Γεώργιος Μικρ. Το γεγονός αυτό διευκόλυνε την ανέγερση ναών του τύπου αυτού.

και 6.00Μ2.4.95 μέτρα. Κυριακή Καζαβητιού. ο Αγ.01.00 Μ2  ∆ύο μεταξύ 80.00 Μ2  ∆ύο μεταξύ 70.01-70.9.01-50. 4.225 Παναγιάς. Ο επόμενος χωρίς γυναικωνίτη. αντίστοιχα.9.62μ.01-60.2. Παντελεήμονα Μικρού Καζαβητιού με μήκος 13. το καθολικό της Ι. Άγ.17 μ. Το μικρότερο το συναντούμε στον Άγ. ο λόγος δηλαδή πλάτους προς μήκος.00 Μ2  Έξι μεταξύ 60.00 Μ2  Και ένας πάνω από 100. Θέκλα Καλλιράχης). Μ.1.00 μέτρα ενώ το μεγαλύτερο στην Ζωοδόχο Πηγή Ποταμιάς. ενώ ο πλέον πεπλατισμένος ο Άγιος Γεώργιος Παναγιάς με λόγο 0. συγκεκριμένα 137.43. Αν αφαιρεθεί το πάχος των τοίχων.01-100.9.00 Μ2  Οκτώ βρίσκονται μεταξύ 40. Το εμβαδόν των μονόχωρων ξυλόστεγων Το εμβαδόν τους ποικίλλει :  ∆ύο έχουν εμβαδόν μεταξύ 20. Αγ. 4.00 Μ2  Ένας μεταξύ 90. Καζαβητιού. Γεώργιος Βουλγάρο με λόγο π/μ=0. Αντώνιος Ποτού  Οκτώ βρίσκονται μεταξύ 30. Αγ. .3.9.32 Μ2.90 μέτρα.01-80. 7. με μήκος 17. Γεώργιο Μαριών και είναι 4. Γεώργιος Μαριών και ο Άγ.01-90. Ιωάννης Μεγ. 4. Καζαβητιού.Ο λόγος π/μ Άλλο ενδιαφέρον στοιχείο είναι η δρομικότητα του ναού. 4. Γεώργιος Βουλγάρο που διαθέτει και γυναικωνίτη.Το πλάτος Ένα ενδιαφέρον στοιχείο είναι το πλάτος των μικρών αυτών ναών. Αγ.70μ. Μαρίνα Μικρ.Το μήκος Ο πλέον επιμήκης ναός είναι ο Άγ. Γεώργιος Μαριών. Ο ναός με το μικρότερο μήκος είναι ο Άγ.01-30. Ο πλέον δρομικός ναός είναι ο Αγ.97 μέτρα.01-40. το καθαρό πλάτος των δύο ναών είναι 2. Αντώνιος Ποτού με μήκος 5.82. Γέννηση Τιμίου Προδρόμου Μαριών. Αγ.00 Μ2  Οκτώ βρίσκονται μεταξύ 50.

27 0.70 0.77 40.79 45.80 5.68 ~1839 1874 1858 4.15 7.18 0.55 0.63 61.82 65.40 8.16 6. Γεώργιος Μαριών Άγ. Γεώργιος παλήρη Θεολόγου Άγ.65 1865 6. Ιωάννης Παναγιάς Αγ.51 0.86 39. Γεώργιος Παναγιάς Ι. Ανάργυροι Θεολόγου Άγ.50 7.90 0.65 1857 1892< 6.50 7.05 0.90 7.65 1867 5.65 0. Ιωάννης Καζαβητιού Γέννηση Τιμίου Προδρόμου Μαριών Αγία Θέκλα Καλλιράχης Αγία Κυριακή Καζαβητιού Άγ.68 1893 7.10 0.20 6.75 0.38 0.73 39. ∆ημήτριος Καζαβητιού Σύναξη Τιμίου Προδρόμου Ποταμιάς Αγ. Ευστράτιος Κάστρου Άγ.66 5.80 4.75 57.45 9. Ανάργυροι Κακηράχης Αρχάγγελος Λιμένα Αγία Μαρίνα Μαριών Αγία Μαρίνα Καζαβητιού Αγ.10 Λόγος π/μ 0.93 0. Νικόλαος Παναγιάς Αρχάγγελος Θεολόγου Άγ.65 56.61 37.66 45.16 4. Αντώνιος Ποτού Άγιος Ιωάννης Πρόδρομος Σωτήρα ΄Αγ.30 8.226 4.70 1865 5.07 0.94 0.56 0.Μ.70 6.79 0.75 ~1866 6.10 0.65 1839 6.61 66.67 0.70 63.60 0. ∆ημήτριος Βουλγάρο Αγ.30 0.75 0.40 9.68 0.60 4.72 35.70 1896 6.65 0.69 0.53 8.44 8.65 64.25 9.75 1831 6.70 4.83 50.63 1898 6.Αρχαγγέλου Μιχαήλ στο Λιβάδι Θεολόγου 1834 1851 ~1840 4.69 52.70 0. Παντελεήμων Παναγιάς Άγ.60 185060 1859 5.65 ~1876 6.10 7.79 34.73 7.88 0.75 0.72 55.68 57.79 9.95 7.62 0.73 0.31 Πάχος τοίχου 0.70 .95 0.58 0.80 0.95 0.00 0.72 0.73 0.70 1834 48.90 0.90 0.65 6. Τριάδα Κοινύρων Εισόδια Θεοτόκου Θεολόγου Αγ.33 8.28 0.10 0.60 0.20 6.65 0.80 0.15 0.46 0.73 1890 5.70 1866 5.05 8.58 0.25 8.95 6.Γεώργιος Ποταμιάς Αγ.62 0.97 7.50 44.55 7.55 8.64 28.55 1855 Εμβαδό 6.04 40.5.75 0.25 9.69 59.37 9.40 10.47 36.31 0. Ιωάννης Λιμένα Γενέθλια Παναγίας Παναγιάς Αγ.80 1835 1857 5.31 0.80 1877 5.65 0.40 0.9.32 0.00 4. Παντελεήμων Μαριών Εννιάμερα Παναγίας Κάστρου Άγ.66 32.64 32.65 1830 5.67 0.13 0. Πίνακας μετρικών στοιχείων των μονόχωρων ξυλόστεγων ναών Α/ Α 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 Πλάτος Ναός Έτος Αγ.Γεώργιος Καλλιράχης Άγ.99 0.12 0.73 43.85 8.60 4.83 0.76 55.93 Μήκος 1861 ~1876 5.25 7.64 26.76 ~1840 6.05 52.

43 1899 1779 Μήκος 7. Άγ.15 13. Γεώργιος Μαριών που επισκευάστηκε το 1834 διατηρώντας την κόγχη και το περίγραμμα βυζαντινού ναού του 13ου αιώνα. Η μορφή αυτή της Αγίας Τράπεζας είναι πολύ διαδεδομένη στους θασίτικους μεταβυζαντινούς μονόχωρους ναούς εφαρμοσμένη στην Θάσο από τα βυζαντινά χρόνια.63 0. . 6. συναντούμε στην Κοίμηση της Θεοτόκου στα Τρίκαλα Κορινθίας(1784) 41 .88 0. 3.34 0. 250. 7. φέρει στην πρόσοψη παλαιοχριστιανικό κιονίσκο.07 137.00 Λόγος π/μ 0.60 7. Άγ. 41 42 Χρυσάφη 1982.95 0.25 0.42) 87.227 Α/ Α 32 33 34 35 36 37 38 39 40 Ναός Έτος Πλάτος Αγ.46 0.18 0.. Στους ξυλόστεγους ναούς που εξετάζουμε εφαρμόζεται σε δεκαεπτά: 1.80 0.03 0. Άγ.60 1780 6. ενσωματωμένη Αγία Τράπεζα σε μονόχωρο μεταβυζαντινό ξυλόστεγο ναό. και στη δίδυμη εκκλησία των Αγ. σσ. Άγ. Αυτή την λύση την υιοθέτησαν πολλοί μεταβυζαντινοί μάστοροι.70 0. Εισόδια Θεοτόκου Θεολόγου (15ος αιώνας). Παρόμοιας μορφής ήταν και η Αγία Τράπεζα στα Εισόδια Θεοτόκου Θεολόγου του 15ου αι.10 Πάχος τοίχου 0.1834).72 0. Γεώργιος Βουλγάρο Αγ. ∆ημήτριος Βουλγάρο (1835-40).72 17. Παντελεήμονα Μικρ.10 13. 4. Βασιλείου και Σπυρίδωνα στο Πραστείο ∆υτικής Μάνης(1753-54) 42.14 98.4 11.55 67.46 80. Ανάργυροι Κακηράχης (1830). Γεώργιο Μαριών (13ο αι.55 74.32 Αλλοιωμένο 0. Χαράλαμπος Παναγιάς Υπαπαντή Καλλιράχης Προφήτης Ηλίας Κάστρου Μ. Αγ. Άγ. Τσαβάρα 1982.90 11.70 1862 7. 329-330.73 77.10 1862 Εμβαδό 11. Είναι γνωστό ότι η Αγία Τράπεζα ήταν σταθερή και μαρμάρινη μεγέθους λοιπόν τα θασίτικα ναϋδρια κατά τους βυζαντινούς χρόνους. Λόγω ενσωμάτωσαν την Αγία Τράπεζα στην κόγχη του Ιερού.53 10.60 Πιθανόν Ο μικρότερος ναός του τύπου αυτού.6 (6. Καζαβητιού Παναγία Θεολόγου Ζωοδόχου Πηγής Ποταμιάς Αγ. Η βασική παρατήρηση στον μικρό ναό αυτό είναι η ενσωματωμένη στην κόγχη του Ιερού Αγία Τράπεζα που στην συγκεκριμένη περίπτωση. Ιωάννης Θεολόγος Ραχωνίου 1814 6.7 12. Εκτός Θάσου. ο Άγ.17 0.30 7. 2.90 6. Γεώργιο Μαριών (1834). 5.80 0. Αντρέας Πρίνου Αγ.65 1843 6. Χαράλαμπος Παναγιάς (1814). Αρχάγγελος Λιμένα (1835-40).50 83.

4. 12. 15. Εννιάμερα της Παναγίας Κάστρου (1867). 14. Άγ. Μαρίνα Μαριών (1874). Γεώργιος Βουλγάρο 1779 2 Αγ. Νικόλαος Παναγιάς ~1839 12 Άγιος Ιωάννης Πρόδρομος Σωτήρα ~1839 3 Παλαιοχριστιανικά μέλη Παρατηρήσεις Πιθανόν βυζαντινή φάση Πεσίσκος στην Αγία Τράπεζα. Άγ. Ανδρέας όρμου Πρίνου (1899). 16. Άγ.Θέκλα Καληράχης (1898). 17. Άγ.9. Παντελεήμονας Μικρ. 9.Μ. Καζαβητιού(1865).Γεώργιος Παλήρη (1866). ∆ημήτριος Βουλγ. Άγ.Αρχαγγέλου Μιχαήλ στο Λιβάδι Θεολόγου 1834 7 8 Αγ. Αντώνιος Ποτού (1851) 10. Άγ. 13. 11. Ιωάννης Μεγ. Ιωάννης Λιμένα Αρχάγγελος Λιμένα 1835 ~1839 οχι + 9 Αγ. κιονόκρανο στο εσωτερικό + κιονίσκος Όλη η Αγία Τράπεζα Όλη η Αγία Τράπεζα Ίχνος τοιχογραφίας Όλη η Αγία Τράπεζα + κιονίσκος Πιθανόν βυζαντινή φάση Πιθανόν βυζαντινή φάση Βυζαντινή φάση Βυζαντινό δέσιμο τοίχων Πιθανόν βυζαντινή φάση Πιθανόν βυζαντινή φάση Πιθανόν βυζαντινή φάση Πιθανόν βυζαντινή φάση Πιθανόν βυζαντινή φάση . Γεώργιος Μαριών 1834 6 Ι. Ανάργυροι Κακηράχης 1814 + 1830 + 4 Γέννηση Τιμίου Προδρόμου Μαριών 1831 5 Αγ. Ένα άλλο στοιχείο είναι τα διάφορα παλαιοχριστιανικά μέλη που ενσωματώνονται στους ναούς και χρησιμοποιούνται κυρίως στην κατασκευή της Αγίας Τράπεζας.228 8. Ιωάννης Πρόδρομος Σωτήρα. Άγ. Χαράλαμπος Παναγιάς Άγ.Πίνακας ναών με σταθερή μαρμάρινη Αγία Τράπεζα ή ενσωματωμένη στην Αψίδα του Ιερού Ενσωματωμένη Αγία Τράπεζα Α/ Α Ναός Έτος 1 Άγ. Καζαβητιού (1843).6. Άγ. Υπαπαντή Καλλιράχης (1862). ~1839 + 10 Σύναξη Τιμίου Προδρόμου Ποταμιάς 1839 11 Άγ.

Αντώνιος στον Ποτό 1843 + 1851 + 16 ΄Αγ. Αγ. Παντελεήμονα Μικρ. Ιωάννης Θεολόγος Ραχωνίου ~1839 + Παλαιοχριστιανικοί κίονες γύρω από την εκκλησία Πιθανόν βυζαντινή φάση 14 Μ.Γεώργιος Καλλιράχης Αγ. Παντελεήμων Μαριών 1855 17 Γενέθλια Παναγίας Παναγιάς 1857 Όλη η Αγία Τράπεζα 18 Άγ. ∆ημήτριος Καζαβητιού Αγ. Ιωάννης Παναγιάς 1857 Όλη η Αγία Τράπεζα 19 Αγία Μαρίνα Καζαβητιού Αρχάγγελος Θεολόγου Αγία Τριάδα Κοινύρων 1858 22 23 Υπαπαντή Καλλιράχης Προφήτης Ηλίας Κάστρου 1862 1862 + + 24 Άγ.229 Α/ Α Ναός Έτος Ενσωματωμένη Αγία Τράπεζα Παλαιοχριστιανικά μέλη Παρατηρήσεις 13 Αγ. Ανάργυροι Θεολόγου Πιθανόν βυζαντινή φάση Πιθανόν βυζαντινή φάση Πιθανόν βυζαντινή φάση Πιθανόν βυζαντινή φάση + 1859 1861 Όλη η Αγία Τράπεζα ∆ιάφορα στο Ιερό Βήμα 1890 Αγ. Γεώργιος Παναγιάς 1890 1893 34 Άγ. Ευστράτιος Κάστρου Αγία Θέκλα Καλλιράχης Ζωοδόχου Πηγής Ποταμιάς 1899 + 1898 + Πιθανόν βυζαντινή φάση Πιθανόν βυζαντινή φάση Πιθανόν βυζαντινή φάση Όλη η Αγία Τράπεζα 32 33 36 37 Εντοιχισμένα Παλαιοχριστιανικά μέλη Όλη η Αγ.Γεώργιος Ποταμιάς 1896 35 Αγ. Αντρέας Πρίνου Άγ. Καζαβητιού Άγ. Κυριακή Καζαβητιού Άγ. Γεώργιος παλήρη Θεολόγου ~1862 + 1865 + ~1865 + 1866 + 1867 + 1874 1878 + + 15 20 21 25 26 27 28 29 30 31 Εννιάμερα Παναγίας Κάστρου Αγία Μαρίνα Μαριών Εισόδια Θεοτόκου Θεολόγου Αγ. Τράπεζα Βυζαντινή φάση Πιθανόν βυζαντινή φάση + Όλη η Αγία Τράπεζα Όλη η Αγία Τράπεζα Όλη η Αγία Τράπεζα Πιθανόν βυζαντινή φάση Πιθανόν βυζαντινή φάση .

 2.01-100. Η επιλογή των μνημείων που θα στεγαστούν με αυτόν τον τρόπο δεν είναι τυχαία. η Γέννηση Τιμίου Προδρόμου Θεολόγου έχει τοποθετημένους επιπλέον και δύο κατά μήκος.230 4.Το εμβαδόν των καμαροσκέπαστων Η μικρότερος ναός έχει εμβαδόν εξαιρετικά μικρό 5.10. ο Άγ. Ιωάννης Θεολόγος.45μ. ενώ η μεγαλύτερη του νησιού. σε αντίθεση με τις ξυλόστεγες.  ∆ύο μεταξύ των 60. Ιωάννη Θεολόγο Θεολόγου.10.00μ. 4. Μονόχωροι καμαροσκέπαστοι ναοί Στο νησί το ξύλο υπάρχει σε αφθονία.39Μ2 και η τοιχοποιία της 0.39 Μ2. επίσης ο Άγιος Γεώργιος Θεολόγου και η Σύναξη Τιμίου Προδρόμου Θεολόγου διαθέτουν μαρμάρινη Αγία Τράπεζα από πιθανή βυζαντινή φάση.01-70.33 μέτρα. 2.00 μέτρα.00 μέτρα και  Ένα μεταξύ των 90. 98. Σε μόνο μία εκκλησία.01-60. Επομένως η επιλογή της στέγασης με καμάρα που απαιτεί εξειδικευμένο συνεργείο καθώς πρέπει να δημιουργηθεί ξυλότυπος. Το πλάτος Στον Άγιο ∆ημήτριο Λιμένα το πλάτος είναι ελάχιστο. Γεώργιο Θεολόγου και το μεγαλύτερο 7.00 μέτρα. 1.78 μέτρα στον Άγ.90 μέτρα. 4.00-10. Για αντισεισμικούς λόγους οι καμαροσκέπαστοι έχουν ξύλινους ελκυστήρες τοποθετημένους κατά πλάτος. Γεώργιος Θεολόγου 51. στον Άγιο ∆ημήτριο Λιμένα η Αγία Τράπεζα είναι εντοιχισμένη. Το αμέσως επόμενο είναι 5..40 και 5.47 μέτρα στον Άγ. τον ρόλο των ελκυστήρων παίζουν φυσικά οι ελκυστήρες των ζευκτών. . Αν αφαιρεθεί το πάχος των τοίχων το καθαρό πλάτος είναι 1.23.15μ.45/2. Ένας ναός. Από τα έξι τα πέντε αποδεδειγμένα ήταν μετόχια του Αγίου Όρους. ο Άγ. το εμβαδό της 5.  ∆ύο έχουν εμβαδόν μεταξύ των 50. ενώ το έκτο είναι επίσης μονύδριο.1. όπου αυτό συνηθίζεται.47 αντίστοιχα. Η αμέσως μεγαλύτερη όμως. που σήμερα όμως στεγάζεται με ξύλινη στέγη. γίνεται για να τονιστεί η ιδιαιτερότητα της κατασκευής ενός ναού που πρέπει να ξεχωρίζει τουλάχιστον στο εσωτερικό του από τα γύρω σπίτια και να εμπνέεται από τη βυζαντινή παράδοση. Αναλυτικότερα:  Ένας έχει εμβαδόν μεταξύ 5.00 μέτρα  Ένα μεταξύ των 70. Στους δύο ναούς που σήμερα έχει τοποθετηθεί ξύλινη στέγη.01-80.60μ.

231
4.10.2.Το μήκος
Στον Άγιο ∆ημήτριο Λιμένα το μήκος είναι ελάχιστο, 2.15μ. Το επόμενο είναι
8.88 στον Άγ. Γεώργιο Θεολόγου και το μεγαλύτερο 12.98 μέτρα στον Άγ. Ιωάννη
Θεολόγο Θεολόγου.
4.10.3. Ο λόγος π/μ
Ο πλέον δρομικός ναός είναι ο Άγ. Ιωάννης Θεολόγος Θεολόγου με λόγο
0.56 και ο λιγότερο ο Άγ. ∆ημήτριος Λιμένα με λόγο 1.14 . Το αμέσως επόμενο
μνημείο είναι η αρχική φάση του Αρχαγγέλου Μιχαήλ Ποταμιάς, με λόγο 0.735.
4.10.4.Πίνακας μετρικών στοιχείων των μονόχωρων καμαροσκέπαστων ναών
Έτος
πλάτος
μήκος
Λόγος
Εμβαδόν Πάχος
Α/ Ναός
π/μ
τοίχων
Α
1
Άγ. ∆ημήτριος
~1840
2.45
2.15
1.14
5.39
0.60
Λιμένα
2
Άγ. Γεώργιος Θεολ- ~1844
5.78
8.88
0.65
51.33
0.70
όγου (Φιλοθέου)
3
΄Αγ. Αθανάσιος
1835
6.29
9.20
0.68
57,89
0.65
Παναγιάς
4
Γέννηση Τιμίου
1844
6.00
10.25
0.59
61.50
0.85
Προδρόμου Θεολόγου(∆ιονυσίου)
5
Ευαγγελισμός Θεο- 1880
5.90
10.35
0.57
61.70
0.70
τόκου Λιμεναρίων
(Ιβήρων)
6
Αρχάγγελος Μιχαήλ ~1840
7.35
10.00
0.735
73.50
0.95
Ποταμιάς(αρχική
φάση)
1899
7.47
12.98
0.56
98.90
1.00
7
Αγ. Ιωάννης Θεολόγος Θεολόγου
(αρχική φάση)
(Φιλοθέου)
4.11.

Συνεπτυγμένος σταυροειδής με ωοειδή θόλο

O τύπος αυτός είναι βυζαντινός, συναντιέται στην Αττική43 (Άγ. Νικόλαος
Χαλιδού, Άγ. Γεώργιος στην Οινόη) και σε άλλα μέρη της Ελλάδας αλλά και στη
Σερβία. Ήταν συνηθισμένος στα μεσοβυζαντινά χρόνια44. Χαρακτηριστικό του τύπου
είναι η αντιστήριξη του τρούλου από σταυροειδώς διαταγμένους θόλους, που
εκφυλίζονται σε τόξα και τα γωνιακά διαμερίσματα απουσιάζουν, ενώ τη θέση τους
καταλαμβάνουν πεσσοί. Εξωτερικά, την βυζαντινή εποχή, ο ναός με το γέμισμα των
μεταξύ των κεραιών κενών παίρνει ορθογώνια μορφή με σαφώς διαγραμμένο στις

43
44

Μπούρα, Καλογεροπούλου, Ανδρεάδη 1998, σσ. 233, 241, 288, 299, 290, 301.
Γκιολές 1992, σ.158.

232
στέγες τον σταυρό, μια και τα γωνιακά διαμερίσματα στεγάζονται πολύ χαμηλά.
Αντιπροσωπευτικό παράδειγμα ο αργολικός ναός στο Πλατανίτι (12ος αιώ.)
Ο τύπος συγγενεύει.
1. Με μια παραλλαγή του μονόκλιτου εγγεγραμμένου σταυροειδή μετά τρούλου
στην οποία τα τέσσερα υποστυλώματα του σταυρού εφάπτονται υπό την
μορφή παραστάδων στους πλάγιους τοίχους, αλλά δεν

πληρούνται τα

γωνιακά διαμερίσματα, τα οποία μετατρέπονται συνήθως σε αβαθή
αψιδώματα. Αντιπροσωπευτικά παραδείγματα είναι οι μικροί ναοί, ο Άγιος
Στέφανος Ριβίου45 στην Ακαρνανία και η Ευαγγελίστρια στο Γεράκι46. Και
2. Mε την μονόκλιτη τρουλαία Βασιλική στην οποία καταργείται η εγκάρσια
κεραία ή ενσωματώνεται σαν τοξωτή διεύρυνση στο πάχος της λιθοδομής.
Ο συνεπτυγμένος σταυροειδής εγγεγραμμένος όπως και οι παραπλήσιοι τύποι
του μονόκλιτου εγγεγραμμένου σταυροειδούς με τρούλο και της μονόκλιτη τρουλαίας
Βασιλικής, γνωρίζει μεγαλύτερη διάδοση κατά την τουρκοκρατία, διατηρώντας την
ίδια μορφή, τουλάχιστον όσον αφορά την κάτοψη47. Η μόνη διαφοροποίηση που
ενίοτε συμβαίνει αφορά τον τρούλο και συνίσταται στην απουσία τυμπάνου. Ενώ
δηλαδή στον βυζαντινό τύπο ο τρούλος πάντοτε διαθέτει τύμπανο με παράθυρα, στα
μεταβυζαντινά χρόνια συχνά εφαρμόζεται υπό την επίδραση της ισλαμικής
αρχιτεκτονικής, τυφλός ημισφαιρικός ή ελαφρά χαμηλωμένος τρούλος που εδράζεται
απευθείας στα τόξα χωρίς τη μεσολάβηση τυμπάνου. Πιθανόν ο σημαντικότερος
λόγος δημιουργίας τυφλού θόλου,

ήταν η απαγόρευση κατασκευής εξωτερικά

48

ορατού τρούλου .
Η δημιουργία και η εξέλιξη του συνεπτυγμένου σταυροειδούς εγγεγραμμένου
ναού με τυφλό χωρίς τύμπανο τρούλο δεν έχει ακόμη πλήρως διερευνηθεί. Σε γενικές
γραμμές, τουλάχιστον όσον αφορά τον ηπειρωτικό ελλαδικό χώρο, φαίνεται πως
αυτός εμφανίζεται στις αρχές του 17ου αιώνα και παρουσιάζει μια ολοένα αυξανόμενη
διάδοση που κορυφώνεται γύρω στα τέλη του 18ου και στις αρχές του 19ου αιώνα,
ενώ εξακολουθεί να εφαρμόζεται ως τα μέσα του 19ου αιώνα. Το πρωϊμότερο
παράδειγμα που δημοσιεύτηκε χρονολογείται το 1631,

το ναΰδριο Άγ. Γεώργιος

49

στην περιοχή Προβάτα του Αγ. Όρους . Ειδικότερα στο Άγιο Όρος, ο τύπος αυτός,
συνήθως χωρίς καθόλου νάρθηκα αλλά μόνο με ένα ξύλινο προστώο, αποτελεί κατά
την τουρκοκρατία τον κανόνα για την πλειονότητα των μικρών ναών, ιδιαίτερα στα
ναΰδρια των κελιών. To ενδιαφέρον αυτό φαινόμενο, η επιλογή δηλαδή τύπου με
45

Μπούρας 1968, σσ.47-53.
Μουτσόπουλος, Δημητροκάλλης 1981, σ.85.
47
Πορτελάνος 1982, σ.173.
48
Γεδεών 1885-90, σ. 530.
49
Πολυβίου 1982, σ. 81-82.
46

233
τρούλο για τόσο μικρά κτίσματα που θα περίμενε κανείς να είναι μονόχωρα
ξυλόστεγα ναΰδρια, θα πρέπει ασφαλώς να αποδοθεί στην ισχύ της αγιορείτικης
ναοδομικής παράδοσης, η οποία θέλει την έννοια του ναού συνυφασμένη με την
τρουλαία κατασκευή, όπως αποδεικνύει η ύπαρξη κάποιας μορφής τρούλου, ακόμη
και ξύλινου σε όλους τους ναούς του Αγίου Όρους, ιδιαίτερα στα μεταβυζαντινά
χρόνια50.
Στα μεταβυζαντινά παραδείγματα, εξωτερικά, ο ναός έχει ορθογώνια μορφή.
Υπάρχουν όμως ναοί με σαφώς διαγεγραμμένο στις στέγες τον σταυρό
ναοί

που καλύπτονται από ενιαία στέγη52.

51

αλλά και

Οι ναοί αυτοί συνήθως είναι μικρά

παρεκκλήσια και η διαγραφή του σταυρού στον άξονα ανατολής-δύσης, λόγω του
μικρού βάθους των πεσσών θα οδηγούσε σε υποτυπώδη διαγραφή της δυτικής,
βόρειας και νότιας κεραίας των σταυρών, που σε συνδυασμό με το μικρό μέγεθος
του ναού θα έκανε την σύνθεση πολύπλοκη. Ο μεταβυζαντινός ναός που βρίσκεται
πλησιέστερα στον τύπο του συνεπτυγμένου, καθώς ο σταυρός διαγράφεται και στη
στέγαση, είναι οι Άγ. Ασώματοι στο Κορωπί που χρονολογούνται στον 17ο αιώνα53.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν ορισμένα μικρά παρεκκλήσια Μονών του
Αγίου Όρους, όπως τα παρεκκλήσια του Τίμιου Προδρόμου –Εισόδια της Θεοτόκου
της Μονής Ξηροποτάμου54 τα οποία ως προς την κάτοψη ακολουθούν πιστά την
τυπολογία των συνεπτυγμένων σταυροειδών εγγεγραμμένων ναών χωρίς όμως να
διαθέτουν το ειδοποιό στοιχείο του τύπου, δηλαδή τον τρούλο και τα φέροντα τόξα
του.
Μελετώντας τα δύο θασίτικα μνημεία που μπορούν να αποδοθούν σ΄ αυτό τον
τύπο παρατηρούμε κατ΄ αρχάς ότι και τα δύο καλύπτονται σήμερα από ενιαία στέγη.
Στον ναό της Μεταμόρφωσης ο λόγος του πλάτους των κεραιών του σταυρού προς
το συνολικό πλάτος του ναού εσωτερικά είναι

3.35 :2.36= 1.42, ενώ στον Άγιο

Ιωάννη Πρόδρομο είναι 4.92: 3.94 =1.248.
Ο

ναός

της Μεταμόρφωσης Σωτήρα στην Κακηράχη Θάσου, φέρει δύο

οικοδομικές επιγραφές. Η παλιότερη55 φέρει το έτος 1299 και πρέπει να προέρχεται
από άλλο βυζαντινό ναό, που κατασκευάστηκε από τον Λουκά που ήλθε από την
γειτονική Χριστούπολη, την σημερινή Καβάλα. Κτίστηκε δε με την συνδρομή του
Καλοιωάννη και τιμόταν στην μνήμη του Προφήτη Ηλία. Η νεότερη του 1882 θα
πρέπει να αναφέρεται στην επισκευή του ναού, πιθανόν της ξύλινης στέγης του που
50

Πολυβίου 1993, σ. 59.
Πορτελάνος 1982, σ.174.
52
Πολυβίου 1989, σσ. 91,93,97. Πολυβίου 199, σσ. 55, 56, 58, 60, 62.
53
Μπούρα, Καλογεροπούλου, Ανδρεάδη 1998, σσ.10-11,20,14-15.
54
Πολυβίου 1993, σ.59.
55
Koder 1983, σ.138. Kalopissi-Verti 1992, σ.107.
51

234
αντικατέστησε τον κατεστραμμένο θόλο. Πότε κατασκευάστηκε το αρχικό κτίσμα είναι
άγνωστο. Αν από αυτό προέρχεται η τοιχογραφία της Θεοτόκου που βρίσκεται στην
Λιτή της Μονής Ιβήρων Αγίου Όρους, μπορεί το ναΰδριο να ανήκε στην Μονή Ιβήρων
και να κατασκευάστηκε πριν το 1651, οπότε πιθανόν καταστράφηκε από το τάγμα
των Ιπποτών της Μάλτας που

πραγματοποίησε μεγάλη πειρατική επιδρομή στη

Θάσο56 κατά τη διάρκεια του Κρητικού πολέμου.
Από τα γνωστά ναΰδρια του τύπου αυτού το συγγενέστερο προς

την

Μεταμόρφωση ως προς το μέγεθος είναι οι Άγ. Ασώματοι στο Κορωπί με διαστάσεις
4.50/5.75μ, λόγο π/μ=0.78 και εμβαδό 25.88μ2. Η Μεταμόρφωση έχει εξωτερικές
διαστάσεις 4.25μ/ 7.40, λόγο π/μ=0.57και εμβαδό 31.45μ2. Παρατηρούμε ότι η
Μεταμόρφωση έχει καθαρό πλάτος 3.35, όσο και οι Άγ. Ασώματοι, εμφανίζει όμως
μεγαλύτερη δρομικότητα. Η μεγαλύτερη διαφορά είναι στις όψεις. Στους

Άγ.

Ασώματους οι σταυροί διαγράφονται, παρ όλο που η δυτική, νότια και βόρεια κεραία
είναι έχουν ελάχιστο μήκος. Αντίθετα η Μεταμόρφωση πρέπει να καλυπτόταν από
δίρριχτη στέγη. Η έντονη δρομικότητα με δεδομένο το μικρό πλάτος των τόξων του
στον άξονα ανατολής-δύσης, 2.36,και επομένως και το μικρό καθαρό πλάτος του
ναού, 3.35μ. οδήγησε στην στέγαση με ελλειψοειδή τυφλό θόλο.
Ναός με λίγο μεγαλύτερο εμβαδό από τη Μεταμόρφωση αλλά διαφορετικό λόγο
π/μ=0.76, πλησιέστερο με αυτόν των Αγ. Ασωμάτων είναι ο κοιμητηριακός ναός των
Εισοδίων της Θεοτόκου στο Επταχώρι (Μπουρμπουτσικό) Βοϊου-Γράμμου57. Ο ναός
έχει εξωτερικές διαστάσεις 5.10/6.70 και εμβαδό 34.17μ2. Φέρει σφαιρικό τυφλό
θόλο και ιδιόμορφη στέγαση: Η στέγαση γίνεται με δίρριχτη στέγη με φούσκωμα να
υποδηλώνει τον τυφλό θόλο. Η στέγη δεν είναι ενιαία, αλλά διαχωρίζεται από την
δίρριχτη ομοίως στέγη της καμάρας του Ιερού βήματος που έχει χαμηλότερο
τοποθετημένο το γείσο.
Ο Άγιος Ιωάννης Πρόδρομος είναι μεγαλύτερος ναός, εξωτερικών διαστάσεων
5,50/9,05μ, λόγο π/ μ=0.61 και εμβαδό 49.78μ2. Το εσωτερικό του πλάτος είναι
4.00μ. ενώ το πλάτος του δυτικού τόξου είναι 3.00μ. Παρόμοιος μεταβυζαντινός ναός
είναι ο

Άγ. Νικόλαος στο Χορευτό Πηλίου (1651) με εξωτερικές διαστάσεις

6.35/8.80μ, λόγο π/ μ=0.72 εμβαδό 55.80μ2. Συγκρίνοντας τους δύο αυτούς ναούς
παρατηρούμε πάλι την έντονη δρομικότητα και αυτού του θασίτικου ναού, παρ όλο
που είναι μικρότερη από της Μεταμόρφωσης. Και για τους δύο αυτούς ναούς
επιλέχθηκε ελλειπτικός τυφλός θόλος. Η διαφορά έγκειται ότι στον θασίτικο τύπο δεν
υπάρχει φούσκωμα. ∆εδομένου ότι οι τοίχοι του ναού υπερυψώθηκαν, είναι πολύ
πιθανό το φούσκωμα να υπήρχε στην αρχική φάση.
56
57

Σιμόπουλος 1984, σ.51. Διαλεκτόπουλος 2005, σ.168
Πολυβίου 1982(2), σσ.43-44.

Ναός με παρόμοιο εμβαδό με

235
τον Άγ. Νικόλαο είναι και ο ο Άγ. Αθανάσιος Λαύκου Πηλίου (1795)58 με εξωτερικές
διαστάσεις 6.68/8.31μ,

λόγο π/ μ=0.80 και εμβαδό 55.52μ2 ο οποίος όμως

στεγάζεται με σφαιρικό θόλο με τύμπανο.
Οι ελλειπτικού σχήματος θόλοι και τρούλοι είναι γνωστοί από το Βυζάντιο. Τους
συναντάμε στην Αγ. Ειρήνη Κωνσταντινουπόλεως, στην Καταπολιανή της Πάρου,
την Σωτήρα Χρηστομάνου κλπ59. Στην μεταβυζαντινή αρχιτεκτονική συναντιέται ως
χαμηλός θόλος στον Άγ. Νικόλαο Χορευτού, στο Παρεκκλήσιο του Αγ. Ιωάννη στον
Πύργο του Αγ. Σάββα (1682)60.
Ο μεταβυζαντινός αυτός τύπος του συνεπτυγμένου σταυροειδούς με τυφλό
ελλειψοειδή θόλο χωρίς εξωτερικά την διαγραφή των σταυρών

υιοθετήθηκε στα

μικρά ναΰδρια των μετοχιών της Θάσου διότι προσέδιδε στους μικρούς ναούς τον
συμβολισμό του θόλου, αναγκαίο για ναό μετοχιού του Αγίου Όρους αλλά
συγχρόνως έδινε τη δυνατότητα στέγασης με θόλο

μικρών

ναών με έντονη

δρομικότητα. Ο τύπος αυτός είναι ιδιαίτερα λειτουργικός, διότι λόγω της ύπαρξης των
τεσσάρων κτιστών διαμερισμάτων, προκύπτουν τρεις ανεξάρτητοι χώροι, όπου
αναπτύσσονται οι θέσεις των στασιδιών. Έτσι η θολοσκεπής περιοχή διατίθεται εξ
ολοκλήρου στην ιεροτελεστία της Θείας Ευχαριστίας.
4.12. Συνεπτυγμένος αθωνίτικος ή αγιορείτικος τύπος
Ο αθωνικός τύπος εμφανίστηκε στο τέλος του 10ου αιώνα

στην Μεγίστη

Λαύρα, όταν ο Άγιος Αθανάσιος σε δραστική επέμβαση στο καθολικό, που είχε
κτιστεί ως σύνθετος τετρακιόνιος τρουλαίος ναός, πρόσθεσε κόγχες στα άκρα των
δύο εγκαρσίων κεραιών του σταυρού που σκοπό είχαν τη διεύρυνση και την
καλλίτερη λειτουργία του. ∆ιαμορφώθηκε έτσι ένας νέος τύπος που εφαρμόσθηκε
όχι μόνο στις εκκλησίες του Άθω, αλλά και στα καθολικά πολλών μοναστηριών του61
(Προφήτης Ηλίας Θεσσαλονίκης, Κομνήνειον)62. Ο αποκρυσταλλωμένος τύπος του
συνθέτου τετρακιόνιου σταυροειδούς τρουλλαίου ναού με κόγχες στα πέρατα των
εγκαρσίων καμαρών,

συχνά συμπληρωμένος με ευρύχωρο νάρθηκα (λητή),

παρεκκλήσια και τυπικαριά επικράτησε τα επόμενα χρόνια στα καθολικά του Αγίου
Όρους και της Θεσσαλίας.
Τους πρώτους αιώνες μετά την Άλωση, στα μοναστηριακά καθολικά του
Αγίου Όρους63 και των Μετεώρων64 και στα σημαντικότερα καθολικά της υπόλοιπης
58

Μακρής 1976, σσ. 66, 69.
Πορτελάνος 1982, σ.172.
60
Nenadivic 1974, σ. 39.
61
Μπούρας 2001, σσ.81- 82.
62
Μπούρας 1969, σ.166. Μυλωνάς 1982, σ. 135.
63
Μυλωνάς 1963, σσ. 189-207.
59

236
Ελλαδικής χώρας, της Αντινίτσας (β΄ μισό του 15ου αι.)65, του Αγάθωνος66, του
∆ούσικου (152367), του Γαλατάκη68, της Πέτρας Πίνδου (πριν

τα μέσα του 16ου

αιώνα)69 και της Κορώνης Πίνδου(1587),της Μονής Φλαμουρίου στο Πήλιο(15951602)70, στο Καθολικό της Μονής ∆ιονυσίου στον Όλυμπο71 (1535) εφαρμόζονται τα
βυζαντινά πρότυπα με κάποιες παρεκκλίσεις (Μονή του Αγ. Γεωργίου στα Κερδύλια ,
έξω από την Ασπροβάλτα72, δεύτερο μισό του 16ου αιώνα, όπου η κάλυψη του
κεντρικού χώρου γίνεται με σταυροθόλιο αντί τρούλλου), Μονή Πατέρων Λίθινου
Ζίτσας,1590, όπου ο τρούλλος είναι πολυεδρικός και η κιονοστοιχία δίνει
δρομικότητα στο ναό που συναντάται μόνο σε τρίκλιτη Βασιλική73).
Στα επόμενα χρόνια ο τύπος εξακολουθεί να εφαρμόζεται ακολουθώντας σε
γενικές γραμμές τα βυζαντινά πρότυπα (Μονή Αγ. Γεωργίου στο Επταχώρι
(Μπουρμπουτσικό) Βοϊου-Γράμμου,1625)74, Μονή Σουρβιάς στο Πήλιο75(1627),
σταδιακά όμως ο τύπος αλλοιώνεται και απλοποιείται, (Καθολικό της Μονής Σωσίνου
στο Πωγώνι της Ηπείρου(1598)76, και μόνο στο Άγιο Όρος εφαρμόζεται στην καθαρή
του μορφή. Έτσι συναντάμε:
1. Μονόκλιτες ξυλόστεγες βασιλικές με πλευρικούς χορούς (Κοίμηση
Παναγίας κοντά στην Μακρυνίτσα, 179577, Αγίου Νικάνορα, 1835; στην
Έράτυρα),
2. Σταυρεπίστεγες με χορούς (Μονή Λευκών Ευβοίας, Μονή Προδρόμου
νησίδας Ιωαννίνων)
3. Σταυροειδείς εγγεγραμμένους της παραλαγής των δικιονίων, με τον
ημικύλινδρο της δυτικής κεραίας

να έχει αντικατασταθεί

με τυφλό

σφαιρικό θόλο (Άγ. Παντελεήμων στην Ανατολή Αγιάς Θεσσαλίας, 1641)78
4. Μονόκλιτες τρουλλαίες με χορούς (Ζωοδόχος Πηγή Μεσενικόλα πριν από
το 164779, Μονή Γενεσίου της Θεοτόκου στην Πλάκα Αράχθου (β΄ μισό

64

Σωτηρίου 1932, σ. 393 κ.έ.
Ορλάνδος1930, σσ. 369-381.
66
Σωτηρίου 1928, σ.361-362, Λαζαρίδης, ΑΔ.17(1961-62), σσ.166-167, του ίδιου, ΑΔ.19(1964),
σσ.230-235, του ίδιου, ΑΔ.20(1965), σσ.308-310.
67
Ορλάνδος 1953, σ.207.
68
Σωτηρίου 1928, σ.361, 363.
69
Ορλάνδος 1939-40, σσ.167-168. Μυλωνάς 1982, σσ. 121-138.
70
Κίζης 1982, σσ. 151-166.
71
Σιαξαμπάνη-Στεφάνου 1989, σσ. 111-124.
72
Θεοχαρίδου- Τούρτα 1989, σσ. 45-64.
73
Παπαδοπούλου-Κασκάνης 2002, σσ. 135-150.
74
Πολυβίου 1982(2), σσ. 35-46.
75
Κίζης 1989, σσ. 159-170.
76
Στυλιανού 1982, σσ. 67-85.
77
Μπούρας 2001, σ. 241.
78
Πασαλή 1993, σσ. 113-128.
79
Ορλάνδος 1939-40, σσ.191.
65

237
του 17ου αιώνα)80, Άγ. Γεώργιος Μουζάκη πριν από το 165781, Το
καθολικό της Μονής Άβελ στη Βήσσανη Πωγωνίου, πριν το 177082), Μονή
Αγ. Γεωργίου Βουλγαρελίου (∆ροσοπηγής) ,171483), Το Καθολικό της
Μονής Χρυσοσπηλαιώτισσας Γουριανών Άρτας με τρούλλο,1665,84, οι
Ταξιάρχες κάτω

Σουδενών Ζαγορίου με δωδεκάπλευρο τρούλλο του

159185, οι Άγιοι Πάντες στη Βίτσα, 182086, Το Καθολικό της Μονής
Κοιμήσεως της Θεοτόκου στην Κεχρεά Θεσσαλίας87,το Καθολικό της
Μονής Αγ. Τριάδας Καρδίτσας88,ο ναός των Αγ. Θεοδώρων στη Ραψάνη89
Οι δυσκολίες της δομής του τρούλλου και η προσπάθεια επανάληψης της
συμβολικής του μορφής οδηγούν σε νέους τύπους,
1. Όπως της στήριξης τρούλλου μικρής διαμέτρου σε εγκάρσια καμάρα (Άγ.
Γεώργιος και Υπαπαντή Σοφικού, ) ή
2. Μορφής σταυρεπίστεγου με τρούλλο (Άγ. Ζαχαρίας Καστοριάς)
3. Τρουλλοκαμάρας με πλάγιους χορούς και σφενδόνια και με αποτετμημένη
καμάρα στον άξονα Α-∆ (Άγ. Γεώργιος Ελληνοπύργου, παραμονές του
182190)
4. Σταυροειδείς απλούς τετρακιόνιους

εγγεγραμμένους τρουλλαίους με

πλευρικούς χορούς με χρήση σφαιρικών θόλων στις κεραίες του σταυρού
αντί ημικυλινδρικών καμαρών με τα δυτικά γωνιακά διαμερίσματα
καλυπτόμενα από σκαφοειδείς θόλους(Μοναστήρι της Μεταμόρφωσης
Σωτήρα στη Βράχα Ευρυτανίας, 1745)91
5. Τρίκογχους ναούς με τυφλό θόλο (καθολικό της Μονής Τσιούκας στα
Καστανοχώρια,1662)92.
Οδηγούν επίσης σε μορφές απροσδόκητες, όπου ένας δυσανάλογα μικρός
τρούλλος στηριζόμενος με ανορθόδοξο τρόπο, αναδύεται από μια βαριά στέγη ή ένα
δώμα93, τρούλλοι τύπου Β. Σαντορίνης94. Μία μόνο περίπτωση τρίκλιτης ξυλόστεγης
Βασιλικής με πλευρικούς χορούς, ο Άγ. Αθανάσιος Εράτυρας95 έχει δημοσιευτεί.

80

Πολίτη 1979. σσ.137-145.
Ορλάνδος 1939-40, σ.184.
82
Τζάκου 1982, σσ. 57-66.
83
Α.Δ. 22(1967), Χρονικά σ.357. πιν. 269β και Ορλάνδος 1927, σ.154,σημ.4.
84
Α.Δ. 22(1967), Χρονικά σ.358. Πολίτη 1989, σσ. 135-144.
85
Λαμπρίδης 1889 , Η΄σ.28.
86
Α.Δ. 21(1966), Χρονικά σ.301και Λαμπρίδης 1880, σ.105.
87
Α.Δ. 20(1965), Χρονικά σ. 339.
88
Α.Δ. 27(1972), Χρονικά σ.430,πιν. 363.
89
Α.Δ. 25(1997), Χρονικά σ.292.
90
Καρατζόγλου 1998, σσ102-106.
91
Ντέλλας 1993. σσ.99-112.
92
Πολίτη 1993. σσ.75-86.
93
Μουτσόπουλος 1964, σσ.109,129.
81

238
Βέβαια εξακολουθούν να κτίζονται

και ναοί

που ακολουθούν τον

ολοκληρωμένο αγιορείτικο τύπο, τον σύνθετο τετρακιόνιο με χορούς, με

μικρές

πρωτότυπες παραλλαγές: Καθολικό της Μονής της Αγίας Τριάδας στο Ζουπάνι,
(1800), χωρίς λητή, με επιμήκυνση της δυτικής κεραίας του ναού και στέγαση με
ημισφαίριο.96 Ναός του Αγ. Νικολάου στο Περιβόλι Γρεβενών97 με λητή,(1803), που
διαθέτει δύο κίονες και δύο πεσσούς με επιμήκυνση της ανατολικής κεραίας του
σταυρού,

Μονή

Αγ. Τριάδας ∆ρακότρυπας Πίνδου98 με νάρθηκα

επιμήκυνση της ανατολικής κεραίας του σταυρού,
Προδρόμου (Ιβήρων) στο Άγιον Όρος

(1742) και

Κυριακό της Σκήτης Τιμίου

99

(1799), όπου παρατηρείται εκλεκτικιστική

αναβίωση του τύπου, Αγία Παρασκευή στο Νεραιδοχώρι Τρικάλων (1792) με λητή με
φουρνικά

να

στεγάζουν

σταυροθολίων100,
φουρνικά,

έξι

τα

γωνιακά

διαμερίσματα

αντί

ημικυλίνδρων

Ιερός ναός Αγίων Ταξιαρχών Μαράθου Αγγράφων,
παράπλευρους

ημικυλινδρικούς

θόλους

και

τρία

ή

101

με δύο
όμοια

τεταρτοσφαίρια,1760.
4.13.Οι τιμώμενοι άγιοι των ναών της Τουρκοκρατίας
4.13.1. Οι Άγιοι των ενοριακών ναών(Γράφημα 25)
Οι δεκαπέντε τρίκλιτες Βασιλικές της Θάσου τιμούν διαφόρους Αγίους και γεγονότα
και γιορτάζονται με πανηγύρι102 και «κουρμπάνι», δωρεάν διανομή φαγητού (εικ.1-7).
Παρατηρούμε ότι μόνο τρεις εκκλησίες τιμούν τον άγιο Νικόλαο που γιορτάζει σε
περίοδο ελαιοσυλλογής, οπότε οι Θάσιοι εργάζονται ακόμη και τις Κυριακές και τις
εορτές.
1. Ο Άγιος Νικόλαος, θαλασσινός άγιος τιμάται από τρεις εκκλησίες τριών
χωριών (Αγ. Γεώργιος, Ποταμιά, Λιμένας) παρ΄ όλο που εορτάζει στις 6
∆εκεμβρίου, όταν έχει αρχίσει η ελαιοσυλλογή.

94

Κομανούδης 1960, σ.34.
Αιμ. Στεφανίδου-Φωτιάδου 1982. σσ. 21-34.
96
Λεωνιδοπούλου-Στυλιανού 1979. σσ.67-82
97
Πολυβίου 1979, σ.83-92
98
Καρατζόγλου 1982. σσ.139-150.
99
Βογιατζής 1989, σσ. 75-90.
100
Πασαλή 1998, σσ.189-206.
101
Γιαννίτσαρης-Βρυνιώτης 1998, σσ. 57-66.
102
Τα πανηγύρια ήταν από τις βασικές εκδηλώσεις της κοινωνικής ζωής. «…..Στο νησί όμως κάθε
πανηγύρι γινόταν για δύο βασικούς λόγους: Για να τιμηθεί ο Άγιος που γιόρταζε και για το γλέντι. Μετά
το τέλος της λειτουργίας δεν έφευγε κανένας. Παρέες, παρέες, συγγενολόγια ή φίλοι που είχαν φροντίσει
να ΄χουν μαζί τους όλες τις προμήθειες, έστρωναν κιλίμια ή μεγάλα πανιά καταγής και το γλέντι
φούντωνε. Σε κάποια παρέα χόρευαν με τα βιολιά, πιο κει με τη λατέρνα, λίγο πιο πέρα με τη γκάιντα,
ενώ αλλού με τα φωνόγραφα, με χωνί ή με βαλίτσες….» Βαρδαβούλιας 1986, σ.24
95

239
2. Η Κοίμηση Θεοτόκου ομοίως από τρεις (Ραχώνι, Παναγιά, Μαριές)

που

πανηγυρίζουν τον δεκαπενταύγουστο και στις 23 Αυγούστου, ημερομηνίες
εκτός ελαιοσυλλογής.
3. Ο Άγιος ∆ημήτριος από δύο (Καλλιράχη, Θεολόγος) και εορτάζει στις 26
Οκτωβρίου εκτός ελαιοσυλλογής.
4. Ο Άγ. Γεώργιος, στις 23 Απριλίου από δύο, (Μικρό Καζαβήτι,

Καλύβια

Λιμεναρίων), εκτός ελαιοσυλλογής.
Ορισμένοι άλλοι Άγιοι τιμώνται μεμονωμένα:
5. Σύναξη Ταξιαρχών στις Μαριές, εκτός ελαιοσυλλογής.
6.

Άγ. Απόστολοι στο Μεγάλο Καζαβήτι, εκτός ελαιοσυλλογής.

7.

΄Αγ. Αθανάσιος

18 Ιανουαρίου και 2 Μαΐου, στο Κάστρο, εκτός

ελαιοσυλλογής.
8. Άγ. Παρασκευή στο Θεολόγο, εκτός ελαιοσυλλογής, στις 26 Ιουλίου και στις
14 Οκτωβρίου.
9.

Μεταμόρφωση Σωτήρα στον Σωτήρα, εκτός ελαιοσυλλογής.

4.13.2. Οι άγιοι των ναϋδρίων ανά χωριό103
4.13.2.1. Ραχώνι
1. Στις 23 Απριλίου ο Άγ. Γεώργιος Βουλγάρου
2. Στις 8 Μαΐου ο Αγ. Ιωάννης Θεολόγος
3. Σαράντα μέρες μετά το Πάσχα της Ανάληψης (εορτασμός στον Αγ.
Ιωάννη Ραχωνίου)
4. Στις 29 Αυγούστου ο Αποκεφαλισμός του Τιμίου Προδρόμου
4.13.2.2.Πρίνος-Καζαβήτι
1. Στις 7 Ιανουαρίου εορτάζει ο ναός της Σύναξης Τιμίου Προδρόμου στο
Μεγάλο Καζαβήτι
2. Στις 7 Ιουλίου η Αγ. Κυριακή Μεγάλου Καζαβητιού
3. Στις 17 Ιουλίου, η Αγ. Μαρίνα Μικρού Καζαβητιού,
4. Στις 29 Αυγούστου ο Αποκεφαλισμός Τιμίου Προδρόμου
5. Στις 26 Οκτωβρίου ο Άγ. ∆ημήτριος Μικρού Καζαβητιού,
6. Στις 30 Νοεμβρίου ο Αγ. Αντρέας Όρμου Πρίνου

4.13.2.3. Σωτήρας
1. Στις 29 Αυγούστου ο Αποκεφαλισμός Τιμίου Προδρόμου
103

Υπάρχουν και άλλα ναΰδρια στα χωριά που λειτουργούν και πανηγυρίζουν κτισμένα όμως μετά την
Τουρκοκρατία και δεν παραλαμβάνονται στον κατάλογο. Δεν περιλαμβάνεται και η Ανάληψη του
Σωτήρα, χρονολογημένη στον 13ο αιώνα.

240

4.13.2.4.Καλλιράχη
1. 2 Φεβρουαρίου Υπαπαντή Σκάλας Καλλιράχης
2. Στις 23 Απριλίου ο Αγ. Γεώργιος Σκάλας Καλλιράχης
3. Την 1 Ιουλίου-1 Νοεμβρίου οι Άγ. Ανάργυροι Κακηράχης,
4. Στις 6 Αυγούστου η Μεταμόρφωση του Σωτήρα Κακηράχης
5. Στις 24 Σεπτεμβρίου η Αγ. Θέκλα Καλλιράχης

4.13.2.5.Μαριές
1. Στις 23 Απριλίου ο Αγ. Γεώργιος
2. Στις 17 Ιουλίου, η Αγ. Μαρίνα
3. Στις 24 Ιουνίου η Γέννηση Τιμίου Προδρόμου
4. Στις 27 Ιουλίου Άγ. Παντελεήμων
4.13.2.6.Λιμενάρια-Κάστρο
1. Στις 25 Μαρτίου ο Ευαγγελισμός της Θεοτόκου στα Λιμενάρια
2. Στις 20 Ιουλίου ο Προφήτης Ηλίας Κάστρου,
3. Στις 23 Αυγούστου τα Εννιάμερα Παναγίας Κάστρου
4. Στις 13 ∆εκεμβρίου ο Αγ. Ευστράτιος Κάστρου
4.13.2.7.Θεολόγος-Ποτός-Κοίνυρα104
1. Στις 17 Ιανουαρίου ο Αγ. Αντώνιος Ποτού
2. Στις 23 Απριλίου δύο ναοί ο Αγ. Γεώργιος και ο Αγ. Γεώργιος
(Παλήρη),
3. 50 μέρες μετά το Πάσχα η Αγ. Τριάδα Κοινύρων
4. Στις 24 Ιουνίου η Γέννηση Τιμίου Προδρόμου
5. Την 1 Ιουλίου-1 Νοεμβρίου οι Άγ. Ανάργυροι
6. Στις 8 Νοεμβρίου η Ι.Μ. Αρχαγγέλου Μιχαήλ στο Λιβάδι Θεολόγου και
ο ναός του Αρχαγγέλου στον Θεολόγο
104

Στο Θεολόγο του Αγίου Δημητρίου έκαναν κλουμπάνι, κρέας στιφάδο με πληγούρι. Το μεγαλύτερο
πανηγύρι γινόταν για τον Αρχάγγελο στο Λιβάδι, Ο εορτασμός του ξεκινούσε την δεύτερη μέρα του
Πάσχα, όταν η εικόνα έβγαινε σε πλειστηριασμό. Όποιος πλειοδοτούσε, μετέφερε την εικόνα που
βρισκόταν στο χωριό, στο Μετόχι της Μονής Φιλοθέου, σ΄ όλα τα σπίτια για να τ΄αγιάσει. Το
απόγευμα η εικόνα οδηγούνταν στον Άγιο Δημήτριο κι από κει συνοδευόμενη με τον σταυρό του
ναού, στεφανωμένη με κορδέλες στα χρώματα της ελληνικής σημαίας, οδηγούνταν στο νεκροταφείο
του Αγ. Νικολάου και μετά ξεκινούσε η μακρά πεζοπορία για το εκκλησάκι στο Λιβάδι. Όταν έφτανε
γινόταν εσπερινός, μετά ολονύκτιο γλέντι με την εικόνα δίπλα τους για να συμμετέχει ο άγιος στο
γλέντι τους. Την επομένη γινόταν η θεία λειτουργία και η εικόνα ξαναγυρνούσε στο χωριό. Αρχικά
στον Αγ. Δημήτριο, όπου προσκυνούσε το χωριό και μετά τα παιδιά επέστρεφαν την εικόνα στο μετόχι
του χωριού. Βαρδαβούλιας 1986, σσ. 24-30.

Ποταμιά 1. έτσι ώστε οι κάτοικοι να πλουτίζουν την καθημερινότητα τους με πανηγύρεις.8. χωρίς πανηγύρι επομένως. 3.13. ∆ημήτριος Παρατηρούμε τα ακόλουθα: Υπάρχει μία ισόρροπη κατανομή των εορτών ανά χωριό. Στις 26 Οκτωβρίου ο Άγ. Αγ. Νικόλαο Θεολόγου στις 6 ∆εκεμβρίου.241 7. Στις 21 Νοεμβρίου τα Εισόδια Θεοτόκου 8. Παντελεήμων 5. . άρα αργίες105. 4. Στις 10 Φεβρουαρίου ο Άγ.9. Όλες οι πανηγύρεις γενικά είναι εκτός ελαιοσυλλογής. με εξαίρεση τέσσερεις ναούς σε ισάριθμα χωριά: 1. Στις 27 Ιουλίου Άγ. Στις 29 Αυγούστου ο Αποκεφαλισμός Τιμίου Προδρόμου 3. Αγ.2. Στις 8 Νοεμβρίου ο Αρχαγγέλος Μιχαήλ 4. η Ζωοδόχος Πηγή 4. Νικόλαος 4. Ευστράτιο Κάστρου στις 13 ∆εκεμβρίου. Στις 23 Απριλίου ο Άγ. Νικόλαο Παναγιάς στις 6 ∆εκεμβρίου.13.2.Παναγιά 1.13. Στις 18 Ιανουαρίου-2 Μαϊου ο Αγ. Στις 8 Νοεμβρίου ο Αρχαγγέλος Μιχαήλ 2. 105 Αγγελούδη 1980. Στις 29 Αυγούστου ο Αποκεφαλισμός Τιμίου Προδρόμου 6. σ. 217. Στις 8 Μαΐου ο Άγ. ∆ημήτριος 5.2. Αγ. Πέντε μέρες μετά το Πάσχα. 2. Στις 6 ∆εκεμβρίου ο Αγ. Χαράλαμπος 3. Στις 26 Οκτωβρίου ο Άγ. Ιωάννης Θεολόγος 4. Στις 7 Ιανουαρίου εορτάζει ο ναός της Σύναξης Τιμίου Προδρόμου 2.10. Γεώργιος 3. Στις 8 Σεπτεμβρίου τα Γενέθλια Παναγίας Σκάλας Παναγιάς 7. Αθανάσιος 2. Άγιο Αντρέα Πρίνου (30 Νοεμβρίου) που είναι κοιμητηριακός ναός. Στις 6 ∆εκεμβρίου ο Αγ.Λιμένας 1. Νικόλαος 4.

ΤΑ ΜΕΡΗ ΤΟΥ ΝΑΟΥ .242    ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5.

353. Κουκούλη-Χρυσανθάκη 1992. τον εξωνάρθηκα και το κωδωνοστάσιο. παρόμοια λύση έχει δοθεί και στην μονόκλιτη καμαροσκέπαστη τρουλαία βασιλική του Αγίου Σπυρίδωνα Καρδαμύλης (πρώτο μισό του 18ου αι. σσ. όπου στέκεται ο Ιερέας και είναι πάντα υπερυψωμένος συνήθως κατά ένα σκαλί. Άγ. Κλεόμβροτος 1976.)4. καθώς περιλαμβάνει την Αγία Τράπεζα αλλά και την Ωραία Πύλη. ένα ημικυκλικό σκαλί που παρακολουθεί την κόγχη του Ιερού1. στη θέση Άνω και Κάτω Πολίτες. 371. Θεόδωροι (1795).1. 4 χιλ. όπου κατά την παράδοση κατέφυγαν Κωνσταντινοπολίτες πρόσφυγες λίγο πριν ή αμέσως μετά την Άλωση της Πόλης3. για αποφυγή επαναλήψεων θα αναλυθούν τα υπόλοιπα. Βλ. Βλ. που φαίνεται ότι κτίστηκε ως καθεδρικός ναός του νησιού. Η κάτοψη του είναι ορθογώνια με προβάλλουσα μόνο την κόγχη του Ιερού Βήματος.00/5. Άγ. Τέμπλο που είναι συνήθως Ένας ναός. Απόστολοι (1809). διαθέτει ένα είδος σύνθρονου.Το Ιερό Βήμα Είναι ο ιερότερος χώρος των ναών.80μ. Τη δυτική πλευρά του καταλαμβάνει το ξύλινο. Χ. Η μορφή αυτή στη Θάσο2 συναντιέται στον Άγιο Χαράλαμπο. σ. βρέθηκε στη Θάσο στο Καστρί. Εξαίρεση αποτελεί η αψιδωτή μορφή του στον μικρό ναό του Αγίου Παντελεήμονα Μαριών (1858). έτσι ώστε οι πιστοί να έχουν καλλίτερη εικόνα του. Αθανάσιος (1707). 125  4 Μιχαηλίδης-Χριστοφίδου 1982. εξωτερικών διαστάσεων 4. ο χώρος δηλαδή παραμονής των πιστών κατά τις ιερές ακολουθίες.300-301. καθώς τέμπλο δεν χωρούσε. τη στοά. Άγ. Συμεών Στυλίτης (1885). . ιδιαίτερα από τους μονόχωρους. νότια του χωριού. στο μικρό ερειπωμένο ναό του Θεολόγου. σσ. Πρόκειται για τον γυναικωνίτη. 365.710 3  Αργ. ο Άγ.377.                                                              1 Αυτό το είδος συνθρόνου συναντάται σε πολλούς ναούς της πόλης της Μυτιλήνης: Αγ. Μπακιρτζής 1984. η Ιερή σκηνή. Ο κυρίως ναός σχολιάστηκε στο κεφάλαιο της τυπολογίας. συμπέρασμα ότι Εκτός νησιού Το μικρό μήκος του Θεολογίτικου ναού μας οδηγεί στο ήταν ουσιαστικά ένα εικονοστάσι.243    Τα μέρη των ναών του νησιού είναι απαραίτητα δύο: Το Ιερό Βήμα όπου κατά αποκλειστικότητα κινούνται οι ιερείς και όσοι τους διακονούν και ο κυρίως ναός. 2 Αψιδωτό κτίριο-κατοικία της πρώιμης εποχής του σιδήρου. ∆ημήτριος Καλλιράχης. σ. Σε πολλούς ναούς υπάρχουν όμως και άλλοι τέσσερεις χώροι που δεν είναι αναγκαίοι στην λειτουργία του ναού και γι αυτό πολλές φορές λείπουν. 5.

11 Στο κεντρικό κλίτος ημιεξαγωνικό ευθύγραμμο 1Β+ 3+2+ 2Ν 1Β+ 1+2 1. Ιερού 0. Αθανάσιος Κάστρου (1804) 11. ενώ το μεγαλύτερο στην Κοίμηση Θεοτόκου Παναγίας. Γεωργίου. υπέρ του Ιερού Βήματος προκύπτει στον Άγιο Νικόλαο Αγ..25 2.45 1. 5. Καζαβητιού(1810) Κοίμηση Θεοτόκου Μαριών (1813) Άγ.2. 0. Μελετώντας Βήματος/μήκος τον κυρίως πίνακα ναού παρατηρούμε δεν είναι ότι ο σταθερός.88 0. ∆ημήτριο Θεολόγου.85 2. τμήμα του ανατολικού τοίχου.45 2. Επομένως φαίνεται ότι το πλάτος του Ιερού Βήματος δεν προκύπτει από κάποιο κανόνα. 6 1Β+3+2+2Ν=μία κόγχη στον βορινό τοίχο. Γεώργιος Μικρ.14 ευθύγραμμο 1Β+ 2+2 Ημικυκλική με δύο εσωτερικές κόγχες Ημιεξαγωνική με τυφλά αψιδώματα και παράθυρο Ημικυκλική με θυρίδα 14.85 Σύναξη Ταξιαρχών Μαριών (1803) Άγ.20 Συνδυασμός 3 ημιεξαγώνων 1Β+ 3+2 12.53 2. 2 κόγχες στον νότιο τοίχο του Ιερού Βήματος.1.20 0.17 1Β+ 3+2 Ημικυκλική με παράθυρο 14.22μ.11 παρατηρείται στον Άγ.48 0.1. πιθανόν για να διατεθεί όσο το δυνατόν περισσότερος χώρος στους πιστούς. λόγος Ο πλάτους δυσμενέστερος. που τυχαίνει να είναι η μεγαλύτερη του νησιού.90 1. ∆ημήτριος Θεολόγου (1803) Καθαρό μήκος κυρίως ναού μν Μορφή τέμπλου                                                              5 Στον Άγιο Νικόλαο Λιμένα σήμερα το πλάτος είναι 1.13 ευθύγραμμο 1Β+1 +2+ 1Ν Ημιεξαγωνική με τυφλά αψιδώματα Ημιεξαγωνική με τυφλά αψιδώματα Ημικυκλική με θυρίδα εξαερισμού Πλάτος ιερού Βήματος πβ/ μν (χωρίς το Ιερό Βήμα) 13.15 Στο κεντρικό κλίτος ημιεξαγωνικό ευθύγραμμο 2Β+ 3+2 12. του Ιερού Βήματος είναι μάλλον στενό 1.94 Άγ.42 και αυτό συγκρίνεται. Απόστολοι Μεγ. Πίνακας στοιχείων ιερού Βήματος τρικλίτων Βασιλικών Α/ Α  1 2 3 4 5 6 7 Ναός Κόγχες6 Αψίδα 0. Το πλάτος του Ποικίλλει ανά ναό αλλά δεν συνδέεται κατ ανάγκη με το μήκος του ναού.25.72 0. όπου ενώ το μήκος του κυρίως ναού είναι 16. όμως το αρχικό ήταν 2.72 που όμως δεν είναι η μικρότερη σε μέγεθος εκκλησία. αλλά πιθανόν τον επέβαλλε ο εκάστοτε ιερέας και είχε σχέση με τις προσωπικές ανάγκες κίνησης του στον Ιερό αυτό χώρο.1. 2 κόγχες στο Ν. τρεις κόγχες στον Β. Ο μεγαλύτερος λόγος. ∆ημήτριος Καλλιράχης (1784) Άγ. .76 0.Καζαβητιού (1804) Άγ.244    5.21 16. Συγκεκριμένα στις τρίκλιτες βασιλικές το μικρότερο πλάτος5 το παρατηρούμε στην Κοίμηση Θεοτόκου Μαριών και είναι 1.43 0.45.85. τμήμα του ανατολικού τοίχου.

44 0. τμήμα του ανατολικού τοίχου.20 Στο κεντρικό κλίτος ημιεξαγωνικό Ευθύγραμμο Άγιος Γεώργιος Λιμεναρίων   11. Στο κεφάλαιο της τυπολογίας εξετάστηκαν οι κόγχες του ανατολικού τοίχου.14 στον Άγιο Γεώργιο Βουλγάρο και ο μεγαλύτερος 0. τμήμα του ανατολικού τοίχου. 0.15 0.3. οπότε οι μικροί αυτοί ναοί σε κάθε περίπτωση δεν θα τους στέγαζαν στο εσωτερικό του ναού. πιθανόν γιατί πολλοί εξυπηρετούσαν μοναχούς. που φυσικά είναι πολύ μικρότεροι από τις τρίκλιτες παρατηρούμε ότι το μικρότερο πλάτος Ιερού είναι 1.00 2.18 1Β+ 1+2 Μεταμόρφωση Σωτήρος Σωτήρα (1890) 12. 2 κόγχες στον νότιο τοίχο του Ιερού Βήματος.60 0.245    Πλάτος ιερού Βήματος πβ/ μν 11. σκευοφυλάκιο. Ο λόγος πλάτους Ιερού προς μήκος κυρίως ναού είναι ο μικρότερος.91 0. Ιερά                                                              7 1Β+3+2+2Ν=μία κόγχη στον βορινό τοίχο.10 2. Εξυπηρετεί το χωνευτήρι. οι πιστοί ήταν ελάχιστοι στις λειτουργίες και πλήθυναν μόνο στις πανηγύρεις.37 0.93 14 15 Α/ Α  Ναός Καθαρό μήκος κυρίως ναού μν Μορφή τέμπλου Κόγχες7 Αψίδα Ευθύγραμμο 1Β+1 Ημικυκλική με θυρίδα 1Β+ 2+1 Ημικυκλική με θυρίδα 2+2 Ημιδεκαγωνική με τρεις θυρίδες 0.17 Ευθύγραμμο 1Β+1 Ημικυκλική με τυφλά αψιδώματα Ημικυκλική με τυφλά αψιδώματα Ημιδεκαγωνική με τυφλ ά αψιδώματα Ημιεξαγωνική με τυφλά αψιδώματα και θυρίδα Ημικυκλική με θυρίδα (χωρίς το Ιερό Βήμα) 8 9 10 11 12 13 Κοίμηση Θεοτόκου Ραχωνίου (1822) Άγιος Νικόλαος Αγίου Γεωργίου (1830) Κοίμηση Θεοτόκου Παναγίας (1 831) Στους 1Β+2 +1 μονόχωρους ναούς. 2 κόγχες στο Ν.10μ στον Άγ.50μ στον Άγιο Αντρέα Όρμου Πρίνου.40 0. Στον βόρειο τοίχο στις τρίκλιτες υπάρχει μία κόγχη σε δεκατρείς από τους δεκαπέντε ναούς. Οι κόγχες Ο αριθμός των κογχών είναι πολύ ενδιαφέρον στοιχείο.1.49 2. . 5. Αντώνιο Ποτού. Γενικά στους μονόχωρους ναούς ο λόγος είναι κατά μέσο όρο πολύ μεγαλύτερος σε σχέση με τις τρίκλιτες Βασιλικές.23 Ευθύγραμμο 2Β+1 +1 13.90 2. το θαλασσίδιον.14 Άγιος Νικόλαος Λιμένα (1835) 17.22 8.30 2.00 0. που βρίσκονται εκατέρωθεν της αψίδας του Ιερού.50 2.59 στην Αγία Τριάδα Κοινύρων.14 Στο κεντρικό κλίτος ημιεξαγωνικό Ευθύγραμμο με μικρή προβολή στο κεντρικό κλίτος Ευθύγραμμο 1+2 1.25 21. τρεις κόγχες στον Β.42 το αρχικό Άγιος Νικόλαος Σκάλας Ποταμιάς (1836) Αγία Παρασκευή Θεολόγου (1843) 6.90 2. Κόγχες υπάρχουν όμως και στους άλλους τοίχους. που όμως είναι πολύ μικρή εκκλησία και το μεγαλύτερο 2.

4.85 0. Νικόλαος Παναγιάς(~1839) 16. ενώ στις μονόκλιτες το ποσοστό είναι μικρότερο.23 1+1 Ημικυκλική με θυρίδα Ημικυκλική με θυρίδα Ημικυκλική                                                              8 Δεν περιλαμβάνονται οι σταυροειδείς και αθωνικού τύπου ναοί.37 1Β+1 ημικυκλική 1. 9 .35 1Β+1+1 Ημικυκλική 3. 2 κόγχες στον νότιο τοίχο του Ιερού Βήματος. 5. Άγ.1.55 0. η κόγχη του Β. Η πρόθεση.74 1.34 5.35 0. 1Β+3+2+2Ν=μία κόγχη στον βορινό τοίχο. Το διακονικό.55 1.48 1. τμήμα του ανατολικού τοίχου. Στους μονόχωρους το ποσοστό είναι συντριπτικό: Από τους σαρανταέξι του παρακάτω πίνακα.10 0.22 1Β+1+1 Ημικυκλική με θυρίδα Ημιεξαγωνική με θυρίδα Αφανής 4.48 2.19 1. Γεώργιος Βουλγάρο (1784) Αγ. άμφια κλπ.16 1Β+1+1Ν 2 Αγ. που ανοίγεται στο νότιο τμήμα του ανατολικού τοίχου είναι προαιρετικό.40 0. Χαράλαμπος Παναγιάς (1814) Άγ. Ενδιαφέρον παρουσιάζει και η μελέτη των κογχών του ανατολικού τοίχου των μονόχωρων. ∆ημήτριο Λιμένα και Αρχάγγελο Θεολόγου.27 1Β+1+1 +1Ν 2Β+1+1 3.15 1.246    βιβλία.14 1Β+1 7. Ιωάννης Λιμένα (1835) Αγ. Γεώργιος Μαριών (1834) Αρχάγγελος στο Λιβάδι Θεολόγου(1834) Αγ.30 1Β+1+1 Ημικυκλική με θυρίδα Ημικυκλική με θυρίδα Ημικυκλική με θυρίδα Ημικυκλική με θυρίδα Ημικυκλική με θυρίδα 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 1Β+1 1Β+1+1 5.70 0.34 0.32 1Β+1+1Ν Ημικυκλική 6.74 0.48 1+1 6.00 2. ∆ημήτριος Βουλγάρο (~1839) Αγ. μόνο σε εννιά. Γεώργιο Βουλγάρο. 2 κόγχες στο Ν. είναι φυσικά απαραίτητη σε όλους τους ναούς. ∆εν υπάρχει στους ναούς: Παναγία Θεολόγου. άρα μπορούμε να πούμε ότι σε ορισμένους βυζαντινούς ναούς της Θάσου το διακονικό έλειπε.28 0. Πίνακας στοιχείων ιερού βήματος μονόχωρων  ναών8  Α/ Α  Ναός Καθαρό μήκος κυρίως ναού μν Πλάτος ιερού Βήματος πβ/ μν Μορφή τέμπλου Κόγχες9 (χωρίς το Ιερό Βήμα) 1 Παναγία Θεολόγου (1633) 10. τρεις κόγχες στον Β.67 0. τμήματος του ανατολικού τοίχου.70 7.53 0.24 1Β+1=1 4. Αθανάσιος Παναγιάς (1837) Αρχάγγελος Λιμένα (~1839) Αρχάγγελος Μιχαήλ Ποταμιάς (αρχική φάση) (~1839) Άγ. τμήμα του ανατολικού τοίχου.59 1. Από αυτές ο Άγιος Γεώργιος Μαριών σίγουρα διατηρεί την βυζαντινή κάτοψη. Ανάργυροι Κακηράχης (1830) Γέννηση Τιμίου Προδρόμου Μαριών(1831) Αγ. ∆ημήτριος Λιμένα (~1839) Αγ. υπάρχει στους σαράντα τρεις.65 1. Άγιο Γεώργιο Μαριών.52 1. Στον νότιο τοίχο κόγχη βρίσκεται μόνο σε δύο τρίκλιτες Βασιλικές καθώς συνήθως εδώ υπάρχει παράθυρο. Άγ.75 1.08 0.

Ιωάννης Καζαβητιού(1865) Αγ.37 1Β+1+1 ημικυκλική 5.30 1Β+1+1 5. Γεώργιος παλήρη Θεολόγου (1866) Εννιάμερα Παναγίας Κάστρου(1867) Αγία Μαρίνα Μαριών(1874) Άγ.30 8.60 0. 2 κόγχες στον νότιο τοίχο του Ιερού Βήματος.23 3. Ανάργυροι Θεολόγου(1890) 9.90 2.60 0.26~1. τμήμα του ανατολικού τοίχου.50 0.97~ 4.45 1.60 2. Αντώνιος Ποτού (1851) ΄Αγ.26 1Β+1+1 5. Καζαβητιού(1843) Γέννηση Τιμίου Προδρόμου Θεολόγου (1844) Άγ.08 0.00 1.67 0.30 4.00 0. Αντρέας Πρίνου (1890) Αγ. Γεώργιος Θεολόγου (~1844) Αγ.70 1.71 0.00 0.55 0.35 2.10 1. Παντελεήμων Μαριών (1855) Άγ.14 1.10 0.86 0. Παντελεήμων Παναγιάς (1877) Ευαγγελισμός Θεοτόκου Λιμεναρίων (1880) Αγ.17 1.72 5.54 0. ∆ημήτριος Καζαβητιού (~1865) Αγία Κυριακή Καζαβητιού (~1865) Εισόδια Θεοτόκου Θεολόγου(~1865) Άγ. Παντελεήμονα Μικρ.32 1+1 4.33 1Β+1+1 1.80 1.85 2.28 1Β+1+1 3.34 1Β+1+1+ 1 1Β+1+1 0. Αγ.Γεώργιος Καλλιράχης(~1862) Προφήτης Ηλίας Κάστρου(1862) Αγ.47 0.66 0.15 1.46 1+1 4.33 1Β+1+1 ημικυκλική 5.00 0.30 1Β+1+1 4.24 1Β+1+1 6.25 0.26 2.59 1Β+1+1+ 1Ν 1+1 8.45 2.247    Α/ Α  Ναός Καθαρό μήκος κυρίως ναού μν Πλάτος ιερού Βήματος πβ/ μν Μορφή τέμπλου Κόγχες 10 (χωρίς το Ιερό Βήμα) 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 Άγιος Ιωάννης Πρόδρομος Σωτήρα(~1839) Σύναξη Τιμίου Προδρόμου Ποταμιάς (1839) 4. τμήμα του ανατολικού τοίχου.32 1Β+1+1 5.27 5.18 0.52 0.42 0.88 1.48 1.40 Ημικυκλική με θυρίδα Ημικυκλική με θυρίδα Ημικυκλική Ημικυκλική με θυρίδα Ημικυκλική με θυρίδα Ημιδωδεκαγωνική Ημικυκλική ημικυκλική                                                              10 1Β+3+2+2Ν=μία κόγχη στον βορινό τοίχο.78 1.59 1.55 0.55 2.18 1Β+1+1+ 1Ν 1.58 1.50 Ημικυκλική με θυρίδα ημικυκλική 0.25 1.49 0. .29 1Β+1 Ημιεξαγωνική με θυρίδα Ημιεξαγωνική με θυρίδα Ημικυκλική με θυρίδα ημικυκλική 9.73 Μ. Νικόλαος Θεολόγου (1860) Αγία Τριάδα Κοινύρων (1861) Υπαπαντή Καλλιράχης(1862) Άγ.20 1+1 Ημικυκλική με θυρίδα Ημικυκλική με θυρίδα και τυφλά αψιδώματα Ημικυκλική με θυρίδα Ημικυκλική με θυρίδα Ημικυκλική με θυρίδα ημικυκλική 7.78 0.34 1Β+1+1 6.30 1Β+1+1 6.26 2Β+1+1 6.36 1Β+1+1+ 1 1Β+1+1+ 1Ν 1Β+1+1 Ημικυκλική με θυρίδα Ημικυκλική με θυρίδα Ημικυκλική 4. τρεις κόγχες στον Β.67 0. Ιωάννης Θεολόγος Παναγιάς (1857) Γενέθλια Παναγίας Παναγιάς(~1857) Αγία Μαρίνα Καζαβητιού(1858) Αρχάγγελος Θεολόγου (1859) Άγ.17 1Β+1+1 5.97 0.05 1.08 1.51 1Β+1+1 αφανής 5.10 0.37 1Β+1 ημικυκλική 3. 2 κόγχες στο Ν.05 2.9 0 1.

26 1Β+1+1+ 1Ν Ημικυκλική με θυρίδα Ημικυκλική με θυρίδα Ημικυκλική με θυρίδα Ημικυκλική με θυρίδα Ημικυκλική με θυρίδα 5. Στη Θάσο υπάρχουν σε έξι τρίκλιτες. που δέχεται το σώμα του Χριστού. Ορλάνδος 1961.6. Στους μονόχωρους ναούς. Ευστράτιος Κάστρου(1892) Άγ. .97 0.55 0.33 1Β+1+1 ημιεξαγωνική 5. εκ των οποίων οι δύο φέρουν τυφλά αψιδώματα. Γίνεται ψηλότερο και συνθετότερο. πιθανόν για να τονίσουν την σπουδαιότητα του συγκεκριμένου στοιχείου του ναού. σ. έχουν ημικυκλικές αψίδες και μόνο μία φέρει τυφλά αψιδώματα. Η αψίδα του Ιερού Βήματος Άλλο στοιχείο μελέτης είναι η μορφή της αψίδας του Ιερού. Στις τρίκλιτες Βασιλικές οι εννιά.23 1Β+1+1 9. Τα τυφλά αψιδώματα αποτελούν επιβίωση των αντιστοίχων ανακουφιστικών- διακοσμητικών κογχών της βυζαντινής εποχής12 και συχνά εξωτερικά αποτελούν το μόνο διακοσμητικό στοιχείο των ναών.72 0. 2 κόγχες στο Ν. διατηρώντας κατά τους πρώτους μεταβυζαντινούς αιώνες την λιτότητα του.80 0. Τέσσερεις έχουν ημιεξαγωνική εκ των οποίων η μία με τυφλά αψιδώματα. Παρατηρούμε δηλαδή ότι μόνο μία ένας μονόχωρος φέρει τυφλά αψιδώματα.40 1. 77. 2 κόγχες στον νότιο τοίχο του Ιερού Βήματος.5.Το τέμπλο. όπου τοποθετείται η Αγία Τράπεζα.30 1. Βελένης 1984. Σαββοπούλου-Κατσίκη 1989.73 1.248    Α/ Α  Ναός Καθαρό μήκος κυρίως ναού μν Πλάτος ιερού Βήματος πβ/ μν Μορφή τέμπλου Κόγχες 11 (χωρίς το Ιερό Βήμα) 42 43 44 45 46 47 Αγ. Όσο όμως πληθαίνουν οι δυτικές επιδράσεις. Τέσσερεις έχουν ημιεξαγωνική κάτοψη.Γεώργιος Ποταμιάς(1896) Αγία Θέκλα Καλλιράχης(1898) Αγ.42. έχουν ημικυκλική μορφή.31 1Β+1+1 6.30 1Β+1+1 5. τμήμα του ανατολικού τοίχου. Το ξυλόγλυπτο τέμπλο από τον 15ο αιώνα αντικατέστησε το μαρμάρινο της βυζαντινής ναοδομίας. τρεις κόγχες στον Β. από τον 18ο αιώνα και μετά. 12 Μουτσόπουλος 1973.90 1.σ.39.19 1Β+1+1 7.1. τμήμα του ανατολικού τοίχου. τα θέματα αποκτούν πλαστικότητα. Γεώργιος Παναγιάς(1893) Άγ.80 0.75 0. σ. σαράντα δύο.1. απομακρύνεται από την λιτότητα για να γίνει το αντιπροσωπευτικότερο παράδειγμα του νεοελληνικού μπαρόκ. το σκάλισμα βαθαίνει.56 1. τόση που καθώς το βάθος                                                              11 1Β+3+2+2Ν=μία κόγχη στον βορινό τοίχο. σ. ∆ύο έχουν ημιδεκαγωνική και μάλιστα η μία φέρει τυφλά αψιδώματα.80 1.107. Ιωάννης Θεολόγος Θεολόγου(1899) ΖωοδόχουΠηγής Ποταμιάς (~1900) 5. ημιδωδεκαγωνική και σε δύο είναι αφανής. Για τα τυφλά αψιδώματα στη βυζαντινή εποχή βλ. 5.

427. σταφυλή16. της Κοίμησης Θεοτόκου Ραχωνίου (κεφ. περίοδος 2. δεν προσφέρονται για αγιογράφηση. έχουν σαφή επίδραση του νεοκλασικισμού. κλαδί και στην κορυφή κεντρικά οι δύο δράκοι17 με ξεφτέρια εκατέρωθεν του σταυρού. περίοδος 2. Στις τρίκλιτες βασιλικές του νησιού το τέμπλο αποτελείται από τις ακόλουθες ζώνες14. σ.249    μένει στη σκιά. (κεφαλ. Μπακιρτζής 1984.  Το τέμπλο του Αγ. Αθήναι 1981. Θεοχαρίδου. σ. Παρόμοιες ζώνες συναντούμε και στα τέμπλα των ναών της Λήμνου. κάτω κεταμπέ.3). 15 Για τα μεταβυζαντινά γενικά Τέμπλα Βλ. ζώνη του δωδεκαόρτου. 16 Η άμπελος είναι θέμα που απαντά στη διακόσμηση των τέμπλων στην παλαιοχριστιανική και βυζαντινή εποχή. σ. ρίζα του Ιεσσαί. Sotiriou 1970.3). όπου τονίζεται ότι ο Χριστός «συνέτριψε τας κεφαλάς των εκείσε (δηλ. Σηφουνάκης. Οι τοιχογραφίες κοστίζουν. Μικρόν Ευχολόγιον ή Αγιασματάριον. ιδιαίτερα αυτό του χωριού της Παναγίας. Το πιο πλήρες τέμπλο είναι του Αγ. σ. ζώνη δεσποτικών εικόνων. σσ.18 από τον Φιλοθεΐτη μοναχό Ιγνάτιο. ∆ημητρίου Θεολόγου. μοιάζουν να προβάλλονται ελεύθερα στο κενό. Κουτελάκης 1986. Βαπτίσματος. Χρυσάφη-Ζωγράφου 1999. Ακολουθία του Αγ. των εις τα Ιορδάνεια ρείθρα) εμφωλευόντων δρακόντων. ∆ημητρίου Θεολόγου(κεφ. σ. Αρώνη-Κοτσάλη. ∆ημητρίου Καλλιράχης(κεφ. την ευχή που αποδίδεται στον Σωφρόνιο Ιεροσολύμων και εκφωνείται κατά το μυστήριο του Βαπτίσματος και τον Μέγα Αγιασμόν. 363. περίοδος 5. που καθώς συχνά είναι συχνά ξύλινες.338. Καζαβητιού (κεφ. περίοδος 2. ακόμη και αν υπήρχε η οικονομική δυνατότητα. κεμέρι. τα ταμεία των εκκλησιών παρακολουθούν την οικονομική ένδεια των κατοίκων επομένως το Τέμπλο υψώνεται για να δεχθεί πολλές εικόνες Αγίων και να αναπληρώσει την απουσία τους από τους τοίχους και τις οροφές.96. τις γνωστές των μεταβυζαντινών τέμπλων15: Κοντή βάση. Στο μέσο του βημοθύρου σώζεται η                                                              13 Ζώρα 1995. Του Αγ. ∆ημητρίου Θεολόγου φιλοτεχνήθηκε το 1803. και της Κοίμησης Θεοτόκου Παναγίας (κεφ. Το υψηλό τέμπλο όπου μπορούν να τοποθετηθούν πολλές εικόνες αγίων μπορεί να σχετίζεται με την συχνή απουσία τοιχογραφιών στο εσωτερικό των ναών. περίοδος 2.2) Τρία τέμπλα. και της Μεταμόρφωσης Σωτήρα (κεφ.72. αλλά και στην δυτική τέχνη. Καλοκύρης. 17 Για την παρουσία του δράκοντα στον ξυλόγλυπτο διάκοσμο του τέμπλου πρβλ. Μπέλιτσος.5). περίοδος 3. 175. 18 Α.177. από το οποίο λείπει μόνο η Μεγάλη ∆έηση.10). σ. Αποστόλων Μεγ.2). εργάστηκε περίπου δεκαοκτώ χρόνια.20). των Αγ. ∆ημητρίου φέρει αχρονολόγητη επιγραφή: ΔΙΕΞΟΔΟΥ ΜΑΚΑ/ΡΙΟΥ ΙΕΡΟΜΟΝΑΧΟ/Υ ΧΙΡ ΓΕΟΡΓΙΟΥ ΙΕΡΕ/οσ ΚΑΛΛΗΛΟΥ. Η Μεγάλη ∆έηση. ο οποίος για την κατασκευή του.132 14 . ποδιά. σ. 18. Μακρής 1976. Σε μερικές περιπτώσεις οι τεχνίτες αδειάζουν το φόντο από το ξύλο και το σύνολο παίρνει την όψη ξυλόγλυπτης δαντέλας13. Από τα δεκαπέντε τέμπλα ξυλόγλυπτα είναι τρία: Του Αγ. Μπούρας 1975. Τσαπαρλής 1980. του Αγ. περίοδος 2.

Κοίμηση Θεοτόκου Ραχωνίου. Στους υπόλοιπους έξι αποκλίνει από την ευθυγραμμία: Σε τέσσερεις ναούς στο κεντρικό κλίτος έχει ημιεξαγωνική μορφή για να δεχθεί περισσότερες δεσποτικές εικόνες: Άγ. Παρασκευή Θεολόγου. Ένα πρόσθετο στοιχείο για τις τρίκλιτες βασιλικές είναι η ευθυγραμμία του ή μη. Το ξυλόγλυπτο ανήκε στο παλιό μικρό καθολικό της μονής. Γεωργίου Μικρού Καζαβητιού (περίοδος 2. της Κοίμησης Θεοτόκου Μαριών (περίοδος2. Άγ. όταν η Μονή κατασκεύασε νέο μαρμάρινο για τον καινούργιο της ναό.7). ∆ημήτριος Καλλιράχης. Απόστολοι Μεγ. . οπότε κατασκευάστηκε το νέο μαρμάρινο.                                                              19 Χιόνης 2009. Νικόλαο Λιμένα. Επτά έχουν σανιδωτό με ζωγραφισμένα φυτικά μοτίβα και δύο σανιδωτό με ξυλόγλυπτες ορισμένες ζώνες. για το λόγο αυτό τις περισσότερες φορές δεν είναι κατακόρυφο. Το τέμπλο αν και μικρό. που κτίστηκε το 1496 με δαπάνη του Σέρβου ηγεμόνα Γεωργίου Βράνκοβιτς και διατηρήθηκε μέχρι λίγο μετά την επανάσταση του 1821. η ημιεξαγωνική μορφή υπάρχει και στα πλάγια κλίτη. Αθανασοπούλου εκ Βόλου εξ Αγίου Γεωργίου 24 Αυγούστου 1881».  Το τέμπλο της Μεταμόρφωσης Σωτήρα δωρίθηκε στον ναό από την μονή του Αγίου Παύλου λίγο μετά το 1901. αλλά κάμπτεται προς τον κυρίως ναό. Νικόλαο Αγ.3) με επιγραφή :    «Χειρ Αποστόλου Α. Μεταμόρφωση Σωτήρα στον Σωτήρα και Άγιο Γεώργιο Λιμεναρίων. Άγ. τοποθετήθηκε στον νέο ναό της Μονής. αλλά στο κεντρικό κλίτος υπάρχει μικρή προβολή. συνήθως στην περιοχή του δωδεκαόρτου. στον Άγ. για να τονιστεί πιθανόν η εξέχουσα θέση του στο ναό. Άγ.250    προσωπογραφία του τεχνίτη19. μέχρι το 1901. πιθανόν για να υπογραμμιστεί και στο Τέμπλο το τρισυπόστατον. Γεώργιο Μικρού Καζαβητιού. Άγ. Σύναξη Ταξιαρχών Μαριών. Άγ. σ. Αθανάσιο Κάστρου. ∆ημήτριος Θεολόγου. Αγ. Σε ένα τρισυπόστατο ναό. Τρία τέμπλα είναι ξυλόγλυπτα αλλά χωρίς βάθος: Αγ. Τέλος στην Κοίμηση Θεοτόκου Παναγίας δεν υπάρχει λοξότμιση. Γεωργίου. Στο Τέμπλο άμεσα προσβάσιμες στους πιστούς είναι οι δεσποτικές εικόνες.8) και της Κοίμησης Θεοτόκου Παναγίας (περίοδος3. Είναι ευθύγραμμο σε εννιά ναούς: Άγ. Καζαβητιού. Κοίμηση Θεοτόκου Μαριών. Νικόλαο Σκάλας Ποταμιάς.15. Οι υπόλοιπες ζώνες καθώς βρίσκονται ψηλά είναι δυσθεώρητες. έτσι ώστε οι εικόνες του να αναγνωρίζονται ευκολότερα.

1.6. Καζαβητιού Ξυλόγλυπτο χωρίς βάθος Κοίμηση Θεοτόκου Μαριών Ξυλόγλυπτο χωρίς βάθος Κοίμηση Θεοτόκου Ραχωνίου σανιδωτό ξυλόγλυπτο μόνο η σταφυλή και ο σταυρός Άγιος Νικόλαος Αγίου Γεωργίου σανιδωτό Κοίμηση Θεοτόκου Παναγίας ξυλόγλυπτο Χωρίς βάθος + + + + + + + Από το κεμέρι κάμψη του τέμπλου + πίνακας με βάζα από λουλούδια + + + + χωρίς βάση + κεμέρι + Ρίζα Ιεσσαί ∆ωδεκάορτο Η Μεγάλη ∆έηση + + + + Στο κέντρο από την ρίζα του Ιεσσαί προβολή του τέμπλου + + + + +χωρίς ξεφτέρια + κάμψη του τέμπλου + + + Τρία αετώματα από κάτω + + + + + + + στην ίδια γραμμή με τους αποστόλους + Αντί για σταφυλή φυτικά μοτίβα + + + + + +απλοπ οιημένο + + και πουλιά σποραδι κά + Κάμψη της ζώνης + Κλαδίδράκοι + Αντί για ρίζα του Ιεσσαί ζώνη της σταφυλή ς από δεύτερη χρήση + + σταφυλή + + + στο κέντρο υψηλό αέτωμα με παράσταση μυστικού δείπνου Μόνο ξυλόγλυ πτος σταυρός με βάση από δεύτερη χρήση Από κάτω 3 αετώματα + .Πίνακας ζωνών τέμπλου των τρίκλιτων Βασιλικών Α/ Α  Ναός Βάσηποδιά Σταφυ -λή Κάτω κεταμπές ∆εσποτικές εικόνες + 1 Άγ. Απόστολοι Μεγ.Καζαβητιού. ∆ημήτριος Θεολόγου ξυλόγλυπτο + 3 Σύναξη Ταξιαρχών Μαριών σανιδωτό ζωγραφιστό Άγ. Αθανάσιος Κάστρου Σανιδωτό ζωγραφιστό + + + + 4 5 6 7 8 9 10 Άγ. ∆ημήτριος Καλλιράχης ξυλόγλυπτο + 2 Άγ.251    5.1. Γεώργιος Μικρ. Σανιδωτό ζωγραφιστό Άγ.

Ιωάννης Ποταμιάς). Αρκετές φορές υπάρχει η ζώνη του ∆ωδεκάορτου. Ξυλόγλυπτα τέμπλα δεν υπάρχουν παρά μόνο ελάχιστα τμήματα από παλιότερους ναούς (Άγ. Γεώργιος Μαριών (1834) Αρχάγγελος στο Λιβάδι Θεολόγου 2 3 4 5 6 7 Βάσηποδιά ∆εσποτικές εικόνες + + Χωρίς εικόνες + μόνο σταυρό ∆ωδεκάορτο ∆ράκοισταυρός + + + Χωρίς εικόνες ∆ύο πουλιά Μόνο ο σταυρός + + Χωρίς εικόνες Μόνο ο σταυρός + + + + + +                                                              20 Περιλαμβάνονται όλοι οι μονόκλιτοι ναοί Κεμέρι + Ρίζα Ιεσσαί + + Παρατηρήσεις Νέο τέμπλο . Υπάρχουν και εξαιρέσεις όπου το τέμπλο είναι του Ευαγγελισμού πιο ολοκληρωμένο. Ανάργυροι Κακηράχης (1830) Γέννηση Τιμίου Προδρόμου Μαριών (1831) Αγ. όπου όμως δεν έχουν τοποθετηθεί οι εικόνες και υπάρχουν τα κενά τους ή έχουν καλυφτεί με σανίδες.1. 5. Γεώργιος Βουλγάρο (1784) Αγ.2.6.Πίνακας  ζωνών τέμπλου των μονόχωρων  ναών20  Α/ Α ναός 1 Παναγία Θεολόγου (1633) Αγ.252    Α/ Α  Ναός 11 Άγιος Νικόλαος Λιμένα Επίπεδο αγιογραφημένο Αγιος Νικόλαος Σκάλας Ποταμιάς σανιδωτό Άγιος Νικόλαος Αγίου Γεωργίου σανιδωτό Μεταμόρφωση Σωτήρος Σωτήρα ξυλόγλυπτο Άγιος Γεώργιος Λιμεναρίων σανιδωτό 12 13 14 15 Βάσηποδιά Σταφυ -λή + ∆εσποτικές εικόνες + + + + + +απλοπ οιημένο σταφυλή + + + + + + + Πάνω σειρά δράκων + από άλλο τέμπλο + + +μόνο σταυρός από άλλο τέμπλο + + Κάτω κεταμπές + + κεμέρι Ρίζα Ιεσσαί ∆ωδεκάορτο Η Μεγάλη ∆έηση Κλαδίδράκοι + +χωρίς εικόνες + Στους μονόχωρους ναούς τα τέμπλα είναι σανιδωτά και απλοποιημένα. παράδειγμα ο ναός τηςΘεοτόκου στα Λιμενάρια. Χαράλαμπος Παναγιάς (1814) Άγ. Συνήθως πάνω από την ποδιά υπάρχει η ζώνη των δεσποτικών εικόνων και στην κορυφή ο σταυρός.

Αγ. Αντώνιος στον Ποτό (1851) ΄Αγ. Νικόλαος Παναγιάς(~1839) Άγιος Ιωάννης Πρόδρομος Σωτήρα (~1839) Άγ. Νικόλαος Θεολόγου (1860) Βάσηποδιά ∆εσποτικές εικόνες + + + + Κεμέρι Ρίζα Ιεσσαί ∆ωδεκάορτο ∆ράκοισταυρός Παρατηρήσεις + σε τρεις σειρές εικόνες + + Μόνο σταυρός Νέο τέμπλο + Χωρίς εικόνες Κτιστό αετωματι κό τέμπλο ∆εν υπάρχει ∆εν υπάρχει + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + Χωρίς εικόνες + + Χωρίς εικόνες + + + + + + + + Απλοϊκ ό κεμέρι Χωρίς δράκους + + + + μόνο σταυρός + Χωρίς δράκους Μόνο σταυρός + νέο Μόνο σταυρός νέο + Μόνο σταυρός Μόνο σταυρός . ∆ημήτριος Ποταμιάς (1845) 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 Αγ. Αθανάσιος Παναγιάς (1837) 10 Αρχάγγελος Λιμένα (~1839) 11 Αρχάγγελος Μιχαήλ Ποταμιάς (αρχική φάση) (~1839) Άγ. Ιωάννης Πρόδρομος Βουλγάρο (~1839) Σύναξη Τιμίου Προδρόμου Ποταμιάς (1839) Μ. Ιωάννης Λιμένα (1835) Αγ. Ιωάννης Θεολόγος Παναγιάς (1857) Γενέθλια Παναγίας Σκάλας Παναγιάς (~1857) Αγία Μαρίνα Καζαβητιού (1858) Αρχάγγελος Θεολόγου(1859) Αγ. Καζαβητίου (1843) Γέννηση Τιμίου Πρόδρομου Θεολόγου(1844) Άγ. ∆ημήτριος Βουλγάρο (~1839) Αγ. Παντελεήμων Μαριών (1855) Αγ. ∆ημήτριος Λιμένα (~1839) Αγ. Γεώργιος Θεολόγου (~1844) Αγ.253    Α/ Α 8 9 (1834) ναός Αγ. Παντελεήμονα Μικρ.

Τριάδα Κοινύρων (1861) Υπαπαντή Καλλιράχης (1862) Άγ. Παντελεήμων Παναγιάς(1877) Ευαγγελισμός Θεοτόκου Λιμεναρίων (1880) Μεταμόρφωση Σωτήρα Κακηράχης (1882) Αγ. ∆ημήτριος Καζαβητιού (~1865) Αγ.Γεώργιος Ποταμιάς (1896) Αγία Θέκλα Καλλιράχης (1898) Αγ. Ευστράτιος Κάστρου (1892) Άγ.Καζαβητιού (1865) Αγ. Γεώργιος παλήρη Θεολόγου (1866) Εννιάμερα Παναγίας Κάστρου(1867) Αγία Μαρίνα Μαριών (1874) Άγ. Τριάδα Κοινύρων (1861) Αγ. Γεώργιος Παναγιάς (1893) 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 Άγ. Ιωάννης Θεολόγος Θεολόγου (1899) Ζωοδόχου Πηγής Ποταμιάς (~1900) Βάσηποδιά ∆εσποτικές εικόνες + Κεμέρι Ρίζα Ιεσσαί ∆ωδεκάορτο ∆ράκοισταυρός + + + + + Μόνο σταυρός Μόνο σταυρός + + Μέχρι το ταβάνι Κτιστό μέχρι το ταβάνι + + + + + + + + + + Παρατηρήσεις + Χωρίς δράκους + + + Μόνο σταυρός + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + Χωρίς εικόνες + + χωρίς εικόνες + + + + + + Μόνο σταυρός Μόνο σταυρός Χωρίς εικόνες Χωρίς εικόνες Χωρίς εικόνες Χωρίς εικόνες Μόνο σταυρός Χωρίς εικόνες μόνο σταυρό Χωρίς δράκους Σήμερα νέο μόνο σταυρό Και τρίτη ζώνη για εικόνες αέτωμα μόνο σταυρό Και τρίτη ζώνη για εικόνες . Κυριακή Καζαβητιού(~186 5) Εισόδια Θεοτόκου Θεολόγου (~1865) Άγ. Ιωάννης Μεγ. Αντρέας Πρίνου (1899) Αγ. Ανάργυροι Θεολόγου(1890) Αγ.Γεώργιος Καλλιράχης (~1862) Προφήτης Ηλίας Κάστρου (1862) Αγ.254    Α/ Α ναός 29 Αγ.

στον Άγ. αλλά και αλλού. Στη Θάσο δεν υπάρχει σε τρεις τρίκλιτους ναούς προφανώς επειδή εξυπηρετούσαν μοναχούς: Στην Κοίμηση Θεοτόκου Μαριών. Στην Κοίμηση Θεοτόκου Ραχωνίου. Καζαβητιού. Παρασκευή Θεολόγου και Μεταμόρφωση Σωτήρα στον Σωτήρα είναι πιόσχημος με καμπύλες. Μόνο σε έναν ναό.55. Άγ. Νικόλαο Σκάλας Ποταμιάς και στον Άγ. Απόστολοι Μεγ. Με τον καιρό. Αθανάσιο Κάστρου. 5. Ε.75/7.1. προστέθηκε σε όλους τους ναούς και εσωτερική είσοδος στο γυναικωνίτη και σε πολλούς καταργήθηκε η εξωτερική σκάλα . είναι μορφής Γ. επίδραση της αστικής Οθωμανικής αρχιτεκτονικής.75 3. τ. Γεώργιο Μικρού Καζαβητιού. Μπούρας 1968. αλλά και της αρχιτεκτονικής των Τζαμιών22. σ. ∆ημήτριος Θεολόγου (1803) Σύναξη Ταξιαρχών Μαριών(1803) 3 Μορφή ∆ιαστάσεις Είσοδοι Προσθήκη Π 3. Άγ.2. Για να μην είναι μάλιστα ορατές οι γυναίκες από το ανδρικό εκκλησίασμα του κυρίως ναού. όπου το δυτικό τμήμα του προστέθηκε εκ των υστέρων. Ευθύγραμμος είναι στους ναούς: Άγ.15/9. 168.65 4. Γεώργιο Λιμεναρίων. Ο γυναικωνίτης Οι γυναίκες κατά την θεία λειτουργία παρέμειναν στην πρώιμη Τουρκοκρατία μόνο στο γυναικωνίτη21. Στους Άγ.2. το μέτωπο του προς αυτόν φρασσόταν με καφασωτά. ενώ στην Κοίμηση Θεοτόκου Παναγίας πτυχωτός. Βλ. ∆ημήτριο Θεολόγου και αργότερα στον Άγ. όταν οι περιορισμοί ατόνησαν. ∆ημήτριος Καλλιράχης (1784) 2 Άγ. Άγ. στον Άγιο Αθανάσιο Κάστρου σήμερα σώζονται τα καφασωτά23. Η μορφή του γυναικωνίτη διαφέρει. ο οποίος ως εκ τούτου λείπει από τα καθολικά μετοχιών. σ.65 Τα μισά σκέλη του Π Π 4.00/2. Μακρής 1976. Αν. 23 Τα καφασωτά έχουν αφαιρεθεί από πολλούς ναούς της χώρας και διατηρούνται μόνο σε εγκαταλειμμένους οικισμούς. Αθανάσιο Κάστρου είναι πιόσχημος. 112. Άγ. Πίνακας στοιχείων γυναικωνίτη τρίκλιτων Βασιλικών Α/ Α  Ναός 1 Άγ. Στους υπόλοιπους τέσσερεις ναούς παρατηρούμε επίδραση του μπαρόκ. σ.10 Εξωτερική (αρχική) εσωτερική (από τη στοά ) Εξωτερική(αρχι κή) εσωτερική Εξωτερική εσωτερική  Π με καμπυλωμένα τα σκέλη και τις γωνίες 3. Βακαλόπουλος 1974.255    5.05/2. 243. ενώ τα τελευταία χρόνια κατ οικονομία οι γυναίκες εκκλησιάζονται και στο αριστερό κλίτος του Ναού. 22 .23   Καφασωτά                                                                21 Α.20 Μήκος στα σκέλη 5. και αρχικά στον Άγ. Στους Σύναξη Ταξιαρχών Μαριών. όπως το Κάστρο Θάσου. ∆ημήτριο Καλλιράχης. Τζάκου 1982. Νικόλαο Λιμένα. Στα χρόνια της τουρκοκρατίας οι ναοί συνήθως διέθεταν μόνο εξωτερική πρόσβαση στο γυναικωνίτη και σπάνια και εσωτερική.40/10.2. σσ.

Καζαβητιού (1804) Άγ. 114. κρύο και χιόνι το                                                              24 Αν. στοιχείο της κοσμικής αρχιτεκτονικής. Η κάτοψη είναι ευθύγραμμη και μόνο στον Ευαγγελισμό Λιμεναρίων λόγω στενότητας λοξεύει για να περιλάβει την είσοδο. . εξαιρετικά διαδεδομένο στους ναούς της Μακεδονίας.23 9 Άγιος Νικόλαος Αγίου Γεωργίου (1830) Πτυχωτός 3.34 Είσοδοι Προσθήκη Καφασωτά Εξωτερική(έκλει σε) εσωτερική Εξωτερική(έκλει σε) εσωτερική