You are on page 1of 514

Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης

Π  ο  λ  υ  τ  ε  χ  ν  ι  κ  ή    Σ  χ  ο  λ  ή 
ΤΜΗΜΑ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ 
 
Σαπφώ Παν. Αγγελούδη-Ζαρκάδα

Η αρχιτεκτονική
των μεταβυζαντινών εκκλησιών της Θάσου
Ιστορική, κοινωνική και κατασκευαστική προσέγγιση

        

 

 

∆ ι δ α κ τ ο ρ ι κ ή ∆ ι α τρ ι β ή
Επιβλέπουσα καθηγήτρια: κ. Μαρία  Βαμβούκου‐Καμπούρη 

 
ΤΟΜΟΣ 1. ΚΕΙΜΕΝΟ
ΚΑΒΑΛΑ  2011 
 


 

Η ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ
ΤΩΝ ΜΕΤΑΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ ΕΚΚΛΗΣΙΩΝ ΤΗΣ ΘΑΣΟΥ
ΙΣΤΟΡΙΚΗ, ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΚΑΙ ΚΑΤΑΣΚΕΥΑΣΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ


 

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ

Π ο λ υ τ ε χ ν ι κ ή Σ χ ο λ ή
ΤΜΗΜΑ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ

ΣΑΠΦΩ ΠΑΝ. ΑΓΓΕΛΟΥ∆Η-ΖΑΡΚΑ∆Α
Αρχιτέκτονα Μηχανικού

Η ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ
ΤΩΝ ΜΕΤΑΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ ΕΚΚΛΗΣΙΩΝ ΤΗΣ ΘΑΣΟΥ
ΙΣΤΟΡΙΚΗ, ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΚΑΙ ΚΑΤΑΣΚΕΥΑΣΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ

ΤΟΜΟΣ 1. ΚΕΙΜΕΝΟ
∆Ι∆ΑΚΤΟΡΙΚΗ ∆ΙΑΤΡΒΗ

Καβάλα 2011


 

ΣΑΠΦΩ ΠΑΝ. ΑΓΓΕΛΟΥ∆Η-ΖΑΡΚΑ∆Α

Η ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ
ΤΩΝ ΜΕΤΑΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ ΕΚΚΛΗΣΙΩΝ ΤΗΣ ΘΑΣΟΥ
ΙΣΤΟΡΙΚΗ, ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΚΑΙ ΚΑΤΑΣΚΕΥΑΣΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ
∆Ι∆ΑΚΤΟΡΙΚΗ ∆ΙΑΤΡΙΒΗ

Εξεταστική Επιτροπή 
 
Καθηγήτρια   Μ. Καμπούρη‐Βαμβούκου,    Επιβλέπουσα 
 Καθηγητής     Γ.Μ. Βελένης  Μέλος Τριμελούς Συμβουλευτικής Επιτροπής 
 Αν. Καθ.         Γ. Καραδέδος  Μέλος Τριμελούς Συμβουλευτικής Επιτροπής 
 

Καθηγήτρια  Α. Καραδήμου‐Γερολύμπου,  Εξεταστής  
Καθηγητής Κ. Οικονόμου,                           Εξεταστής 
Αν. Καθηγήτρια Αιμ. Στεφανίδου,             Εξεταστής  
Επικ. Καθ. Μ. Αρακαδάκη,                         Εξεταστής  


 

Σαπφώ Π. Αγγελούδη-Ζαρκάδα
Α.Π.Θ.

Η ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΤΩΝ ΜΕΤΑΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ
ΕΚΚΛΗΣΙΩΝ ΤΗΣ ΘΑΣΟΥ. ΙΣΤΟΡΙΚΗ, ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΚΑΙ
ΚΑΤΑΣΚΕΥΑΣΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ
ΙSBN

Η έγκριση της διδακτορικής διατριβής από το Τμήμα Αρχιτεκτόνων της
Πολυτεχνικής Σχολής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης δεν
υποδηλώνει αποδοχή των γνωμών του συγγραφέως (Ν. 5343/1932, άρθρ.
202, παρ.2)

5
Περιεχόμενα …………………………………………. …………………………….….. σ.1
Βιβλιογραφία-Συντομογραφίες……………………………………………………......σ.11
Εισαγωγή …………………………………………………………………….………....σ.32
Χρονολόγιο…………………………………………………………………… ………..σ.35

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ. …………………………………………………………..σ.45
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1
ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΕΠΙΣΚΟΠΗΣΗ ΤΗΣ ΘΑΣΟΥ
1.1.

Ιστορική και πολιτιστική σημασία της Θάσου………………………………. σ.47

1.2.

Η θέση, η εξέλιξη των οικισμών της Θάσου και ο

πληθυσμός τους κατά την Τουρκοκρατία……………………… …………………σ.52
1.3.

Η εκκλησιαστική Ιστορία του νησιού…………………………………………..σ.72

1.4.

Μετόχια Μονών στη Θάσο………………………………………………..........σ.87

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2.
∆ΟΙΚΗΣΗ-ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ…………………………………………………………….….σ.141
2.1. Η ∆ιοικητική οργάνωση της Θάσου ……………………… ………………….. σ.142
2.2.

Η Οικονομία των Θασίων……………………………………………………...σ.144

2.3.

Ο ρόλος των ναών και των ιερωμένων στην κοινωνική
ζωή των χωριών. ……………………………………..………………………..σ.154

2.4.Το νομισματικό καθεστώς των ενοριακών ναών ………...……………………..σ.159
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3.
ΤΟ ΚΑΘΕΣΤΩΣ ΟΙΚΟ∆ΟΜΗΣΗΣ ΝΑΩΝ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΤΟΥΡΚΟΚΡΑΤΙΑ……….σ. 168
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4.
Η ΤΥΠΟΛΟΓΙΑ-ΟΙ ΤΙΜΩΜΕΝΟΙ ΑΓΙΟΙ

……………………………………....σ.205

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5.
ΤΑ

ΜΕΡΗ

ΤΟΥ

ΝΑΟΥ……………………………………………….…………σ.242

5.1. Το Ιερόν Βήμα ……………………………………………………………………..σ.243
5.2.Ο γυναικωνίτης……………………………………………………. ……………… σ.255
5.3. Η στοά …………………………………………………………………………… σ.256
5.3.1. Στις τρίκλιτες βασιλικές…………………………………………………………σ.256
5.3.2. Μονόχωροι ναοί………..…………..……………………………………………σ.258

6
5.4. Ο εξωνάρθηκας…………………………………………………… ………… ….σ.260
5.5. Το κωδωνοστάσιο………………………………………………............... ……σ.260

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6.
ΜΟΡΦΟΛΟΓΙΚΑ ΚΑΙ ΚΑΤΑΣΚΕΥΑΣΤΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΩΝ ΝΑΩΝ ………….σ.262
6.1. Τα παράθυρα…………………………………………….……………………….σ.264
6.1.1. Οι Τρίκλιτοι ναοί………………………………………………………………...σ.266
6. 1.2. Μονόχωροι ναοί ..…………………………………………………………….σ.268
6. 2. Τα κιγκλιδώματα ………………………………………………………………...σ.271
6.3. Ο φωτισμός των τρικλίτων…… ………………………………………………...σ.271
6.4. Οι είσοδοι
6.4.1. Οι είσοδοι των τρικλίτων…. …………………………………………………..σ.276
6.4. 2. Οι είσοδοι των μονόχωρων ναών…………………………………… ……σ.278
6.5. οι ξύλινες αμπάρες………………………………………………. ……………...σ.281
6.6. Οι τοξοστοιχίες τρικλίτων………………………………………………………..σ.281
6.6.1. Οι ξυλόστεγες τρίκλιτες Βασιλικές …………………………………………..σ.281
6.6.2. Οι καμαροσκέπαστες Βασιλικές………………………………………………σ.284
6.7. Οι κίονες-κιονόκρανα……………………………………………………………σ.285
6.7.1. Ξυλόστεγες τρίκλιτες Βασιλικές………………………………………………σ.285
6.7.2. Καμαροσκέπαστες τρίκλιτες Βασιλικές……………………………………..σ.285

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 7
ΤΟΙΧΟΠΟΙΙΕΣ-ΣΤΕΓΗ………………………………………………………………...σ.287
7.1. Η τοιχοποιία………………………………………………………………………σ.288
7.2.Η κατασκευή της στέγης………………………………………………………….σ.294
7.2.1.Οι τρίκλιτες βασιλικές…………………………………………………………...σ.295

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 8
ΟΡΟΦΕΣ, ∆ΑΠΕ∆Α, ΕΣΩΤΕΡΙΚΕΣ ΚΛΙΜΑΚΕΣ……………..…………………σ.304
8.1. Οι οροφές………………………………………………………………………..σ.305
8.1.1 Ξυλόστεγες τρίκλιτες Βασιλικές…………………………………………….σ.305
8.1.1.1Τα ταβάνια……………………………………………………………………σ.305
8.1.1.2. Οι ψευδοκαμάρες…………………………………………………………..σ.306
8.1.2. Μονόχωροι ναοί…………………………………………………………..…σ.306

7
8.3.Τα Θωράκια……………………………………………………………………...σ.315

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 9.
∆ΙΑΚΟΣΜΗΣΗ……………………………………………………………………...σ.318
9.1. Η διακόσμηση των όψεων……………………………………………………σ.319
9.1.1.Τα εντοιχισμένα πιάτα………………………………………………………σ.319
9.1.2.Τα λιθανάγλυφα……………………………………………………………..σ.320
9.1.2.1.Το θύρωμα των Αγ. Αποστόλων Καζαβητιού………………………….σ.320
9.1.3.Οι κτητορικές επιγραφές με λιθανάγλυφα………………………………...σ.321
9.1.4. Ο κεραμικός διάκοσμος……………………………………………………σ.322
9.2. Το εσωτερικό των ναών……………………………………………………...σ.323
9.2.1. Πίνακας τοιχογραφιών και διακοσμήσεις τρίκλιτων ναών……………..σ.323
9.3.Η επίδραση του Νεοκλασικισμού-εκλεκτικισμού-μπαρόκ-ροκοκό
στους ναούς της Θάσου………………………………………………………..σ.326

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 10

ΕΞΟΠΛΙΣΜΟΣ…………………………………………………………......σ.329
10.1.Ο ξύλινος εξοπλισμός………………………………………………………..σ.330
10.1.1.Η Αγία Τράπεζα ……………………………………………………………σ.330
10.1.2.∆εσποτικός Θρόνος………………………………………………………..σ.330
10.1.3.Ο άμβωνας………………………………………………………………….σ.331
10.1.4.Το προσκυνητάρι …………………………………………………………σ.332
10.1.5.Τα αναλόγια…………………………………………………………………σ.332
10.1.6.Τα στασίδια………………………………………………………………….σ.332
10.1.7. Άλλα έπιπλα………………………………………………………………..σ.333
10.2.Μεταλλικά αντικείμενα στους ναούς………………………………………..σ.333
10.2.1.Κρεμαστά λαμαρινωτά κηροπήγια………………………………………..σ.334
10.2.2.Μπρούτζινοι κρεμαστοί κηροστάτες………………………………………σ.335
10.2.3. Επιδαπέδια κηροπήγια……………………………………………………σ.335
10.2.4.Λαμαρινωτά φαναράκια …………………………………………………...σ.336
10.3.΄Αλλα σκεύη…………………………………………………………………...σ.336
10.4. Γυάλινα κανδύλια…………………………………………………………….σ.336

.

8
11. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ ……………… …………………………………….……σ.339

ΜΕΡΟΣ ∆ΕΥΤΕΡΟ.......................................................................σ.351
ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΜΕΤΑΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ ΝΑΩΝ ΤΗΣ ΘΑΣΟΥ
ΠΕΡΙΟ∆ΟΣ 1
ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΑΛΩΣΗ ΩΣ ΤΟ 1774 (Συνθήκη Κιουτσούκ Καϊναρτζή)…. … .σ.352
1.1. Παναγία Θεολόγου

(1633)…………………………………..σ.353

ΠΕΡΙΟ∆ΟΣ 2.
ΜΕΤΑ ΤΟ 1774 ΕΩΣ ΤΟ 1829 (Συνθήκη Αδριανούπολης) ……………… σ.357
2.1. Άγ. Γεώργιος Βουλγάρο

(1779) ……………………………...…..σ.358

2.2.Άγ. ∆ημήτριος Καλλιράχης

(1784)…………………………………..σ.361

2.3.Άγ. ∆ημήτριος Θεολόγου

(1803)………………………………….σ.365

2.4.Σύναξη Ταξιαρχών Μαριών

(1803)……………………………….….σ.368

2.5. Άγ. Απόστολοι Μεγ. Καζαβητίου

(1803-1804)………………………...…σ.374

2.6. Άγ. Αθανάσιος Κάστρου

(1804)……………………………….…σ.379

2.7. Άγ. Γεώργιος Μικρού Καζαβητίου (1810)……………………………….…σ.384
2.8.Κοίμηση Θεοτόκου Μαριών

(1813)…………………………………σ.387

2.9.Αγ. Χαράλαμπος Παναγιάς

(1814)…………………………………σ.392

2.10.Κοίμηση Θεοτόκου Ραχωνίου

(1822)…………………………….….σ.394

ΠΕΡΙΟ∆ΟΣ 3
ΜΕΤΑ ΤΟ 1829 ΕΩΣ ΤΟ 1839 (Περίοδος Τανζιμάτ)…………………………σ.397
3.1. Άγ. Νικόλαος Αγ. Γεωργίου

(1830)…………………………σ.398

3.2. Άγ. Ανάργυροι Κακηράχης

(1830)…

3.3. Κοίμηση Θεοτόκου Παναγίας

(1831)……..………………….σ.402

3.4. Γέννηση του Τιμίου Προδρόμου Μαριών

(1831)………………………...σ.408

3.5. Άγ. Γεώργιος Μαριών

(1834)………………….…… σ.409

………………..σ.399

3.6. Αρχάγγελος Μιχαήλ στο Λιβάδι Θεολόγου (1834)………………………...σ.406
3.7. Άγ. Νικόλαος Λιμένα

(1835)…………………………σ.417

3.8. Άγ. Ιωάννης Λιμένα

(1835)……………..…………σ.422

3.9. Άγ. Νικόλαος Σκάλας Ποταμιάς

(1836)…………………………σ.423

3.10. Άγ. Αθανάσιος Παναγιάς

(1837)………………………...σ.425

3.11. Αρχάγγελος Λιμένα

(~1839)………………..………σ.426

3.12. Αρχάγγελος Μιχαήλ Ποταμιάς

(~1839)………………… ……σ.428

9
3.13. Αγ. ∆ημήτριος Λιμένα

(~1839)……………………..σ.429

3.14. Άγ. ∆ημήτριος Βουλγάρο

(~1839)……………………..σ.429

3.15. Άγ. Νικόλαος Παναγιάς

(~1839)………………..……σ.430

3.16. Ο Άγ. Ιωάννης Πρόδρομος Σωτήρα

(~1839)……………………σ.431

3.17.Άγ. Ιωάννης Πρόδρομος Βουλγάρο

(~1839)………….…………σ.432

3.18. Σύναξη Τιμίου Προδρόμου Ποταμιάς

(1839)…………………… .σ.434

ΠΕΡΙΟ∆ΟΣ 4.
ΜΕΤΑ ΤΟ 1840 ΕΩΣ ΤΟ 1856 (Η περίοδος του Τανζιμάτ) ……………….σ.436
4.1.Άγ. Παρασκευή Θεολόγου

(1843)……………………..σ.437

4.2.Ι.Μ. Άγ. Παντελεήμονα Μικρού Καζαβητιού (1843)…………………….. σ.440
4.3.Γέννηση Τιμίου Προδρόμου Θεολόγου

(1844)……………… ……σ.443

4.4.Αγ. Γεώργιος Θεολόγου

(~1844)………………… …σ.445

4.5.Άγ. ∆ημήτριος Ποταμιάς

(1845)………….…………..σ.446

4.6.Αγ. Αντώνιος στον Ποτό

(1851)…………………..….σ.448

4.7.Άγ. Παντελεήμων Μαριών

(1855)………………………σ.449

ΠΕΡΙΟ∆ΟΣ 5.
ΜΕΤΑ ΤΟ 1856 ΚΑΙ ΕΩΣ ΤΗΝ ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΣΗ ΤΗΣ ΘΑΣΟΥ (1913)…. σ.452
5.1.Άγ. Ιωάννης Θεολόγος Παναγιάς

(1857)…………..………….σ.453

5.2.Γενέθλια Παναγίας Σκάλας Παναγιάς

(~1857)…………………...σ.454

5.3.Άγ. Μαρίνα Μικρού κοιμητηρίου Καζαβητιού

(1858)……………………..σ.456

5.4.Αρχάγγελος Θεολόγου

(1859)…………………….σ.457

5.5.Άγ. Νικόλαος κοιμητηρίου Θεολόγου

(1860)…………………….σ.459

5.6. Η Αγ. Τριάδα Κοινύρων

(1861)…..………………..σ.460

5.7. Υπαπαντή Καλλιράχης

(1862)……………………σ.461

5.8.Άγ. Γεώργιος Καλλιράχης

(~1862..……..…………..σ.462

5.9.Προφήτης Ηλία κοιμητηρίου Κάστρου

(1862)……….……..…….σ.463

5.10.Άγ. Ιωάννης Μεγ. Καζαβητίου

(1865)……..… …………σ.464

5.11.Άγ. ∆ημήτριος Μεγ. Καζαβητίου

(~1865)…..…………..…σ.466

5.12.Αγ. Κυριακή Νεγάλου Καζαβητίου

(~1865)….…………..…σ.467

5.13.Άγ. Γεώργιος Παλήρη Θεολόγου

(1866)…………………..σ.469

5.14 .Εννιάμερα Παναγίας Κάστρου

(1867)…… ……………..σ.470

5.15 .Άγ. Μαρίνα κοιμητηρίου Μαριών

(1874)……… ……..……σ.471

5.16.Άγ. Παντελεήμων Παναγιάς

(1877)…… ...…………..σ.472

5.17.Τα Εισόδια Θεοτόκου Θεολόγου

(1878)…..………………σ.474

5.18.Ευαγγελισμός Θεοτόκου Λιμεναρίων ..

(1880)…………….…….σ.475

20.……….……….σ.Μεταμόρφωση Σωτήρα στον Σωτήρα (1890)………...490 5.. Προφήτης Ηλίας Ποταμιάς …………………………………………………....σ..492 5.24.28.22..σ.496 5.…..σ.. Ευστράτιος Κάστρου (1892)………………. Ανάργυροι Θεολόγου (1890)… ………………σ.……..19.488 5.Μεταμόρφωση Σωτήρα Κακηράχης (1882)…………….σ..σ.σ. Άγ.27. Γεώργιος Ποταμιάς (1896)……………….477 5.σ.484 5.498 ΕΥΡΕΤΗΡΙΟ……………….480 5... Θέκλα κοιμητηρίου Καλλιράχης (1898)…………………σ.Άγ.487 5.486 5. Άγ...10 5.30.. Άγ.σ.489 5. Άγ.21.σ..…σ. Ιωάννης Θεολόγος κοιμητηρίου Θεολόγου (1899)…………….29.505 . Αντρέας κοιμητηρίου Όρμου Πρίνου (~1899)…….. Άγ..…………………………………………………………. Γεώργιος Καλυβίων Λιμεναρίων (1902)……………….494 5.26.25.σ. Η Ζωοδόχος Πηγή Ποταμιάς (μετά το 1902).. Γεώργιος Παναγίας (1893)………………..23.Άγ.497 ΠΙΝΑΚΕΣ………………………………………………………………………………..Άγ.

Έκδοση Περιφέρειας Ανατολικής Μακεδονίας και Θράκης. Σ. σσ. Αγγελούδη. Συντήρηση και Αναβίωση παραδοσιακών κτιρίων και συνόλων. Εξόρυξη και χρήση του σχιστόλιθου και του γνεύσιου στη Θάσο. Κομοτηνή 2008. Αγγελούδη. Έκδοσις ΕΜΠ. σσ. Μαρινέσκου 2009 ΑγοροπούλουΜπιρμπίλη 2002 Μητροπολίτης ∆ράμας Αγαθάγγελος Μάγνητος. Αναβίωση και «Αναβίωση». Σ.15-32. Α΄ Τοπικό Συμπόσιο. Θεσσαλονίκη 1980. ΙΜΧΑ 189. Θασιακά. Εικοσιφοίνισσα Παγγαίου Ανατολικής Μακεδονίας. Τμήμα Μαγνησίας. Το παραδοσιακό σπίτι της Θάσου. Σ.14 (2007-2008). Μια θασίτικη Βυζαντινή Εκκλησία σε λειτουργία. σσ. Κομοτηνή 2009. Μαρινέσκου. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση 1453-1850. Αγγελούδη. 297-321. Αγγελούδη. Αγοροπούλου-Μπιρμπίλη. σσ. σσ. Κ. Καβάλα 2009. Αφρ. Ένα παράδειγμα από τη Θάσο. 9199.12 (2001-2003). Έκδοση Περιφέρειας Ανατολικής Μακεδονίας και Θράκης. Καβάλα 2005 Σ.9 (1994-1995). Επτά Ημέρες Καθημερινή(10-08-03). στο Γ. Θασιακά τ. σσ. σσ. Αγγελούδη. Οι τουρκοβενετικοί πόλεμοι . 21-32.Καβάλα 2001 Θάσος. 15-32. Σ. 42-75 Σ. Αγγελούδη. σσ. Πρακτικά. Αγγελούδη. Θασιακά τ. Σ. Γεωργίου στο Σόλο Καλαβρύτων. Η εκκλησία του Αγ. τ. 19-30.14 (2007-2008). τ. Καβάλα 2009. Θασιακά τ. 117-121. Παπάζογλου (επιμ). Αγγελούδη. 3353. Κ. Άγιος Αθανάσιος Κάστρου Θάσου. Σ. σσ. 18-21. σσ. Καβάλα 2004 Σ. Παπάζογλου (επιμ). Θασιακά. Αγγελούδη.33-56. Νεαπόλεως και Θάσου.169-211. Θεσσαλονίκη 1980 σσ.11    Βιβλιογραφία .Οθωμανικές απογραφές και πειρατεία. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την     . «Η Καβάλα και η Περιοχή της» Α΄ Τοπικό Συμπόσιο. σσ. Θασιακά τ. ∆ράμα 1916 Αθ. Καβάλα 1996. Αθήνα 1979. 763788. Πρακτικά ∆ιεθνούς Συνεδρίου: Θάσος.Συντομογραφίες Αγαθαγγέλος ∆ράμας 1916 Αγγελόπουλος 1980 Αγγελούδη 1979 Αγγελούδη 1980 Αγγελούδη 1982 Αγγελούδη 1984 Αγγελούδη 1996 Αγγελούδη 1999 Αγγελούδη 2001 Αγγελούδη 2003 Αγγελούδη 2004 Αγγελούδη 2005 Αγγελούδη 2008 Αγγελούδη 2009(1) Αγγελούδη 2009 (2) Αγγελούδη. Αγγελούδη. Το μετόχι της μονής Ζωγράφου Αγίου Όρους στο Ραχώνι της Θάσου. Καβάλα 1999 Σ. Πρακτικά Α΄ ∆ιεθνούς Συνεδρίου Βαλκανικών σπουδών «Η Καβάλα και τα Βαλκάνια». Καβάλα 1984.164-177 Σ.1(1984). Η Θάσος κατά τους Βενετοτουρκικούς πολέμους. Αγγελούδη-Φ. Αγγελόπουλος. Θεσσαλονίκη 1982 Σ.10 (1996-97). Ευαγγελισμός-Πυθαγόρας. Ανατολική Μακεδονία. σσ. Έκδοση Γαλλικής Αρχαιολογικής Σχολής. Σ. Ένα θασίτικο συμβόλαιο κατασκευής οικοδομήματος του 1903. σσ. Η διαμόρφωσις των ορίων της μητροπόλεως Φιλίππων. Νομός Καβάλας στο Γ. Η Καβάλα και η περιοχή της. Αγγελούδη. Το μετόχι της Σκήτης του Τιμίου Προδρόμου στην Ποταμιά Θάσου. Πρώτες ύλες και τεχνολογία από τους προϊστορικούς χρόνους ως σήμερα. Ένα λαϊκό σπίτι από το Ραχώνι της Θάσου. ∆υο ιστορικά κτίρια της Καβάλας στην ίδια θέση. ΤΕΕ. 213-233. Παραδοσιακή αρχιτεκτονική. Αγγελούδη. Παραδοσιακή αρχιτεκτονική στην Ανατολική Μακεδονία και Θράκη. σσ.

Αθωνικά Σύμμεικτα 8. Ο αρχιτέκτονας στην Οθωμανική Κωτσάκη 1996 περίοδο. Α΄ Ιερά Μονή 1 Καρακάλλου. Επιτομές εγγράφων. Β΄Ιερά Μονή Σίμωνος Πέτρας. Αναστασιάδης. Επιτομές μεταβυζαντινών εγγράφων. Αθωνικά Σύμμεικτα Α. Αθωνικά Σύμμεικτα. Β΄ Εν Αθήναις 1876 Αρβανίτης 1909 Αρβανίτης Α. Αργυρός 1956 Αργυρός. 31-42. Αθήνα 2002. 13-22. Επιτομές εγγράφων 1533-1800. Αρχείον του Θρακικού και Γλωσσικού Θησαυρού. Εθνικό Ίδρυμα Μελετών. Χρονογραφία της Ηπείρου. Ιστορία της μονής Βατοπεδινός Βατοπεδίου (χειρόγραφο στο αρχείο της Μονής. τ. Αθήνα 1993. Αθήναι 1975 Αυγουστίδης 1987 Γ. τ. Εθνικό ίδρυμα Ερευνών. σ.Μ. Γοναρίδης.3. τ. σσ. Αθήνα 2002. ΑστρενίδουΠ. 6.Ασλανίδης-Χρ. Αστρενίδου-Κωτσάκη. Αγών 14/06/1902. Ηλ. Σ. Αθανασίου 2007 Θ. Αρχείο της Ι.8. Ι. Αθήνα 1998. Εθνικό ίδρυμα Ερευνών. Αθανάσιος Ευόσμου (Χαρμάν κιόι). 8. φ. Καβάλα 1912 Αξιώτης 1953 Π. περιοχής Κωτίδου 1993 Θεσσαλονίκης). τ. τ. Κατάλογοι Αρχείων. Αθήναι 1956 Αρκάδιος Αρκάδιος. χφ. σσ. Αθήνα 2001 Αθωνικά Σύμμεικτα Β. Ιστορία του νέου ελληνισμού. τ. Αθανασιάδου-Κωτίδου. Σωτήρος Θασίων.111-126. Αθανασίου. τ. Ατέσης. 169. Ο Άγ.1934-35 Αραβαντινός 1876 Π. Ανέκδοτα έγγραφα των ετών 1846-1903. Αθωνικά Σύμμεικτα Π. 1770-2000. Έκφρασης της Αγίας Σοφίας. Η Μακεδονία εικονογραφημένη. Αρχείο της Ι. Αθήνα 1998. Τρεις εκκλησίες της Β΄ 2002 Ενετοκρατίας στο Λυγουριό. Αθήνα 1909. Αθωνικά Σύμμεικτα. τ.) Αρχιμανδρίτης Αρχιμανδρίτης Γαβριήλ. Αξιώτης. Αγουρίδης. Μέρος Α΄. Αυγουστίδης. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση.Μ. Αγουρίδης 1971 ΑθανασιάδουΚωτίδου 1998     . Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση (1453-1840). Έκδοση Ελληνικά γράμματα Ασλανίδης-Πινάτση Κλ. Αθήνα 1993 Αθωνικά Σύμμεικτα Πάρδος Α. Αθήναι 1907 Ανωνύμου 1902 Ανωνύμου. 1039-1801. Θεσσαλονίκη 1953 Αποστολίδης 1934. Βαλκανικά Σύμμεικτα τ. Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών. ΑθανασιάδουΕλ. Γαβριήλ 1959 ∆ιονυσίου. Αραβαντινός.3 Ανωνύμου 1912 Ανωνύμου. Αποστολίδης. Η Θάσος. Αθανασιάδου-Κωτίδου. Ασδραχάς.Μ. σσ.6. Αρκάδιος Βατοπεδινός. Εισαγωγή εις την Καινήν ∆ιαθήκην. Βίος και πολιτεία των εν Ποταμία της Θάσου Ρουμούνων καλογήρων. Αντωνιάδης. Αθήνα 1985.1. Η πειρατεία από του 1500 ως το 1860.Οικονόμου.4. Τα αρχεία του εν Φιλιππουπόλει εσναφίου 35 των τεκτόνων (δουλγερήδων). Η εν Αγίω Όρει Ιερά Μονή του Αγ. 3 Ξηροποτάμου. Αρχείο της Ι. Τα εν Θάσω-Ενεστώς πληθυσμός της νήσου Θάσου. Αθήνα 2007 Αθωνικά σύμμεικτα Αθωνικά σύμμεικτα. Αγ. Αθωνικά Σύμμεικτα 5. πρώην μητροπολίτης Λήμνου. Επιτομές μεταβυζαντινών εγγράφων. κατ΄αρχής μέχρι σήμερον. σσ. Αθήναι 1971 Ελ. Αθήναι 1959 Ασδραχά Eλληνικά Σπ. 1453-1770. Εισαγωγικά Τουρκοκρατία-Λατινοκρατία. ∆ημήτριος ∆ιαβατών. Α΄. 1996 Ατέσης 1975 Β. Οι Γράμματα γενικοί χαρακτήρες της ελληνικής ιστορίας. Γιαννακόπουλος. Αρχείο Μονής 5 Παντοκράτορος. Επισκοπικοί Κατάλογοι της Εκκλησίας της Ελλάδος.13-32.V.Αθήνα 2002 Αντωνιάδης 1907 Ε. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση. τύποις Φοίνικος.12    Άλωση. 9 Χιλανδαρίου.9. Πινάτση. Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών. Σταυρονικήτα.Μ. τ.

Ε. B. 213-233. ed Vassiliki Kravari. ΙΜΧΑ 189. Βακαλόπουλος 1989  Κ. Πηγές της Ιστορίας της Μακεδονίας 1354-1833. 7. Α. Η οικονομική άνοδος και οφωτισμός του γένους. Θεσσαλονίκη 1989. σσ. Γ.(1990-91).2 Απ. 2.Καβάλα 1992. P. Βακαλόπουλος 1984 Απ. de Mandat-Grancey. 1913. Θεσσαλονίκη 1980. Ιστορικές τομές στη μεταβυζαντινή αρχιτεκτονική     .Βασδραβέλης. Βακαλόπου λος 1969 Α.1 (1983).153-179. Οικονομική λειτουργία του Μακεδονικού και Θρακικού χώρου στα μέσα του 19ου αιώνα στα πλαίσια του διεθνούς εμπορίου. 463-555. Η Εγκατάσταση και λειτουργία της Εταιρείας Fr. Βακαλόπουλος. Βυζαντινά Χρονικά. Καβάλα 1987. St. Τοπονωνύμια της περιοχής Θεολόγου Θάσου. Βαρδαβούλιας. Καβάλα 1996. 7-66. Απ. Βακαλόπουλος 1979 Απ. Αυγουστίδης. Βακαλόπουλος 1974.5. Η πειρατεία εις τα παράλια της Μακεδονίας. Βακαλόπουλος.9(1994-95) . οξώπορτες. Θεσσαλονίκη 1973.4. τρίτος(1986). Petersbourg.1983 Actes du Philothee 1913 Actes de Lavra II Actes du Pantocrator 1991 Alexander 1997 Α. A. Πρακτικά.4. Απ.. σσ.. Αθήνα 1997 Α.Κ. Ε.τ. σσ. Απ. Βακαλόπουλος 1987 Α.1963 Β. ΕΜΣ. αρ. Θεσσαλονίκη 2007 S. ∆΄Τουρκοκρατία 1669-1812. Θεσσαλονίκη 1969. Καβάλα 1986. Αρμολόι 10 (∆εκέμβριος 1980) Γ. The Lord Giveth and the Lord Taketh Away: Athos and the Confiscation Affair of 1568-1567. Ιστορία της Θάσου 1453-1912.Lemerle. Γ. Θασιακά τ. Παράρτημα Κ΄τόμου. τ. Ε. Βακαλόπουλος 1980 Βαρδαβούλιας 1986 Βαρδαβούλιας 1992 Βασδραβέλης1963 Βασιλικός 1999 Βατσκαλής αρμολόι 8-9 Βατσκαλής. Guillou. D Parachryssanthou. σσ. Μαστόρκα εργαλεία. Βακαλόπουλος. Speidel στα Λιμενάρια.Βακαλόπουλος. Ε. Θασιακά.Alexander. πελέκημα. Ο περιηγητής Ε. Θεσσαλονίκη 1974. Νέα Ελληνική Ιστορία (1204-1975). N. Βαρδαβούλιας. Θεσσαλονίκη 1979. τ. Thessaloniki 1983 Actes du Philothee. Ι. Η μνήμη επιστρέφει με λαστιχένια πέδιλα. Ε. Μακεδονικά.C. Το Μοναστήρι της Κοιμήσεως της Θεοτόκου Μαριών Θάσου. ΕΜΣ. Βακαλόπουλος. Θασιακά. σσ. 131-138. Βακαλόπουλος. Καβάλα 1987. Γ. Α. σσ. Βακαλόπουλος 1980 Απ.Svoronos. Ε. Βασιλικός. Regel.Ε. σσ. E. νταμάρια. Αρμολόι 10 Βελένης 1985 Θασιακά τ. στο Εθνικό ίδρυμα ερευνών. Ο Άθως στους 14ο-16ο αιώνες. Α. Βακαλόπουλος. 19-28. Βελένης. Κ. Ε. Ιστορία του Νέου Ελληνισμού.Belenis. The traditional settlement of Kastro on Thassos. κρικέλες. ΕΜΣ. 1354-1833. για τη Θάσο κατά τα τέλη του 19ου αι. τ.Kurtz. Θεσσαλονίκη 1980. παροιμίες και γλώσσα του Θεολόγου. Απ.13    Αυγουστίδης 1996 Αυγουστίδης 2007 AngeloudiBelenis. Angeloudi-G. «Η Καβάλα και η Περιοχή της» Α΄Τοπικό Συμπόσιο. Paris 1975 αρ. Korablev. αρμολόι 8-9 Θ. Ιστορία του Νέου Ελληνισμού. σσ. Νέα Σύνορα. Ε. τσινέτια. Βακαλόπουλος.31-55.64. Ανέκδοτα δικαιοπρακτικά έγγραφα των χρόνων της Τουρκοκρατίας. Εκδόσεις ΖΗΤΗ.Ε. Balkan Studies 24. Πόρτες. Βασκαλής. 137 Actes du Pantocrator. Αυγουστίδης. Βακαλόπουλος 1973 Α. έκδοση Β΄.Paris 1991 J. Γ. Ιστορία της Μακεδονίας. Θεσσαλονίκη 1984. Αθήνα 1999 Θ. Χαρακτηριστικές λέξεις.Ε.Ε. Actes de Lavra II. 105-111. Θασιακά τ. Βατσκαλής. τ. Βακαλόπουλος. W.Γ.

Γ. Η εκκλησία του νεομάρτυρα Θεόδωρου στον Ξηροπόταμο ∆ράμας. Byzantine Art in the Collections of Soviet Museums.13-19. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την ΄Αλωση. 11-20. Θεσσαλονίκη 1950 Μ.Μ. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση (1453-1840) τ. Judee. Lenigrad. 5. Θεσσαλονίκη 2007. Θεσσαλονίκη 1984. XXIX. Vtoroe posvestenie Svatoi Gori Atonskoi Petersburg 1884. Αθήνα 1998. Το πολύκογχο ιερό Βήμα των τρισυπόστατων εκκλησιών της Τουρκοκρατίας. 75-89.3. Αθήνα 1982. Βοκοτόπουλος. σσ. Gabriel Baer. A. Bakirtzis. Αθήνα 2002. τ. Η Μονή Βατουμά στα Τρίκαλα Θεσσαλίας. Καβάλα 2005 Α.Ε. Τα βαπτιστήρια της Θάσου και η τελετή του μυστηρίου του βαπτίσματος. Gabriel Baer. Σωτ. Ο ναός των Αγίων Σαράντα στα Θυμιανά και η Χιακή Βασιλική της Τουρκοκρατίας. σσ.     . Ι.Ε. Θασιακά. son administration de 1453 a 1912. Θεσσαλονίκη 1985. Belon Pierre. Βελένης. Βογιατζής. τ.14    Βελένης 1979  Βελένης 1984 Βελένης 1982 Βογιατζής 1989 Βογιατζής 1998 Βογιατζής 2002 Βοκοτόπουλος 1975 ΒουραζέληΜαρινάκου 1950 Βουρνούς 1998 Βωλανάκης 2005. 1985 Vasiliji Grigorovic Barski. Α. Η οικονομική ∆ομή των Βαλκανικών χωρών στα χρόνια της Οθωμανικής κυριαρχίας. Βελένης.Bank. Baker-Penoyre. Έκδοση Σφακιαννάκη. ∆ιαδρομές και κόμβοι εμπορίου και πολιτισμού στα Βαλκάνια. (15ος-16ος αιώνας). σσ. Μ. 17-31. Paris 1953. Asie. Βωλανάκης. Η εκκλησιαστική αρχιτεκτονική εις την ∆υτικήν Στερεάν Ελλάδα και την Ήπειρον. Μονοπώλιο και περιοριστικές πρακτικές των τουρκικών συντεχνιών. Les observations de plusieeurs singula. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση (1453-1840) . ΕΜΠ. Μέλισσα 1979 J.. στην έκδοση: Aνάδειξη και προβολή του πολιτισμού μνημειακού αποθέματος του Μείζονος Ελληνισμού. Μέλισσα 1979. 1.Η οικονομική δομή των Βαλκανικών χωρών στα χρόνια της Οθωμανικής κυριαρχίας. Το κυριακό της σκήτης Τιμίου Προδρόμου (Ιβήρων) στο Άγιον Όρος.Thasiaca (1979) Αdrian Florin Balreanu. (15ος-16ος αιώνας).. Βογιατζής. Το καθολικό της Ιεράς Μονής Σταγιάδων στην Καλαμπάκα. Π. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση (14531840).citez et choses memorables trouvees en Grece. Σωτ. Οι διοικητικές. Αθήνα 1979.Σ. Φίλοι Λαογραφικού και Εθνολογικού Μουσείου Μακεδονίας Θεσ/νίκη 2300 χρόνια . οικονομικές και κοινωνικές λειτουργίες των τουρκικών συντεχνιών. Βουραζέλη-Μαρινάκου. Αθήνα 1998. V. Μ. επιμέλεια Ελένη Γαβρά. Η. τ. Αθήνα 1989. 53-70. Trois inscriptions de Kastro (Thasos. σσ.33-42. σσ. τ. Γ. τ 6. σσ.. Thasos JHS. Βελένης. Αι εν Θράκη Συντεχνίαι των Ελλήνων καυτά την Τουρκοκρατίαν.Βakalopoulos. UNIVERSITY PRESS. Βογιατζής. Θεσσαλονίκη 1975 Ελ. σσ. Γ. Σωτ. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση (1453-1850). ΕΜΠ.Βakalopoulos 1953 Baer 1979(1) Baer 1979(2) Baker-Penoyre 1909 Bakirtzis 1979 Balreanu 2007 Bank 1985 Barski 1984 Belon 1555 της Θεσσαλονίκης. Βουρνούς.37-52. Ε. τ. Εκκλησίες μετά την Άλωσση 1953-1850.2. Egypte. 1909 Ch.12 (2001-2003). Thasos son histoire. Ερμηνεία του εξωτερικού διακόσμου στη βυζαντινή αρχιτεκτονική.

ΕΜΠ.V. Οδυσσέας 2006. retrouvees livres. «Χριστιανός» τ. Γεδεών. 97-107. Venetia.L΄ Archipelogo. Bouras 1964 C. ΓιαννίτσαρηςΓ. τ. τ. Γεδεών 1934 Μ . Κωνσταντινούπολις 1885-1890. σσ.295 σσ. 199-216. dans Omont. Ηράκλειο 2005 Γερμανού Ηλείας . 6. τ. τ. τ.248. Bozkurt 1996 G. ∆ιαθήκη Ιωάννου Πριμοκυρίου. Le R. Ankara 1996. Anvers 1555 Benedetto1528 Βordonne Benedetto. Πανεπιστημιακές εκδόσεις Κρήτης. A.Γαβριήλ Σταυρονικητιανός. Γερμανού Ηλείας. Αθήνα 1998. Faenza LIX (1973). Birmingham-Washington 1968. l’ an 1707. Les portes et fenetres en architecture byzantine. Γερμανός Μητροπολίτης Ηλείας Η θέσις των Ιερών Μονών και «Χριστιανός» 288 Μοναχών εν τη εκκλησία της Ελλάδος.Α. Γεωργάντζης 1992 Π.I. 1453 Η Άλωση της Κωνσταντινουπόλεως και η μετάβαση από τους μεσαιωνικούς στους νεώτερους χρόνους. Alman . Γιαννίτσαρης. Relation d΄une mission d .1968 Early Ottoman Society.248. Βρυώνης.Türk Tarih Kurumu Yayınları. 1902 A. Biavati. Εκκλησιαστική στική Αλήθεια 23 Αλήθεια. N.1902 qu’um Père de la Compagnie a faile a la Cavalle et danw l isle de Thasse avec la description du voyage. Γεδεών. έκδ. Γεωργάντζης. Τόπος και Εικόνα.Γεδεών. Βυζαντινή ναοδομία (600-1204). Venetia 1658. Κοσιοπούλου.Ν. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση (1453-1840). Μνεία των προ εμού. Πτυχές της διοικητικής εκκλησιαστικής ιστορίας της Θάσου. Καβάλα 1992. ricoretto et nuovo ristanpato. Βranconnier τ. Boschini 1658 Boschini M.3 (1889) Γεδεών ΕκκλησιαΜ. Bouras. Osmanlı Tarihi 1600-1920. Γκιολές 1992 Ν. Γερμανός Μητροπολίτης Ηλείας Η θέσις των Ιερών Μονών και «Χριστιανός» 295 Μοναχών εν τη εκκλησία της Ελλάδος. Ιερός Ναός Παναγίας ∆ομιανών. Γεράσιμος. Continuty and Change in Late Byzantine and Lowry.1528 Biavati 1973 E.İngiliz Belgelerinin ve Siyasi Gelişmelerin Işığı Altında Gayrimüslim Osmanlı Vatandaşlarının Hukuki Durumu. 57-66. Bozkurt. These. Paris 1964 Γαβριήλ Σταυρονι.) Ολκός. Missions archeologiques francaises en Orient au XVIIe et au XVIIIe s τόμ.. Μακεδονία. Θασιακά. 71-80. Πατριαρχικοί Πίνακες (36-1884). Γιαννίτσαρης Βρυώνης 1998 Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση. Επμέλεια Τ. Isolario. (Πρβλ.288.. τ. Γιαννίτσαρης-Ν. Γκιολές. Εκκλησιαστική αλήθεια. Γ.7 (1990-1991). Γρηγόριος Παλαμάς 15(1931) Γεδεών 1889 Μ. Βranconnier. «Χριστιανός». σ. 1934 Γερασίμου 2005 Στ.Lowry. Η επανοίκηση της Κωνσταντινουπόλεως μετά την Άλωση. Ipotesi sulla originaria funzione dei bacini ceramic.     . Ο Ιερός ναός Αγίων Ταξιαρχών Βρυνιώτης 2002 Μαράθου Αγγράφων. Εκδόσεις Καρδαμίτσα. une mission 1. Bryer-H. Επίσημα Βυζαντινά Γράμματα. Αθήνα 1998 σσ. Bryer-H. 23 Γεδεών 1885-90 Μ. Αθήνα 1992. 1η. Brailsford. Ιστορικά έγγραφα της ιεράς μονής κητιανός. σσ. (1839-1914). 1931 Σταυρονικήτα. σ. Βρυνιώτης. χαρακτικά ξένων περιηγητών για την Ελλάδα (15ος-17ος αι.288. Οι φυλές της και το μέλλον τους. τ.15    Arabie et autres pays estranges. Αθήνα 1979 Brailsford 2006 H. Γεδεών.

Gelzer. 163-168.Giros. Εκκλησίες μετά την Άλωση 1453-1850. Roderic 1963 Darrouzes 1977 Ι. Θασιακά τ. σσ. τ.7-10. Conze.1890. Bodnar-Ch. Στ. Darrouzes J. ∆ρακοπούλου. I. H. Αθήνα 2001 M. Hanover 1860 Cyriacus of Anconas Joourney in the Propontis and the Northern Aegean. Καβάλα 2005. ∆αδάκη επιμέλεια. Ιστορία των Ελλήνων. Θ. NJ: Princeton University Press. Λ. Το ναΰδριο της Παναγούδας στο Θεολόγο Θάσου.185-212.1890 Gelzer -Cypril. ΜΙΕΤ. Kozeli. 383-397. Εκδόσεις Πατάκη. Γουργιώτη. Reform in the Ottoman Empire. Η ιερά Μονή Εικοσιφοινίσσης μετά των σχετικών προς τα περί αυτής πόλεων και χωρών (μελέτη τοπογραφική και ιστορική) Κωνσταντινούπολη 1896 Γ. 2001 Γουργιώτη 2001 Cerasi 1988(1) Cerasi 1988(2) Gelzer -Cypril. ∆όβας.12η Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων. Αθήνα 2003 Davison.14 (2007-08). έκδοση E. το αρχαιολογικό έργο στη Μακεδονια.16    ΓόρδουΤσιλογεώργη. Αθήνα 2004 Marie Gabriel Florent August Comte de Choiseul-Gouiffier. Η θρησκευτική και η κοσμική τέχνη (1770-1821). Μαστόρκα εργαλεία. Munchen 1900 Molly Greene. Αρχιτεκτονική-Ζωγραφική. Les regestes     . Cerasi. Αθήνα 1993. Έκδοσις Μίλητος. Eλλάδος περιήγησις 1782. Επιμέλεια David Abulafia. Les Regestes des actes dy patriarcat de Constantinopole. Εκδοση ∆ΟΜΗ. 5(1991). τ.123-141. Cerasi. Descriptio Orbis Romana accedit Leonis impereratoris Diatyposis genuie adhuc inedite. 1856 . Η Aναγέννηση του Ισλάμ 1500-1700. νταμάρια.Giros 1991 ∆αδάκη 1996 ∆αδάκη. 19ος-αρχές 20ου αι. αρχαιολογικός χάρτης της Θάσου. ∆αδάκη. Ο ναός του Αγ. Νέα στοιχεία για την Κραμπούσα ως τόπος μοναστικής άσκησης. La Citta del Levante. G. Εκδόσεις ΚΑΠΟΝ. ∆ύο χειρόγραφοι Ελληνικοί πορτολάνοι. Μιλάνο 1988 M. Late Ottoman Architects and Master Builders. Roderic. Λιθανάγλυφα και μάστοροι της πέτρας στη ∆υτική Θεσσαλία. Καζαβητινά (1995-96). Στ. Καβάλα 2009 σσ. σσ. σσ. ∆εκέμβριος 1996. ΥΠΤ. Mitchell. Η Μεσόγειος στην Ιστορία. Νικολάου στο Λιμένα της Θάσου. Οι κώδικες της Βιβλιοθήκης της Βουλής και της ∆ημόσιας Βιβλιοθήκης Ζαγοράς. 8 Ευ.209225. Θασιακά. σσ. Cypril. Princeton. Βυζαντινοί χρόνοι.Kozeli 2009 ∆αδάκη 2010 ∆αμασκηνού (Μοσχόπουλου) 1896 ∆ημητροκάλλης 1993 ∆ιαλεκτόπουλος 2005 ∆όβας αρμολόι 8-9 ∆ΟΜΗ 8 ∆ρακοπούλου 2003 ∆ύο χειρόγραφοι.Ch.2003 Davison. Καβάλα 2010 ∆αμασκηνός (Μοσχόπουλος). Εξεύρεση πόρων για κοινωφελή έργα στη Θάσο (1850-1925). Τυπολογική και μορφολογική θεώρηση της μεταβυζαντινής ναοδομίας των Κυκλάδων. ∆αδάκη.1876. Στ. τ. Cypril. Χρ.Gelzer. 4. Θασιακά 10. Reise auf der Inseln des Thrakischen Meeres. Αθήνα 2003. πελέκημα. Lipsiae.Les actes des Patriarches 5. Τ.12 (2001-2003).1900 Greene 2004 Choiseul-Gouiffier 1782 Conze 1860 Cyriacus of Anconas 1976 ∆αδάκη. Το Καζαβήτι και η περιοχή του κατά τον Μεσαίωνα. Καβάλα 2001 σσ. αρμολόι 8-9.2. Ελληνικά Γράμματα. ∆ιαλεκτόπουλος. Ιστορία του Νέου Ελληνισμού (1770-2000). G. 1444-5. σσ. Γόρδου-Τσιλογεώργη. Φιλαδέλφεια 1976 Στ. ∆αδάκη. 1963. Muqarnas 5 (1988) H.W. Yngedrukte und unzantinischen Kirchen und Verwaltungsceschichte. ∆ημητροκάλλης. T. 233-234.

Ο φωτισμός των μεταβυζαντινών εκκλησιών της Θάσου. Αθήνα 1979. σσ. Προηγουμένος Ευδοκίμος Ξηροποταμινός του Κρητός. II Etudes Thassiennes V Τ. 17. Άγιον Όρος. ∆ιδακτορική ∆ιατριβή στο ΕΜΠ. σσ. Αθήνα 1995 M.τ. Αθήνα 1982. 45 – 64. Ενεπικίδης. 1.Zallony. Ι.14(2007-2008. ΙΒ de 1310 a 1376. σσ. Θάσος 1983 Ι Ε Ε.  Ηλιάδης 2001 Θεοδωρίδης 2005 Θεοδωρίδης. 193-195. Βασιλική Πατριαρχική. Ευθυμίου.Θασιακά. Ηλιάδης. Ταβλάκης. Traite sur les princes de la Valachie et de la Moldavie. Ευσταθίου 2009 ΘεοδωρίδουΣωτηρίου 2006 Θεοχαρίδης 1979 Θεοχαρίδου 1979 ΘεοχαρίδουΤούρτα. Παπαμασταράκης. Αικ. Les Portulans Grecs. τ. ΕΜΠ.Ε. Θεοδωρίδης-Ε. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση (1453-1840). Η Μονή του Αγ. Ιστορία της Χίου. Ευσταθίου. ∆. τ. Θεοχαρίδου. Κ. Delatte. μετ. Ι. Γρηγόριος ο Παλαμάς 2 (1918) Ι. ΙΕΕ. Βαλτινού. Αθήνα 1989. Καβάλα 2009. τ. Η. Θεοδωρίδου-Σωτηρίου.2.293-308. histoire e les cuites de Thassos. Το Παρεκκλήσι του Προδρόμου στο Μεγάλο Μετέωρο. 177-222. Pouilloyx Εικόνες Μονής Παντοκράτορος Ενεπικίδη 1982 Ευδοκίμου Ξηροποταμινού 1971 Ευθυμίου 1969 Ευστρατιάδης 1918 Ζήσης 92 Ζολώτας 1928 Ζώρα 1995 Zallony. (1798-1912). Το αρχείο της οικογένειας Λογοθέτη από το μικρό Καζαβήτι Θάσου. Liege-Paris 1947 Dumant. Καβάλα 2001. Βιβλιοπωλείο της Εστίας. Notitiae Episcopatum Ecclesiae Constantinopolitanae (Geographie ecclesiastique de l΄ empire byzantin 1). Καβάλα 2005.10 Π. Γ. Εικόνες Μονής Παντοκράτορος. Ζήσης. Θασιακά. Κ. Θ.Χ.Ε. Το προσκύνημα του Αρχαγγέλου Μιχαήλ της Θάσου. ΙΕΕ. Ηπειρωτική Εστία 1969 Σ. τ. Κ. Θεσσαλονίκη και Μακεδονία. Η. Πλ. 121-136. σσ. Σταυροπηγιακή Μονή Ξηροποτάμου 425-1925.J Pouilloyx. Θεοδωρίδης. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση (14531840). σσ. Θεοχαρίδης. ΙΕΕ. Κρ. Σύντομο Ιστορικό για την ενημέρωση των προσκυνητών και ακολουθία του παρακλητικού Κανόνος. Λαϊκή τέχνη. τ.10(1996-97). τ. 3.Ι. Ζώρα. Γεωργίου στα Κερδύλια. έξω από την Ασπροβάλτα. τ.1983 Ι ΕΕ.3.17    Darrouzes 1981 Delatte 1947 Dumant. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση (1453-1840).10 Ιερά Κοινοβιακή Μονή Αρχαγγέλου Μιχαήλ Θάσου. ΙΕΕ. Εκδοτική Αθηνών. ∆. Η εν Αγίω Όρει Άθω Ιερά.ΙΑ. Μ. τ. Μακεδονία (27-0692). τ.τ. Χρυσοχοϊδης. Ευστρατιάδης. σσ. Της Μονής Βατοπεδίου.Ι. Αθήνα 2006.12 (2001-2003). Θεσσαλονίκη 1971 Α.1989 Θ. Αρχιτέκτονες και αρχιτεκτονική Πρακτική στο Βορειοελλαδικό χώρο. Θασιακά.Ε.ΙΑ. 193-250.10 Ιερά Κοινοβιακή Μονή Αρχαγγέλου Μιχαήλ Θάσου. σσ. Η Παντοβλεπούσα της Θάσου. Καλαμαρτζή-Κατσαρού. τ. Τούρτα. αρ. Αθήνα 1928 Π. ΙΒ     .τ. ΙΕΕ. Paris 1981 A. 1 Αθήνα 1979. Το χωριό Καβάσιλα και οι ιστορικές του ενθυμήσεις. τ. τ. ΙΕΕ.Η. Ο αγιογράφος Ιωάννης Ζωγράφος από το Καζαβήτι Θάσου. Recherches sur l. Ο Προφήτης Ηλίας στην Σιάτιστα.Ζολώτας.Α. Θεοχαρίδου. Παρίσι 1977 Darrouzes J.Η. Αγιορειτικών κωδίκων σημειώματα Β΄. τ.55-66.

Τριάδας ∆ρακότρυπας Πίνδου(Σκλάταινας). Θασιακά. Ν. Αθήνα 1993. Ο ναός της Κοιμήσεως στο Πορτί Καρδίτσας. τ. σσ. τ. τ.Β. 233-237.τ. Θασιακά. τ. Θασιακά. τ. Καβάλα 2005. Βερέμης.3. Η Θάσος στα οδοιπορικά της Ευρώπης. Γ. Ν. ΕΜΠ. σσ. 4. Αθήνα 1989. Αθήνα 1982. σσ.12 (20012003). Στ.9 (1994-1995). Κεκρίδης.Σ. Ν.159-170. Kαρύδης. Μονές και προσκυνήματα της Ανατολικής Μακεδονίας. τ. Θασιακά. Κλεομβρότος. σσ. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση (1453-1840). Περί την βυζαντινήν οικίαν. Κίζης. Αθήνα 2000. 87-98. Αθήνα 1982. Ν. Καπλανέρης. Ε. Κ.9 (1994-95) Καβάλα 1996. Τροχαλία 1997. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση (1453-1850).2. Το ιστορικό της ίδρυσης και λειτουργίας του ναού Ευαγγελιστρίας Λιμεναρίων.3. 189-202.7(1990-1991). τ. Έγγραφα για την εκκλησία της Θάσου. Στ. σσ. Καμαρούλιας. η Μονή Αγ. ΙΕΕ. σσ. Καβάλα 1992.Μ. ΕΜΠ. Μ. Καδάς. Καβάλα 2005. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση.5. Αθήνα 2007 Γ.277-282.18    ΙΕΕ.13. 283-295. σσ. ∆. 1996 Καδάς 1997 Κακουλές 1936 Καλαμάκης 1996 Καλοκύρης Καμαρούλιας 1966 ΚαμπούρηΒαμβούκου 1989 Καπλανέρης 1992 ΚαραδήμουΓερολύμπου 1997 Καρτάλης 2005 Καρατζόγλου 1982 Καρατζόγλου 1993 Καρατζόγλου 1998 Kαρύδης.Χ. Κακουλές. Ν. 293-314. Βορειοελλαδικές πόλεις στην περίοδο των Οθωμανικών μεταρρυθμίσεων.151-166. Γ. Σ. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση. Η Καβάλα και η περιοχή της. Το Άγιον Όρος. Θασιακά. Στ. Η Μονή Φλαμουρίου στο Πήλιο.Κεκρίδης. Ν. Μυτιλήνης Αστυγραφία και Λέσβου Χωρογραφία (15ος-19οςαι. Αθήνα 1997 Φ. Καραδήμου-Γερολύμπου. Παπαλαζάρου -∆. Άθως Θέματα Αρχαιολογίας και Τέχνης ∆. Γερμανικές διπλωματικές παρεμβάσεις υπέρ της εταιρείας Speidel. τ.12 (2001-2003). Καρατζόγλου. 93-108. Αθήνα 1998. Εκλλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση 14531850.168-171. Ιωάν. Εκδόσεις Μπαστιάς –Πλέσσας. Καρτάλης. Κεκρίδης.12 (2001-2003). τ. Mytilena Sacra.Μ. τ. Γ. σσ. Καβάζης. (15ος-19ος αιώνας). Αθήνα 1966. Jovanka Djordjevic Jovanovic. Νέος τύπος εκκλησιαστικής αρχιτεκτονικής. Στ. Κiel. Η Μονή Σουρβιάς στο Πήλιο. Θασιακά. 13-31.Παπαλαζάρου-Έλληνας. Εκδοτική Αθηνών. τ. Μεταλλευτικές εργασίες και υλοτομία στη Θάσο κατά τον 18ο αιώνα. Κεκρίδης. Καρατζόγλου. Έρευναι μεταβυζαντινών Αγιορείτικων Τέμπλων. Χελάνδιον. σσ. Θασιακά τ. Ο ναός του Αγίου Μηνά στη Θεσσαλονίκη. Ναοί Κειμήλια πόλεως     . Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση (1453-1840). ΕΜΠ.Καλαμάκης. τ.Κiel 2000 Κεκρίδης 1969 Κεκρίδης 2005 Κεκρίδης 2007(1) Κεκρίδης 2007(2) Κίζης 1982 Κίζης 1989 Κλεόμβροτος 1976 Α. Καβάλα 1996. 203-210.τ. σσ.13 Jovanovic 2005 Καβάζης.Ε.2. Καρατζόγλου. ΕΜΠ. Αθήνα 1989. σσ. Καβάλα 2005. Ιστορικά Μελετήματα-έγγραφα. 139-150. Καλοκύρης.) Ολκός. Ναοί με σταυρεπίστεγη ή παραπλήσια κάλυψη στα Θεσσαλικά Άγγραφα. ∆ιέλευση του Προχόρου Κυδώνη από την Θάσο.7 (1990-1991).107-114. (15ος-19ος αιώνας). Τα μοναστήρια της Ηπείρου. Έλληνας. Τα μοναστήρια και οι θησαυροί του. σσ. Αλ. σσ. Α΄ Συμπόσιο Θασιακών Μελετών.σσ. Αθήνα 2007. Καβάλα 1982.12(1936) ∆. Κίζης. Η Εκκλησία της Παναγίας Θάσου. Καμπούρη-Βαμβούκου. Μεταξύ Ανατολής και ∆ύσης. Γ.

Μ. Μ. Ξυλόγλυπτα Τέμπλα της ∆ωδεκανήσου μέχρι το 1700. Κουκλιάτης. Π.Ν. Κουκούλη. Η εθνική και κοινωνική διάσταση. Αθήναι 1977 Α∆. 2005 Κώστας 2005 Kalopissi-Verti. Α. Μιχ. Κουρκουτίδου-Νικολαΐδου. σσ.143-152. τ.∆. Κοντογιάννης. Μ.28(1973). Wien 1992 Kaplaneres S. Οθωμανικές θεωρήσεις για το Οικουμενικό Πατραρχείο. Κουρκουτίδου. Εκδόσεις Αλεξάνδρεια 1998 Π. Εικόνες από την κοινωνία της Θάσου κατά τον 18ο αι. 17ος –αρχές 20ού αιώνα. Θασιακά.(27) Β΄ Ευτ.Κολτσίδα. Καβάλα 2005 σσ. Μ. Dedicatory inscriptions and donor portraits in thirteenth –century churches of Greece. μέσα από οθωμανικά έγγραφα. Οι πειραταί και η Θάσος. Πρώτες ύλες και τεχνολογία από τους προϊστορικούς χρόνους ως σήμερα. Αθήνα 1960 Α.Νικολαΐδου.12 (2001-2003). Κοτζαγιώργης. ΄Eκδοση αδελφών Κυριακίδη. Αθήνα 1993. Ο Μοναχισμός και τα Μοναστήρια της Ιεράς Μητροπόλεως Φιλίππων Νεαπόλεως και Θάσου. ∆. Θάσος 1995. ∆. Κώστας.. Κριτόβουλος ο Ίμβριος Ιστορία. σσ. Α∆ τ. Αθήναι 1969 Χ.25(1970). Η ∆ιαμαρτυρία της Κοινότητας Ποταμιάς εναντίον των Ρουμάνων μοναχών της περιοχής. Ι. Καβάλα 1992 Χ. Κύρου. τ. Αθήνα 2005 Θ.199 3 Κουρούσης 1975 Κουτελάκης 1986 ΚουρκουτίδουΝικολαΐδου.12(2001-2003). Χρ. Κουκούλη. Θασιακά. Α. Ο λόγιος οικουμενικός πατριαρχης Ιωάννης ΙΓ΄ ο Γλυκύς.12 (2001-2003). Θασιακά τ.Κομανούδης.12 (2001-2003). Κουρούσης. Κουμπής. Θασιακά. Καβάλα 2005 σσ. Κομματάς. τ. Αρχαιότητες και μνημεία Ανατολικής Μακεδονίας.Β2 –Χρονικά. Η Κατραμοπαραγωγή στην περιοχή του Θεολόγου. Β΄ φωτογραφική Ανατύπωση. Εκδόσεις Κανάκη. Οι πειραταί και η Θάσος. 4.22(1967). Θεσσαλονίκη 1976. Ιστορία του Μοναστηριού της Πελαγονίας και των περιχώρων. Sophia Kalopissi-Verti. Π. τ. 1992 Kaplaneres 1993 Μυτιλήνης. Καβάλα 2005. 1976 ΚουρκουτίδουΝικολαΐδου. Κοντογιάννης. 1977(1) Κριτόβουλου 2005 Κύρου. Γ΄. Ο Ελληνισμός. Θάσος 1995 Κοσμάς Βλάχος διακόνος. ∆ωδώνη 1986. Κονόρτας.19    Κομανούδης 1960 Κολτσίδας 2003 Κομματάς 1999 Κονόρτας 1998 Κοντογιάννης 1955 Κοσμά Βλάχου 2005 Κοτζαγιώργη 2005 Koντογιάννης1995 Κουκλιάτης 1992 Κουκούλη 1969 Κουκούλη 1972 Κουμπής 2005 Κουρουνιώτης. Κουρουνιώτης. Αθήνα 1975 Χ. Κοίμηση της Θεοτόκου στο Αγιονόρι Κορινθίας. Καβάλα 2005. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση. Η λαϊκή Εκκλησιαστική Αρχιτεκτονική της νήσου Θήρας. Zu den drei letzten Unterschriften des Tomos     . Γεώργιος ∆. Το μετόχι και οι ιδιοκτησίες της Μονής Ιβήρων στην Καλλιράχη Θάσου. σσ. 391-400. Τ. Π. Η Χερσόνησος του Αγίου Όρους και αι εν αυτώ Μοναί και μοαναχοί πάλαι τε και νυν.Χ. Θεσσαλονίκη 2003. τ. Πρακτικά ∆ιεθνούς Συνεδρίου: Θάσος.413-419. Κουτελάκης. Β΄ φωτογραφική Ανατύπωση. Πληροφορίες για τις σχέσεις της Θάσου με τη Χαλκιδική και το Άγιον Όρος. Καβάλα 1999 σσ.. Α∆ τ. Ανατύπωση Θεσσαλονίκη 2005 Φ. Μέρ. Θάσος. Εν Βόλω 1903. Αρχαιότητες και μνημεία Ανατολικής Μακεδονίας. Ευτ. Αθήναι 1972 Μ. Έκδοση «Παρουσία».347-355.401-422. 423-440. Στ.

London 1814 P. σσ. Υπόμνημα περί των ελληνικών χωρών και εκκλησιών κατά τον δέκατο πέμπτο αιώνα. İstanbul’da Osmanlı Dönemi Rum Kiliseleri. Θασιακά τ. Majolica italiana. le pays et les moeurs. Θασιακά. Επιμέλεια Γ. Ζ. Εκδοτικός οίκος Μέλισσα.. Αθήνα 1976 Ελ. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση. Ηπειρωτικά Μελετήματα. Ο ναός του Αγ. Σαββοπούλου- von 1351. εν Αθήναις 1880 Λάμπρου. W. Η τιμή της οσίας Παρασκευής της νέας στη Θάσο. Λούπης. Αθήνα 1999 Κ. τ. Αθήνα 1889 Ι. Σπ. Karaca. Lemerle. 2005 ΛεωνιδοπούλουΣτυλιανού 1979 Λήμνος 2010 Λούπης 1999 Λυκουρίνος 1989 Launay 1897 Leake 1814 Lemerle 1945 Lithgow 1814 Liverani 1971 Μακρής 1976 Μακρή 1982 Μακεδονία Μαμαλούκος 1998 ΜαντοπούλουΠαναγιωτοπούλου . Philippes et la Macedoine orientale a l΄ epopue chretienne et Byzantine. τ. Καβάλα 1989. Η πολιτική κατάσταση του 1885 στγ Θάσο. Yapı Kredi Yayınları. Ηπειρωτικά αγαθοεργήματα. Λαμπρίδης. L.87-98. Τροχαλία . Α∆. σ. Ιωάννινα 1971 Ι. Istanbul 1995 (4th ed. Θ.1. 119-132. σσ. G. 441-456. Η λαϊκή τέχνη του Πηλίου. τ. ΕΜΠ. ΣαββοπούλουΚατσίκη. ∆. Leith 1814. Α΄ Αθήνα 2010.29-33. Chios-Lemnos-Thasos. σσ. Activité Byzantine 1983 Joanes Koder. τ. Λαμπρίδης. İstanbul’da Tanzimat Öncesi Rum Ortodoks Kiliseler. Chez les Grecs de Turquie. Ρ. Λαμπίρης. Λαμπρίδης.17(1961-62) Π. σσ. Λαζαρίδης Α∆. Jahrbuch der Osterreichischen Byzantinistick 43 (1993). Καβάλα 1984 σσ. Αθανασίου στην Πρέβεζα. Περί των εν Ηπείρω Αγαθοεργημάτων. Ο Πιρί Ρέϊς (1465-1553) χαρτογραφεί το Αιγαίο. Κωνσταντέλλης. Μακρής. τ. 6.de Launay. Νέος Ελληνομνήμων 7(1910) Σ. Asia and Africa for ninteen years 1606-1626. Liverani. Paris 1897 William Martin Leake. Εκκλησίες 2 (1453-1840). Αθήνα 1979. Λυκουρίνος. Yapı Kredi Yayınları. Koder.1972.: 2006) Ζ. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση. 12(2001-2003). Ζαγοριακά. Θασιακά. σσ. Τα γεγονότα του 1902 στη Θάσο. Λήμνος. Ξ. Paris 1945.1(1984).     . 5. Ο ναός της Κοιμήσεως Θεοτόκου στην Γουμένισσα. Istanbul 2008 J. Ι. (1989). Αθήνα1993. Λαζαρίδης. Lithgow.19(1964 Π. 67-82. Μαντοπούλου-Παναγιωτοπούλου. Καβάλα 2005. Το καθολικό της Μονής της Αγίας Τριάδας στο Ζουπάνι. Λάμπρου.104-122. Μακρή. Karaca. Αθήνα 1982. Electra 1971 Κ. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση (1453-1840). Λεωνιδοπούλου-Στυλιανού.20(1965) Η. Εκδόσεις Εταιρείας Ηπειρωτικών Μελετών. Λαζαρίδης Α∆. τ. “Topographie und Bevolkerung der Aegainsinseln in spatbyzantinischer Zeit» στο Byzantinische Forschungen 4. Εκκλησιαστική κληρονομιά. Travels and Voyages through Europe.20    Karaca 1995 Karaca 2008 Koder 1983 Koder.1972 Λαζαρίδης 1961-62 Λαζαρίδης 1964 Λαζαρίδης 1965 Λαμπίρης 1984 Λαμπρίδης 1889 Λαμπρίδης 1971 Λαμπρίδης 1880 Λάμπρου 1910 Λάμπρου. Researches in Greece. Η Οθωμανική χαρτογραφία και η λίμνη του Αιγαίου. Π. Το καθολικό της Μονής του Προφήτη Ηλία στη Ζίτσα της Ηπείρου. 4. Μακεδονία. Αθήνα 1998. 3000 Χρόνια Πολιτισμού Μαμαλούκος.

Πέλλης.21    Κατσίκη. Αθήνα 2006 Ν. Ο μοναχισμός της Λέσβου. Ιστορία. Πανεπιστημιακές Εκδόσεις ΕΜΠ. Σπυρίδων Καρδαμύλης. Συμβολή στην ιστορία και μοναστηριολογία. Σύλλογος Ιμβρίων Αθηνών.6. Άθως. Μουτσόπουλος. Μελίρρυτος. Ελευθεροτυπία. Αθήνα 1998. Γρεβενά. τ. Μνημεία Μακεδονικής Ιστορίας. Από την Αρχαιότητα μέχρι σήμερα. Μέρτζιος. 5. Θεσσαλονίκη 1981 Ν. Μαντοπούλου-Παναγιωτοπούλου. Εκδόσεις Μίλητος Μ. Οικισμοί. Εκκλησίες 2. Μουτσόπουλος. Σπ. Ιστορικά.1. σσ. Από τη Βυζαντινή Χριστούπολη στη Νεοελληνική Καβάλα. Φλ. Κωνσταντίνου πόλις. Πέρα. Μελεντζής . Καβάλα 2001 σσ. Άγ. 83-110. Larousse. Αθήνα 1989. Γ. Τυπολογικές και μορφολογικές επεμβάσεις σε μεταβυζαντινούς ναούς κατά τον 19ο αιώνα. Φλ. 299-310. Μουτσόπουλος. UNIVERSITY STUDIO PRESS. Η Καβάλα και τα Βαλκάνια. Θ. Χριστοφίδου. Μίλητος. Αθήνα 1982.Αθ. Έτήσια έκδοση του Μορφωτικού Ομίλου Κομοτηνής. Αθήνα 1997. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση. Ι. Έκδοση Εταιρείας Λεσβιακών μελετών. Μίλητος(2) ΜιχαηλίδηςΧριστοφίδου. Από τη μεταβυζαντινή αρχιτεκτονική στον κλασικισμό. Κάστρα. Προσέγγιση στην εξέλιξη της τρίκλιτης βασιλικής κατά τον 18ο και 19ο αιώνα. Αγωνιστής και Εθνεγέρτης. 133-150. Εκκλησίες του Ν. 1993 ΜαντοπούλουΠαναγιωτοπούλου 1998 ΜαντοπούλουΠαναγιωτοπούλου 2002 Μαντινείας και Κυνουρίας Αλεξάνδρου 2001 Μαρινέσκου. Επίτομη Ιστορία της Ελληνικής Επανάστασης. Θασιακά. Θεσσαλονίκη 2003 Ν. Καβάλα 2004. Θεσσαλονίκη 1973 Ν. ο Ρήγας στη Βλαχία. Μυτιλήνη 1989 Ν.10 (1996-1997). Περιγραφή και Γεωγραφική υπ΄εκκλησιαστικήν έποψιν της Θεοσώστου επαρχίας Μαρωνείας. τ. Αθήνα 2011 Κ. Εγκυκλοπαιδεία Πάπυρος. Ρήγας Βελεστινλής.     . Μαρινέσκου. Τ. Μαρρές. Μαρινέσκου. Εν Κωνσταντινουπόλει 1871.1982 Μουτζούρης 1989 Μουτσόπουλος 1956 Μουτσόπουλος 1973 Μουτσόπουλος∆ημητροκάλλης. Μοναστήρια και Εκκλησίες του νομού Γρεβενών. ΙΜΧΑ. Μ. Μέντελσον. 51-73. τ. σσ. Ιστορικά Μαρινέσκου 2004 Μαρρές 1989 Μελεντζής – Αματίδου Γεωργίου 1997  Μελίρρυτος 1980 ΜέντελσονΜπαρτόλντι 2011 Μέρτζιος 1947 Μήλλας . Μουτσόπουλος. 295-306. Κομοτηνή 1980 Κ. Πρακτικά Α΄ ∆ιεθνούς Συνεδρίου. Ρήγας Βελεστινλής. Αματίδου-Γεωργίου. Ίμβρος. Η αρχιτεκτονική των εκκλησιών και των μοναστηριών της Γορτυνίας. Αρχαιότητες. Μαντοπούλου-Παναγιωτοπούλου. Γεράκι οι εκκλησίες του οικισμού. Μητροπολίτης Μαντινείας και Κυνουρίας Αλεξάνδρου. Απόδοση Ελένη Γαρίδη. Μουτσόπουλος. Μουτζούρης. Μήλλας. Η εντός των τειχών ορθοδοξία. Μήλλας. Αθήνα 2002.Μπαρτόλντι.∆ημητροκάλλης. σσ. Εκκλησίες του νομού Φλωρίνης. Θ. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση. Γ. Θεσ/νίκη 1947 Α. Britanica. θρακική Επτηρίδα. Ο Θάσιος τυπογράφος ∆ούκας μέσα από ρουμανικές πηγές. Μουτσόπουλος. Αθήνα 1956 Ν. 1981 Μουτσόπουλος 2003  Μουτσόπουλος 2006 (1) Μουτσόπουλος 2006 (2)  13-30. Μιχαηλίδης . Τ΄. Ακ.Α΄. Αναζήτησις παρουσίας της εκκλησίας Μαρωνείας στη Θάσο. Σ. Θεσσαλονίκη 2006.Ε.Μίλητος (1) Μήλλας. Το Σταυροδρόμι της Ρωμιοσύνης.

Μουστάκας. Συμπληρωματικό δοκίμιο στη σύγχρονη ιστορία της Ελλάδος. Αθήνα 1989. Ο οίκος των Μαυρογένη. Η Καβάλα και τα Βαλκάνια.Μπακιρτζής 1984 Χ. Μπούρας. ΕΜΠ. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση (1453-1850). Το καθολικό της μονής Φανερωμένης στη Σαλαμίνα. Οθωμανική κυριαρχία. Η Θάσος στις οθωμανικές απογραφές του 16ου και 17ου αιώνα. Η εκκλησιαστική αρχιτεκτονική στην Ελλάδα μετά την Άλωση. Από τη Βυζαντινή Χριστούπολη στη Νεοελληνική Καβάλα. Από την Αρχαιότητα μέχρι σήμερα. Μπακιρτζής 1989 Αργ. Καθημερινή. τ. Μπούρας. Συνοδευόμενο από πορτρέτα. Γ΄. Θάσος 2007. Χ.1(1984). Θ. Μπακιρτζής. Ο αρχιτεκτονικός τύπος της Βασιλικής κατά την Τουρκοκρατία και ο Πατριάρχης Καλλίνικος. Πρακτικά Α΄ ∆ιεθνούς Συνεδρίου. Εκκλησίες της Αττικής.Ε. σσ. Καλογεροπούλου. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση (14531850). Μπλανκάρ. σσ.Θ. Θεσσαλονίκη 1984. 164-172.2.10(1996-97). Μαθήματα Ιστορίας της Αρχιτεκτονικής. τ. Χ. Μπούρας. Μυλωνάς. σσ. τ.24(1984). Αθήνα 2001 Π. Μ.5. μ. Γ.112-137. Μπούρας. Αθήνα 1998. Χ. τ. Μπακιρτζής. Ι. Αθήναι 1975 Χ. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση (1453-1850). Μπαλτά.22    Μουστάκας 2004 Χ. Αθήνα 1979. ΕΜΠ. Ανδρεάδη.121-138. 10-08-03. Καλογεροπούλου. Επτά ημέρες. Θασιακά τ. Β΄. τ. χάρτες κλπ.3. Μπακιρτζής. Μ. Μπούρας.Μπίρης. Μπούρας. Μπακιρτζής 1984 Ι. Ν. ΕΣΤΙΑ. 151-166.3 (1969). Ρ. Ξάνθη 2000 Ευαγ. (1963) Π. Αθήνα 1989. 2007  MackenzieLachman 1974 Κ. της Τουρκίας και της Ρουμανίας. 1. K. Θάσος. Χ. Βυζαντινή και Μεταβυζαντινή αρχιτεκτονική στην Ελλάδα. Μπακιρτζής. Μ. Αθήνα 1998 Χ. Χ. ∆αδάκη. Αθήνα 1982. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση (1453-1850). Θάσος Αρχαιότητες του Νομού Καβάλας. σσ. Εστία. Καβάλα 2004 Χ. Α. σσ. Μπαλτά. σσ. Μπόνιας-Στ. Countermarks of the Ottoman Empire 1880-1922. Μακεδονικά τ. Καβάλα 2001 σσ. Το Μονύδριον της Παναγίας και ο Θεολόγος της Θάσου. Ζ. ∆ιακοσμήσεις Οθωμανικού Μπαρόκ στο Αιγαίο. Άγιος Στέφανος Ριβίου Ακαρνανίας.179-188. τ. Μυλωνάς. Μυτιληνός. London 1974. Μπούρας. Μυλωνάν». (1453-1821).7-20. Καβάλα 1984. Γ΄ Τοπικό Συμπόσιο. 2002 Χ. Μπακιρτζής 200 Μπαλτά 2001 Μπαλτά 2003 Μπίρης 1989 Μπλανκάρ 2006 Μπόνιας –∆αδάκη 2002 Μπούρας 1968 Μπούρας 1969 Μπούρας 1975 Μπούρας 1979 Μπούρας. Lachman. Σκέψεις για την εφαρμογή των Οθωμανικών μεταρρυθμίσεων του 19ου αιώνα. Ανδρεάδη 1988 Μπούρας 1998 Μπούρας 2001 Μυλωνάς 1963 Μυλωνάς 1982 Μυτιληνός. Τα παραδοσιακά πέτρινα γεφύρια του νομού Καβάλας. έκδοτικός οίκος Μέλισσα. Η Μονή Πέτρας στη Νότια Πίνδο.     . Τρεις επιγραφές στο Κάστρο της Θάσου. Θασιακά. 503-521. Αθήνα 2006. 159-168. Αργ. πανομοιότυπα. Η αρχιτεκτονική του Άγίου Όρους.875. Mackenzie-S. ΕΕΠΣΠΘ 3 (1968) Χ. Η περίπτωση της Θράκης. «Φίλια Έπη εις Γ . Α. Τι συνέβη στη Θάσο στις αρχές του 7ου αι. Ευαγ.τ.M.

Nenadivic. Patrologiae cursus completus.Νεράντζη-Βαρμάζη. 1937. Aux pays d΄ Homere.107) 1863 John B. Οι Βυζαντινοί ναοί της Θεσσαλίας.4. of Rokeby desctrive of yourneys in Europe and Asia Minor in years 1794-1796. τ. 5 (1939-40) Α.Orlandos. Ο σταυρεπίστεγος ναός Ταξιαρχών στη Βίτσα Ζαγορίου. ΕΜΠ. Οικονόμου.Ζ. Βυζαντινά μνημεία Αιτωλοακαρνανίας ΑΒΜΕ Θ΄1961 A. Firenze-Venezia.23    Mazower 2003 Mandat –Grancey 1902 Mansi 1757-1798 Mantran 1965 Mercati 1926 Mihail. J. Σταχυολογήματα εκ Μονών της Πίνδου. The letters of John B. Αθήνα 1974. Ορλάνδος. Γαλλική Αρχαιολογική Σχολή. Γ. Rοma 1926 Mihail. σσ. Α΄. Paris (τ. Migne. ∆οκίμιον ιστορικόν περί Άρτης και Πρεβέζης. Μητροπολίτης Άρτας. VI Mantran. 1886. Α. Η ξυλόστεγος παλαιοχριστιανική βασιλική της μεσογειακής λεκάνης. Αθήνα 1953 Α. La vie quotidienne a Constantinopole au temps dy Suleiman le Magnifique et ses successeurs (XVIe et XVIIe siecles) Paris 1965. L΄ Architecture des eglises du monastere Chilandar.∆.Ε. Αθήναι 1952 Α. Αγιορείτικες ιδιοκτησίες στη Θάσο κατά τον 14ο αιώνα. Χρονικά 2(1927) Α.1863 Morritt 1914 Νικολαΐδης 1869 Νικονάνος 1979 Νεράντζη-Βαρμάζη 2001 Ντέλλας 1993 Nenadivic 1974 Ξενόπουλος 1986 Ξυγγόπουλος 1957 Οδηγός της Θάσου 1974 Οικονόμου 1993 Ορλάνδος 1927 Ορλάνδος 1930 Ορλάνδος 1937 Ορλάνδος 1939-40 Ορλάνδος 1952 Ορλάνδος 1953(2) Ορλάνδος 1961 Orlandos 1972  Orlandos 1953(1) Μark Mazower. L architecture religieuse en Grece pendant la domination Turque. Θασιακά. Γ Α. Νικολαΐδης.Ε. Sveta Atonska. Α. τ. S. Έκδοση μουσικοφιλολογικού συλλόγου Άρτας «Σκουφάς».10(1996-97). Mercati.B. Το Μοναστήρι της Μεταμόρφωσης Σωτήρα στη Βράχα Ευρυτανίας. Αθήναι 1979 Β. Ορλάνδος.O.(1972) A. Ορλάνδος. L Hellenisme contemporain 1953     .Κ. Άρτα 1986 Α. Mansi. Apostolica Vaticana.τ. Chilandarski Zbornik 2 (1974) Σεραφείμ Ξενόπουλος. Novi Sad. Ντέλλας. Ορλάνδος. Sveta Atonska 1886 Migne. Scritti d΄ Isidoro il cardinale Ruteno e codici a lui appartenuti che censervano nella bibliotheca. Αθήνα 1993 σσ. ∆ύο ανέκδοτοι ναοί της περιοχής των Τρικάλων. de Mandat –Grancey. Ein Spatbyzantinischer Hallenkirchentypus Nordgriechenlands. Καβάλα 2001. C. Orlandos. S. Sacrorum Conciliorum nova et amplissima collectio. Νικονάνος. τ.Β. Κ. (1930) Α. Αθήνα 2003. 1757-1798. E. Paris 1902 J.Ε. Ξυγγόπουλος. ή Βυζάντιος. Αθήνα1993. Ορλάνδος. Τα Βαλκάνια.Μ. L’ Hellenisme contemporain.Ορλάνδος. series Graeca. Morritt.Β.. 99-112. Η εν Ελλάδι εκκλησιαστική αρχιτεκτονική επί Τουρκοκρατίας. Α. Τα μνημεία των Σερβίων. J. Εν Κωνσταντινουπόλει. Ορλάνδος. 1869 Ν. σσ. 523-430. Morritt. Αθήναι 1957 Οδηγός της Θάσου. 65-74. Ηπ. 4. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση (14531840). Ε. τ. Η επί της Όθρυος Μονή της Αντινίτσης. Οθωμανικοί Κώδηκες. London 1914 ∆. K. G. S.Β.Μ. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση (1453-1840).

ΘΗΕ 11(Αθήνα 1967) Γ. 1700-1922. ∆. Αποστολόπουλος. Η Θάσος ως πατριαρχική Εξαρχία. Αθήνα 1998. Βουλγαρία και Σερβία. Σεραφείμ Τζερβενός και Μητροφάνης Νύσσης-Μητροφάνης Θάσιος. Κων. Παϊζη-Αποστολοπούλου. 2002 Παπαευαγγέλου 1967 Παπαευστρατίου 1922 Παπάζογλου 1988 Παπάζογλου 1989 Παπάζογλου 1992 Παπάζογλου 1996 Παπάζογλου 2006 Παπαϊωάννου 1993 Παναγόπουλου. Άγνωστες πτυχές της ζωής και του έργου λόγιων θασίων ιεραρχών (17-18ος αιώνας). Παπάζογλου. Καβάλα 2006 σσ. Γ.7. ΕΜΠ. Παπαδόπουλος-Κεραμέως. Ν. Παρνασσός 8(1884). τ.391-419.Βατοπαιδίου 1996. τ. Ιερά Μονή Εικοσιφοίνισσας Παγγαίου. Ι. Τα μετόχια στην Ελλάδα. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την ΄Αλωση (1453-1840). σσ. Παπαευαγγέλου. 135-150.Παπαδοπούλου-Β. Ιστορία του Νέου Ελληνισμού (1770-2000). Μέρος Α΄.6. Α. ΑθήναΚομοτηνή 2002. Ελ. Ο ναός των Αγίων Αθανασίου και Κυρίλλου στην Υδρούσα της Σάμου. ∆υο Θάσιοι στο Άγιον Όρος και στη Βλαχία: Σεραφείμ ιερομόναχος και Σωτήριος ∆ούκας Στωίκοβιτς (17ος18ος αι). 1039-1801. Θεσσαλονίκη 1964 Ν.Κασκάνης. Αθήνα 2003 Κ. Αθωνικά Σύμμεικτα 5. Αποστολόπουλος 2003 Παλαιολόγος 1884 Παπαδάκη 1964 Παπαδημητρίου 2002 Παπάγγελος 1979 Παπάγγελος 1996 ΠαπαδόπουλοςΚεραμέως1987 ΠαπαδοπούλουΚασκάνης. Παϊζη-Αποστολοπούλου.54. Αλεξάνδρεια. Αθήνα 1995. τ. 155-160.Μ. Πασαλή. 4. τ. Θασιακά. Παρνασσός 30(1988). Έκδ.Παλαιολόγος. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση (1453-1840). Γ. Παπάζογλου. Ιωακ. Ο ναός των Εισοδίων της Θεοτόκου στην Καλάνδρα Χαλκιδικής. σσ. ∆. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την ΄Αλωση (1453-1840). Μ. Ελληνικά Γράμματα. Αθήνα 2002. Τ.Κ. Παπάγγελος. Πάρδος. Αρχείο Μονής Παντοκράτορος. Αθήνα 2006 Μ.75-85. Αφρ. Ιστορία της νήσου Θάσου. Παπαδημητρίου. Καβάλα 1992. Ιωακ. 1. Θασιακά. Εθνικό Ίδρυμα Μελετών. Νεαπόλεως και Θάσου Μητρόπολις. Παπάγγελος. Άγ. Αθήναι 1970 Α.9.Κ. 843-1912/13. Καβάλα 1996.Παπάζογλου.6(1989). Εν Αλεξάνδρεια 1922. Η λαϊκή τέχνη της Θάσου. 239-253.Κ. Το Ρωσικό Αρχαιολογικό Ινστιτούτο Κωνσταντινουπόλως. τ.51-64. τ. τ. Παντελεήμων στην Ανατολή Αγιάς     . Επιτομές εγγράφων.Μ. 1970 Πάρδος 1998 Πασαλή 1993 Donald Quataert. 47 .Α. 326-327 Γ. σσ.Παπάζογλου.7(1992). σσ. Γ.286-288. Παϊζη-Αποστολοπούλου. τ. σσ. Θασιακά. Π. Θασιακά. Παπαδάκη. Αγιορείτικοι θεσμοί. Γ.24    Quataert 2006 Παϊζη-Αποστολοπούλου 1992 Παϊζη-Αποστολοπούλου 1995 Παϊζη-Αποστολοπούλου. Φιλίππων. Πτώχευση της Εικοσιφοινίσσης μέσα από άγνωστα έγγραφα του ιτορικού Αρχείου του Υπουργείου Εξωτερικών. Ποικίλα παλαιογραφικά και άλλα. Μ. Η Μονή Πατέρων Λίθινου Ζίτσας. Ημερολόγιο αυτόγραφον Στεφάνου Πέτροβιτς Χμετιόβσκιη.2.Κ. Η Οθωμανική αυτοκρατορία Οι τελευταίοι αιώνες. Παπαευστρατίου.13 (2004-2006). Β. Καβάλα 1989 σσ. Ο θεσμός της Πατριαρχικής Εξαρχίας. Έκθεσις παλαιογραφικών και φιλολογικών ερευνών εν Θράκη και Μακεδονία.σ. ΕΦΣΚ 17(1987). Α. Αθήνα 1979. Παπαϊωάννου. Παναγόπουλου. σσ. 173-184. Ιερά Μεγίστη Μονή Βατοπαιδίου. Η Ορθόδοξη Εκκλησία στην οθωμανική Αυτοκρατορία 1770-1821.Παπάζογλου. Αθήνα 1993 σσ.Κ. Μικρά Ασία. Θασιακά.

Μ.137-146. Πολυβίου. Γεώργιος στην περιοχή Προβάτα του Αγ. Μ. Θασιακά. Πίττας. τ.Γ. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση (14531850). Πολυβίου. Νικολάου στο Περιβόλι Γρεβενών.∆. Το καθολικό της Μονής Τσιούκας στα Καστανοχώρια.541-549. 3. Πολυβίου. Όρους. Χατζηδάκης. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση. Το Καθολικό της Μονής Χρυσοσπηλαιώτισσας Γουριανών Άρτας. σσ. Α∆ 30(1975). ΕΜΠ. Πετρονώτης. Αθήνα 1989. Πελεκανίδης. Πολίτη. Α. 2003. σσ. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση(1453-1850). Μ. σσ. 10(1996-1997). Μέλισσα 1984 Χ. Γεωργίου στο Επταχώρι (Μπουρμπουτσικό) Βοϊου-Γράμμου.5. Η Ιστορία της Μονής Σταυρονικήτα. Ανθροπολογικά. Λ. Αθήνα 1993. Πετρονώτης 1979 Πετρονώτης 1982 Πίττας 2001 Πολίτη 1979 Πολίτη 1989 Πολίτη 1993 Πολυβίου 1979 Πολυβίου 1982(1) Πολυβίου 1982(2) Πολυβίου 1989 Πολυβίου 1993 Πολυβίου 2002 Θεσσαλίας.25    Πασαλή 1998 Πατρινέλης 1974 Πατρινέλης 1977 Πελεκανίδης.4. Χ. Πατρινέλης. Β΄ Συμπόσιο βυζαντινής και μεταβυζαντινής Αρχαιολογίας και Τέχνης-Πρόγραμμα και περιλήψεις ανακοινώσεων. Χατζηδάκης 1984 Πέννας 1975 Πεντζίκης. Πετρονώτης. Αθήνα 1979. Πολυβίου. (Ο Ελληνισμός υπό ξένη κυριαρχία 1453-1669. σσ. Λιθανάγλυφα θυρώματα εκκλησιών ∆υτικής Θεσσαλίας με νεοκλασικές επιδράσεις. Στ. Λ. Αθήνα 1993 σσ. Πέννας. 135-144.3. 165-172. τ. ΕΜΠ. Πατρινέλης. Ιστορία του ελληνικού Έθνους. Καβάλα 2001. Εξπλόρερ 2003. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση (1453-1840).75-86. σσ. Ο κοιμητηριακός ναός των Αγίων Πάντων της Μονής Ξηροποτάμου στο Άγιον Όρος.Εικόνες-Χρυσοκεντήματα. ΕΜΠ.Οι φορείς της ναοδομικής δραστηριότητας στο Πήλιο κατά τον 18ο και 19ο αιώνα(1700-1881). Πολίτη. Μέτρα προστασίας ενοριακού ναού Αγίων Αποστόλων στο Μεγάλο Καζαβήτι Θάσου. τ. Αθήνα 1982 Μ. τ. σσ. Βόλος-Θεσ/νίκη 1982 Στ. Η Μονή Γενεσίου της Θεοτόκου στην Πλάκα Αράχθου. ΕΜΠ. Αθήνα 1974 Χ. σσ. τ. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση (14531840). Πασαλή. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση. Μονή Σταυρονικήτα Ιστορία. Β΄ Ν. Αθήνα 1977. 83-92. 197-208. Τα εντός των πτερύγων παρεκκλήσια της μονής Ξηροποτάμου. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση (1453-1850). Ο ναός του Αγ. 4. Η Μονή του Αγ. τ. Αθήνα 1998. Καστοριά. τ. Πολυβίου. τ.189-206. Πολίτη. Πολυβίου.     . ΕΜΠ. Μ. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση. σσ. ΕΜΠ. ΤουρκοκρατίαΛατινοκρατία).Ι. Αθήνα 1979. τ. Αθήνα 1993.4. τ. Παρατηρήσεις στην αρχιτεκτονική του ναϋδρίου Άγ. Εθνική Τράπεζα της Ελλάδος. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση (14531840). 35-46. Ο Άγιος ∆ημήτρης της πόλης Σαλαμίνας. Μ. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση. σσ.6.113-128. Αφρ.1. Αθήνα 1989. 91-100. Αθήνα 1979. Πεντζίκης.1. Αθήνα 2002. τ. τ. το Άγιον Όρος. σσ. τ. Η Αγία Παρασκευή στο Νεραιδοχώρι Τρικάλων. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση. Α. σσ.1.2. Βυζαντινή τέχνη στην Ελλάδα. Μ.3. Από την Άλωση ως τις απαρχές της πρώτης αναγεννήσεως της παιδείας. 55-64. Λ. Αθήνα 1982.

3. Denkwurdigkeiten und Erinnerugen aus dem Orient. Φαναριώται. Ρουδομέτωφ. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση (1453-1840). Πουλημένος. Καβάλα 1991 Bernard Randolph.C. Η Μεγάλη Εκκλησία εν αιχμαλωσία. Η βυζαντινή παράδοση μετά την Άλωση της Κωνσταντινουπόλεως.2.329-352. Ό Άγιος Νικόλαος στο Χορευτό Πηλίου. L΄ Egeo redivivo.26    Πορτελάνος 1982 Πουλημένος 1998 Πορφυρογεννήτος Προβατάκης 2001 Parthey1866 Perrot 1864  Piacenza 1688 Prokesch von Osten. t III. Θρακικά τ. Η εκκλησία του Αγίου Γεωργίου στον Χορτιάτη Θεσσαλονίκης.     .6 Εύα Αλεξάνδρου Σαρλάκ. Σαμαρά. Αθήνα 1982. Stuttgart 1837. Rizzardo. σσ. Ρουμ Μιλέτι: Οι ορθόδοξες κοινότητες υπό τους οθωμανούς σουλτάνους. London 1685 G. Venezia 1844 St. Ιστορία-Μνημεία-Παράδοση.G.1800 et 1801. Σάρδεων Γερμανός. Η Άλωση της Κωνσταντινούπολης. και ∆υτ. o΄ sia chronographia dell΄ Archipelago.Cicogna. Θράκης. Αθήνα 1983 Μητροπολίτης Ροδοπόλεως Ιερωνύμος. 229-242. Ράνσιμαν. Modona 1688 Prokesch von Osten.167-178.Το πατριαρχείο της Κωνσταντινουπόλεως λίγο πριν την Άλωση της Πόλης μέχρι και την Επανάσταση του 1821. Μητρ. Εκδόσεις Γαλαξίας. σσ. Αθήνα 1998. Οι Ελληνικές ορθόδοξες τρουλαίες εκκλησίες που έπαιξαν ρόλο στην διαμόρφωση της φυσιογνωμίας της Κωνσταντινούπολης του 19ου αιώνα. Ανέκδοτα επίσημα έγγραφα και κείμενα Αλεξάνδρου Μαυρογένους Βέη. Επισκοπικοί Κατάλογοι της Αν. Paris 1805. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση (14531850).Οι Ρωμιοί αρχιτέκτονες της Πόλης στην περίοδο του εκδυτικισμού. τ. en Albanie et dans plusieurs autres parties de l’ Empire Othoman pendant les années 1798. Paris 1864 Piacenza Franzesco. Ηγεμόνος της Σάμου. Βυζαντινός πολιτισμός. Πορτελάνος.G. P. ed E. a Constantinople. τ. The present state of the islands in the Archipelago. Γρ. ∆ράμα 2006. F. Το Άγιον Όρος. ∆ΕΚΠΟΤΑ ∆ράμας. Πορφυρογεννήτου. Ξ. Pouqueville. Αθήνα 2002. Η ∆ράμα και η περιοχή της. Εκδόσεις Παπαδήμα. τ. 112 Θ. πρεσβευτού της Οθωμανικής αυτοκρατορίας εν Βιέννη και γερουσιαστού. Hieroclis Synecdemus et Notiae Graecae Episcopatyum. Runciman. Θεσ/νίκη 2001 G. Εκδόσεις Γκοβόστη. Σαββοπούλου-Κατσίκη. τόμοι 3. Berolini 1866 Perrot. Runciman. Voyage en Morée.V. La Presa di Negreponte fatta dei Turchi ai Venetiani nel MCCCCLXX. Τοπικά νομίσματα στην Ανατ.1837 Pouqueville 1801 Ράνσιμαν 1983 Ροδοπόλεως Ιερωνύμου 2002 Ρουδομέτωφ 1991 Randolph 1685 Rizzardo 1844 Rynciman 2002  Rynciman 1994 Rynciman 2010 ΣαββοπούλουΚατσίκη. Στ. Μακεδονία (1880-1910). Αθήνα 2002 Ν. 1989 Σαμαρά 2006 Σάρδεων Γερμανός Σαρλάκ 2010 Α.A. Memoire sur l΄ ile de Thasos. Έκδοση Γρηγορούδη. Parthey. 33-44. Αθήνα 1994 St. Runciman. ∆΄ επιστημονική Συνάντηση. Το Βρέβιον της Μονής Εικοσιφοίνισσας. 1453. Έκθεσις της Βασιλείου τάξεως. Αθήνα 2010. σσ. Κ.Sea of Constantinopole and Gulf of Smyrna. τ. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση(1453-1840). Η αρχική φάση του ναού της Ευαγγελίστριας στην Τήνο.. ∆. St. ιστορία και πολιτισμός. σσ. Σαββάλας. Προβατάκης. Αθήνα 1989..

Στεφανίδου-Φωτιάδου. Επιμέλεια Βασιλική ΤουρπτσόγλουΣτεφανίδου.Λιβάνη. Η δύσκολη μετάβαση της αυτοκρατορίας από την παραδοσιακή εποχή στις μεταρρυθμίσεις του Τανζιμάτ.Αθήνα 1984 Ζ. Μοχάμετ Άλι. Ο ναός του Αγίου Γεωργίου στο Χουμνικό Σερρών. Αθήνα 1989. Αθανασίου στην Εράτυρα(Σέλιτσα). Ξένοι ταξιδιώτες στην Ελλάδα (1810-1821) τ. Ο τελευταίος Φαραώ της Αιγύπτου. Σκιαδαρέσης. Eva Sarlak. Σταματόπουλος . Έφεσος 2003. σσ.Στεφανίδου – Φωτιάδου 1982 Αιμ.295-324. αθήνα 1998 σσ. Αρώνη-Κοτσάλη. Σιαξαμπάνη-Στεφάνου. Παρατηρήσεις εις την νεωτέραν γεωγραφίαν της Ηπείρου. Θεσσαλονίκη 2008 σσ. Α. Κ.     . 5. Μπέλιτσος.Θασιακά. Σύνδεσμος Αποφοίτων Ζωγραφείου. ΕΜΠ.Φακίδη φωτογραφίες. Χριστιανικά Μνημεία της Μητροπόλεως Μυτιλήνης. Ιω. Στεφανίδου 1999  Β. Σιαξαμπάνη-Στεφάνου. 2008 Ν. Hasan Kuruyazici. Τμήμα Πολιτικής επιστήμης και Ιστορίας. Πληθυσμός. Αθήνα 1999 Χ. Αθήνα 1990. λήμμα Συνθήκη Κιουτσούκ Καϊναρτζή. Αιμ. Αθήνα 1975 Κ. Μ. 18ος-αρχές 20ου αιώνα. Θεοχαρίδου. Εγκυκλοπαίδεια Μείζονος Ελληνισμού. Β΄. τ.Ντ. Στεφανίδου. Στεφανίδου. Γ. Καβάλα 2009 σσ. 243-252.111-124. 2006. Μπέλιτσος. 547554. Στεφάνου. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση (14531840). 1937 Αιμ. Α. σχολεία και ιερείς των χωριών της Θάσου. Πρακτικά διεθνούς συνεδρίου. 4η έκδοση. Θεοχαρίδου. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση (1453-1840). ΕΜΠ. Ξένοι ταξιδιώτες στην Ελλάδα (1700-1800)τ. Κ. ∆ιπλωματική Εργασία. Στέλγιας.. Στεργιόπουλος. Σελέκου. Μήλλας κείμενα.81-93. Αθήνα 1982 σσ. Αρώνη-Κοτσάλη. Οθωμανικοί οικοδομικοί κανονισμοί. 2134. Μηναϊδη – Μ. 1999 ΣιαξαμπάνηΣτεφάνου. τ. Η Ιστορία. Σινουέ. Έκδοση Ψυχογιός Α. Εκδόσεις Λ. Μπαρτζιώτη. Σιμόπουλος. Η εκκλησία του Αγ. Σπανός. 14 (2007-2008). Β.37 (2008). Ελληνική Παραδοσιακή Αρχιτεκτονική. Αθήνα 1903 (ανατύπωση Καρυές 1988) Απ. Το Καθολικό της Μονής ∆ιονυσίου στον Όλυμπο. Το καθολικό της Μονής του Αγ. Αθήνα 2004 Γ. Κ. Εκκλησιαστική Ιστορία. Εύξεινος Πόντος. Το Άγιον Όρος. Λ. Θεσ/νίκη 1999. Κατεύθυνση Οθωμανικών Σπουδών. τ. Κ. σσ.3. Κωνσταντινούπολη. Σηφουνάκης.27    Σελέκου 2008 Σηφουνάκης. Χρυσάφη-Ζωγράφου. Βαλκανική Παραδοσιακή Αρχιτεκτονική. Μακεδονικά. Εταιρία Αρχιπέλαγος. ΧρυσάφηΖωγράφου. Τ. 1998 Σιμόπουλος 1975 Σιμόπουλος 1984 Σινουέ 2004 Σκιαδαρέσης 2008 Σκούρτης 2009 Σμυρνάκης 1988 Σπανός 2003  Σταματόπουλος Μήλλας -Έβερτ Μηναϊδη – Φακίδη 1990  Στέλγιας 2006 Στεργιόπουλος 1937 Αιμ.2. Σιμόπουλος. 17891853. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση (1453-1840). Θ. Έβερτ . Ομοσπονδία Λημνιακών Συλλόγων-Νέα Σύνορα Α. Ν. Θάσος. Μεταπτυχιακό τμήμα. Instanbul 2010.Ε. 1978 Στ. Γεωργίου στο Παρθένι της Θεσσαλονίκης. σσ. η Αρχιτεκτονική και η ∆ιακόσμηση τους. Σμυρνάκης. Ναοί και εξωκκλήσια της Λήμνου. Αναζητώντας την Βασιλεύουσα. Ο. 1989 ΣιαξαμπάνηΣτεφάνου. Στεφανίδου 1978 Στεφάνου 1990 Επιμέλεια Yayima Hazirlayanlar.Α. Πάντειο Πανεπιστήμιο. Γ2΄.105140. Φ. Σκούρτης. Ν. τ.

Ε. 123 (1976) Τριάρχης 1980 Φ.Ειμέλεια Ν. σσ. έκδοση ΤΑΠΑ. Τριάρχης. Στυλιανού. Βυζαντινά Μνημεία της Θεσσαλίας ΙΓ΄και Ι∆΄ αι. Τόλιας επιμέλεια. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση 14531850. Ο πυρετός των Μαρμάρων 1800-1820. Βυζαντινά Μνημεία της Θεσσαλίας ΙΓ΄και Ι∆΄ αι. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση (14531840). Sotiriou 1970 G. Στρατής 2004(2) Στυλιανού 1982 Σφυρόερας 1966 Σφυρόερας 1974 Σφυρόερας 1997 Σωτηρίου 1928(1) Σωτηρίου 1928(2) Σωτηρίου 1932 Sava Hilandarac 1894 Sava Hilandarac 1889 Sturdza 1983  Μέλισσα 1990 ∆. Τριάρχης.313-324. 2. Τρεμπέλας. Γενέσιον της Θεοτόκου στο Θεσπρωτικό Πρέβεζας. Στρατής. ο θρύλος του και τα θαύματα του. Επετηρίς του μεσαιωνικού Αρχείου. Τόπος και εικόνα Τόπος και Εικόνα. Οι ναοί του Αγίου Νικολάου στη Βίτσα και του Αγίου Μηνά στο Μονοδένδρι. Υπόμνημα εις τας πράξεις των Αποστόλων. (1928) Γ. Έγγραφα της νήσου Σίφνου (1785-1820) εκ της Συλλογής Γεωργίου Μαριδάκη. Αθήνα 1991 Τρεμπέλας 1955 Π. Τόλιας 1996 Γ. Πρακτικά Α΄ ∆ιεθνούς Συνεδρίου Βαλκανικών Ιστορικών Σπουδών. Paris 1970 Αν.Α. (1932) Sava Hilandarac. Μαρτυρίες για τη νεώτερη ιστορία της Θάσου.Sveta Gora. Ρ.Ζ. 67-86. Σωτηρίου. Αρχιμανδρίτης ∆ημήτριος Στρατής. Dictionnaire historique et Genealogique. 2. 111-120. Επετηρίς του Μεσαιωνικού Αρχείου. Σημειώματα εικόνων του εξωκκλησίου της Μεταμόρφωσης Καλλιράχης Θάσου. Beograd 1889. ΕΜΠ. Ακαδημία Αθηνών. ο θεσμός και οι φορείς. Ε. Το Καθολικό της Μονής Σωσίνου στο Πωγώνι της Ηπείρου. Τζάκου. Αθήνα 1982. τ. Καβάλα 2004.Τζάκου.2. Οι δραγομάνοι του στόλου. Β.σσ. Στρατής.15ος-17ος αι. Sotiriou. Αθ. Ρουδομέτωφ. ∆εκέμβριος 1996. Σφυρόερας. Beograd 1894. ∆ημήτριος Στρατής. Το νησί της Θάσου και το Άγιον Όρος.. τ. Βυζαντινά Μνημεία της Θεσσαλίας ΙΓ΄και Ι∆΄ αι. Αθήνα 1979. σσ. τ.Ε. 17-18(1967-68). 25-30.11(19982000). Θασιακά. Melanges Ch. Αθήνα 1982. Istorija I opis manastira Hilandara . Α.272-276.Α. Sava Hilandarac. Ολκός 1996. τ. τ. Τζάκου 1982 Αθ. La sculpture sur bois dans l art byzantine. Αθήνα 1982 .Ε. Το μοναστήρι των Μαριών Θάσου. χαρακτικά ξένων περιηγητών για την 1979 Ελλάδα . Sava Hilandarac. Grandes Familles de Grece d΄ Αlbanie et de Constantinople.28    Στρατής 1996 Στρατής 1995 π. Beograd 1889 Mihail Dimitri Sturdza.Α.Ζ. Σωτηρίου. Ε. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση 14531850 . Αθήναι 1955 Τριάρχης 1976 Φ. Ολκός. Τούρτα. (1928) Γ. Στρατής 2004(1) π. Γ. Σωτηρίου. ∆. Τούρτα 1991 Α. Μαρτυρίες για τη λεηλασία των ελληνικών μνημείων. Σφυρόερας.Ε. 14(1964). Σταθμοί της εκκλησιαστικής ιστορίας της Θάσου.Ζ. Το Καθολικό της Μονής Άβελ στη Βήσσανη Πωγωνίου. 57-66. Αθήνα 1997. Αθήνα 1966. Ακαδημία Αθηνών. Γ. σσ. Κουμτζέλη για εξέγερση του     . Ιστορία του Ελληνικού Έθνους.Β. Κ. τ. Καζαβητινά (1995-96). Καβάλα 2004. Αφήγηση του Αναστ. Paris 1983. Β. Αθήνα 1974 Β Σφυρόερας...Β. σσ. Τζάκου 1982 Αν.Β. Μακεδονική Ζωή. Εκδόσεις Παρουσία. σσ. Καβάλα 1995 π.. Diehl. Sveta Gora.

Έκδοση     . Θεσσαλονίκη 2008. σσ. Τσιρικτζίδου. Τσαπαρλής. Μαστόρκα εργαλεία. πρόστυπα ξυλόγλυπτα. Fiesei. Τσίμας. Θασιακά. Τα Σχολεία στο Κάστρο της Θάσου (1870-1930). Ξυλόγλυπτα τέμπλα Ηπείρου 17ου αιώνα και α΄ ημίσεος 18ου . Θασιακά. Τσιλογεώργης. αρμολόι 6(1ούλιος 1978) ∆. Τσούρκας. Τα μετά την άλωσιν 14531789. Sveta Gora I Hilandar u Osmansk om catsstvu XV-XVIII vek . Recueil dew inscriptions chrétiennew de Macédoine du IIIe siécle. Paris 1983 Aleksandar Fotic.695-715. νταμάρια. Καβάλα 1995. Καβάλα 2001.445469. Ε. σσ. Έκδοση UNIVERSITY STUDIO PRESS. Tozer. Θεσσαλονίκη 1980. Τσολακόπουλος.Ε. 365-397 Γ.10(1996-97).Τσιτιμάκη.491-523.∆. Φλίνδρης. Αθήνα 1998.8(199293). Αθήνα 1980 Μ. σσ. Θασιακά. Καβάλα 2005. Τουσίμης. 1980 Tezkere 15 Tozer 1890 Υψηλάντης 1870 Φλίντρης αρμολόι 6 Φλίντρης αρμολόι 8-9 Fiesei 1983 Fotic 2000 Χαλκιάς 2010 1902 στη Θάσο.6 (1989). σσ. Μεταμόρφωση Μεγαλοχωρίου Λέσβου. Οι πελεκάνοι και η τεχνική τους.F. Η Ιστορία του Θεολόγου. σσ.10 (1996-97). «Η Καβάλα και η Περιοχή της» Α΄Τοπικό Συμπόσιο. αρμολόι 8-9 D. Καβάλα 1989. Καβάλα 2001. ΙΜΧΑ 189. Κωνσταντινούπολις 1870 ∆. Τσολάκης. Θασιακά 9(1994-95). τ. Σοφ. Π. Τσιλογεώργης.123-129. Το μετόχι της Μονής Ιβήρων στο Κάστρο. Τσιλογεώργης. 669-674.1810 H. Καβάλα 1996.29    Τσαβάρα 1982 Τσαπαρλής 1980 Τσεγγελίδου 1988 Τσιλογεώργης 1995 Τσιλογεώργης 1996 Τσιλογεώργης 2001 Τσίμας 2005 Τσιρικτζίδου 1989 Τσιτιμάκη 1998 Τσούρκας 1968 Τουσίμης 2001 Τσολάκης 2008  Τσολακόπουλος 1988 Τσούρη.2. τ.V. 327-336. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση. Γ΄ Τοπικό συμπόσιο. Η εκκλησία της Συνάξεως των Ταξιαρχών.12 (2001. Κ. Τσούρη. Χαλκιάς. Νευροκοπίου.Τσαβάρα. Η δίδυμη εκκλησία των Αγ. τ. 265-274. Γ-Σ. Κ. Μ. Τσεγγελίδου. ∆. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση.5(1988).2. ∆ράμα 1980 Tezkere 15 Muharrem 1225/20. Πρακτικά του Β΄ Συμποσίου Θασιακών Μελετών. τ. Θασιακά.Α΄(1968). Κ. Θασιακά. Καβάλα 1988 Ν. Το ρεύμα μετανάστευσης των Θεολογιτών της Θάσου κατά τους τελευταίους χρόνους της Τουρκοκρατίας. τ. σσ.114-149. ∆ραμινά Χρονικά. Το γαλλικό εμπόριο κατά τον 18ο αιώνα στη Θάσο. Το οδοιπορικό ενός Ιησουϊτου ιεραποστόλου εις την Ελλάδα κατά το 1712-1714(Μακεδονικά τ.τ. Π. Oxford 1890 Υψηλάντης Αθανάσιος Κομνηνός. τ. Οθωμανικά διοικητήρια στον ελλαδικό χώρο 1850-1912. Ν. σσ. Βασιλείου και Σπυρίδωνα στο Πραστείο ∆υτικής Μάνης. πελέκημα. Αθήνα 1982. Πρακτικά. Ο βίος και τα θαύματα της οσίας Παρασκευής της Επιβατηνής.σ.2003). Καβάλα 1998. Συμβολή στην Ιστορία της Νεοελληνικής Εκπαίδευσης. σσ. Beograd 2000 Γ. Ν. σσ. Σύσταση μοναστικής κοινότητας στη Θάσο από του ουνίτη μοναχό Παντελεήμονα. Η Μονή Φιλοθέου και το Μοναστήρι του Μιχαήλ Αρχαγγέλου στο Θεολόγο. Το ζήτημα των βακουφικών ιδιοκτησιών της Καβάλας και της νήσου Θάσου. Στο Ακρινό Κ. The Islands of the Aegean. Φλίντρης. Θασιακά τ. Πανεπιστημιακές Εκδόσεις ΕΜΠ. 657-667.

ΙΕΕ. Η Απονομή της ∆ικαιοσύνης στη Θάσο επί τουρκοκρατίας. Μέτσοβο. Aγιαζωνίτες μοναχοί στο νησί της Υπό έκδοση Θάσου κατά την τελευταία εκατονταετία της Οθωμανικής κυριαρχίας. 11620/16-10-1973 έως 1163/19-10-1973 όπου δημοσιεύονται όλες οι επιγραφές της εκκλησίας. Χατζηδάκης. Χιόνης. Χιόνης. Θασιακά. Θεσσαλονίκη 2009. σσ. Θασιακά τ. Χιόνης 1986(2) Κ. Καβάλα 1986(1986). Χιόνης. Χιόνης. Χατζηαντωνίου-∆εληβογιατζή.φ. Ταχυδρόμος. Παναγιές της Θάσου. Ανέκδοτα δικαιοπρακτικά έγγραφα της Θάσου. Χιόνης 1984(1) Κ. 17. Καβάλα 1987.84-109. Καβάλα 2010. Η απονομή της δικαιοσύνης στη Θάσο κατά την τουρκοκρατία. σσ. Χιόνης 1989 Κ. Θασιακά.Χιόνης.Η κοινωνική προσφορά του Αγίου Όρους στο νησί της Θάσου κατά την ύστερη περίοδο της τουρκοκρατίας και μέχρι της απαλλοτριώσεως των μετοχίων τους (1800-1931).174-203. Καβάλα 1986(1986). ∆ιάφορα. Τοπικό Συμπόσιο. Θασιακά τ. Θεσσαλονίκη 2010. Τ. Καβάλα 1986. θέμα συμμετοχής στο Λ΄ Πανελλήνιο Ιστορικό Συνέδριο της Ελληνικής Ιστορικής Εταιρείας. σσ. σσ. σσ. Τζίμας. Θασιακά τ. σσ. Ανέκδοτα δικαιοπρακτικά έγγραφα της Θάσου.102-133. Χαρίσης. τ. Χιόνης 1987 Κ. τ. Χιόνης.1(1984).Χιόνης. Χαλκιάς. Χατζηδάκης.197200. Γ. Θεσσαλία .(18-11-1973).Θεσ/νίκη 1980.Χιόνης. σσ. Ανέκδοτα δικαιοπρακτικά έγγραφα της Θάσου των ετών 1731-1855. Αθήνα 1993 σσ. Πρακτικά ∆ιεθνούς Συνεδρίου: Θάσος. Γ. Πρακτικά υπό έκδοση Χαλκιάς – Τζίμας. 111(1975) Χιόνης 1980 Κ.Χιόνης. Θασιακά.152-213. Χιόνης.6783. Χιόνης 1975 Κ. Χιόνης.1 (1984).89-108.5.43-54. Ανέκδοτα Θασιακά έγγραφα των ετών 1769-1909. τ.Χιόνης. Χιόνης 1986(1) Κ. εφ. Πρώτες ύλες και τεχνολογία από τους προϊστορικούς χρόνους ως σήμερα. Χιόνης. τ. Καβάλα 1985. Καβάλα 1989. Χαλκιάς Υπό έκδοση     .΄Ηπειρος. Χιόνης.Ε. Η Θάσος και η δράση των Θασίων κατά το μακεδονικό αγώνα. αρ. εφ. σσ.. Ελληνική παραδοσιακή αρχιτεκτονική. Οι παλιές εκκλησίες της Θάσου. Αναδημοσίευση του άρθρου στα Θασιακά. Χιόνης 1973(2) Κ.3 (1986). Χιόνης. Καβάλα 1988. θέμα συμμετοχής στο 3ο ∆ιεθνές Συνέδριο Βαλκανικών Ιστορικών Σπουδών. Ανέκδοτα ιστορικά έγγραφα.3(1986). Καβάλα 1986. Αθήνα 1988 ΧατζηαντωνίουΧρ. τ.5 . 471-499.2 (1985).136-184. ο ναός του Αγ. ΙΑ΄ Χιόνης 1973(1) Κ. Ταχυδρόμος Καβάλας. Ανέκδοτα δικαιοπρακτικά έγγραφα της Θάσου.30    Αδελφών Κυριακίδη Α. ∆ημητρίου ∆εληβογιατζή 1993 Κολινδρού.4 (1987).90-130.193-208. Θασιακά τ. Ένα πρωτόκολλο εισαγομένων εγγράφων των ετών 1902-1904 από το Θεολόγο. Χαρίσης 1988 Β. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση. Χιόνης 1984(2) Κ. Καβάλα 1988 σσ.6 (1989). Θασιακά τ.2. 4. Θασιακά τ. Χιόνης 1988(2) Κ. τ. σσ.Πρακτικά υπό έκδοση. Η εγκατάσταση της μεταλλευτικής εταιρείας Speidel στη Θάσο. ΙΕΕ Μ. Χιόνης 1988(1) Κ. Χιόνης 1999 Κ. Το Αρχείον Κωνσταντινίδη της Κοινότητος Καζαβητίου. σσ. Χιόνης 1985(2) Κ. τ.3(1986). Η Καβάλα και η περιοχή της.116-173. Χαλκιάς – Π. Η συμβολή της Εκκλησίας στην κοινωνική περίθαλψη των ορφανών της Θάσου κατά τους τελευταίους αιώνες της Τουρκοκρατίας. Καβάλα 1984.. Χιόνης 1985(1) Κ. Μακεδονική Ζωή. σσ.

Αθήνα 1982. Κουκούλη-Χρυσανθάκη. Σύντομη ιστορική αναδρομή της κοινότητας Θεολόγου Θάσου. εφ. ΚουκούληΧρυσανθάκη 1992 Χρυσοχοϊδης 1996 Καβάλα 1999. Η εκκλησία της Κοιμήσεως της Θεοτόκου (1852) στα Ριζά Χαλκιδικής.Ν. Έκδοση ΤΑΠΑ.2.Θ. Χιούτης. Ημερολόγιον. Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση. Τα νεκροταφεία του οικισμού Καστρί.31    Χιόνης 2009 Χιόνης 2010 Χμετιόβσκιη 1984 Χιούτης 2007 Χιούτης 2009 Χριστιανός 1988 Χρυσάφη 1982 Χ. της Κοιμήσεως της Θεοτόκου στα Ριζά Χαλκιδικής. εφ.Μ. Χ. Χρυσάφη. 223-233. Θασιακά τόμος 14. Πρωτοϊστορική Θάσος. Κ. Θασίων Γη. φ. Ιερά Μεγίστη Μονή Βατοπαιδίου.272 (16-08-09) Κ. Χιούτης. Χιόνης.Μ. Χρυσοχοϊδης. Ο Άγιος ∆ημήτριος Θεολόγου. Κρ. Καβάλα 2009 Νομοκανονική Επιθεώρηση «Χριστιανός» τ. Κ. Από την Οθωμανική κατάκτηση ως τον 20ο αιώνα. Τ. Χιόνης. Θασίων Γη 2010. Έκδοση Ι. Αθήνα 1992.288 (περ. Θεσσαλονίκη 2007. Η Κοίμηση της Θεοτόκου στα Τρίκαλα Κορινθίας. Ι. «Αρχειακά τεκμήρια της μονής Αγίου Παύλου για το μετόχι της στο Σωτήρος Θάσου (1818-1860)».∆΄) Αθήναι 1988 Μετ. 249-256. Παρνασσός 8 (1884) Κ. Βατοπαιδίου 1996       . σσ. σσ. Χμετιόβσκιη.

Παναγιάς και Σωτήρα. αλλά και σήμερα. λίγο πριν την καταγραφή. δηλαδή δεκαπέντε τρίκλιτες βασιλικές και πενήντα ένα μονόχωρα ναΰδρια. κυρίως δασκάλους και καθηγητές. ∆εν ήταν όμως αρκετά για να ερμηνεύσουν τη διασπορά. Το επόμενο βήμα ήταν η μελέτη των θασίτικων οικισμών της τουρκοκρατίας που βασίστηκε στις οθωμανικές απογραφές και στους περιηγητές. Ποταμιάς. ∆εν είναι τα μοναδικά στη Θάσο. από την οποία προέκυψε το χρονολόγιο Θάσου. ενώ συγχρόνως εμπνέει και καθοδηγεί νέους ντόπιους μελετητές. απαιτήθηκε η μελέτη της ιστορίας του νησιού στα δύσκολα χρόνια της οθωμανικής κατάκτησης. Για να δοθούν απαντήσεις σ΄ αυτά τα ερωτήματα. Το διοικητικό καθεστώς του νησιού ήταν μια ενδιαφέρουσα παράμετρος. ο οποίος διασώζει με κάθε τρόπο πολύτιμα έγγραφα του νησιού. Ανεκτίμητη στην έκδοση τους ήταν η συμβολή του ιστορικού της Θάσου Κωνσταντίνου Χιόνη.32    Εισαγωγή Η μελέτη αφορά εξήντα έξι μεταβυζαντινά κτίσματα. αλλά επιλέχθηκαν γιατί κτίστηκαν μετά την Τουρκική κατάκτηση και ως το 1912. Σύντομα κατανόησα την αναγκαιότητα της ολοκλήρωσης της καταγραφής των ναών και των υπολοίπων δημοτικών διαμερισμάτων. Η καταγραφή των μνημείων άρχισε το 1978 στα πλαίσια της εκπόνησης του Ειδικού Θέματος στην τότε Έδρα Ιστορίας της Αρχιτεκτονικής του ΑΠΘ με τη συνεργασία της συναδέλφου Λίλας Θεοδωρίδου και επιβλέποντα βοηθό το Γιώργο Βελένη. διεσπαρμένα σ΄ όλο το νησί. στο οποίο γεννήθηκα και έζησα τα παιδικά μου χρόνια. αλλά και η οικονομία του. οπότε καταγράφηκαν τα μνημεία των δημοτικών διαμερισμάτων Ραχωνίου. Η αίσθηση του χρέους όμως απέναντι στους ναούς και στα ναΰδρια ήταν για όλα αυτά τα χρόνια επιτακτική. καθώς το κόστος κατασκευής ενός ναού ειδικά ενοριακού ήταν τεράστιο την εποχή εκείνη. κτισμένου σε δυσπρόσιτη ορεινή περιοχή που όμως επισκευάστηκε με κάκιστο τρόπο. Η διαπίστωση ήταν εκπληκτική: Στα χρόνια του Σελίμ Γ΄ 32    . λόγοι όμως επαγγελματικοί και οικογενειακοί εμπόδισαν την ολοκλήρωση του. Το όλο εγχείρημα ολοκληρώθηκε μετά την αποφοίτηση μου από τη Σχολή ως το 1980. ιδιαίτερα μετά την τραυματική εμπειρία της αποτύπωσης του Προφήτη Ηλία Ποταμιάς. Ξεκίνησα με τον κατάλογο των μνημείων και οδηγήθηκα σε κάποια συμπεράσματα. αλλά και πολλά άλλα επιστημονικά άρθρα. οπότε το νησί ενσωματώθηκε στην Ελλάδα. Πολύτιμο ήταν στο στάδιο αυτό το υλικό των «Θασιακών» που αριθμούν πλέον δέκα-τέσσερεις τόμους και όπου δημοσιεύθηκαν τα πρακτικά των πέντε Συμποσίων Θασιακών Μελετών που λαμβάνουν χώρα ανά τετραετία στο νησί. Λιμένα. τον αριθμό αλλά κυρίως την ταυτόχρονη οικοδόμηση μεγάλων ενοριακών ναών σ ένα απομονωμένο νησί λίγων κατοίκων.

καθώς ο ρόλος της εκκλησίας φαινόταν ότι ήταν μεγάλος σ΄ αυτή την υπέρβαση. του οποίου η παρουσία κατά την τουρκοκρατία αλλά και κατά την βυζαντινή εποχή ήταν καταλυτική στο νησί. αλλά και η συλλογή με μπακίρες των εκκλησιών της Θάσου του αδελφού μου Αγγέλου Αγγελούδη. όταν ο πληθυσμός του ήταν περίπου 3. 33    . που παρέπεμπε στο Άγιον Όρος. αλλά σύνθετος. έπρεπε λοιπόν να μελετηθεί η εκκλησιαστική ιστορία του νησιού. και επί πλέον αποδείχθηκε ότι στην κατασκευή τίποτε δεν γίνεται τυχαίο. ενώ υπήρχε πανώλη και πολλές φυσικές καταστροφές. μορφολογία και διακόσμηση των ναών είναι ενδιαφέρουσες. ανιχνεύθηκαν από τις γραπτές πηγές και από όσες επιγραφές ήταν ευανάγνωστες. όπως και οι τιμώμενοι Άγιοι. Με τέτοια δυστυχία. Με βάση αυτές τις δύο συλλογές καταρτίστηκε πλέον ο πλήρης έως σήμερα κατάλογος των μπακιρών που σφράγισαν οι ενοριακοί ναοί της. ∆υστυχώς αρκετές περιμένουν ακόμη τον καθαρισμό ειδικού. η χειρότερη συνήθεια των απλοϊκών γυναικών που κάθε χρόνο στις πανηγύρεις ασβεστώνουν τους ναούς. τεχνολογία. Οι χορηγοί της οικοδόμησης των ναών. γιατί είχαν σχέση με πολλά ναΰδρια. Τελικά τα ταπεινά αυτά ναΰδρια πιθανότατα διασώζουν βυζαντινές κατασκευαστικές λύσεις. Ρουδομέτωφ για τα τοπικά νομίσματα της Ανατολικής Μακεδονίας (1880-1910). πώς εξηγείται τόσο μεγάλη ανοικοδόμηση εκκλησιών. γνώριμο πεδίο από την επαγγελματική μου εργασία. οι λύσεις που εντοπίζουμε στην τυπολογία. Και αποδείχθηκε ότι παρ όλο που η κοινωνία που δημιούργησε το υλικό ήταν φτωχή και χωρίς παραστάσεις. Υποχρεωτικά πλέον μελετήθηκαν τα μετόχια του Αγίου Όρους. αλλά συχνά η ερμηνεία συνδέεται με την πιο απλή εκδοχή. Το ερώτημα ποιός αδειοδότησε τους ναούς. καθώς ανιχνεύθηκαν αρκετοί τύποι μη αναμενόμενοι. Αποδείχθηκε η πολυτιμότερη επιγραφή της μελέτης. Οι ενοριακές εκκλησίες στο νησί όμως έπαιξαν στο τέλος του 19ου αιώνα ουσιαστικό ρόλο τράπεζας. ιδιαίτερα τον πρώιμο Άγιο ∆ημήτριο Καλλιράχης ήταν για καιρό ανεξήγητο. καθώς μου έλυσε πολλά ερωτήματα αναπάντητα για καιρό. Η επιγραφή του τα πρώτα χρόνια ήταν καλυπτόμενη με ασβέστη. καθώς οι κάτοικοι της Θάσου ποτέ δεν διέπρεψαν στη ναυτιλία και δεν απέκτησαν εμπειρίες από το εμπόριο. Τα διάφορα επί μέρους στοιχεία των ναών και η κατασκευή τους. Ο χρόνος οικοδόμησης ήταν ένα άλλο ενδιαφέρον κεφάλαιο με απροσδόκητα συμπεράσματα. Σημαντικότατη ήταν η μονογραφία του Ν. ∆εν ήταν απλός και μονοσήμαντος. Ήταν σαν θαύμα όταν σε μια επίσκεψη μου την βρήκα καθαρισμένη. μελετήθηκαν διεξοδικά σε ξεχωριστά κεφάλαια και τα συμπεράσματα τους διαφώτισαν πολλά ερωτήματα που είχαν τεθεί εξ αρχής.33    (1789-1807) κατασκευάστηκαν στο νησί έξι ενοριακοί ναοί. Τελικά το υλικό δεν ήταν και τόσο ομοιόμορφο.000 άνθρωποι.

αποφασίστηκε μετά να παραμείνει εκτενής για να αποτελέσει χρήσιμο εργαλείο στις μετέπειτα επεμβάσεις στους ναούς του νησιού. είκοσι οκτώ. Ανδριανούπολης (1829). που μέχρι τώρα επισκευάζονται με πρωτοβουλία των ιερέων και των τοπικών μαστόρων. Τον ευχαριστώ εκ των προτέρων! 34    . Και καθώς μετά από κάθε επίσκεψη μου βρίσκω όλο και λιγότερα αντικείμενα του εξοπλισμού τους. Η δεύτερη ξεκινά μετά την Συνθήκη του Κιουτσούκ Καϊναρτζή. το 1839. Μελετώντας το καθεστώς αδειοδότησης των ναών κατά την τουρκοκρατία παρατηρούμε πέντε χρονικές περιόδους με διαφορετικούς κανόνες αδειοδότησης. πως μελετώντας αυτό το υλικό κάποιος επόμενος μελετητής πιθανόν θα ανιχνεύσει στοιχεία και πρακτικές που πιθανόν δεν εντοπίστηκαν στην παρούσα μελέτη.34    Ο κατάλογος των μνημείων δίνεται στο τέλος. Παρά το σύντομο διάστημα οικοδομούνται τρεις ενοριακοί και δέκα πέντε ναΰδρια. θεώρησα ότι έπρεπε να παρουσιάσω εν συντομία και αυτόν. έως την αρχή του Τανζιμάτ. με την οποία μέχρι τη Συνθήκη της η Τουρκία αναγνώριζε ανεπιφύλακτα την δημιουργία αυτόνομου ελληνικού κράτους. Η πρώτη η δυσκολότερη διαρκεί διακόσια είκοσι. Αλλά επιπροσθέτως ελπίζω. αλλά καθώς καθημερινά τα στοιχεία των ναών αλλοιώνονται και επί πλέον αρκετά ναΰδρια έχουν καεί από τις τελευταίες πυρκαγιές και επισκευάστηκαν χωρίς μελέτη ειδικού. όταν το νησί ενσωματώνεται στον εθνικό κορμό. χωρίς γνώση της τεχνολογίας τους.ένα χρόνια μέχρι την Συνθήκη του Κιουτσούκ Καϊναρτζή (1774). και δύο ενοριακοί χρονολογούνται στα πενήντα επτά αυτά χρόνια. που υπήρξε καθοριστική για τους Χριστιανούς της Βαλκανικής και διαρκεί πενήντα πέντε χρόνια. Την περίοδο αυτή οικοδομούνται οκτώ ενοριακοί ναοί και δύο μόνο ναΰδρια του νησιού. κατά τα οποία οι Θάσιοι λειτουργούνται στους υπάρχοντες βυζαντινούς ναούς και μόνο μία επισκευή χρονολογείται κατά την διάρκεια τους. Η τρίτη περίοδος ξεκινά μετά την Συνθήκη της Ανδριανούπολης και διαρκεί δέκα χρόνια. Πλήθος ναϋδρίων. Ο κατάλογος πιθανόν να είναι πολύ αναλυτικός σε φωτογραφίες. Η τέταρτη διαρκεί δέκα επτά χρόνια και είναι η περίοδος του Τανζιμάτ 1839-1856. Κτίζονται ένας ενοριακός ναός και έξι ναΰδρια. Η τελευταία ξεκινά μετά το Τανζιμάτ και λήγει το 1912. το οποίο μπορούσε πλέον να υποστηρίζει νόμιμα τους υπόδουλους Έλληνες.

Χ) Θεολόγο (Καστρί) Εποχή Χαλκού ΠαρΆλυος οικισμός στη θέση η οικισμοί στα Λιμενάρια. ος ος 8 -9 αι.Χ ελληνικές πόλεις της Μ.35 Χρονολόγιο Εποχή- Γεγονότα πανευρωπαϊκής Χρονολογία εμβέλειας Παλαιολιθική Γεγονότα Θάσου Ορυχεία ώχρας στη θέση «Τζίνες» 20. Η κρισιμότερη εποχή του Βυζαντίου Επιδρομές Σαρακηνών και Αράβων Η πειρατεία σε έξαρση Η Θάσος τόπος εξορίας Αναδιοργάνωση βυζαντίου Ο Λέων Τριπολίτης ξύλευσε το νησί. 467 Λεηλασία της Θάσου από τους Βανδάλους ος 7 μ. Χ. δύο περίβολοι στην θέση Βαλαβανίδα του Πρίνου 1204 Κατάληψη Πόλης από τους Σταυροφόρους. Μέση-Νεότερη Προϊστορικοί Νεολιθική στην (5981-5678 π.Χ. 10 ος 969 Πέρσες.Χ. ολοκληρώνεται ο σημερινής πρωτεύουσας θέση της αποικισμός της Ιωνίας από έλληνες ος 7 αι. Aρχαϊκή περίοδος. Ύστερη Εποχή Οικισμός στον Θεολόγο (Καστρί) στον Χαλκού 2η χιλιετία π. . καταστροφή παραλίων απειλούν το Βυζάντιο οικισμών. Κοπή πρώτων νομισμάτων στις Πάριοι οικιστές κτίζουν το άστυ τους. Σλαβικές επιδρομές.000 π. Η Μεσόγειος βυζαντινή λίμνη Παύση Αράβων πειρατών Τέλος πειρατείας 11 ος Αναζωπύρωση πειρατείας Επανακατοίκηση Λιμένα. μ. Αποτυγχάνει η εκστρατεία του Ο βασιλιάς ∆αρείος και ο στρατηγός 492 π. Ηρόδοτος επισκέπτεται τα χρυσωρυχεία των Φοινίκων 491 π. ΄Αγιος Ιωάννης στη Νότια Θάσο.Χ.Χ. Άβαροι. Κοιλάδα Μαριών και 4 χιλιετία π. Σλάβοι και Άραβες Σεισμός.Χ.Χ.Χ. π. 8ος αιώνας π.Χ Λεηλασία Ρώμης από τον Βάνδαλο Γιζέριχο.000-10.Χ Μαρδόνιου στη Θράκη και Μαδρόνιος υποχρεώνουν Μακεδονία τους Θασίους να γκρεμίσουν τα τείχη 455μ.Ασίας στη θέση του Λιμένα Κλασσική εποχή Ο ος 5 αιώνας π. 680 π. Χ. Συνοικισμός ΠαρΆλυος οικισμός στη Αθηνών.

36 Εποχή- Γεγονότα πανευρωπαϊκής Χρονολογία εμβέλειας 1261 Ο Μιχαήλ Η΄ Παλαιολόγος. Βόρειες Σποράδες και στο ∆εσποτάτο του Μωριά 1402 Οι Οθωμανοί νικιούνται από τους Μογγόλους στην Άγκυρα. Πριν το 1294 η Μ. Μαρμαρολιμένα Οικισμοί στη Μονή Παντοκράτορα 1371 Οι Οθωμανοί επικρατούν στις ακτές Στους δυο αδελφούς δεν απομένει της Ανατολικής Μακεδονίας και παρά μόνο η Θάσος. Γεγονότα Θάσου αυτοκράτορας της Τραπεζούντας ανακτά την Πόλη 13 ος Η Θάσος άλλοτε ναυτική βάση και άλλοτε έδρα πειρατών. στην Λήμνο. Κάστρο. 1306 Ο Μιχαήλ Η΄ Παλαιολόγος. Το Βυζάντιο επανακτά τη Θεσ/κη. τα λιμάνια της Μαύρης Θάλασσας και του Β. στην οποία Θράκης στρέφουν όλες τις φροντίδες τους. Αιγαίου ενώ προσπαθεί να ενισχύσει όσες κτίσεις κατέχει. Πριν το 1287 η Μ. Ίμβρο. Καρακάλλου. Θεολόγος. Τέλος του 14ου Η αυτοκρατορία περιορίζεται στην αιώνα Πόλη. Ο Ιωάννης δωρίζει όλο Ιωάννη το Παλαιολόγο. παραχωρεί στον Γενουάτη Τedisio Zaccaria προσωρινά το νησί. Φιλοθέου ιδρύει μετόχι στο νησί. Κοιλάδα Μαριών. 1310 Εγκατάσταση του Τάγματος των Ιωαννιτών στη Ρόδο 1327 Ίδρυση οθωμανικού κράτους στη Το 1327 ανήκει στους Βυζαντινούς Προύσα 1350 Ο μαύρος θάνατος πλήττει τη Λεηλασία από τον Τούρκο πειρατή Μεσόγειο Αλέξιο Μπελεκομέ. . Θάσο. Ερήμωση 1355 1357-1394 Το νησί στους Gattilusi Παραχώρηση των ακτών της Παραχώρηση του νησιού στους Αλέξιο Ανατολικής Μακεδονίας και Θράκης και στους Αλέξιο και Ιωάννη Μαρμαρολιμένας. Παλαιολόγο. σε μερικές πόλεις της Θράκης και της Μακεδονίας.

Κων/πολίτες πρόσφυγες στη Θάσο 1430 Κατάληψη Θεσ/νίκης από τους Οθωμανούς 1434 Ο Umberto Grimaldi κτίζει κτίριο στο Κάστρο 1453 Άλωση της Κωνσταντινούπολης Κων/πολίτες πρόσφυγες στη Θάσο από τον Μωάμεθ Β΄ Πορθητή. 1457 Με προτροπή του Πάπα Καλλίστου Γ΄ Κατάληψη του νησιού Σταυροφορία Βενετών και Γενοβέζων σταυροφόρους από τους για την απελευθέρωση των νησιών του αιγαίου 1459 Εκδίωξη των Βενετών από τον Καπετάν Πασά Ζαγκάν. Ίμβρο Λήμνο. ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΑΛΩΣΗ 1455 Ο Gattilusi παραχωρεί στον Παραχώρηση Σουλτάνο τη Θάσο.37 Εποχή- Γεγονότα πανευρωπαϊκής Χρονολογία εμβέλειας 1403 Γεγονότα Θάσου Οχύρωση στο Κάστρο από τους Κωνσταντινοπολίτες Κωνσταντίνο και Ιωάννη 1414 Ο Μανουήλ Παλαιολόγος πολιορκεί το νησί που το κατείχε ο Γεώργιος Gattilusi 1416 Φέουδο των Gattilusi. 1463-1479 A΄ Βενετο-οθωμανικός πόλεμος. Εκτόπιση των Θασίων στην Κωνσταντινούπολη 1460 Παραχώρηση του νησιού στον ∆ημήτριο Παλαιολόγο.Ιβάν Γ΄ Βασιλίεβιτς . Σουλτάνο του νησιού στον Σαμοθράκη και διατηρεί την Λέσβο. 1466 Ο Βενετός ναύαρχος Victor Capello καταλαμβάνει το νησί 1467 Πανώλη στο σαντζάκι ΘράκηςΜακεδονίας και στην Κων/πολη 1472 Γάμος Ζωής Παλαιολογίνας.

3. Οι Βενετοί ενθαρρύνουν Καπουδάν πασά. Ο Bordonne στην Θάσο 1515 Ο Σελίμ ο Α΄ καταστρέφει το νησί ως υποθάλπον την πειρατεία 1519 1522 Πέντε οικισμοί. 5.οθωμανικός πόλεμος Η Θάσος ιδιωτικό τιμάριο του Καπουδάν πασά.500 άτομα πειρατεία 1609 Ο Litgow στη Θάσο που είναι ερειπωμένη από τους πειρατές 1626/27 1645-1669 Επτά οικισμοί. 758 σπίτια. 1537-1540 Γ΄ Βενετο. Ο Boschini (1658) Το καλλίτερο λάφυρο των πειρατών ο στη Θάσο. ∆ωδεκανήσων από τον Σουλεϊμάν τον Μεγαλοπρεπή 1526 1535-1536 Εγκατάσταση του Τάγματος των Ο Bordonne στην Θάσο μεταξύ των Ιπποτών στη Μάλτα ετών 1526-1528 Γαλοτουρκική Σύμβαση. 6. Η Θάσος ιδιωτικό ∆ιάλυση Βενετικών κρατιδίων Αιγαίου Καπουδάν πασά τιμάριο του Το Αιγαίο τουρκική λίμνη 1546 Ο Belon στη Θάσο 1550 Πέντε οικισμοί.700 άτομα Άλωση Ρόδου.500 άτομα Ε΄ Βενετο.οθωμανικός (κρητικός) Η πόλεμος. προοριζόμενος για Θάσος ιδιωτικό τιμάριο του . Λεηλασίες της Θάσου από τους Ιωαννίτες Ιππότες.οθωμανικός πόλεμος. 681 σπίτια.000 άτομα 1570-1573 ∆΄ Βενετο.38 Εποχή- Γεγονότα πανευρωπαϊκής Χρονολογία εμβέλειας 1479 Με συνθήκη λήγει ο πόλεμος Γεγονότα Θάσου Παραχώρηση του νησιού στον Σουλτάνο. Μαλτέζους πειρατές. ∆ομολογήσεις.οθωμανικός πόλεμος Η Θάσος ιδιωτικό τιμάριο του Καπουδάν πασά 1569/70 1571 1586 σπίτια. Εκτόπιση των υπολοίπων Θασίων στην Κωνσταντινούπολη 1499-1503 Β΄ Βενετο. Η πειρατεία τρόπος ζωής. 2.1368 σπίτια.300 άτομα πληθυσμός Ναυμαχία Ναυπάκτου 1572 1601 Ο Porchacci στη Θάσο Οι Μανιάτες προσχωρούν στην Έξι οικισμοί. 6.1632 σπίτια. άνθρωπος. Το 1651 Μεγάλη τους νησιώτες να ασχοληθούν με την πειρατική επιδρομή ση Θάσο από πειρατεία.

8. Συνολικά 327 σκάφη ! Από το 1701 οι δραγουμάνοι του στόλου είναι Έλληνες 1706 O Braconnier στη Θάσο 7-8. 8. 1714 O Tarillon στη Θάσο. Ο Bernard Randolph (πριν το 1685) στη Θάσο. αλλ΄ αυτός μειώθηκε έπειτα σε 4. Το 1715 ο τουρκικός στόλος για τρεις μέρες στη Θάσο . ∆ικαίωμα εγκατάστασης των Ελλήνων στη ∆ύση 1670 1682 Επαγγελματίες πειρατές από δω και Επτά οικισμοί. ΙΗ΄αιώνας Φθορά Γαλλικών εμπορικών σκαφών από πειρατές και κουρσάρους υπό αυστριακή ή Αγγλική σημαία. Φραγκίσκος Morosini. 782 σπίτια.39 κωπηλάτης ή για σκλαβοπάζαρο. 1684 ο γενικός καπιτάνος του βενετικού Μικροί ανεξάρτητοι Έλληνες πειρατές στόλου. Στα 1694. Εποχή- Γεγονότα πανευρωπαϊκής Γεγονότα Θάσου Χρονολογία εμβέλειας 1669 Τέλος του πολέμου. Στα ΄Εξαρση πειρατείας στο Αιγαίο. 3.000 κατ.Συνθήκη της Κάντιας . Πολωνία. 1699 Συνθήκη Κάρλοβιτς(Τουρκία-Αυστρία.οθωμανικός πόλεμος Εξαγωγή βλημάτων κανονιών από το λιμάνι της Θάσου.000 ρεΆλυα ως φόρο υποτελείας. Η Θάσος στους Τούρκους Ρωσία.100 άτομα στο εξής πληθυσμός Αναδιοργάνωση οθωμανικού στόλου Τα Ιστιοφόρα γαλιόνια ως βασικό πλοίο του ναυτικού 1684-1699 ΣΤ΄ Βενετο.οθωμανικός πόλεμος Η Θάσος υπό Βενετική κατοχή.000. 40 γυναίκες και 74 αγόρια και κορίτσια. ο βενετικός στόλος έπαιρνε κάθε χρόνο από τη Θάσο. προσέγγισε στο νησί. Ο Piacenza (πριν το 1688) στη Θάσο. 1714-1718 Ζ΄ Βενετο. Βενετία) Ουσιαστικά λήγει η πολιτική και στρατιωτική πρωτοβουλία της Βενετίας στην Ελλάδα και την Ανατολή. και αιχμαλώτισε 36 άνδρες για τα κάτεργα.000 κατ.

Μάνη. 1797 Κατάλυση της Βενετικής ∆ημοκρατίας από τον Ναπολέοντα Υλοτόμηση της Θάσου για τις ανάγκες . Σποράδες. Ο Χμετιόβσκιη στη Θάσο 1774 Τέλος πολέμου. Έξαρση πειρατείας στο Αιγαίο από ξένους και Έλληνες. Μεσόγειο 1755-1763 Επταετής Αγγλογαλλικός πόλεμος 1768-1774 Α΄ Ρωσοτουρκικός πόλεμος Η Θάσος στους Τούρκους Ορλωφικά Κούρσος στο Αιγαίο υπό Ρωσική σημαία. Οι Έλληνες δρουν κυρίως στις Β. 1789 Γαλλική Επανάσταση 1792 Συνθήκη Ιασίου. το της Μολδαβίας 1788 (1788- σερασκέρης του τουρκικού στρατού. Οθωμανική κυριαρχία στην Πελοπόννησο 1740 Οι Ιππότες της Μάλτας και οι Γάλλοι σταματούν το κούρσος στην Α. λήξη πολέμου. 1779 Σύμφωνο Αϊναλή Καβάκ 1787-1792 Β΄ Ρωσο-τουρκικός πόλεμος Ο Λάμπρος Κατσώνης στο Αιγαίο. Ο Μαυρογένης ηγεμόνας 1790).40 Εποχή- Γεγονότα πανευρωπαϊκής Χρονολογία εμβέλειας 1718 Συνθήκη Πασσάροβιτς Γεγονότα Θάσου Η Βενετία περιορίστηκε στο Ιόνιο πέλαγος μέχρι τα Κύθηρα. 1770-1786 ∆ραγουμάνος του στόλου Νικόλαος ο οθωμανικού Πέτρου Μαυρογένης 1770 Γέννηση Μωχάμετ Άλυ στην Καβάλα Ξύλευση 7. Συνθήκη Κιουτσούκ Καϊναρτζή Η Ρωσία προστάτιδα των Χριστιανών επεμβαίνει με δικαίωμα να υπέρ των δικαιωμάτων τους. των τουρκικών γαλονιών Κούρσος στο Αιγαίο υπό Ρωσική σημαία (1786-1790). Θερμαϊκό.000 θασίτικων δένδρων από τους Ρώσους για ναυπηγήσιμη ξυλεία.

Ο Πανώλη στο νησί Ο Μωχάμετ ΄Αλυ κύριος της Αραβίας 1821 Ελληνική Επανάσταση Οι Θάσιοι επαναστατούν συνθηκολογούν αλλά το ίδιο έτος με τους Τούρκους από κοινού με το Άγιο Όρος Οι πολεμιστές του Βερμίου και του Ολύμπου εγκαθίστανται στις Βόρειες Σποράδες και εξορμούν εναντίον των παραλίων και ιδιαίτερα εναντίον της Θάσου 1 Ιανουαρίου Ψηφίζεται το «Προσωρινό Πολίτευμα 1822 της Ελλάδος» στην Επίδαυρο. Ο 80 πειρατικά σκάφη λυμαίνονται το πεθαίνει στη Θάσο πρωτεργάτης Αιγαίο. Το 1807 πανώλη Ρωσική σημαία στο Καζαβίτι και στις Μαριές όπου σκότωσε 300 άτομα 1811 Ο Μωχάμετ ΄Αλυ πασάς της Τζέντας 1813 Η Θάσος παραχωρείται στον Μωχάμετ ΄Αλι. Εποχή- Γεγονότα πανευρωπαϊκής Γεγονότα Θάσου Χατζή-Γιώργης .41 Εποχή- Γεγονότα πανευρωπαϊκής Χρονολογία εμβέλειας 1798-99 Συμμαχία Γεγονότα Θάσου Τουρκίας-Ρωσίας Γαλλίας. 1823 Η Αγγλία αναγνωρίζει τους Έλληνες ως εμπόλεμους. Αποβίβαση κατά Ναπολέοντα στην Αλεξάνδρεια 1798-1815 Ναπολεόντιοι πόλεμοι 1801 Αποχώρηση Γάλλων από την Αίγυπτο 1805 Ο Μωχάμετ ΄Αλι Αντιβασιλέας της Αιγύπτου 1807-1812 Γ΄ Ρωσο οθωμανικός πόλεμος Η Θάσος στους Τούρκους Το 1806 Σενιάβιν Κούρσος στο Αιγαίο υπό θεομηνία στο νησί. «ως τμήμα τελείας κυριότητας» αλλά το τουρκικό δημόσιο εξακολουθεί να εισπράττει τον κεφαλικό φόρο. 1825 Ο Ιμπραήμ πνίγει το Μοριά στο αίμα. 1815 Συνέδριο Βιέννης. Ιερή συμμαχία.Ο καταστέλλει Επανάσταση. παραχωρεί Ιμπραήμ την Ο 43 Κρητική Κουντουριώτης καταδρομικά διπλώματα σε Ψαριανούς.

1829 Συνθήκη Αδριανούπολης. ∆αμασκού. Τρίπολης. Τα εμπορικά σκάφη δεν από θασίτικη ξυλεία. Τρίπολης. Επιδρομή του διαπλέουν το Αιγαίο λόγω πειρατείας. ∆αμασκού. Αναγνώριση αυτόνομου Ελληνικού κράτους 1830 Ο Μωχάμετ Άλυ πασάς της Κρήτης Κατάστιχο 1830/31:Εννιά οικισμοί. . 1828 Άφιξη του Ιωάννη Καποδίστρια 1828-1829 ∆΄ Ρωσοτουρκικός πόλεμος. Ιερουσαλήμ. Μακεδόνα οπλαρχηγού Καρατάσου στη Θάσο.000 κάτοικοι κράτους 1831 Ο Μωχάμετ Άλυ εκστρατεύει κατά της Συρίας 21 Ιουλίου Συνθήκη Κωνσταντινούπολης.42 Χρονολογία εμβέλειας 1827 Ναυμαχία Ναβαρίνου Ιουλιανή Τα πλοία του Ιμπραήμ ναυπηγήθηκαν Συνθήκη. Άκρας. 1007 Αναγνώριση ανεξάρτητου Ελληνικού σπίτια. Σποράδες. Εμφάνιση νοητικής διαταραχής 1847 Ίδρυση Προξενικού Πρακτορείου Ελλάδος στο νησί. 1832 Οριστική λύση του Ελληνικού ζητήματος 1832 Κατάληψη Συρίας από τον Μωχάμετ ΄Αλυ. Μεγάλη εξαγωγή ξυλείας. Χαλεπιού και Αδάνων. Μάμπλους. τρίτη προξενική αρχή μετά τη Θεσσαλονίκη και τη Καβάλα. ∆ιάταγμα Χατ-ι σεριφ του Γκιουλχανέ 1844 Ο Μωχάμετ Άλυ πασάς μόνο της Αιγύπτου. Αδάνων 1834 Η Θάσος βάση πειρατών που προέρχονται από τις Β. 8 Ιουλίου 1833 Ο Μωχάμετ ΄Αλυ διορίζεται πασάς των : Άκρας. πασά Μάμπλους. 1839 Παράδοση οθωμανικού στόλου στον Μωχάμετ Άλυ. Ο Πρόκες φον Όστεν στη Θάσο Αγγλία- Γαλλία-Ρωσία Πρωτόκολλο Λονδίνου. 4. Ιερουσαλήμ. Χαλεπιού.

∆ιάταγμα Χατι-ι χιουμαγιούν 1858 Το Προξενικό Πρακτορείο διακόπτει την λειτουργία του 1860 Ο πειρατής Ψυρούκης αποβιβάζεται στη Λήμνο. Το διεθνές αναγνωρίζει δίκαιο τη παύει νομιμότητα κατάστασης Προξενικού να του κούρσου. Ήπειρο Μακεδονία Μακεδονία εγκαθίστανται στο νησί Ελληνοτουρκική συνθήκη Εμπορίου Βελτίωση και Ναυτιλίας Πρακτορείου Ελλάδος. Αιγυπτιακή αποστολή 26 οκάδων σιταριού για κάθε άτομο 1877-1878 Ρωσσο--τουρκικός πόλεμος – πτώχευση Οθωμανών 1878 Συνθήκη Έλληνες από την Ήπειρο εγκαθίστανται στο νησί Αγίου Στεφάνου. Συνέδριο Βερολίνου. 1897 1901 Ελληνο οθωμανικός πόλεμος Αφαίρεση των προνομίων του νησιού. Επαναστάση Έλληνες από την Ήπειρο και την ∆. 1879-1892 1892-1914 Αντιβασιλέας Αιγύπτου Μωχάμετ Ειδικό νομισματικό σύστημα από τις Ταουφίκ εκκλησίες Χεδίφης Αιγύπτου Αμπάς Χιλμί Β΄ Περιορισμοί στο καθεστώς του νησιού 1891 Αφορία στο νησί 1894 Ταραχές λόγω της Εταιρείας Ψιακή η οποία θέλει να αναλάβει την εκμετάλλευση των δασών. Τελευταίο καταγεγραμμένο κρούσμα πειρατείας στις Ελληνικές θάλασσες 1863-1879 Χεδίφης Αιγύπτου Ισμαήλ Σιτοδεία στο νησί. νέοι φόροι . στην Θεσσαλία.43 Εποχή- Γεγονότα πανευρωπαϊκής Γεγονότα Θάσου Χρονολογία εμβέλειας 1848-1854 Αντιβασιλέας Αιγύπτου ο Ιμπραήμ και αμέσως μετά ο Αμπάς ο Α΄ 2 Αυγούστου Θάνατος Μωχάμετ Άλυ 1849 1848-1854 Αντιβασιλέας Αιγύπτου Αμπάς Χιλμί Α΄ 1854-1863 Αντιβασιλέας Αιγύπτου Μωχάμετ Σαϊντ 1853-1856 1855 1856 Ξύλευση Θάσου για σιδηροτροχιές της Αλεξάνδρειας Κριμαϊκός Πόλεμος.

Πληθυσμός . ΄Ιδρυση φιλεκπαιδευτικών αδελφοτήτων.44 Εποχή- Γεγονότα πανευρωπαϊκής Χρονολογία εμβέλειας 1902 Γεγονότα Θάσου Κατάληψη της Θάσου από τους Τούρκους. 18 Οκτωβρίου 1912 Α΄ Παγκόσμιος πόλεμος Απελευθέρωση 13450 κάτοικοι Θάσου. Προοδευτικός μουτεσερίφης 1903 Ο γερμανικός εκμεταλλεύεται οίκος τα Speidel μεταλλεία της καλαμίνας πιθανόν για την πολεμική προετοιμασία της Γερμανίας 1905 Παραλαβή και απόκρυψη όπλων για μεταφορά του τους στα πλαίσια Μακεδονικού αγώνα 1909-10 Η εκμετάλλευση των μεταλλείων στο απόγειο της .

45 ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ .

46 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΕΠΙΣΚΟΠΗΣΗ ΤΗΣ ΘΑΣΟΥ .

μία σειρά αποικιών και εμπορικών σταθμών. στην οποία κατά τους περσικούς πολέμους παραδίδει το στόλο της. στις αρχές του 7ου αιώνα. καθώς και οι πρόσοδοι τους από την απέναντι περαία. χιλ. καταλαμβάνει το κέντρο του νησιού. (Χάρτης 1) έχει έκταση 379 τετρ. το Ψαριό. 66-68. όσο και σε παράλιες (Λιμενάρια.50 χιλ. Μακρόστενες κοιλάδες και λίγες μικρές πεδιάδες βρίσκονται στα βορειοδυτικά. τα τελευταία γνωστά από τους Φοίνικες. που της επέτρεψε να μεταβληθεί από αποικία των Παρίων σε Μητρόπολη και να θέσει υπό τον οικονομικό της έλεγχο όλη την απέναντι στεριά από τον Στρυμώνα ως το Νέστο και πέραν. Το έδαφος του είναι ορεινό. Στη συνέχεια αναγνωρίζοντας την παντοδυναμία της Αθήνας. η Θάσος ενοχλημένη 1 Μπόνιας –Δαδάκη 2002.. Αμέσως ίδρυσαν στην απέναντι Θρακική στεριά. Βρίσκεται σε απόσταση 5. προσέφεραν έσοδα και πρώτη ύλη στο νομισματοκοπείο του. η Θάσος κατοικήθηκε από την Ύστερη Νεολιθική εποχή τόσο σε οχυρές μεσόγειες θέσεις (Καστρί). σε όλα τα μέρη του ελληνικού και ρωμαϊκού κόσμου. σε διαρκή αντιπαλότητα με τους Θράκες. την Θασιακή Περαία. που κυρίως από την παραθαλάσσια Αλυκή εξαγόταν για δώδεκα αιώνες (6ος π. όπου βρήκαν εδώ ήδη εγκαταστημένους τους Θράκες Σίντες. Έχοντας προίκα αυτές τις πλουτοπαραγωγικές δυνατότητες. Μεγάλο πλούτο αποκόμισε το νησί από το ευρισκόμενο σε αφθονία κατάλευκο θασίτικο μάρμαρο.Χ. . Σωτήρας)1. νότια και ανατολικά (Χάρτης Θάσου 3). η καλλιέργεια της ελιάς και το περίφημο κρασί που με τους αμφορείς που έφεραν στις λαβές τους σφραγίδα εγγύησης «ΘΑΣΙΩΝ». ακμαίο εμπορικό στόλο και ειδική σχέση με την Περσία. η Θάσος είναι πολύ πλούσια. καλυπτόμενο από πεύκα και τοπικά καστανιές και πλατάνια. υποδομές. ενώ γκρεμίζει και τα τείχη της. Από τον 6ο αιώνα. Οι ιστορικοί χρόνοι για το νησί αρχίζουν με την έλευση των Παρίων αποίκων στον σημερινό Λιμένα. με δημόσια κτίρια. 10-20. προσέφεραν πολύτιμη ναυπηγήσιμη ξυλεία απαραίτητη για τη ναυπήγηση εμπορικού και πολεμικού στόλου. και περίμετρο ακτών 94. γίνεται μέλος την Α΄ Αθηναϊκής Συμμαχίας. ενώ ο ενιαίος ορεινός όγκος. με κορυφή στα 1203 μέτρα. Όταν η Αθήνα για να ελέγξει το χρυσοφόρο Παγγαίο ιδρύει την Αμφίπολη.Χ-6ος μ.60 ναυτικών μιλίων από την κοντινότερη στεριά ενώ απέχει 16 μίλια από την Καβάλα. εξαιτίας του οποίου η Θάσος απέκτησε σημαντική ναυτική δύναμη. Σημαντική συμβολή στην οικονομία είχαν από τον 4ο π. Αλλά και τα μεταλλεύματα χαλκού. σσ. λοιπόν. αργύρου σιδήρου και χρυσού. εξαγόταν στα πέρατα του αρχαίου κόσμου.47 Ιστορική και πολιτιστική σημασία της Θάσου Το νησί ανήκει στο νομό Καβάλας. την πρωτεύουσα του νομού (Χάρτης 2). Τα δάση από την αρχαιότητα. αναλαμβάνοντας πολλές υποχρεώσεις. αι.Χ).

ενώ σεισμός πλήττει το νησί. Η Θάσος κατά την περίοδο αυτή χρησιμεύει ως τόπος εξορίας. να σταθεροποιήσει τη δύναμη της. η ναυσιπλοΐα είναι ανασφαλής.. 122-123. δεν είναι γνωστό. σσ.48 αποστατεί. σσ. τ. Τα νησιά και τα παράλια αστικά κέντρα έχουν ερημώσει. επικεφαλής αραβικού-κυρίως πειρατικού στόλου προσορμίστηκε στο νησί κατεβαίνοντας από τον Ελλήσποντο. το μέγεθος και ο πλούτος των μνημείων αυτών προϋποθέτουν.6 Μετά την ανάκτηση της Κωνσταντινούπολης από τον Μιχαήλ Η΄ τον Παλαιολόγο. περιέρχεται και πάλι στους Βυζαντινούς. πνευματική. 57. η πειρατεία έχει αναπτυχθεί σε βαθμό ανησυχητικό. η Θάσος λεηλατείται από τον τούρκο πειρατή Αλέξιο Μπελεκομέ που ήλθε από τη Βιθυνία. αφ΄ ενός μεν μεγάλο αριθμό κατοίκων. Βωλανάκης 2005. Στα 1350. ο πολιτισμός έχει παρακμάσει. To 1357.108-109 6 ΙΕΕ. η Θάσος αποτελεί άλλοτε ναυτική βυζαντινή βάση και άλλοτε έδρα των πειρατών. μέχρι σήμερα έχουν επισημανθεί και εν μέρει ερευνηθεί αρκετά παλαιοχριστιανικά μνημεία. 339-341. Ο αριθμός. σσ. 4 Χ. τα παράλια και τα νησιά κατοικήθηκαν ξανά. Η. σσ. Στις αρχές του 7ου αιώνα. Μπακιρτζής 1989. η βυζαντινή κυριαρχία στη Μεσόγειο έχει πληγεί καθώς και το διαμετακομιστικό εμπόριο και η οικονομία. πριν καταλάβει τη Θεσσαλονίκη. Στους ελληνιστικούς χρόνους δεν επηρεάζεται από τους Μακεδόνες και επανακτά την κυριαρχία της στην παλιά της περαία. η οικονομική ζωή γνώρισε μεγάλη ανάπτυξη. ο Ιωάννης Ε΄ Παλαιολόγος 2 Παπαευαγγέλου 1967. όμως πολιορκείται και συνθηκολογεί άνευ όρων χάνοντας όλες τις προσόδους της με αποτέλεσμα να φθίνει διαρκώς και μόνο στις αρχές του 4ου αι. το 1327 όμως. Αναγνωρίζοντας πλήρως στη συνέχεια την παντοδυναμία των Ρωμαίων ανακάμπτει οικονομικά και πολιτιστικά. Το τελικό πλήγμα στα Αραβικά ορμητήρια της δόθηκε το 9705 από τον Νικηφόρο Φωκά. 5 ΙΕΕ. η ασφαλής ζωή κοντά στη θάλασσα λήγει.4 Η πιθανή διασπορά των κατοίκων σε ορεινές και δυσπρόσιτες θέσεις. τ. Το 1306 ο Μιχαήλ Θ΄ Παλαιολόγος παραχωρεί το νησί στον γενουάτη τυχωδιώκτη Tedisio Zaccaria. αφ΄ ετέρου δε οικονομική. σσ. καλλιτεχνική και γενικότερα πολιτιστική άνθηση3 (Χάρτης 4). Στο νησί. Η. ενώ τον 9ο αι. Το 904 ο Λέων ο Τριπολίτης. 3 . όπου η ζωή θα συνεχίζεται σε χαμηλότερους τόνους και η απουσία ευρημάτων καθιστά δύσκολη την ανίχνευση των θέσεων αυτών.1104-1109. Οι θαλάσσιες επικοινωνίες με τη ∆ύση αποκαταστάθηκαν. Ο 8ος αιώνας και μέχρι το 867 μπορεί να θεωρηθεί χωρίς υπερβολή η κρισιμότερη της βυζαντινής ιστορίας. Πότε ακριβώς και από ποιόν πρωτοκηρύχτηκε ο Χριστιανισμός στη Θάσο2.

στο εσωτερικό της Θάσου. χριστιανοί πειρατές. τη Θεσσαλονίκη.Θ΄. 206-11. Μπακιρτζής 1984. 13 Χ. 9 Πάρδος 1998. ακόμα και με τις Bruges. πολιορκεί το νησί το οποίο κατείχε «αρπάσας τυραννικώς» ο γιός του Φραγκίσκου Gattilusi της Λέσβου Γεώργιος Gattilusi. Στους επόμενους τρεις αιώνες. σσ. τ. τη Θάσο και Ίμβρο. Στη Θάσο οι Gattilusi έμειναν περίπου σαράντα χρόνια και ανέδειξαν πάλι το νησί σε εμπορικό κέντρο με συναλλαγές με τη Γένοβα. η αποκέντρωση του κράτους εκφράζεται με την δημιουργία εξαρτημένων ηγεμονιών. Μουστάκας 2004. 214-215. χρηματοδοτούμενοι από τις Μεγάλες ∆υνάμεις. 43. και «ως κλήρον ίδιον» στον στρατοπεδάρχη Αλέξιο και στον Μέγα Πρυμικήριο Ιωάννη7. Τον Ιούλιο.Σεπτέμβριο του 1414 ο Μανουήλ ο Β΄ Παλαιολόγος πηγαίνοντας για την Πελοπόννησο. ιδρύεται νέα οχύρωση δια συνδρομής Κωνσταντίνου και Ιωάννου των Κωνσταντινοπολιτών. σσ.20. τ.261. Το 1453 ο Μωάμεθ Β΄ ο Πορθητής.1. ώστε έφθασε «προς αυτό το πέταυρον του Άδου». το προπύργιο του ελληνισμού.10-12. κτίζει κάποιο κτίριο στο κάστρο του θασίτικου χωριού Κάστρο13. τη Λήμνο. Στην εποχή των Παλαιολόγων. Θ. 10 ΙΕΕ. λόγω της εμπλοκής του νησιού στους πολέμους. 11 Χ. σ. οι περισσότεροι Θάσιοι εκτοπίζονται στην Κωνσταντινούπολη. Συνήθως ανήκουν στο στενό αυτοκρατορικό περιβάλλον. σσ. Το 140311. σ. των οποίων οι ηγεμόνες ασκούν σχεδόν αυτόνομη πολιτική.199. στα 146015 και 1479. Το Σεπτέμβρη του 145514 το νησί παραχωρείται στους Τούρκους. Στo τέλος του αιώνα η αυτοκρατορία αποδυναμωμένη. Μπακιρτζής 1984. τις Βόρειες Σποράδες και το ∆εσποτάτο του Μωρέως10. σσ. η επεκτατική πολιτική των Τούρκων προκάλεσε μόνο με τους Βενετούς έξι πολέμους. Από την εποχή αυτή χρονολογούνται τα μετόχια των μονών του Αγίου Όρους τα οποία επέδρασαν με πολλούς τρόπους στη ζωή των κατοίκων.19. στην οποία στρέφουν όλες τις φροντίδες τους.8 Μέσα στα επόμενα χρόνια στους δυο αδελφούς δεν απομένει παρά μόνο η Θάσος. 14 Μπαλτά 2003. ΙΕΕ. 8 .. Τότε ο Μέγας Πριμυκήριος ανέλαβε μόνος τη διοίκηση της και με πολλούς κόπους και δαπάνες πέτυχε την ανασυγκρότηση της και την έφερε «εις οίαν νυν οράται ωραιότητα9». σ. «κατά λόγον γονιμότητος». αποτελείται από την Κωνσταντινούπολη. μερικές πόλεις της Θράκης και της Μακεδονίας. σσ. που όλοι τους είχαν στόχο τον έλεγχο της Ανατολικής Μεσογείου. θα αλώσει την Πόλη.214. Μετά τον θάνατο του Αλεξίου το νησί κατάντησε τε τέτοια ερήμωση. γαμβρό του αυτοκράτορα και στους γιους τους.  Μετά την ναυμαχία της Ναυπάκτου (1571). 201. τ. 12 Οδηγός της Θάσου 1974. στο σημερινό χωριό Κάστρο. σ. Κατά τη διάρκεια τους. γνωστός καπετάνιος του Ντορίνο.12 Το 1434 ο Umberto Grimaldi. ξεχύνονται στις θάλασσες 7 Lemerle 1945.49 παραχωρεί το νησί και μεγάλο μέρος από την απέναντι ακτή.14-15.

Κωνσταντινούπολης και ανακόπτουν παρεμποδίζουν συχνά τη τον μεταφορά ανεφοδιασμό των της φορολογικών εισπράξεων. στην ανατολική Μεσόγειο. Το σχετικά σύντομο τέλος του Α΄ Ρωσοτουρκικού πολέμου και η υπογραφή της Συνθήκης του Κιουτσούκ Καϊναρτζή. Φραγκίσκος Morosini. στέλνουν στη Θάσο ένα σώμα ανδρών με επικεφαλής τον πλοίαρχο Α΄ τάξης Στέφανο Πέτροβιτς Χμετιόβσκιη.000 κορμούς δένδρων από τα δάση της Θάσου και αναχωρούν στις 26 Οκτωβρίου 177016. ο γενικός καπιτάνος του βενετικού στόλου. Σινουέ Αθήνα 2004. Ο πλοίαρχος με ορισμένα πλοία αγκυροβολεί στο λιμάνι της αρχαίας Θάσου στις 20 Αυγούστου 1770 και την επομένη αρχίζει τις εργασίες του ιδρύοντας στην προκυμαία ναύσταθμο και ναυπηγείο. συχνά με τον μανδύα του ιερού πολέμου. εξυπηρετούμενος από προξενεία σε στρατηγικά λιμάνια του τουρκικού κράτους. σαν βάση και αρχίζουν να επισκευάζουν τα πλοία τους. 17 Ο ίδιος έλεγε ότι γεννήθηκε το 1769. προσέγγισε στο νησί. δίνει στους χριστιανούς και στον θρησκευτικό τους θεσμό. το λιμάνι της Πάρου. ανώνυμοι έλληνες. διαλέγουν τη Νάουσα. από τους Τούρκους το 1699 η πειρατεία για το Αιγαίο. Μετά τις συνθήκες του Κάρλοβιτς (1699) και του Πασάροβιτς (1718) η οθωμανική αυτοκρατορία παύει να πρωταγωνιστεί στις ευρωπαϊκές υποθέσεις. μια μικρής έκτασης «διεθνοποίηση» της θέσης 15 Γερασίμου 2005. που γίνονται ενοχλητικοί και επικίνδυνοι καθώς προκαλούν μεγάλες ζημιές στην Οθωμανική αυτοκρατορία. που υπήρξε το μεγάλο ίνδαλμα του. σ. έτος γέννησης του Ναπολέοντα Βοναπάρτη. ανεξάρτητοι. Το ίδιο Μωχάμετ Άλυ έτος17.416. ενώ μετά την κατάληψη της Κρήτης. οι Ρώσοι για να μπορέσουν να συνεχίσουν την δράση τους στο Αιγαίο. σ. Μέρτζιος 1947. Για να προμηθευτούν την αναγκαία ξυλεία. γυναίκες και παιδιά. στη γειτονική Καβάλα γεννιέται ένας Τουρκαλβανός. οι Ρώσοι κόπτουν 7. σσ. το 1774. Κατά τον Α΄ Ρωσοτουρκικό πόλεμο. με το πλοίο Fiamma και αιχμαλώτισε άνδρες. Κατά την διάρκεια του πολέμου. Κατά τη διάρκεια των επιχειρήσεων του ρωσικού στόλου. 16 . Στα 1684. έγινε πλέον τρόπος ζωής. στην αρχή του ΣΤ΄ Βενετοτουρκικού πολέμου (1684-1699). ο που αργότερα θα επηρεάσει καταλυτικά με τις ενέργειες του το μέλλον της Θάσου.14. Στα χρόνια που ο Κρητικός πόλεμος μαίνεται η Θάσος δοκιμάζεται σκληρά.50 της Ανατολής ασκώντας πειρατεία. 35-36. αλλά γιατί θα μπορούσαν με βάση αυτό να επιχειρούν με μεγάλη ασφάλεια. Τα ευρωπαϊκά κράτη επιδίδονται στην καταστροφή του γαλλικού εμπορικού στόλου. ο οποίος μετά την παρακμή της Βενετίας έχει αναλάβει και το διαμετακομιστικό εμπόριο της οθωμανικής αυτοκρατορίας. δρουν στο Αιγαίο πέλαγος μικροί. Οι πειρατές δείχνουν μεγάλη προτίμηση στο νησί στις αρχές του 17ου αιώνα όχι μόνο γιατί θα αποκόμιζαν λεία από αυτό.

106. παρά μόνο για την είσπραξη συγκεκριμένων φόρων. διατάσσεται έκτακτη υλοτομία της Θάσου. Η Θάσος στα χρόνια του Μωχάμετ Άλυ. για την αξιοποίηση των μεταλλευμάτων του νησιού. απ΄ όπου εξορμούσαν ως πειρατές εναντίον των θεσσαλικών και μακεδονικών παραλίων αλλά ιδιαίτερα εναντίον της Θάσου. αποχωρεί όμως σύντομα μαζί με το Άγιο Όρος. Τον 18ο αιώνα αλλάζει το σκηνικό στην Ανατολική Μεσόγειο. ∆εν υπάρχει μόνο πειρατεία αλλά και κούρσος που ρυθμίζεται και από διακρατικές συμβάσεις ! Τον Οκτώβριο του 1813 ο σουλτάνος Μαχμούτ Β΄ παραχωρεί το νησί στον Μωχάμετ Άλυ. ειδικότερα της καλαμίνας. 284. Η εθελουσία υποταγή των Θασίων ενόχλησε τους Ψαριανούς και τους πολεμιστές του Βερμίου και του Ολύμπου που μετά την αποτυχία της επανάστασης στην πατρίδα τους βρήκαν άσυλο στις βόρειες Σποράδες. 537.1837. σ. Κατά τον Β΄ Ρωσοτουρκικό πόλεμο. 20 Κεκρίδης 2005. Το 1825 τα πειρατικά σκάφη λυμαίνονται το Αιγαίο και οι νησιώτες υποφέρουν από τις αρπαγές και διαρρήξεις τους18. Τριάρχης 1980. δηλαδή του ψευδαργύρου. σσ. περίοδο εντατικής προετοιμασίας για τον Α΄ Παγκόσμιο πόλεμο. πασά της Αιγύπτου. Στα χρόνια 1909-1910. 19 . αρχίζει από τους Αιγυπτίους η συστηματική εκμετάλλευση των δασών. Prokesch von Osten. Οι χαλαρές διοικητικές σχέσεις των Τούρκων και Αιγυπτίων κυριάρχων με το νησί. κρατώντας όμως τα κυριαρχικά του δικαιώματα.51 τους στην οθωμανική αυτοκρατορία. Το 1821 το νησί συμμετέχει στην Ελληνική Επανάσταση.19 Το 1903 ο γερμανικός οίκος Speidel εγκαθίσταται στη Θάσο. οι Τούρκοι καταλαμβάνουν το νησί. η εκμετάλλευση των μεταλλείων του 18 Κοντογιάννης 1995. με το πέρασμα των χρόνων. Μετά το 1860 και μέχρι το 1886. απομακρυσμένη από την Αίγυπτο. 60. για την στρώση των σιδηροδρομικών γραμμών της Κάτω Αιγύπτου. χάρις στο άγραφο προνομιακό πολίτευμα της. πιθανόν και άλλων αναγκαίων για την πολεμική προετοιμασία της Γερμανίας20. ζει απαλλαγμένη από βαριές φορολογικές επιβαρύνσεις κάτω από ένα ήπιο ζυγό γιατί η Υψηλή Πύλη την έχει σχεδόν εγκαταλείψει και η Αίγυπτος δεν ενδιαφέρεται ιδιαίτερα γι΄ αυτή. σ. είχαν ευεργετικές συνέπειες στην ζωή των κατοίκων του και προσελκύουν κατοίκους από την Ήπειρο και ∆υτική Μακεδονία. αφού η Πύλη ανέλαβε την υποχρέωση έναντι της Ρωσίας να προστατεύει την θρησκευτική πίστη και τους τόπους λατρείας των χριστιανών. καθώς η εξάρτηση του από αυτό λόγω των μετοχιών ήταν μεγάλη. Τον Απρίλιο του 1902 με πρόφαση την επιβολή της τάξης.

όπου σώζονται και θεμέλια ναού. σ. είναι απαραίτητο να εντοπίσουμε τους προϋπάρχοντες αυτής βυζαντινούς οικισμούς του νησιού και να ανιχνεύσουμε την επιβίωση τους ή μη κατά την μακρά και επώδυνη αυτή περίοδο. 22 . που η παράδοση αποδίδει στην Κοίμηση της Θεοτόκου26 (Χάρτης 5 ).40. και στο μέσο της κοιλάδας στα βόρεια όχθη του χειμμάρου. σύμφωνα με την αρχαιολογική έρευνα24. 1968. 27 Rizzardo 1844. σ. σσ. όπως τον δίνει ο Rizzardo.Giros 1991. την Παναγία (Anastasium). όταν το κατείχε ο Φραντζέσκο Γ΄ Gattilusi23. Οι πληροφορίες που προκύπτουν από την επίσκεψη στο νησί του Κυριάκου της Αγκόνας στα 1444-45. στις θέσεις Σταυρός. 383-397. Κεντριά. 24 Δαδάκη. Βλ. Η θέση και η εξέλιξη των οικισμών της Θάσου κατά την Τουρκοκρατία Πριν εισέλθουμε στα της Τουρκοκρατίας. 1972. 24 κ. σαν σημαντικό εμπορικό κέντρο και εκτός από τον Λιμένα.ε. 285. Koder.’[ 23 Cyriacus of Anconas. Για παράδειγμα Peter Topping. Πιθανότατα υπήρχαν και άλλοι. μπορούμε κατά προσέγγιση. 1. σσ. την Καλλιράχη (Calliarachium). Είναι μόνο γνωστές οι σχετικά αξιόπιστες εκτιμήσεις του πληθυσμού των νησιών του Αρχιπελάγους πριν από την έλευση των Οθωμανών που δίνονται το 1471 από τον Βενετό soprocomito Giacomo Rizzardo27. Παπαευστρατίου 1922. όμως η Θάσος δεν αναφέρεται σ΄ αυτή την πηγή. 25 Δαδάκη. είναι άγνωστο όμως πότε καταστράφηκαν. Αναφέρει τους οικισμούς: Κάστρο (Neokastrum). Άγιος Γεώργιος. σ. 233-234. Εντοπίστηκαν στην κορυφή Βαλανίδα του σημερινού Πρίνου. Λευκιά. Επίσης βρέθηκαν οικιστικές θέσεις με ναΰδρια στην ορεινή περιοχή του Θεολόγου. ∆υστυχώς καταγραφή του πληθυσμού των οικισμών αυτών δεν υπάρχει.Giros 1991. την Ποταμιά (Potamium) και τα Κοίνυρα (Chinarium). 389 26 Αυγουστίδης 2009. Ίμβρου και Σαμοθράκης. σσ. σσ. δέκα χρόνια δηλαδή πριν την κατάκτηση του νησιού από τους Τούρκους.154-170. 2. Ο κατάλογος έχει δημοσιευτεί πολλές φορές. σ.52 νησιού φθάνει στο απόγειο της21. μας είναι πολύτιμες.25 ∆ύο ακόμη θέσεις εντοπίστηκαν στην κοιλάδα των Μαριών στη θέση Μέλισσα ή Παλαιόκαστρο. και διαιρώντας αυτή την επιφάνεια με τον αριθμό των κατοίκων.44-45. Συγκρίνοντας όμως την έκταση των γειτονικών νησιών Λήμνου. σε τετραγωνικά χιλιόμετρα. Μανταλούδι. ”Latins on Limnos before and after 1453” στο Bryer-Lowry. ΒΑ του Θεολόγου στην θέση Άγ. Στις 18 Οκτωβρίου 1912 μοίρα του ελληνικού στόλου απελευθερώνει το νησί22. ∆ημήτριος όπου σώζονται και ερείπια μονόχωρου βυζαντινού ναυδρίου και κατά μήκος της ανατολικής πλευράς της ρεματιάς Θεολόγου. Για υπολογισμούς που έχουν γίνει με βάση τον ίδιο κατάλογο βλ. 21 Κεκρίδης 2005. Λαρνάκι.

ήταν 3. Συνακόλουθα τίποτε τότες δεν ωφελούσαν τα δάκρυα τα χυμένα απ΄ τους πεσμένους στα γόνατα γονιούς. σ. Διαλεγμένα παλληκαρόπουλα. Κριτόβουλος C. Με την λήξη του Α΄ Βενετοτουρκικού πολέμου οι Τούρκοι εκδικούμενοι το νησί για τον φιλοβενετικό ρόλο του. ΙΕΕ. παρθένες αποσπασμένες από τα χέρια των γονιών ν΄ απάγονται για να ξεπαρθενευτούν σε λίγο.60. 1. Κακηράχη (Calliarachium) εγκαταλείπονται οι ανοχείρωτοι Anastasium. να τρέχουν μαζεμένοι και ποιος να ξεπεράση τον άλλον. παρ. σαν κοπάδι πρόβατα. βρέφη βυζανιάρικα αποτραβηγμένα από τους μαστούς των μητέρων. εκτοπίζουν το 1479 στην Κωνσταντινούπολη.28 Όμως μετά την κατάληψη του νησιού από τους σταυροφόρους του πάπα Καλλίστου (1457) και την επανακατάληψη του από τους Τούρκους. Πιθανότατα αυτοί. εμπρός στα μάτια εκείνου που διέταζε. που ο Λατίνος αρχιεπίσκοπος της Λέσβου κι αυτόπτης μάρτυρας Λεονάρδος ο Χίος. Η Θάσος των πέντε οικισμών (Χάρτης 6) Το 1455 ο Gattilusi.800-4. απ΄ το φόβο των χτυπημάτων. τ. Το νησί μένει σχεδόν έρημο.σ. Και απ΄ αυτούς ένα μέρος πεθαίνει απ΄ την στενοχώρια (στρίμωγμα) μέσα στα μεταφορικά καράβια. ν΄ αποχωρίζονται απ΄ τα σπίτια των και με βία σπρωχμένα απ΄ τους σωματοφύλακες του βασιλιά να γίνονται σκλάβοι του σεραγιού. κόβεται το δεξί αυτί και ο γραμματικός του καραβιού έσβηνε (τ΄ όνομα) απ΄ τον αριθμό του καταλόγου. διέσωσε: «Μόλις εκδόθηκε το βασιλικό διάταγμα….στην Κωνσταντινούπολη30. 28 Οδηγός της Θάσου. αποφεύγοντας τις παράλιες θέσεις καθώς διεσθάνονται ότι μόνο τα βουνά τους προστατεύουν.31.2. σ. πριν τα νεκρά κορμιά ριχτούν στην θάλασσα. το 1460 οργισμένος ο Μωάμεθ Β΄ διατάζει τον εκτοπισμό των κατοίκων που φοβισμένοι είχαν βουνά29. παραχωρεί με Συνθήκη τη Θάσο στο Σουλτάνο.Καταγράφονται τα ονόματα και τα παρονόματα καθενός και σαν πρόβατα για σφάξιμο αριθμημένα παραδίδονται στους ναύτες. όσους κατοίκους είχαν μείνει στο νησί μετά τον εξανδραποδισμό του 1460.18-19. Το αντίθετο.Ι΄. Σύντομα η Θάσος επανακάμπτει και όσοι κάτοικοι σώθηκαν κρυμμένοι στα βουνά επιχειρούν να επιστρέψουν στις εστίες τους.85.Τουρκοκρατία.» Βλ.31 καταφύγει στα Η εικόνα του εξανδραποδισμού των κατοίκων του νησιού δεν διασώθηκε32. Βακαλόπουλος 1984.53 να υποθέσουμε ότι ο πληθυσμός της Θάσου την εποχή αυτή. σσ. ενώ είναι πιθανόν λίγοι κάτοικοι του να έχουν διαφύγει πάλι στα βουνά.4. 30 Γερασίμου 2005. 31 Απ.20. Βακαλόπουλος 1984.1. Αμέσως θα μπορούσες να δεις τους Χριστιανούς. Perrot 1864. τσακισμένοι απ΄ τον πόνο σχεδόν ασυναίσθητα έδιναν την ψεύτικην εντύπωσιν πως χασμουριούνται πιότερο παρά πως στενάζουν…. Α. για να τους μεταφέρουν ως το Βυζάντιο. σ. καμιά ανεματιά με σεβασμό των παιδιών προς τους αφημένους πίσω γονιούς. Το νησί μένει σχεδόν έρημο. μόλις ξεσπούσαν τ΄ αναφιλητά.14. σ. 17.000 κάτοικοι. μελλοντικούς Τούρκους. ως οικισμοί της ανατολικής πλευράς ήταν εύκολα προσβάσιμοι στα πλοία που έρχονταν από την Κωνσταντινούπολη. Ε. Από τους οικισμούς που ανάφέρει ο Κυριάκος της Αγκόνας ξανακατοικούνται οι οχυρωμένοι οικισμοί: Limanhisar. ν΄ αναρπάζονται. και Yenihisar (Neokastrum) και Ποταμιά (Potamium) και Κοίνυρα (Chinarium) και οι υπόλοιπες βυζαντινές θέσεις. 32 Είναι σίγουρα η ίδια με των κατοίκων της Λέσβου. πεντακόσια πάνω-κάτω. 29 . καθόλου δεν ωφελούσαν τα ξεσκίσματα των μάγουλων εξ αιτίας του αποχωρισμού. αφήνοντας τα πατρικά τους σπίτια.

. αλλά και καλλιεργήσιμες εκτάσεις με χωράφια. Ουσιαστικά δηλαδή όλη την πρωτεύουσα του νησιού!33 Ο δεύτερος οχυρωμένος Κάστρο.10 σ. από το 1357 όταν ο Στρατοπεδάρχης Αλέξιος και ο Μέγας Πριμικύριος Ιωάννης στο γράμμα τους προς την Μονή της Μεγίστης Λαύρας που σώζεται στο αρχείο της34 διαβεβαιώνουν τους μοναχούς της Λαύρας ότι τα τρία μετόχια της Μονής στη Θάσο. 1991. κατέσχομεν προς τούτοις και την νήσον Θάσον. 36 Χ. Εν ταύτη τοίνυν τη νήσω εύρωμεν και την σεβασμίαν και ιεράν βασιλικήν μεγάλην Λαύραν κεκτημένην περί που το Νεόκαστρον λεγόμενον μετόχιον εις όνομα τιμώμενον του οσίου και θεοφόρου ημών Αθανασίου…. ήν ελάβομεν δια θείου και σεπτού χρυσοβούλλου. ο Στρατοπεδάρχης Αλέξιος και ο Μέγας Πριμυκύριος Ιωάννης απευθύνουν στη Μονή την επιστολή.37 όπως μαρτυρεί σχετική δίγλωσση επιγραφή.54 Στο σημείο αυτό μπορούμε να επισημάνουμε τα ακόλουθα: Το μεσαιωνικό Limanhisar είναι ο γνωστός υστεροβυζαντινός Μαρμαρολιμένας. γνωστός καπετάνιος του Ντορίνου Α΄ Gattilusi που κατείχε την εποχή αυτή το νησί.67-72. χωρίς των άλλων. θα παραμείνουν απαραβίαστα35. Συγκεκριμένα ο κτήτορας είχε παραχωρήσει μια μεγάλη περιοχή στα βόρεια της Θάσου με το λιμάνι. Actes du Pantocrator . Η Πρόνοια ήταν η παράδοση της νομής γαιών εφ΄όρου ζωής στον προνοιάριο. Bank. τις οχυρώσεις. αμπέλια. 96-102 και ειδικότερα 100. δέντρα. 1985. γνωστός οικισμός είναι ο γνωστός υστεροβυζαντινός. σ.10-12 37 Χ. Εσφιγμένου και Χιλανδαρίου ο κτήτορας της.1908. ( Aνατύπωση Amsterdam 1964). αρ. Βατοπεδίου. Πετρούπολη. 1975. αρ. και Εικόνες Μονής Παντοκράτορος. του Αρχιστρατήγου στα Κίναρα και της Παναγίας στην Ποταμιά. Η έκδοση αυτή έχει αντικαταστήσει την παλιότερη του Louis Petit. Thassos. Μπακιρτζής 1984. ως κλήρον ίδιον. 323-324. 35 Τον 14ο αιώνα τα μισά από τα μετόχια του Αγίου Όρους και της Θεσσαλονίκης μοιράστηκαν σε στρατιώτες ως «πρόνοιες». το 140336. η θέση του μετοχιού οχυρώθηκε δια συνδρομής Κωνσταντίνου και Ιωάννου των Κωνσταντινοπολιτών. στο πλαίσιο την ενίσχυσης περιοχών που επιστράφηκαν την εποχή αυτή στους Βυζαντινούς. σσ.1903. στην ελληνική και λατινική. Μπακιρτζής 1984 σσ.240. AM 33. 33 Actes du Pantocrator.45. ολόκληρη τη χώρα. σ. Τον οικισμό παραχώρησε το 1394 στην Μονή Παντοκράτορα ενώπιον του Πρώτου του Αγίου Όρους ∆ωροθέου και των ηγουμένων Λαύρας. ώστε προσείναι δηλονότι ταύτην ημίν εις το εξής κατά λόγον γονικότητος αναφαίρετον. Το 1434 ο Umberto Grimaldi. ήτοι του Αγίου Αθανασίου στο Νεόκαστρο.» Περίπου πενήντα χρόνια αργότερα. Για να καθυσυχάσει λοιπόν τη Μονή ότι η παραχώρηση του νησιού σ΄αυτούς δεν θήγει την κυριότητα της.10. Βλ. σσ. έκτισε κάποιο κτίριο στο κάστρο του χωριού. Σώζεται απεικόνιση του Ιωάννη στο κάτω μέρος μιας εικόνας του παντοκράτορα που προέχεται από το ομώνυμο μοναστήρι και βρίσκεται σήμερα στην Αγ. υδρομύλους και εργαστήρια. Οι δυο βυζαντινοί ευγενείς στάλθηκαν από τον Μανουήλ Β΄ Παλαιολόγο στο νησί. 34 Actes de Lavra II. σσ. Ιβήρων.19. Fredrich. «Τοις γαρ ενταύθα τόποις επιδεδημηκότες και κάστρα και χώρας χειρί Θεού κατασχόντες. Μέγας Πριμυκήριος Ιωάννης.

την χορήγηση χρυσόβουλλου. στην δυσπρόσιτη ορεινή βόρεια Θάσο είναι το Bulgar. σ. Μετά τη βεβαίωση. Ιβήρων Μητροπολίτης Μακάριος. Τσιλογεώργης 1995. Εις την Κακηράχην μονύδριον εις όνομα τιμώμενον των αγίων και θαυματουργών Αναργύρων μετά των αμπελίων. 42 Παναγόπουλος 1916. στ. τα οποία ανέφεραν ιδιοκτησίες της. της Μονής Ζωγάφου του Αγίου Όρους. Για τον λόγο αυτό όλη η νότια Θάσος ερημώνεται και ο νοτιώτερος ανοχύρωτος οικισμός. 40 Actes du Philothee. διαθέτει στη Θάσο μετόχι. Ο αυτοκράτορας ζήτησε έγγραφο που να βεβαιώνει τις κτίσεις της Μονής. 11. Επομένως από τις επισημάνσεις αυτές προκύπτει ότι οι πέντε μεσαιωνικοί οικισμοί σχετίζονται με μετόχια των μονών του Αγίου Όρους. το οποίο υπέγραψαν ο Πρώτος του Αγίου Όρους. 35-41. Εσφιγμένου Αρσένιος. όταν ο Ανδρόνικος Β΄ Παλαιολόγος με χρυσόβουλλο λόγο του επιβεβαιώνει στη Μονή Φιλοθέου τα μετόχια που κατείχε αυτή στο νησί και αναφέρει: «μετόχιον τιμώμενον επί τω ονόματι του ηγαπημένου τω Χριστώ μαθητού και αποστόλου και παρθένου και ευαγγελιστού και θεολόγου Ιωάννου και την επωνυμίαν εξ αυτού λαχόν ο Θεολόγος ……»40. Η παλιότερη γραπτή απόδειξη της παρουσίας του οικισμού χρονολογείται το 1287.17.16. Ιερομόναχος Ιερεμίας και οι ηγούμενοι των Μονών Λαύρας Ευθύμιος. κυρίως από τους φοβερούς πειρατές της Ρόδου. Ένας άλλος ανοχύρωτος οικισμός.» Αναφέρθηκε ότι το νησί ήταν ευπρόσβλητο από το νότο. επειδή λόγω εμπρησμού της Μονής Παντοκράτορα. σσ.153. καταστράφηκαν χρυσόβουλλα. Το έτος αυτό. Παντοκράτορα  Yenihisar – Μ.115-116.Μ. οι μοναχοί ζήτησαν από την αυτοκράτορα Μιχαήλ Παλαιολόγο. Και αυτός ο οικισμός οφείλει το όνομα του στο βυζαντινό μετόχι του Αγίου Γεωργίου41. είναι μεσόγειος ο Θεολόγος39. Χιλανδαρίου ∆οσίθεος. σε σιγίλλιο του Πατριάρχου Τραπεζούντος Συμεών. αρ.14 41 Αγγελούδη 2005. 38  Limanhisar – Μ. όπου επικυρώνονται κι οι κτίσεις της Μονής στο νησί: «…….. σσ.Λαύρας Actes du Pantocrator. ο αυτοκράτορας χορήγησε χρυσόβουλλο38.ά. Βουλγάρο. των χωραφίων. σιγίλια κ. ο οποίος αναφέρει ότι το Μοναστήρι της Εικοσιφοίνισας Παγγαίου.42 Επειδή είναι όμως αδύνατο να ιδρύθηκε το μετόχι το 1474.55 Η Κακηράχη αναφέρεται ως υστεροβυζαντινός οικισμός το 1394. ελαιών τε και αμυγδαλών κατά την τοποθεσίαν την λεγομένην των Κελαδηνών. Η παλιότερη γραπτή μαρτυρία για το θασίτικο μετόχι της Μονής χρονολογείται το 1474. 1913. που θα επικύρωνε τα κτήματα της Μονής. 39 . μόνο δεκαεννιά χρόνια μετά την παραχώρηση του νησιού στους Οθωμανούς είναι λογικό να δεχθούμε ότι και το μετόχι αυτό ήταν τουλάχιστον υστεροβυζαντινό.

του Αρχαγγέλου Μιχαήλ ομοίως της Μονής Φιλοθέου. Πρόσθετο στοιχείο προσέλκυσης ήταν φυσικά και η εξάρτηση των ανθρώπων της δύσκολης αυτής εποχής από το «θείο». μακριά από τη θάλασσα. Φιλοθέου  Bulgar – Μ. 45 Αυγουστίδης 2009. Μακρής 1976. καθώς και άλλοι που τώρα τους αναζητούμε. Τα ταυτισμένα είναι:  Στο Limanhisar το μετόχι της Μονής Φιλοθέου το ονομαζόμενο ΣόφεναςΜητροφάνους μοναχού στην περιοχή Ποταμιά. 46 Αργ. Παντοκράτορα  Στο Bulgar η Μονή του Αγ. το μετόχι της Αγίας Φωτίδας της Μονής Φιλοθέου.69-70. σσ. 126-128. Τα πολλά νερά και η απομονωμένη τοποθεσία. που ετοίμασαν γρήγορα την εγκατάσταση τους κτίζοντας πρόχειρα τα σπίτια τους με ξερολιθιές και πλάκες γνευσίου στη στέγη. σ. 64. από Κωνσταντινοπολίτες που εγκατέλειψαν την Πόλη λίγο πριν ή μετά την Άλωση. σσ. χρησιμοποιώντας τις πέτρες και την ξυλεία της περιοχής. Τα μοναστήρια με την μεγάλη κτηματική τους περιουσία και την εγκατάσταση γύρω τους πολλών γεωργών και κτηνοτρόφων. Τρύφωνος).56  Κακηράχη – Μ. αποτέλεσαν τον πυρήνα πολλών οικισμών στην υστεροβυζαντινή εποχή43. 27. Το ότι τουλάχιστον το μετόχι της Μονής Καρακάλλου υπαγόταν στην Κακηράχη αποδοκνύεται από πωλητήρια και δωρητήρια έγγραφα. Στην 43 Καμαρούλιας 1966. Αγίου Μεγαλομάρτυρος Σισινίου. σ.44 Εκτός όμως από τα μετόχια αυτά. Το φαινόμενο συνεχίστηκε και στα χρόνια της Τουρκοκρατίας.45  Στο Θεολόγο τα μετόχια των μονών ∆ιονυσίου. 19. 35. 18. Αραβαντινός 1876. Μουτζούρης 1989. Γεωργίου στη θέση του σημερινού Καζαβήτι. έκαναν τον τόπο ιδανικό καταφύγιο για τους κυνηγημένους πρόσφυγες. που συχνά ήταν η τελευταία καταφυγή του. 2003. Παράλληλα με τους οικισμούς αυτούς. Στεργιόπουλος 1937. Κολτσίδας. οικισμοί «Απάνω και Κάτω Πολίτες46». Ζωγράφου. Ευθυμίου 1969. ∆οχειαρίου. ίσως πρόχειροι και ασήμαντοι οικισμοί. οι μνημονευόμενοι από την παράδοση με τις εκκλησίες τους Άγιο Χαράλαμπο και Άγιο Κωνσταντίνο. σσ. Παντοκράτορα  Θεολόγος – Μ.222.118. που γρήγορα εξαφανίστηκαν μετά την διαρροή των κατοίκων προς μεγαλύτερους και ασφαλέστερους τόπους. σ. σσ. 225-230. Σεραφείμ Ξενόπουλος 1986. Παντελεήμονα. Μπακιρτζής 1984. στην περιοχή των σημερινών Μαριών (Αγ. Λαμπρίδης 1971. σσ. Πρόκειται ουσιαστικά για προσφυγικούς συνοικισμούς. σ. 44 . 58-62. Αγ.  Στην Κακηράχη τα μετόχια των Μονών Ιβήρων και Καρακάλλου. Ένα χιλιόμετρο νοτιανατολικά από τους Κάτω Πολίτες βρίσκονται οι Άνω Πολίτες. στα τρία από τα πέντε μεσαιωνικά αυτά χωριά υπήρχαν και άλλα ταυτισμένα και άλλα αταύτιστα μετόχια. δημιουργούνται δύο άλλοι κοντά στο Θεολόγο.

σ. οπότε ο Οθωμανός σουλτάνος κάλεσε στην Υπηρεσία του τον Κεμάλ Reis. 47 Αργ. στόχος τους ήταν τα καράβια και οι ακτές της Ισπανίας. Ακολούθησε το θείο του Κεμάλ Reis. Ως στ θάνατο του θείου του στα 1511 συμμετείχε σε διάφορες αποστολές στην Αίγυπτο των Μαμελούκων. Δένουν τα παλαμάρια τους στα ερειπωμένα κτίσματα του λιμανιού και ρίχνουν άγκυρα κατά τα βόρεια σε βάθος είκοσι οργιές. Διάφορα ατυχή γεγονότα κατά τη δεύτερη αποτυχημένη εκστρατεία του στον Ατλαντικό Ωκεανό και οι δολοπλοκίες της αυλής και των υψηλόβαθμων αξιωματούχων τον οδήγησαν σε δυσμένεια και τελικά στη θανάτωση του στο Κάϊρο στα 1553-4. Τυνησία και Αλγερία. κινδύνεψε να σκοτωθεί από πειρατές που εξορμούσαν από το νησί. Ιταλίας και τα μεγάλα νησιά της Μεσογείου. Μπακιρτζής 1984. 48 . εξοικειώθηκε με τα αστρονομικά όργανα και τη χρήση των χαρτών. Έτσι το 1519 κατά την αντίστοιχη οθωμανική απογραφή ο πληθυσμός της Θάσου είναι μικρός περίπου 2. Θεολόγος με 230 και Yenihisar με 94. Δυο μίλια κάτω από το κάστρο έχει κτιστεί λιμάνι. συνεργάστηκε με τον Χαϊρεντίν Μπαρμπαρός στη Βόρεια Αφρική. Bulgar με 86. σσ.176-179. To 1520-6 o Piri Reis49 απεικονίζει την ακριβέστερη απόδοση του παλιού μεσογειακού κόσμου. Λούπης 1999. συνθέτοντας το αναλυτικότερο κατά τον 16ο αι. Μέχρι το 1495. Kακηράχη με 80. Kαρύδης . κατά την πάλη του Οθωμανικού κράτους εναντίον των Πορτογάλων. γνώρισε τα νερά και τις ακτές της. τους λαούς που την κατοικούσαν. ακόμη από τα χρόνια που ήταν κουρσάρος στα νερά της Μεσογείου..174. στο Αιγαίο και στην Ανατολική μεσόγειο χτυπώντας τους Ιωαννίτες ιππότες της Ρόδου. Το ένα λέγεται Θάσος και βρίσκεται βόρεια.Κiel 2000. όπου παράγει και το χαρτογραφικό του έργο. 126. Αξίζει να αναφέρουμε αυτούσια την αναφορά στη Θάσο (νησί Τάσοζ)50 : «Το νησί αυτό είναι ορεινό και πλούσιο σε νερά. Έχει περίμετρο εξήντα μίλια και τρία καλοδιατηρημένα κάστρα. σ. Έλαβε τα αξιώματα του ναύαρχου της Ινδίας και ναύαρχου της Αιγύπτου. 50 Λούπης 1999. 49 Ο Piri Reis γεννήθηκε μεταξύ των ετών 1465-70 στην Gelibolu (Καλλίπολη).700 άτομα και τα σπίτια 68148. Μετά το θάνατο του Θείου του. Με βάση τη Τζέρμπα (Τηνυσία) μετέφερε μουσουλμάνους και εβραίους πρόσφυγες από την Ισπανία στη βόρεια Αφρική και τα οθωμανικά εδάφη. Τα μικρά πλοία μπαίνουν στο εσωτερικό του. Μετά τον πόλεμο με τη Βενετία στα 1499-1502 ο Piri Reis εμφανίζεται να έχει το δικό του καράβι. ήρθε σε επαφή με τα ευρωπαϊκά επιτεύγματα της ναυτικής επιστήμης κι έμπειρος πλέον κουρσάρος εγκατέλειψε την επικινδυνότητα του ελευθέρου επαγγέλματος για να καταταγεί στην υπηρεσία του Σουλτάνου. Μετά το 1515 η Θάσος υπέστη την οργή του Σελίμ του Α΄ που στρατοπεδευμένος στην Καβάλα. ενώ τα μεγάλα αράζουν απέναντι στην ανοιχτή θάλασσα. Τότε κατάφερε να ανακαταλάβει το Άντεν από τους Πορτογάλους στα 1549. έμαθε την τέχνη της ναυσιπλοΐας.39-51. καθώς και οι δύο προσπαθούσαν να επιβάλλουν την κυριαρχία τους στην ευρεία περιοχή του Ινδικού. Μεγάλωσε στην πόλη αυτή με την έντονη ναυτική δραστηριότητα με φυσικό αποτέλεσμα να στραφεί προς τη θάλασσα. Οι οικισμοί εξακολουθούν να είναι πέντε: Liman Hisar με 191 σπίτια. Τις καλοκαιρινές μέρες είναι καλό αραξοβόλι κι όσοι χρειάζονται να πιουν νερό. από τις λίγες πληροφορίες που έχουμε περιορίζεται στον κοντινό χώρο του Αιγαίου και στην Ανατολική Μεσόγειο. Η ναυτική του δραστηριότητα. ο Piri Reis κινήθηκε σε κάθε άκρη της κλειστής θάλασσας της Μεσογείου. Το 1547 τον συναντούμε ως ναύαρχο του Οθωμανικού στόλου στη βάση του Σουέζ. Τα επόμενα χρόνια ζει στην Καλλίπολη. Δρούσαν με ορμητήριο τις χώρες του Μαγκρέμπ.57 περιοχή υπάρχουν μπαξέδες με αναληματικούς τοίχους με οικοδομικό υλικό από τον οικισμό. σσ. ∆υστυχώς δεν διακρίνονται ερείπια σπιτιών47. το Βιβλίο της Ναυσιπλοϊας (Χάρτης 7). νησολόγιο πορτολάνο της Μεσογείου. Γαλλίας.177. Ο πληθυσμός του νησιού επανακάμπτει γρήγορα.

Ήξευρε ότι η Θίασος. Η ακτή εμπρός από το κάστρο είναι λιμανάκι με ρηχά νερά. ότι το άλλον είναι σπούρκος.. και έχει ένα μώλο. Είτε και είσαι με καράβι. Η Θιάσο με την Χρυσόπολιν βλέπεται πουνέντη λεβάντη51». και είναι για λιγνά κάτεργα. Το δεύτερο κάστρο λέγεται Γενί Χισάρ (Κάστρο) κι είναι χτισμένο μέσα στο βουνό στο κέντρο του νησιού. . 2003. Το μέρος είναι ανοιχτό. βγαίνει πόσιμο νερό. Από το κάστρον έως το νησόπουλον είναι μίλια γ΄και λέγου το Θιασοπούλα. Το τρίτο κάστρο. Όπου κι αν σκάψουν μια δυο πιθαμές. κράτα δεξιά μερέα απέ την στερέα. Εκεί σε μερικά σημεία υπάρχουν αραξοβόλια. Οι μεγάλες μπάρτσες μπαίνουν από τα βόρεια του νησιού. Το λιμάνι για τις μεγάλες μπάρτσες βρίσκεται στα ανατολικά του νησιού (Όρμος Κοινύρων. 51 Δύο χειρόγραφοι Ελληνικοί πορτολάνοι. Αν προχωρήσουν νοτιοδυτικά.. Και από εκεί μίλια ιβ΄ευρίσκεις το κάστρον.. λέγεται Καγκιρί (Κακιρίτσι) (Κακηράχη. Υπάρχει ακόμη κι ένα ποταμάκι στο μικρό νησί.) είναι χτισμένο πάνω σ΄ ένα μυτερό βράχο δυο μίλια μέσα στη στεριά στα δυτικά του νησιού. Δένουν τα παλαμάρια τους στο μαύρο νησί και ρίχνουν άγκυρα κατά το μεγάλο νησί σε βάθος τριάντα πέντε οργιές.58 υπάρχει κοντά μια πλούσια φυσική πηγή που χύνεται κατευθείαν στη θάλασσα.. Ο ελληνικός πορτολάνος γνωστός ως κώδικας 46 της ∆ημόσιας Βιβλιοθήκης Ζαγοράς που χρονολογείται με βεβαιότητα στη δεκαετία του 1530 αναφέρει τα ακόλουθα για την «Θιάσιον» : «Η Λήμνος με την Θιάσιον βλέπεται σιρόκο μαϊστρο. Η απόσταση μεταξύ των δύο νησιών είναι ένα μίλι. Ο άνεμος που φυσά από τον κόλπο Σίρος (Στρυμωνικός) ταράζει τα νερά.196-197. Εάν θελήσεις να έμπεις εις το μώλον. όπου το νερό τρέχει ακόμη και τις καλοκαιρινές μέρες. θα δουν γκρεμούς. Από το λιμάνι αυτό ως μπροστά από τη Θάσο δεν υπάρχει μέρος να ρίξουν άγκυρα. όσοι θέλουν να μπουν στο Λιμάνι. και είναι καλός τόπος διά καράβι. το μέρος του λεβάντη έχει νησί και λέγουν το Κύνερα.). (Κοίνυρα) που διακρίνεται κάτω από τα βουνά της Θάσου κι είναι το χαρακτηριστικό της για όσους πλησιάζουν από την ανοιχτή θάλασσα. Από το λιμάνι ως τις ακτές της Ρούμελης είναι εφτά μίλια.». υπάρχει ένα ποταμάκι με πεύκα. Εκτός από την πηγή υπάρχει κι ένα ποταμάκι. Για όσους χρειάζονται πόσιμο νερό απέναντι. Έτσι.. αλλά ν΄ απέ τον παλιόπυργον. Από το κάστρον της Θάσου έως τη Χρυσόπολιν είναι μίλια π΄. ήξευρε ότι όλο το κανάλε οργίες ιη΄. Εκεί υπάρχει κι ένα σφαιρικό μαύρο νησί. σσ. Είναι μίλια ν΄. ότι εμπαίνεις από την μίαν μερέαν και εβγαίνεις από την άλλην/ ΄Ηξευρε ότι έχει φούντη οργίες κ΄ το κανάλι. Εκεί φτάνουν μόνο με καΐκι. Τα νερά είναι ρηχά και μπορούν να αράξουν τις μέρες που φυσά βορειοανατολικός άνεμος. πρέπει να χαμηλώσουν τα πανιά κι αυτός είναι ο μόνος τρόπος να σωθούν. Μέσα σ΄ αυτή την απόσταση υπάρχει κι ένα νησάκι που το ονομάζουν Αγί (Θασοπούλα). Οι άγκυρες όμως δεν πιάνουν καλά. δηλαδή στο μεγάλο νησί.

για τα μάρμαρα.) 55 Belon 1555. που εμφανίζονται και σ όλους τους χάρτες (Χάρτης 8).) 54 Βordonne 1528. σ. (Πρβλ. έτος που ζητά από την Ενετική Σύγκλητο να τον προστατεύσει κατά το ταξίδι του από τους πειρατές. σσ. Ο Βordonne με την πρόθεση και επιθυμία να κατατοπίσει κάθε νέο θαλασσοπόρο παραθέτει γενική περίληψη των κοσμογραφικών θεωριών της εποχής. εξηγεί τη χάραξη της σφαίρας με παραλλήλους και τροπικούς και περιγράφει τις θέσεις των σημείων του ορίζοντα και τις διευθύνσεις των ανέμων. Θεολόγου) απ΄ όπου επικοινωνούσαν με την απέναντι Καβάλα ή την Κεραμωτή αλλά και το Άγιο Όρος (Χάρτης 6).59-60. 53 . Τα πλοία αυτά πρέπει να τον συνόδευαν στο ταξίδι του κατ΄ εντολή της Ενετικής Συγκλήτου. Τόπος και Εικόνα 1979. γινόταν με κάποιο υποτυπώδες δίκτυο μέσα από δύσβατα μονοπάτια. (Σκάλα Bulgar. Αυτά είναι γνωστά από τις πηγές για τους τρεις οχυρούς οικισμούς της πρώιμης Τουρκοκρατίας. το 1546.306. Η επικοινωνία μεταξύ τους αλλά και με τους δύο άλλους ανοχύρωτους οικισμούς.59 Και άλλοι πορτολάνοι μνημονεύουν την «Θιάσιο» και το λιμάνι της52. Απ΄αυτό το δακτύλιο. πεύκα και Thapsia Ferula. Yenihisar. δεύτερη σελίδα.33. Πιθανόν από τους πέντε οικισμούς άλλα μεμομωμένα μονοπάτια οδηγούσαν στις Σκάλες τους. φύλ.73. σ. (Πρβλ. Σημειώνει ότι δεν γίνεται εκμετάλλευση των 52 Delatte 1947. δεύτερη σελίδα. κεφάλαιο 34. 1979. ο Βenedetto Bordone53. τη Θάσο επισκέπτεται ο Γάλλος περιηγητής Pierre Belon55 που μιλά με θαυμασμό για το αρχαίο λιμάνι. φύλ. Ουσιαστικά ήταν ένας μεσόγειος δακτύλιος που παρακολουθούσε τις κλίσεις του εδάφους και ένωνε τον Θεολόγο. LIX.73. τα οποία κυρίως σηματοδοτούνται στους χάρτες των 15ου –16ου αι. Τόπος και Εικόνα. σ. Κακηράχης. προστασία έναντι των πειρατών. από την οποία ζήτησε στις 6 Μαρτίου του 1526 54 . σσ. Ακολούθησαν επανεκδόσεις ως το 1538. το Yenihisar. Το νησί πρέπει να το επισκέφθηκε μετά το 1526. ένα μεμονωμένο μονοπάτι οδηγούσε στο Limanhisar στα ΒΑ. Για το νησί αναφέρει ότι ήταν πολυκατοικημένο και είχε τρία οχυρότατα κάστρα. Λούπης 1999. ο Bordone τοποθετεί τον εαυτό του ανάμεσα στους μεγάθυμους και λεοντόκαρδους ιππότες οι οποίοι με μεγάλες απώλειες ζωτικής δύναμης ή και απώλεια της ζωής τους εξερεύνησαν τις θάλασσες με τον κραταιό στόλο των ενετών αρχόντων και του καθολικού βασιλιά. Στο βιβλίο του που εκδόθηκε για πρώτη φορά το 1528 στη Βενετία. Βordonne 1528. Πιστεύουμε ότι θα ήταν το ίδιο που χρησιμοποιούσαν οι θασίτες πριν την διάνοιξη του παραθαλάσσιου οδικού δικτύου. (1535-1536) και την λήξη του Γ΄ Βενετοτουρκικού πολέμου (1537-1540). Μεταξύ των ετών 1526-1528 το νησί επισκέπτεται. Στον πρόλογο του αναφέρει ακόμη ότι μία από τις πηγές του υπήρξε η μελέτη των αρχαίων και ότι αρχικό κίνητρο για την συγγραφή του βιβλίου ήταν η επιθυμία να μεταδώσει τις γνώσεις του στον εγγονό του και ότι κατέληξε στην δημοσίευση τους με την ελπίδα ότι και άλλοι θα επωφεληθούν και θα ευθρανθούν διαβάζοντες τες. την Κακηράχη και το Bulgar..227. βατό μόνο πιθανώς από ένα υποζύγιο. Μετά τις ∆ιομολογήσεις. LIX. τα δάση από έλατα.

Θεολόγος με 619. όταν τα Ιεροσόλυμα κυριεύτηκαν από τους Άραβες καταστράφηκε η Μονή Χοζεβά. το Κάστρο και την Κακηράχη να έχουν πολλούς κατοίκους.28. το Καζαβήτι. Bakalopoulos 1953. (Liman Hisar με 190 σπίτια. ότι οι δύο στην θέση Σκουρίδια έχουν καταστραφεί57. κατά την διάρκεια του ΣΤ΄ Βενετο-τουρκικού πολέμου(1684-1699).300 κατοίκους. Μυτιληνός 2007. Γεώργιος ο Χοζεβίτης. αύξηση 210%! Είναι πολύ πιθανόν οι κάτοικοι την εποχή αυτή της ανάπτυξης να ασχολήθηκαν με την ύδρευση των οικισμών τους. όπου και «εκοιμήθη» ειρηνικά το 625.11%. Η μία ήδιατηρείται στην θέση Καρβινόλακκας αλλά αξιοπρόσεκτο. Οι κάτοικοι του πρέπει να απογράφηκαν στην προηγούμενη απογραφή στο Bulgar και ίσως να διακονούσαν τη Μονή Αγίου Γεωργίου Χοζεβίτη58. Kακηράχη με 102. Έξι οικισμοί (Xάρτης 9) Στο κατάστιχο του 1569-70. Yenihisar με 257) 1. σ. Kακηράχη με 153. που εκδόθηκε στη Βενετία το 1688. Yenihisar με 114) 758 σπίτια και πληθυσμό 3.E. που ήταν λίγοι και εγκαταστάθηκαν σε χωριστούς μαχαλάδες στο Θεολόγο και στο Καζαβήτι59. 57 . Το 614. σ. Όταν οι Άραβες εγκατέλειψαν τη χώρα. 58 Ο Άγ.36-37. Στο βιβλίο του «Τα περιφημότερα νησιά του κόσμου» του με εξαιρετικές χαλκογραφίες του Girolamo Porro.60 μεταλλείων και ότι το νησί έχει 6. κοντά στην Ιεριχώ (Παλαιστίνη). Έγινε μοναχός στην περίφημη για την αυστηρότητα της κοινοβιακή μονή του χοζεβά. σσ. Συγκεκριμένα στην περιοχή της Κακηράχης υπήρχε δίκτυο μεταφοράς νερού με την βοήθεια τριών υδατογεφυρών. αιχμαλωτίστηκε μαζί με τους άλλους μοναχούς.163. Την εποχή αυτή μπορεί να εγκαταστάθηκαν στο νησί και οι πρώτοι Τούρκοι με τον βοεβόδα και τον Καδή. το Λιμένα. Ο περιηγητής του 16ου αι. 1. Είναι στο νησί εμφανίζεται για πρώτη φορά. Στην απογραφή αυτή απογράφονται πλέον ως κάτοικοι του νέου χωριού. Bulgar με 179. επί Σελήμ του Β΄. αυτό έχει πέντε οικισμούς. Όμως σύμφωνα με το κατάστιχο του 1550 . εμφανίζει δηλαδή σε 31 χρόνια πληθυσμιακή αύξηση 11.2. Μετά την απελευθέρωση του κατέφυγε στις όχθες του Ιορδάνη και τρεφόταν με ρίζες και άγρια χόρτα και ρίζες.586 σπίτια και πληθυσμό περίπου 6. Θεολόγος με 262. που βρίσκεται πάνω στον μεσαιωνικό οδικό δακτύλιο που αναφέραμε. η Θάσος έχει έξι οικισμούς (Liman Hisar με 294 σπίτια. αναφέρει τα τρία γνωστά κάστρα. το έκτο χωριό του. 59 A. ο Γεώργιος επέστρεψε στη Μονή του.2. Η μνήμη του γιορτάζεται στις 8 Ιανουαρίου. Franzesco Piacenza. επισκέφτηκε το 1587 το νησί.000 κατοίκους. Bulgar με 90. Στο 56 Belon 1555.000 Έλληνες κατοίκους56. Καζαβίτι με 84. ήταν Κύπριος γεννημένος από πλούσιους και ευσεβείς γονείς. εμφανίζει δηλαδή σε περίπου είκοσι χρόνια. επιδιώκοντας να μιμηθεί την αυστηρή ασκητική ζωή του Τιμίου Προδρόμου.

αν ήταν μικρό και ελαφρό. έσερναν το πλοίο τους στη θάλασσα και έφευγαν κι αν δεν είχαν σκάφος. απέφευγαν τα άδεντρα νησιά Σαμοθράκη. Παρατηρούμε ότι η Κακηράχη και ο Θεολόγος έχασαν 17 και 19 σπίτια αντίστοιχα. γι αυτό το νησί ήταν μισοεγκατελειμμένο από τους κατοίκους και οι κατοικίες ερείπια. Ο πληθυσμός των οικισμών αυξάνεται κατά 3. 62 Lithgow 1814. πιθάρια κρασιού και λαδιού να αρπάξουν. Στη συνέχεια εισχωρούσαν με τα όπλα τους και τις λίγες προμήθειες τους στα δάση. 82. οι τυχοδιώκτες κατέβαιναν στον γιαλό. Βακαλόπουλο61. οι πειρατές εύρισκαν πάντα ανθρώπους να αιχμαλωτίσουν.452. που αμφισβητήθηκαν από τον Α. άρα υπέστησαν πειρατική επιδρομή. σ. Τα δάση. καλούσαν με σήματα σε βοήθεια το πρώτο φιλικό πλοίο.72% στο επόμενο κατάστιχο του 1601. πρέπει να είναι ακριβείς. Ίμβρο και Λήμνο. Yenihisar με 256) συνολικά δηλαδή 6500 κάτοικοι και 1632 σπίτια. τα έρημα. Ε. 92. που παρέπλεε το νησί.40. Βακαλόπουλος 1984. Ε. που δεν τους παρείχαν καταφύγιο και στρεφόταν προς τη Θάσο. να αποβιβαστεί σε πλοίο του τάγματος της Μελίτης ή Αλγερινό 60 Piacenza 1688. Από τα επόμενα χρόνια όμως ως το τέλος των Βενετοτουρκικών πολέμων.61 χάρτη όμως που παραθέτει60 (Χάρτης 10) είναι πολύ ενδιαφέρον. Ο σημαντικότερος όμως λόγος για τον οποίο κατέφευγαν στο νησί οι πειρατές ήταν τα πυκνά. Α. έπρεπε να τους ψάξουν για πολύ.62 Οι λίγοι κάτοικοι που παρέμειναν σπάνια φρόντιζαν για τη συντήρηση και περιποίηση των κατοικιών τους. Αλλά παρόλη τη δυστυχία στην οποία είχε βυθιστεί το νησί. Bulgar με 222. επί Αχμέτ Α΄(1603-1617). προκαλούσαν σ΄ όλη την Τουρκοκρατία τις επιδρομές πειρατών κάθε φυλής και γλώσσας. που υπό άλλες συνθήκες θα ήταν ο πλούτος του νησιού. η πτώση του θασίτικου πληθυσμού θα είναι ανεξέλεγκτη. Kακηράχη με 136. Θεολόγος με 600. ο Lithgow μας πληροφορεί ότι είχε εξαιρετικό λιμάνι. τα σχεδόν αδιείσδυτα δάση. Μέσα στους θάμνους έκρυβαν το πλοίο τους. Κρύβονταν πίσω από ένα ακρωτήριο και προσάραζαν στο γιαλό. Αφού περνούσαν λίγες μέρες και απομακρύνονταν ο κίνδυνος. 150 . 61 . Ήταν η συνηθισμένη τοποθεσία ξεκούρασης των λεβαντίνων τούρκων πειρατών και κουρσάρων. ότι καταγράφει και τις θέσεις των έξι οικισμών τις εποχής. Καζαβίτι με 117. όπου για να τους βρουν. ενώ αν ήταν μεγάλο. Οι πληροφορίες του περιηγητή ως προς την πυκνοκατοίκηση. γι΄ αυτό τους άφηναν ανενόχλητους. σε σχέση με την προηγούμενη απογραφή. ΄Οταν δηλαδή στο θρακικό πέλαγος οι πειρατές καταδιώκονταν από ισχυρότερο εχθρό. Το 1609. το έκαιγαν. σ. σσ. βοσκήματα. Άλλοτε πάλι συνέβαινε το αποκλεισμένο ορθόδοξο πλήρωμα νησιωτών ή Μανιατών στο νησί. (Liman Hisar με 301 σπίτια.

Έτσι εξηγείται και η πτώση κατά 15. Ο M.από το πρώτο τέταρτο του 17ου αιώνα64 και κυρίως στα μέσα του μέχρι τις παραμονές του Ε΄ βενετοτουρκικού πολέμου (1645). της θάλασσας της Κωνσταντινουπόλεως και του κόλπου της Σμύρνης» που εκδόθηκε για πρώτη φορά το 1685. η Kακηράχη 120 άρα έχασε 136. Συγκεκριμένα: Σύμφωνα με το κατάστιχο του 1626/27. επαναλαμβάνει τις γνωστές πληροφορίες για πλούσιο νησί με τρεις οχυρωμένες πόλεις. με όση άλλαζαν τις σημαίες στα σκάφη τους. Μουράτ Δ΄(1623-1640) 65 Boschini 1658.33-36. το Bulgar 175 γιατί έχασε 47.38% του θασίτικου πληθυσμού της εποχής αυτής. 63 Κοντογιάννης 1995. «΄Ένα μικρό νησί… που δεν έχει παραπάνω από δύο ή τρία χωριά».500 κατοίκους. Παρ΄ όλες τις προφυλάξεις οι πειρατές πάντα έβρισκαν τον τρόπο να αρπάζουν τις θυγατέρες τους και τα αγαθά τους. 1979.) 66 Randolph 1685. Τόπος και Εικόνα.. Ελάχιστα για το νησί αναφέρει και ο Bernard Randolph66 στο βιβλίο του «Η παρούσα κατάσταση των νήσων του Αρχιπελάγους. με κατοίκους να προέρχονται από το Yenihisar. ο Θεολόγος 258 από 600. Τόπος και Εικόνα.63 1. (Πρβλ. Boschini που επισκέφτηκε πριν το 165865 το νησί.2. Αυτοί προσέγγιζαν ερημικές και δασώδεις παραλίες του νησιού.) 64 . διασκέδαζαν και μεθούσαν χωρίς τον κίνδυνο να συλληφθούν ή να ενοχληθούν από οποιονδήποτε. άλλαζαν δε θρησκεία με τόση ευκολία. Στη Θάσο υπήρχε ακόμη η πιθανότητα. Οθωμανοί Σουλτάνοι (Μουσταφά Α΄(1617-1618). γιατί συχνά προσέγγιζαν άλλοι πειρατές. Ο συγγραφέας που έζησε πολλά χρόνια στην Ελλάδα δεν κρύβει την απέχθεια του για την τουρκική κατοχή.62 και να προστεθεί στο πλήρωμα. (Πρβλ. ενώ αντιθέτως εκφράζεται με ιδιαίτερα κολακευτικά λόγια για τους ΄Ελληνες. Οσμάν Β΄(1618-1622). Από τον φόβο αυτών των επισκέψεων οι Θάσιοι δεν τολμούσαν να απομακρυνθούν απ΄ τα χωριά τους για να μην αιχμαλωτιστούν. το Καζαβήτι 125 άρα κτίστηκαν οκτώ νέα.44.1622-1623). Φαίνεται ότι διακονούσαν το Μετόχι της Μονής Καρακάλλου και αυτονομήθηκαν. όπου μοίραζαν τη λεία τους. που άρπαζαν λεία κατά την έξοδο τους από τον Ελλήσποντο.Μουσταφά Α΄(2η φορά.3. οι Μαριές 49) Τελικά ο πληθυσμός μειώνεται σε 5. Άλλωστε οι περισσότεροι πειρατές ήταν γνωστοί μεταξύ τους. 195. το Yenihisar 168 από 256. σσ. η διαφυγή τους να είναι σύντομη. σ. 1979. είτε από τα παράλια του Άθω. σ. 235. επικρατεί μεγάλη ανασφάλεια λόγω των πειρατών. οι Μαριές. στη Θάσο ένα νέο χωριό προστίθεται. σ. Επτά οικισμοί (Χάρτης 11) Στο Αιγαίο. Τα σπίτια όμως μειώνονται σε 1368 (το Liman Hisar έχει 274 σπίτια άρα έχασε 37. Στο βιβλίο του ο ά Άγγλος περιηγητής δεν αφηγείται τις εντυπώσεις του από κάποιο ταξίδι ούτε προσωπικές αναμνήσεις αλλά επιχειρεί συνεκτική περιγραφή των τόπων και των κατοίκων τους με σύντομες αναφορές στην πρόσφατη ιστορία του κάθε νησιού.

Kiel 2000. πιθανόν λόγω των Τούρκων κατοίκων του. Η ενθύμηση αυτής της επιδρομής υπήρχε ακόμη το 1706. το νησί δοκιμάζεται σκληρά. σ.000 ή 8. προς τον υπουργό Εξωτερικών του Λουδοβίκου Ι∆΄ της 67 Σφυρόερας 1974. Στα χρόνια που ο Κρητικός πόλεμος μαίνεται. 1902. ΙΑ΄σ. το Henihisar και η Κακηράχη και λιγότερες ο Θεολόγος. Ο Braconnier βρίσκει τη σύγχρονη του Θάσο πολύ πιο ενδιαφέρουσα απ΄ ότι φανταζόταν.179 68 .75%).67%). ο Braconnier. το Henihisar 118 από 186!(τα 63. 71 Καρύδης.I. οι Μαριές και το Bulgar.500.100 κάτοικοι. οι Τούρκοι.. αύξηση 242%! Το 1714 κυκλοφόρησε στο Παρίσι μια σειρά από 26 τόμους με εκθέσειςαπομνημονεύματα μισσιοναρίων από τις έδρες τους σε διάφορες χώρες της ελληνικής Ανατολής. οι Μαριές 18 από 49(τα 36. Ο αριθμός των χωριών όμως αυτή την εποχή είναι επτά και ο περιηγητής πιθανόν προσμετρά τις θέσεις όπου υπήρχαν οι καλύβες ελαιοσυλλογής (Καλύβια Καζαβητιού. Καλύβια Κάστρου. 70 Βranconnier.Κiel 2000.95%).43%). Βλέπουμε δηλαδή ότι τις μεγαλύτερες απώλειες είχαν οι τρεις οχυροί οικισμοί.Ε. όταν ο επιφανής Γάλλος μισιονάριος. σ.177. 7. Σκάλα Κακηράχης. που καθιερώθηκε η χρησιμοποίηση ιστιοφόρων γαλονίων στον οθωμανικό στόλο. Στο δεύτερο μέρος του πρώτου τόμου δημοσιεύεται υπόμνημα του μισσιοναρίου Tarillon. Αλυκή) και οι Σκάλες: (Σκάλα Bolgar.Ε. ο Θεολόγος 171 από 439 (το 38. για να επιθεωρήσει τα διάφορα κέντρα του τάγματος.69 ∆ηλαδή η μείωση έναντι της προηγούμενης απογραφής είναι 43%(!). Το Limanhisar χάνει 194 σπίτια από 274 (το 70%).70 ιδρυτής της ιεραποστολής των Ιησουϊτών της Θεσσαλονίκης. σ.63 Οι ταλαιπωρίες των Ελλήνων νησιωτών επαυξάνονται και από τις τουρκικές ναυτολογήσεις. γιατί τα σπίτια του αυξάνονται από 125 σε 141.68 Όλα αυτά δικαιολογούν τη νέα μεγάλη πτώση του θασίτικου πληθυσμού που καταγράφεται στο κατάστιχο του 1670: 782 σπίτια και μόνο 3.το Bulgar 41 από τα 175(το 23. τα δάση της πολύ ωραία και υπολογίζει τον πληθυσμό της 7.000 κατοίκους και 12-15 χωριά. 69 Kαρύδης . τ. Κατά το 1651 πρέπει να έγινε φοβερή επιδρομή του Τάγματος της Μάλτας. το Limanhisar. Ως το 168267. εκστράτευαν στα νησιά και στρατολογούσαν άνδρες για τις ανάγκες των «κατέργων» του στόλου τους.. τόμ. έχουμε σε τριάντα έξι χρόνια από την επίσημη οθωμανική απογραφή του 1670. περιηγήθηκε τη Βόρεια Ελλάδα και τη Θάσο.151. Σκάλα Ποταμιάς. . Ι.η Κακηράχη 50 από 120(το 41. Κοίνυρα…) Ενδιαφέρουσα είναι η αύξηση του πληθυσμού: Αν πάρουμε τον μέσο όρο της εκτίμησης του.44%) 71 Μόνο το Καζαβήτι φαίνεται δεν υπέστη επιδρομή.20. Τα νερά της ήταν καλά. αλλά και άλλες επιδρομές κατά την διάρκεια του (Χάρτης 12).

Για τη Θάσο αναφέρει. Για τη συμμετοχή του στον πόλεμο μας άφησε ένα ενδιαφέρον ημερολόγιο. Προσθέτει ότι είναι ίσως το μέρος της Τουρκίας. Ο Ρωσικός στόλος απέπλευσε 72 Επαναλαμβάνει μάλλον τον Βranconnier. το 1770. σ. ένθα και ελεύθερος βάρους άνθρωπος μετά κόπου ανέρχεται. Εις τα επίπεδα δε ωραιότατα την φυσικήν καλλονήν μέρη υπάρχουσιν αρχαιότητες. σ. με περίμετρο 30 περίπου λευγών και κατοίκους οκτώ χιλιάδες περίπου ψυχές που διαμένουν σε 15 χωριά ή κωμοπόλεις72. ενώ οι Ενετοί οι οποίο μεταβαίνουν εκεί θεωρούνται νεοσυμφιλιωθέντες. όπου οι Γάλλοι είναι μάλλον ευπρόσδεκτοι. πλάτανοι. διακρίνονται εισέτι τα ερείπια της μεγάλης και απροσμαχήτου αρχαίας ελληνικής πόλεως. Παλαιολόγο στο περοδικό Παρνασσός 8 (1884) . το οποίον καθόλου παράδοξον. εκπλήσσεται τις μόνον αναλογιζόμενος το ύψος. με τους οποίους σήμερα υπάρχει ειρήνη και αύριο πόλεμος. που δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά στα 1856 στα τεύχη 1 και 2 του περιοδικού Σοβρεμένικ (Σύγχρονος). που συνορεύει με την Θράκη και η οποία δεν είναι ούτε λιγότερο κατοικημένη. ∆ιαβάζουμε: «Η νήσος Θάσος κείται παρά ταις ακταίς της Ρωμυλίας. Για να προμηθευτούν οι Ρώσσοι την αναγκαία ξυλεία. απ΄ όπου αναδημοσιεύτηκε μεταφρασμένο από τον Κων. λόγω του εμπορίου και των ευεργεσιών που κάνουν σ΄ ολόκληρη τη χώρα. πεύκαι. έστειλαν στη Θάσο. Αφ΄ ετέρου οι εγχώριοι εξάγουσιν έλαιον. θα ήταν ένας άλλος σταθμός πολύ κατάλληλος για ιεραποστολές. 73 . 73 Το 1768 αρχίζει ο Α΄ Ρωσοτουρκικός πόλεμος. ήτις ήτο εκ μαρμάρου όλη εκτισμένη και περιτειχισμένη εξ ουκ ολίγων λελαξευμένων μεγάλων λίθων. τάφοι μετά μαρμάρινης βάσεως και πλακών.383. ότι είναι πολύ ωραίο νησί. Εκτιμά. Εν τω λιμένι εκείνω ένθα ηγκυροβόλησα επί του ακρωτηρίου. 74 Χμετιόβσκιη 1884. Παρά τει πόλει πύργος και λιμήν περιτειχισμένος ωσαύτως διά μαρμαρίνων τειχών74». ένα σώμα ανδρών με επικεφαλής τον πλοίαρχο Α΄ τάξης Στέφανο Πέτροβιτς Χμετιόβσκιη. συκαί και παρά τους πρόποδας των ορέων πληθύς ελαιών και λεπτοκαρυών. έδαφος έχουσα ορεινόν πλήρες παντοίων δασών εκ πιτύων ιδίως. εις ο μετέφερον τους όγκους εκείνους.64 Γαλλίας κόμη Luis de Pontchartrain «Περί της παρούσης καταστάσεως των Ιεραποστολών των Ιησουϊτών εις την Ελλάδα». προμηθευόμενοι τον σίτον εκ Ρωμυλίας ως επί το πλείστον. καθότι βρίθει η νήσος άπασα μαρμάρων. αρκούντως μικρά την περιφέρειαν. Η νήσος αύτη έχει ευφορωτάτην γην δια δημητριακούς καρπούς. Τσούρκας 1968. ότι καθώς βρίσκεται στην άλλη πλευρά της Μακεδονίας. 239. το οποίον παράγουσι κατά Δεκέμβριον. Εύρυνται όμως και δρυς. ούτε λιγότερο ωραία. τους οποίους γνωρίζουν από πατέρα σε γιό. οι οποίες θα μετέβαιναν εύκολα στο τμήμα της ωραίας αυτής περιοχής. καίτοι πολλά ολίγους εξ αυτών σπείρουσι. Αντίθετα οι Γάλλοι θεωρούνται ως αιώνιοι φίλοι. προς Β.

την Καβάλα και τη Θάσο η οποία δεινοπάθησε περισσότερο απ΄ όλες τις περιοχές της Μακεδονίας. προς τούτοις ακολούθησε και ψώφος πολλής εις τα τετράποδα ζώα μικρά και μεγάλα. Όμως παρά τα πολλά και διάφορα ενδιαφέροντα πράγματα τα οποία προσφέρει σε μεγάλη αφθονία η Θάσος. περιγράφει τη Θάσο με ποιητικό ύφος ως ένα απ΄ τα νησιά που στολίζουν το πέλαγος. σσ.116. ∆ιαβάζουμε σε χειρόγραφο της Ιεράς Πρόθεσης της Εκκλησίας των Αγίων Αποστόλων Καζαβητιού: «Εις τους 1806 έγινε μεγάλως και φρικτός χειμώνας από βροχάς και χιόνας πολλάς και υπερβολικάς.65 στις 26-10-1770 από το νησί μεταφέροντας τεράστιες ποσότητας ξυλείας. ο οποίος άρχισεν από την 1ην Ιανουαρίου και εβάσταξε έως τα τέλει του μαρτίου μηνός και ετζακίστηκαν σχεδόν τα μησά ελαιόδεντρα και εξηράνθηκαν και πολλά από αυτά. 78 «Αρχομένου του 1807 θανατηφόρος πανώλη ενέσκηψε εις το χωρίον Μαριάς Θάσου. σ. σ. ώστε οπού άλλην φοράν τοιούτον χειμώναν δεν ενθυμήθιμεν. στα χρόνια 1794-1796 όταν η πειρατεία μένεται στην περιοχή. Morritt στις επιστολές προς τη μητέρα του και την αδελφή του.Ε. ο Ορλώφ λεηλάτησε την Αμφίπολη. Η Θάσος το 1806 δοκιμάζεται από μεγάλη θεομηνία αλλά και από τη θανατηφόρο πανώλη78.103-106. Αργυρός. ήτις αποδεκάτισε τους κατοίκους αποθανόντων πλέον των 300. Το 1771 κατά το Ρωσσοτουρκικό πόλεμο. που αποδείκνυε την συνεχιζόμενη υποταγή των Θασίων στους Τούρκους. Προσκαλέσαντες τότε εκ της Μονής τον Τίμιον Σταυρόν και ψάλλοντες εις τους αγιασμούς και παρακλήσεις.149. ο Μαχμούτ Β΄ παραχωρεί το νησί με φιρμάνι 80 ως τμήμα τελείας κυριότητας81 στον Αιγύπτιο Μωχάμετ Άλυ.76 Ο John B. Ευδοκίμου Ξηροποταμινού 1971. 1956. Ο αξιόπιστος απεσταλμένος του Μέτερνιχ στην επαναστατημένη Ελλάδα Prokesch von Osten που επισκέφτηκε 75 Barski 1884. εννοείται κλίμακα. 80 Α. αλλά και του Μετοχίου». βλ. δεν μπορεί κανείς να ξαναγυρίσει λόγω του «δυσάρεστου ταξιδιού». Αιγυπτιακή κατοχή Τον Μάρτιο του 1813. 151-153.2. Επιφυλάσσει όμως στο τουρκικό δημόσιο το δικαίωμα είσπραξης του κεφαλικού φόρου.138.3. η δε δωρεά εγένετο αφορμή της εκεί συστάσεως του άχρι και νυν σωζομένου μετοχίου Αυτής… Δεν έπαυσαν δ΄ έκτοτε οι ευλαβείς Μαριώται συνεχίζοντες τας προς τον Τίμιον Σταυρόν δωρεάς εν μικροτέρα. σ. σύμφωνα με άγνωστο περιηγητή75. 81 Τσεγγελίδου 1988. 79 Χιόνης 1986. σ.1.79 1. 200. απηλλάγησαν της θανατηφόρου ταύτης ασθενείας και εξ ευλαβείας και ευγνωμοσύνης προς Αυτόν αφιέρωσαν εις την Μονήν 600 ελαιόδεντρα. ενώ δηλώνει εντυπωσιασμένος από τους πλούσιους κήπους του νησιού77. Βakalopoulos 1953.144 77 Morritt 1914. 76 . ουδέ εικούσαμεν πόποτε και εγράφει παρά νεοφύτου ζωγράφου εις ενθύμησιν των μεταγενεστέρων». σ. και ακολούθος έγινε πολή και μεγάλη ζημία επάνω εις το νησί της Θάσου. σ. S. σσ. 337. Βασδραβέλης 1963.

Επειδή χρειαζόμασταν μερικούς κορμούς δέντρων για κατάρτια αποφασίσαμε λοιπόν να επισκεφτούμε το πολύξυλο αυτό νησί. Ξανάφεραν πίσω τον αγά και εξαγόρασαν από τότε τις λεηλασίες των Ελλήνων κουρσάρων πληρώνοντας ένα είδος φόρου προστασίας κατά της από θαλάσσης πειρατείας…» 1. Απ. καλαμπόκι.000-6. Η ίδρυση του Σωτήρα θα πρέπει να έγινε πριν το 1805. έκαναν τους κατοίκους μα στραφούν κατά της Επανάστασης. Παρατηρούμε ότι έχουν δημιουργηθεί δύο νέα χωριά. Σωτήρου. «…. Αμέσως μετά το φαγητό ανέβηκα στο νησί. πίσσα και ξυλεία οικοδομών. ο πληθυσμός του νησιού αυτή την εποχή είναι περίπου 4. το Καζαβίτι 129. Ποταμιάς και Λιμένος ή Παναγίας. Καζαβητίου. το οποίο ονομάζει «πολύξυλο». το Bulgar 64. Βακαλόπουλος1984. Ο πληθυσμός υπολογίζεται περίπου 4 κάτοικοι ανά εστία. σ. κρασί. Υπάρχουν τώρα στο νησί 9 κοινότητες: Βουλγάρο (Ραχωνίου). χωρίς να τον πειράξουν. Μαριών. ο Σωτήρας που προέκυψε από την Κακηράχη83 και η Ποταμιά από τον Θεολόγο84. σ.Από πολύ καιρό επιθυμούσα πάρα πολύ να γνωρίσω αυτό το νησί για το οποίο σχεδόν κανένας δεν μιλάει. το Yenihisar 92.66 το 1828 το νησί. οι Μαριές 85. κάθε βράδυ όμως αποσύρεται για τον φόβο των πειρατών στο χωριό Παναγία που απέχει από δω μιάμιση ώρα………Όσο έπαιρνε το βλέμμα μας από το νησί δεν ήταν παρά ένα δάσος. ο Μεσοτέρας (Σωτήρας) 29 και η Ποταμιά 68. Οι Έλληνες της Θάσου συμμετείχαν στην Ελληνική επανάσταση αλλά είχαν περιορίσει τη δράση τους μόνο στο να εκτοπίσουν τον Τούρκο αγά προς την απέναντι μακεδονική ακτή. Οι πειρατές που πλημμύρισαν μετά απ΄ αυτό το νησί και οι 800 άνδρες που λεηλάτησαν χωριά και μόλυναν τα αγνά ήθη της αποκομμένης αυτής περιοχής. Καλιράχης. Συγκεκριμένα το Liman Hisar έχει 202 σπίτια.54. ο Θεολόγος 230. σ.000 ψυχές82.ρίξαμε άγκυρα στο σκόπελο Θασοπούλα που είναι απέναντι από την είσοδο στον όρμο της Θάσου. Εννιά οικισμοί (Χάρτης 13) Στην απογραφή του 1830-31 ο πληθυσμός είναι 4000 κάτοικοι.100 κάτοικοι. Από το νησί γράφει στις 14 Αυγούστου 1828. Ε. Ένας ξύλινος μώλος στηριγμένος πάνω σε μαρμάρινους όγκους οδηγεί στο μοναδικό σπίτι που δίπλα του βρίσκoνται μερικές καλύβες κι ένα μπακάλικο. 84 Kαρύδης – Κiel 2003.4.53. επομένως ο πληθυσμός θα κυμαίνεται ανάμεσα στις 5. Άρα με τις εστίες που αναφέρει ο πρέσβης. Ε. έτος που αναφέρει κτητορική επιγραφή 82 Στα οθωμανικά κατάστιχα αναφέρονται εστίες. Βακαλόπουλος 1984. Κάστρου.181. Στις 7 του μηνός…. . 83 Απ. μέλι. Όλες μαζί έχουν 1020 σπίτια. η Kακηράχη 108. Τα κύρια προϊόντα του νησιού είναι : λάδι. Στο σπίτι κατοικεί κατά τη διάρκεια της ημέρας ο αγάς του νησιού. Θεολόγου.2.

Χρηστίδης και Αναστάσιος Κωνσταντινίδης. Σωτήρας. Επιπλέον τον ίδιο καιρό λόγω των ευνοϊκών οικονομικών πολιτικών συγκυριών (διείσδυση του ευρωπαϊκού κεφαλαίου στην οθωμανική Ανατολή και παραχώρηση από την Πύλη των μεταρρυθμίσεων του Χάττι Χουμαγιούν). οι οικογένειες από την Ήπειρο Τζιάτα. Κακηράχη. Από τότε στέλνονται στο νησί Αιγύπτιοι διοικητές. τη Θάσο. Καζαβίτι. Τον Μάιο του 1855 υπογράφεται η Ελληνοτουρκική Συνθήκη Εμπορίου και Ναυτιλίας. Ξεχωρίζουν οι Ηπειρώτες γιατροί Γ. Το 1839 κατά τον A. Η ανασφάλεια που προκλήθηκε από το αποτυχημένο κίνημα του 1878 στα τουρκοκρατούμενα εδάφη. μουδίρηδες ή μπέηδες που έπαιρναν εντολές κι έπρεπε να λογοδοτήσουν στη Γενική ∆ιεύθυνση βακουφίων της Αιγύπτου. Οι περισσότεροι παίζουν πρωτεύοντα ρόλο στα κοινοτικά πράγματα. Οι διοικητές τους απλώς επισκέπτονταν το νησί κατά διαστήματα. Βουλγάρο και Άγ. Παρατηρούμε ότι ο Λιμένας έχει εγκαταληφθεί αφού έμειναν μόνο 10 κάτοικοι και οι υπόλοιποι έχουν μετακομίσει στην Παναγιά. όπου έμειναν στο Ιμαρέτ ενώ στη Θάσο υπήρχε αντιπρόσωπος τους.000. Κατοικούν στα χωριά Παναγιά.5. οδηγεί πολλούς για εγκατάσταση στη Θάσο. σσ. παρατηρείται στο μακεδονικό χώρο και στη Θάσο ομαδική εγκατάσταση ελληνικού πληθυσμού από μέρη της ελεύθερης Ελλάδος και του υπόδουλου ελληνισμού και κατά συνέπεια θεαματική αύξηση της εμπορικής δραστηριότητας του ελληνικού στοιχείου και της κίνησης ελληνικών πλοίων στα λιμάνια της περιοχής. συγκέντρωναν στα χέρια τους όλες τις εξουσίες και κυβερνούσαν κυρίως από το 1874 δεσποτικά86. οι κάτοικοι.Ε. Α. Μαριές.9-37. Από το 1854.61. Βακαλόπουλος 1984. Η Έδρα της ∆ιοίκησης ήταν στην Καβάλα.84-89. είναι περίπου 10. Ποταμιά. παύουν να το διοικούν Τούρκοι διοικητές. που εγκαταστάθηκαν ο πρώτος στην Παναγία και ο δεύτερος στο Καζαβήτι. σσ. Balbi ο πληθυσμός ήταν 6-7.000. Βακαλόπουλος 1980.Μ. Γεώργιος. φωτ. ενώ το Βουλγάρο και ο Άγιος Γεώργιος είναι δύο χωριά σε χαμηλότερες θέσεις που προέκυψαν από το παλιό Βουλγάρο που εγκαταλήφθηκε (Χάρτης 14). 86 .67 εντοιχισμένη στον αναλημματικό τοίχο δεξιά της εισόδου της εκκλησίας της Μεταμόρφωσης του Σωτήρα85. Κάστρο. 85 Αθανασίου. με την οποία νομιμοποιούνται και διασφαλίζονται η λειτουργία των Ελληνικών προξενείων και η εμπορική δραστηριότητα των Ελλήνων υπηκόων στην Τουρκία. Θεολόγος.87 1. ∆έκα οικισμοί Το 1858. Χιόνης 1973(2). η οικογένεια Κρητικού που εγκαταστάθηκε στο Κάστρο.2. 87 Κ. σύμφωνα με τις πληροφορίες του έλληνα προξενικού πράκτορα στο νησί.

1.6. τις όποιες μυστικές και απόρρητες στρατηγικές εξυπηρετούσε η παρουσία των Γερμανών στο νησί. μόνο με άδεια του Σουλτάνου. Από έγγραφο του Υπποπροξενείου Καβάλας γνωρίζουμε τους πληθυσμούς των χωριών του έτους αυτού : Λιμένας 985.654 κάτοικοι91 (Χάρτης 15). 91 Σκούρτης 2009. Από το 1903 ως το 1905 η Κοινότητα Κάστρου ήταν σε διαρκή 88 Τσίμας 2005. 92 Κεκρίδης 2005. De Mandat –Grancey89.1902. σ.2. σσ. Λιμενάρια 403. Γύρω στα 1897 ο νησί επισκέπτεται ο βαρώνος E. η οικογένεια ∆έμπα από την Σιάτιστα και Πέτκου από τη Χαλκιδική στο Θεολόγο88 κ. ειδικότερα της καλαμίνας. Αντίθετα η ξυλεία χρησιμοποιούνταν στην κατασκευή του σιδηροδρομικού δικτύου. Στη συνέχεια ασχολήθηκε και με την παραγωγή ελαιολάδου. Τουρκική κατοχή . ως ισχυρό άλλοθι. Ο Μωχάμετ Άλυ ασκεί κυριαρχικά δικαιώματα και ο σουλτάνος επικυριαρχικά. Βουλγάρο και Βούζι 920. Ποταμιά 760.551-554. δηλαδή του ψευδαργύρου. 90 Απ. φαινομενικά ξένων προς τις επιδιώξεις του. ά. καθώς η ξυλεία έλειπε από την Αίγυπτο. Η εκτίμηση του περιηγητή ότι την εποχή αυτή οι Αιγύπτιοι ενδιαφερόταν για ναυπηγήσιμη ξυλεία είναι λανθασμένη. Mandat –Grancey. Ενδιαφέρονται πολύ για τα δάση που μπορούν να τους προμηθεύσουν ξύλα για την ναυπήγηση πλοίων. όταν οι Αιγύπτιοι επιχείρησαν να εξάγουν ξυλεία οι Τούρκοι τελωνειακοί ζητούσαν το 80% της αξίας τους και η εξαγωγή ματαιώθηκε. Οι εναλλακτικές αυτές «αθώες» επιχειρηματικές δραστηριότητες αξιοποιούσαν. Το 1903 ο γερμανικός οίκος Speidel εγκαθίσταται στη Θάσο. Βακαλόπουλος 1980. ∆ώδεκα οικισμοί Τον Απρίλιο του 1902 οι Τούρκοι καταλαμβάνουν το νησί. Σωτήρος 571. Θεολόγος 2450. Σύνολο 12. για την αξιοποίηση των μεταλλευμάτων του νησιού. σ. τα οποία δηλώνονται με την είσπραξη του κεφαλικού φόρου90. Παναγία 1580. που διατίθενται για τα φιλανθρωπικά ιδρύματα της Καβάλας. Σύντομα όμως.277. Παρατηρεί ότι το πολίτευμα του νησιού αποτελεί τον πιο παράξενο συνδυασμό που υπάρχει στον κόσμο. Καζαβήτι 1075. 284. πιθανόν και άλλων αναγκαίων για την πολεμική προετοιμασία της Γερμανίας92.106.68 Κόρδα και Θεμελή που ήλθαν στο Θεολόγο. δεν επιτρεπόταν στην Αίγυπτο να ναυπηγεί παρά ελάχιστα πλοία. Μαριές 780. 89 . Αναφέρει ότι οι Αιγύπτιοι Αντιβασιλείς έπαψαν να στέλνουν υπαλλήλους για την είσπραξη των φόρων. Κάστρο 1280. αλλά ανέθεσαν το καθήκον αυτό στους διοικητές του νησιού. γιατί μετά το Μωχάμετ Άλυ. το condominium του σουλτάνου και του Μωχάμετ Άλυ της Αιγύπτου επί του νησιού. Κακηράχη 1850. κάρβουνου και άλλων προϊόντων. σ.

500 M.000 14 15 16 17 18 19 1778 1782-84 17861793 1788 1806-7 1828 20 1830/31 93 94 Πληθυσμός 4. αλλά και για καταπάτηση κτημάτων93. Στις 18 Οκτωβρίου 1912 μοίρα του ελληνικού στόλου απελευθερώνει το νησί. η εκμετάλλευση των μεταλλείων του νησιού φθάνει στο απόγειο της.600 1647 9 1601 6. Cousinery Πανώλη στην Ελλάδα Πανώλη στην Ελλάδα Λιμός και σιτοδεία στο νησί Πανώλη στην Ελλάδα Πανώλη στο νησί 1. 1. E. σ.7.500 13 1714 8.700 4 15461549 6.69 αντιπαράθεση με την Εταιρεία για οικονομικά θέματα. Αυγουστίδης1996. Στα χρόνια 1909-1910.000 ξένοι και 500 έλληνες εργάζονται στα Λιμενάρια. που από άσημη Σκάλα του Κάστρου. 1. Από το 1905.Ένα χρόνο μετά τον Κρητικό πόλεμο. Το νησί έρημο Εκτόπιση των κατοίκων στην Κων/πολη για δεύτερη φορά. Μισιονάριος Pere Braconnier Μισσιοναρίος Tarillon 2. περίοδο εντατικής προετοιμασίας για τον Α΄ Παγκόσμιο πόλεμο.000 Σπίτια Πηγή Παρατηρήσεις 681 Οθωμανικό κατάστιχο Belon Οθωμανικό κατάστιχο Οθωμανικό κατάστιχο Franzesco Piacenza Οθωμανικό κατάστιχο Οθωμανικό κατάστιχο Οθωμανικό κατάστιχο Οθωμανικό κατάστιχο Όψιμη φραγκοκρατία Εκτόπιση των κατοίκων στην Κων/πολη.500 1632 10 1626 5.000 Χιόνης 1999. μετατρέπεται σε σύγχρονη πόλη με ρυμοτομικό σχέδιο94.300 1586 7 1587 8 1595 Πολλοί κάτοικοι 6. οπότε η Εταιρεία συμβιβάζεται με την Κοινότητα αρχίζει η ραγδαία ανάπτυξη των Λιμεναρίων.100 782 12 1706 7. 5 1550 3. με σπίτια νεοκλασσικά και άλλα επιρρεασμένα από τον Γερμανικό νεοκλασσικισμό.000.38. Το νησί έρημο 16 χρόνια μετά την λήξη του β΄ Β-Τ πολέμου Πολλοί κάτοικοι μεταξύ δύο απογραφών με μικρό πληθυσμό 10 χρόνια μετά τον γ΄ Β-Τ πόλεμο Λίγο πριν την έναρξη του δ΄ ΒΤ πολέμου 27 χρόνια μετά την λήξη του δ΄ Β-Τ πόλεμο Πανώλη στη Ευρώπη 16251655.020 4. Πάνω από 2. σσ. 34-35.000 758 7 1569/70 6.2.500 1368 11 1670 3.007 Πρόκες Όστεν Οθωμανικό κατάστιχο φον . Πίνακας πληθυσμού Θάσου κατά την Τουρκοκρατία Α/Α 1 Έτος 1400 1459 2 1479 3 1519 2.

00095 11. Κάτοικοι: Λιμένας και Παναγιά 2.70 Α/Α 21 22 Έτος 1839 1858 Πληθυσμός 6-7. Λιμήν 110 Σύνολο 2770 οικογένειες.000 10.551-554. 66-71.23596 2558 25 26 1890 1902 12. Ποταμιά 900. Καζαβίτι (Μικρό και Μεγάλο) 1750. σσ.120 97 Ανωνύμου 1902. Θεολόγος 600. Παναγία 300.65498 29 30 1909 1912 11. Κακηράχη 1500. Μαριές 780.500. Κακηράχη 1500.450 95 2770 Χωρίς τις Μαριές . σ. 14/06/02 Υποπρόξενος Pecchioli Βασίλειος Μυστακίδης. Μεγάλο Καζαβήτι 800. Βουλγάρο (Άγιος Γεώργιος και Ραχώνι) 1500 . Κάστρο 1300.75. Μελλίρυτος Υποπροξενείο Καβάλας V. σ. Μαριές 800. Κάστρο 1280. Μελλίρρυτος 1980. Σωτήρας 250.140 13. Κάτοικοι:Παναγία 1900.620 27 1906 28 1908 12. Γεώργιος 325. Βουλγάρο Μικρό (Άγ. Μικρό Καζαβήτι 80. σσ. Θεολόγος 2450. Βουλγάρο και Βούζι 920.75499 13. Μικρό Καζαβήτι 330. λιμήν Παναγίας 120. Σωτήρας 355. Cuinet Αγών φ. Βουλγάρο μέγα (Ραχώνι) 150. Ποταμιά 750. 96 Πηγή A. Κάστρο 1430.Καζαβήτι 1075. Αρβανίτης Εφημεριδα Αγών Παρατηρήσεις Παναγιά 600 σπίτια. Παναγία 1580.400. βιβλιοθήκη Εταιρείας Βυζαντινών Σπουδών Α.000 Σπίτια 23 24 1871 1885 11. Θεολόγος 2. Θεολόγος 2225. 10 χωριά Οικογένειες: Κάστρο 400.3 98 Σκούρτης 2009. Μαριές 1100. σ. Λιμενάρια 403. Βόλγαρον 700. Λείπουν οι Μαριές. Κάτοικοι: Λιμένας 985.05097 15 000 2. Κακηράχη 1850. 99 Αρβανίτης 1909. Λιμένας12 (Perrot).144. Λυκουρίνος 1889. Ποταμιά 760. Άγ. Ποταμιά 250. Μέγα Καζαβήτι 200. Σωτήρος 571. Balbi Ελληνικό προξενικόπρακτορείο Μ. Καλλιράχη 380. Γεώργιος) 50. Σωτήρος 500.

γύρω από την πλατεία του πλατάνου101 (Κάστρο. Το πλοίο. Μαριών. μέσα στο μαύρο σκοτάδι. Τον σωστό προσανατολισμό κατά προτίμηση το νότο. Την όσο γίνεται απρόσβλητη περιοχή από τους πειρατές. Σ΄αυτή γινόταν οι θρησκευτικές τελετές. Κάστρου. όσο πλησίαζαν τη θάλασσα. άνοιγαν το βηματισμό τους. η οποία βέβαια θέση από αφηγήσεις. έφευγε πάλι σήμερα για την Καβάλα. αλλά δυστυχώς τα τελευταία χρόνια τα πλατάνια κόβονται καθώς ενοχλούν τα αυτοκίνητα. 3.8.2. Τα περήφανα βουνίσια μουλάρια δεν φανέρωναν την πρεμούρα τους. με τα μουλάρια. Την ενδιαφέρουσα θέα. σσ. (ο Θεολόγος δεν ήταν παρά ένα ξεροχώρι χτισμένο από πέτρα μες στην πέτρα). Ραχώνι ). Οι ναοί άλλοτε 100 Μια φορά η αδελφή μου αρρώστησε βαριά στο Θεολόγο. για να είμαστε στις εξήμισι στον Ποτό. Η μορφή οργάνωσης τους προσαρμόζεται στις δυνατότητες του έδαφους και είναι άλλοτε γραμμική. Χράμια και κιλίμια σκέπαζαν την αδελφή μου με τον υψηλό πυρετό που την έκαιγε. Έδινε όμως τη δυνατότητα στους κατοίκους να ενημερωθούν με σινιάλα και φωτιές και να οργανωθούν για να αμυνθούν ή να εγκαταλείψουν τα σπίτια τους καταφεύγοντας στα βουνά. Θεολόγου. Βουλγάρου. Η μακροζωϊα του πλάτανου αποτελεί σταθερό σημείο αναφοράς του τύπου αυτού της πλατείας. οσμιζόμενα τη θάλασσα. Επιλογή θέσης οικισμών Η επιλογή της θέση των χωριών Λιμένα. Οι πιο απομακρυσμένοι οικισμοί ήταν βέβαια ο Θεολόγος100 και το Κάστρο. τάχυναν το βηματισμό τους. αλλά και την προστασία από τους ανέμους. Κυρίως με τα γαιδούρια ήταν πιο εμφανές. κατά μήκος ενός κεντρικού άξονα (Θεολόγος) ή κεντρική. Η διαδρομή με το μουλάρι κρατούσε τεσσεράμισι ώρες.71 16000 Η εξέλιξη του πληθυσμού της Θάσου κατά την τουρκοκρατία 14000 12000 10000 8000 6000 4000 2000 0 1400 1459 1479 1519 1550 1569 1595 1601 1626 1670 1706 1714 1786 1828 1830 1858 1890 1902 1912 1. Την ύπαρξη νερού σε κοντινή απόσταση για την υδροδότηση τους. 101 Η «πλατεία του πλατάνου» ήταν πολύ διαδεδομένη σ΄όλη την Ελλάδα. Ευτυχώς την προλάβαμε στην Καβάλα. Βασιλικός 1999. Κακηράχης. Μαριές. 4. παρείχαν προστασία. Βλ. ιδιαίτερα τα λεωφορεία! . Αναγκαστήκαμε να την πάρουμε άρον άρον στην Καβάλα. Οι τρεις οχυροί οικισμοί. Ξεκινήσαμε στις δύο μετά τα μεσάνυχτα από το χωριό. γινόταν γνωστή στους πειρατές. 52-53. 1. επειδή τρέφονταν καλύτερα στις θυμωνιές του Ποτού. Και τα μουλάρια. τα τοπικά συμβούλια και άλλες κοινωνικές δραστηριότητες. Καζαβήτι. Τα γαιδούρια όμως. που είχε έρθει χτες το απόγευμα. 2. Οι άλλοι ανοχύρωτοι επιλέχθηκαν να βρίσκονται σε αθέατη από τη θάλασσα δυσπρόσιτη ορεινή περιοχή. με μεγάλο πρόβλημα επικοινωνίας με την απέναντι στεριά. της πρώϊμης Τουρκοκρατίας συνδυάζει.

το πιο δύσβατο και απομονωμένο θασίτικο οχυρό χωριό.72 βρίσκονται στην περιοχή των πλατειών (Κάστρο. Το Yenihisar.2. ο οικισμός που εμφανίστηκε το 1570.Χ. ο οποίος αν όχι κατά τη δεύτερη (50-51μ. Εκκλησιαστική Ιστορία της Θάσου Για την καλίτερη κατανόηση του ρόλου της Εκκλησίας στο νησί. οι κάτοικοι μεταφέρθηκαν αρχικά στην Παναγία και επανήλθαν στον σημερινό Λιμένα εκτός της μεσαιωνικής περιτειχισμένης εγκατάστασης. 1. Παπαευαγγέλου 1967. σσ. σ. ο οποίος διέμεινε στους Φιλίππους για μια διετία104.) επισκέφθηκε το νησί και κήρυξε το Λόγο για να δημιούργησει χριστιανική Κοινότητα. Οι Μαριές ο οικισμός του 1626. Η Παναγιά. ο οικισμός του 1830 λειτουργεί κυρίως ως δεύτερης κατοικίας και οι κάτοικοι του έχουν μετακινηθεί στη Σκάλα Σωτήρα. Η σύγχρονη του Ποταμιά συνυπάρχει με την Σκάλα Ποταμιάς. δεν είναι γνωστό.) πολύ πιθανόν κατά την τρίτη του αποστολική περιοδεία (54-56 μ. Το Liman Hisar το 1850. Οι δρόμοι ήταν λιθόστρωτα καλντερίμια και συντηρούνταν κάθε χρόνο με την υποχρεωτική προσωπική εργασία των θασιτών. Το Καζαβήτι. Η σημερινή κατάσταση τους Από τους πέντε οικισμούς των δύο πρώτων αιώνων της τουρκοκρατίας κατοικείται σήμερα μόνο ο Θεολόγος. Είναι ενδεχόμενο όμως αυτή η ίδρυση να έγινε από τον ευαγγελιστή Λουκά. Η Kακηράχη έχει εγκαταλειφθεί 1740 από το 102 . το σημερινό Κάστρο.1104-1109. 103 . καθώς οι κάτοικοι μετακόμισαν στην Καλλιράχη που βρίσκεται σε χαμηλότερο υψόμετρο. σ. 1.9. Ο Σωτήρας. Μαριές) και σπάνια εκτός (Ραχώνι). ίσως από τον Α.Χ.3. σ. άρχισε να εγκαταλείπεται από τις αρχές του 20ου αιώνα και οι κάτοικοι του μετακόμισαν στα Καλύβια και στα Λιμενάρια. 104 Αγουρίδης 1971. 472. διατηρείται σήμερα ως εποχιακός καθώς οι κάτοικοι του έχουν μετακομίσει στον μεσόγειο Πρίνο και στη Σκάλα Πρίνου. 40. Παύλο. Ενδεχομένως από τα αποστολικά χρόνια103. διατηρείται αλλά έχει αποδυναμωθεί υπέρ της Σκάλας Μαριών. 307. Το Bulgar εγκαταλείφθηκε μεταξύ των ετών 18201870 οπότε προέκυψαν δύο χωριά το Ραχώνι και ο Άγιος Γεώργιος. θεωρούμε σκόπιμη την σύντομη αναδρομή στην εκκλησιαστική ιστορία του νησιού από τους χρόνους ίδρυσης της. Πότε ακριβώς και από ποιόν πρωτοκηρύχθηκε ο Χριστιανισμός στη Θάσο. Τρεμπέλας 1955. Τέλος μπορεί ο Χριστιανισμός μπορεί να διαδόθηκε στη Θάσο από την αντίπερα 102 Μυτιληνός 2007. ανθεί σε συνδυασμό με τη Σκάλα Παναγιάς.

212.578. 108 Ατέσης 1975. 105 Γεωργάντζης1992. 1953. κατεδίκασε τον από το 428 Αρχιεπίσκοπο Κωνσταντινουπόλεως Νεστόριο και τον εξόρισε στην Κακηράχη της Θάσου. VII. όπου πέθανε το 451. Την εποχή αυτή η επισκοπή Θάσου υπάγεται στην επαρχία Ιλλυρικού. τ. Επίσκοπος της ονομαζόμενος Αρίσταρχος107 και κατ΄άλλους Μάρκος108. στ. οι πηγές σιωπούν. Fieseil 1983. αλλά ακόμη και μετά τον 11ο αιώνα. Ο επίσκοπος Αλέξανδρος δεν αναφέρεται σε άλλη πηγή. 110 Mansi 1757-1798. μ. 107 Αξιώτης. τ. 258.12. έλαβε μέρος στην Α΄ Οικουμενική Σύνοδο. Τα επόμενα δύσκολα χρόνια για το Βυζάντιο και τη Θάσο. που ανήκει εκκλησιαστικά στη Ρώμη. μια και η επικοινωνία του νησιού με την απέναντι ακτή ήταν συνεχής105. επίσκοπος πόλεως Θάσου»110. 112 Στεφανίδου1978. καίτι πολιτικά είναι τμήμα του ανατολικού ρωμαϊκού κράτους από την εποχή των Γρατιανού και Θεοδοσίου.Ε. Μ. 113 Γεωργάντζης 1992. σ. σ. κοιμι(τήριον)111. στ. δεν πρέπει να ήταν έδρα επισκόπου. το 325. σσ.73 Θράκη-Μακεδονία από την Επταφρόδιτο ή κάποιο Φιλιππήσιο.Ε. Από τους χρόνους των διωγμών το νησί αποτέλεσε Επισκοπή106. σ. Η υπόθεση αυτή ενισχύεται και από την παντελή έλλειψη πληροφοριών από τις κατά καιρούς «Εκθέσεις» ή «Τακτικά» ή «∆ιατυπώσεις» ή «Συντάγματα» ή «Notitias» του Οικουμενικού Θρόνου. έλαβε μέρος στην λεγόμενη ληστρική Σύνοδο της Εφέσου109 και στην ∆΄ Οικουμενική Σύνοδο της Χαλκηδόνας το 451. 1996.200-201. όπου και υπογράφει ως «Ονωράτος. 127. γιατί ο Λιμένας έχει ήδη εγκαταλειφθεί. 106 . 161-162. τιμής και πρωτοκαθεδρίας όλες οι μητροπόλεις και οι αρχιεπισκοπές του Πατριαρχείου113. VI. σ. Το νησί καθ΄ όλο αυτό το διάστημα. όπου αναγράφονται με την αναγνωριζόμενη κάθε φορά σειρά τάξης. 201. Στη Μεγάλη Σύνοδο του 879 στην Κωνσταντινούπολη. σε Έκθεση του Λέοντος. σσ. ενώ αναφέρονται επίσκοποι επισκοπών ήσσονος σημασίας. Αμέσως μετά την προσάρτηση.26. 577.458. 109 Mansi 1757-1798. 201. Επιγραφή που χρονολογείται στο δεύτερο μισό του 8ου αιώνα και βρέθηκε στο νησί. Το 449 ο επίσκοπος της Θάσου Ονωράτος. δεν αναφέρεται ο αντίστοιχος Θάσου. 286. Το Ανατολικό Ιλλυρικό προσαρτήθηκε στο Πατριαρχείο Κωνσταντινούπολης το 732-733 επί Λέοντος Ισαύρου112. κατά τον καθηγητή Χάινριχ Γκέλτσερ αναφέρει «Επί του αγι(ου και θεοφιλεστ)άτου επισκόπ(ου της ημών πόλεως Α)λεξάνδρου ανε(καινίσθη ή νεώθη το κο)ι(νόν).Χ. δεν αναφέρεται Επισκοπή Θάσου. σ. τ. Το 431 η Γ΄ Οικουμενική Σύνοδος που συνήλθε στην Έφεσσο. στ. 111 Στρατής.

Στο β΄μισό του 9ου αιώνα στα χρόνια του Βασιλείου Α΄ του Μακεδόνα. Μονή Μεγίστης Αγίας Λαύρας ότι η παραχώρηση του νησιού σ΄αυτούς δεν θίγει την κυριότητα της. σ. στ. σ. και συγχρόνως περιορίζεται η δράση των αράβων πειρατών που είχαν γίνει ο τρόμος της ναυσιπλοΐας και των παράλιων οικισμών της αυτοκρατορίας. η Παντοκράτορα πριν το 1384. 583. Η πρόνοια ήταν η παράδοση της νομής γαιών εφ΄όρου ζωής στον προνοιάριο. 1424 και εξής. η Ζωγράφου μετά τον 13ο. τ. ο μαθητής του Οσίου Λουκά του Θασίου Ξενοφών. σ. Το ίδιο και στις αλλαγές που προήλθαν στην παραπάνω έκθεση από τον Ανδρόνικο Γ΄(1328-1341) ή «κατά τον καιρό της συγχύσεως» (1341-1347). η Καρακάλλου πριν το 1294.108-109 119 Gelzer 1900. Actes du Philothee. σ. το 1357 114 Gelzer 1890. ΙΕΕ. Είναι άγνωστο πότε οι Μονές του Αγίου Όρους απέκτησαν μετόχια στη Θάσο. Ο αυτοκράτορας Ανδρόνικος Β΄ Παλαιολόγος στην Έκθεση του119 δεν αναφέρει τίποτε για την εκκλησιαστική διοίκηση του νησιού. Η. σ. σ. οπότε οι Μονές είναι ισχυρές και επιπλέον το 961 έχουν συντριβεί οι ΄Αράβες στην Κρήτη118. με διαφορετικά καταστατικά. μετά το θάνατο του δασκάλου του πέρασε στον Άθω και έζησε «εν τοις ορίοις της μονής Φιλοθέου115» Καμμιά πληροφορία αντίθετα περί Θάσου στα 980. υπό την εποπτεία του αυτοκράτορα. εναντίον των κληροδοτημάτων προς τα μοναστήρια. τ. η Εικοσιφοίνισσα από τον 12ο η΄ 13ο αιώνα.382. Gelzer 1900. στ. 112. η Μ. 116 Parthey 1866. τουλάχιστον μέχρι το 1359. θα ήταν δυνατή την τελευταία δεκαετία του 10ου αιώνα. Ένα είναι σίγουρο: Η Μονή Φιλοθέου είχε Μετόχια πριν το 1287. 115 . η Μεσόγειος και τα νησιά της επανέρχονται στη Βυζαντινή αυτοκρατορία. Σμυρνάκης 1903. Από το έτος αυτό αρχίζει η σταθερή αναδιοργάνωση του βυζαντινού κράτους. από οποινδήποτε λαϊκό του θέματος.598. Τον 14ο αιώνα τα μισά από τα μετόχια του Αγίου Όρους μοιράστηκαν σε στρατιώτες ως «πρόνοιες». Για να καθυσυχάσουν λοιπόν την Ι. εδραιώνεται μια διοικητικά αυτόνομη δημοκρατία μοναστηριών. αποδεικνύουν πόσο ισχυρά είχαν αρχίσει να γίνονται αυτά117. Η ίδρυση των πρώτων μετοχιών τους. σσ. Λαύρα πριν το 1357.558. Και η εκκλησία και τα Μοναστήρια είναι εξαιρετικά πλούσια. στην Έκθεση του Βασιλείου Β΄116. Μεσοβυζαντινοί χρόνοι. Όμως οι πηγές σιωπούν και τα μνημεία λείπουν. εποχή που το νησί δοκιμάζεται από τους Σαρακηνούς. Πορφυρογέννητος. Οι συχνοί νόμοι από τον 10ο αιώνα και μετά.125 118 Βυζαντινός Ελληνισμός.74 Σιωπή ως προς τη Θάσο απαντάται και στην «∆ιατύπωση» του Λέοντος Σοφού (901-903)114.π. Migne 1863. 117 Ράνσιμαν 1983. Στο τέλος του 10ου αιώνα στα μοναστήρια του Αγίου Όρους. Τον 10ο αιώνα ο επίσκοπος Πατρών ήταν σε θέση να εξοπλίσει για τους πολέμους μεγαλύτερο στρατό.123.16-17 «ην δήτα μονήν πρεσβυγενή ούσαν ίσμεν των εν Άθω σεβασμίων μονών». ό.

σσ.67-72. Αβδήρων) Πέτρος. Οι ιδιοκτησίες των μοναστηριών στη Θάσο περιλάμβαναν χωράφια. Μεγίστης Λαύρας. λίγους μήνες μετά την εκλογή του (Μάρτιος 1365)125 αφαιρεί τη Θάσο από τη Μητρόπολη Πολυστύλου και αναθέτει στον αρχιεπίσκοπο Μαρώνειας Σάββα.36-38. για να διευθετήσει προβλήματα του μονυδρίου των Κωνσταντίνου και Ελένης που βρίσκεται στο προάστιο του Λιμένα. ελαιώνες. στις περιοχές της δικαιοδοσίας του. ΠαϊζηΑποστολοπούλου 1995. σ. πιθανόν αποδεικνύει ότι ο νέος Επίσκοπος περιοδεύει το έτος αυτό. σσ. ως απεσταλμένου της Λαύρας για υποθέσεις των μετοχιών της Μονής. ήτοι του Αγίου Αθανασίου στο Νεόκαστρο. 122 Αθωνικά Σύμμεικτα 5. 126 Για τον όρο Πατριαρχική Εξαρχία βλ. 124 Καπλανέρης 1992. Την εποχή αυτή στο νησί δραστηριοποιούνται με Μετόχια τουλάχιστον οι εξής Μονές: Εικοσιφοίνισσας Παγγαίου. διαβεβαιώνουν τους Μοναχούς της Λαύρας ότι τα τρία μετόχια της Μονής στη Θάσο. σσ. συμπεραίνεται ότι την εποχή αυτή το νησί υπάγεται εκκλησιαστικά στην Επισκοπή Πολυστύλου. καθώς ο Πέτρος δεν αναφέρει ότι λειτουργεί ως τοποτηρητής κάποιας όμορης Μητρόπολης. θα παραμείνουν απαραβίαστα. Καπλανέρης 1992. Τον Ιούλιο του 1363. Ο Μαρωνείας. ως πατριαρχικός έξαρχος υποχρεώνεται να αποστέλλει τα εισοδήματα από τη Θάσο στο Πατριαρχείο. Γεωργάντζης 1992. 137. 121 .75 ο Στρατοπεδάρχης Αλέξιος και ο Μέγας Πριμικύριος Ιωάννης στο γράμμα τους προς την Μονή της Μεγίστης Λαύρας που σώζεται στο αρχείο της120. τα εξαρχικά126 καθήκοντα της Θάσου. καταγράφεται η παρουσία του μετέπειτα λατινόφρωνα Προχόρου Κυδώνη στη Θάσο. αρχιερέα της εμποστοσύνης του. Αλλά και ο ερχομός του στο νησί τον ίδιο χρόνο της εκλογής του στην Επισκοπή Πολυστύλου. της Χριστούπολης. Πριν το 1365. σσ. σσ. 303. όπως προκύπτει από σχετικό γράμμα που συνέταξε ο ίδιος στη Θάσο122. που ανήκει όπως είδαμε στους Αλέξιο και Ιωάννη. Καρακάλλου. Παντοκράτορος. του Αρχιστρατήγου στα Κοίναρα και της Παναγίας στην Ποταμιά. Φιλοθέου. επισκέπτεται το νησί. καθώς και μεμονωμένα οπωροφόρα 120 Actes de Lavra II 1975 αρ. 153-160. 125 Kaplaneres 1993. 295-299. ο επίσκοπος Πολύστυλου (αρχ. περιβόλια. 203-210. για να γνωρίσει το ποίμνιο του και να λύσει τα προβλήματα του. 123 Καλαμάκης 1996. αμυγδαλεώνες. που τον ίδιο χρόνο εκλέχθηκε στην επισκοπή αυτή από τον πατριάρχη Κάλλιστο τον Α΄121.123 Τον Ιούλιο του 1365124 ο πατριάρχης Φιλόθεος Κόκκινος. Παϊζη-Αποστολοπούλου 1992. αμπέλια. 204-207. π. σσ. διότι η παραγωγικότητα της γης του νησιού την εποχή αυτή είναι αξιόλογη. Από τις ενέργειες αυτές.χ.

σσ. δέντρα. Παραμένει άγνωστο αν απεβίωσε. τις οχυρώσεις. μια που βρισκόταν σε ελεύθερο μέρος. Η κατάσταση στην περιοχή λόγω των τουρκικών επιδρομών είναι δύσκολη.76 δέντρα. το σημερινό Λιμένα). αναθέτει την εξαρχική της διοίκηση στον μητροπολίτη Χριστούπολης Πέτρο. 11. «Πατριαρχική Εξαρχία». αδυνατεί να μεταβεί στην έδρα του. Μπροστά σ΄αυτή την κατάσταση και προκειμένου να μην δημιουργούνται προβλήματα στην πνευματική ζωή της Θάσου. 127 Νεράντζη-Βαρμάζη 2001. Για την συντήρηση του Χριστούπολης που αντιμετώπιζε οικονομικά προβλήματα. καθώς στη ∆ιαθήκη του Ιωάννη Πριμικύριου που συντάχθηκε το 1384129. Η ανάθεση υπαγορεύτηκε από το γεγονός ότι ο Χριστούπολης ήταν μόνος ενδεδειγμένος από τους όμορους μητροπολίτες. ολόκληρη τη χώρα. Γεδεών Εκκλησιαστική Αλήθεια. ο αρχιεπίσκοπος Μαρώνειας Σάββας δεν βρίσκεται πλέον στον θρόνο. πρέπει να ήταν η αιτία που η Θάσος το 1365 μετατρέπεται σε «Πατριαρχικό νησί». ο πατριάρχης Φιλόθεος. Για πόσο καιρό έμεινε το νησί υπό την Μητρόπολη Χριστούπολης δεν είναι γνωστό.χ.293-296. 130 Actes du Pantocrator. όμως ο Ιωάννης παραχωρεί στο Μοναστήρι του Παντοκράτορα μια μεγάλη περιοχή στα βόρεια της Θάσου με το λιμάνι (το Μαρμαρολιμένα. 128 .16. όπου δημοσιεύεται η επικύρωση της Διαθήκης από τον Πατριάρχη Νείλο(1386).17. 129 Γεδεών 1889. αρ. του Αγίου Κων/νου και Ελένης. τον αυτοκράτορα Μανουήλ Β΄ τον Παλαιολόγο το 1394 και τον πατριάρχη Αντώνιο πάλι το 1394130. δεν διαβάζουμε κάτι σχετικό. ενώ οι Μητροπόλεις Φιλίππων ∆ράμας και Σερρών υπαγόταν κατά την συγκεκριμένη χρονική στιγμή στο Πατριαρχείο Πεκίου. 300-303. αλλά και στην συλλογή των εσόδων. Καπλανέρης 1992. ο Πατριάρχης παραχωρεί τα μισά από τα πατριαρχικά έσοδα του νησιού.164-166. αμπέλια. Ο διάδοχος του Αντώνιος που εκλέχθηκε στην Κωνσταντινούπολη. ιδιαίτερα καρυδιές. αλλά και καλλιεργήσιμες εκτάσεις με χωράφια. επειδή βρισκόταν στην επικράτεια του Ιωάννη Ούγκλεση και μόλις τον Μάιο του 1371 επανήλθαν στο Πατριαρχείο Κωνσταντινούπολης. αν παραιτήθηκε ή μετατέθηκε. Υπήρχαν επίσης υδρόμυλοι καθώς και «μελισσοργεία127» Η ύπαρξη αυτών των μετοχιών αλλά και μεμονωμένων μονύδριων. Οι ιδιοκτησίες της Μονής επικυρώθηκαν τα αμέσως επόμενα χρόνια από τον πατριάρχη Νείλο το 1386. σσ. και των εισοδημάτων τους. Οι περιοχές της Θράκης μαστίζονταν από τις τουρκικές επιδρομές. Μετά έξι χρόνια. Ουσιαστικά δηλαδή όλη την πρωτεύουσα του νησιού! Εκτός απ΄ αυτά ο Ιωάννης κληροδοτεί με την ∆ιαθήκη του στη Μονή Παντοκράτορα άλλα κτήματα και δεντροφυτεμένες εκτάσεις στο εσωτερικό του νησιού. σσ. υδρομύλους και εργαστήρια. Στην διαθήκη του.529. π. μεταξύ Μαρτίου και Μαϊου 1371128. σ.

Στο υπόμνημα αυτό πρέπει να επισημάνουμε πως όλοι αναφέρονται ως αρχιεπίσκοποι. γεγονός που δεν πρέπει να είναι άσχετο με την λατινική εξουσία της Θάσου. με αντιπροσώπους που δεν είχαν παρά εικονική εξουσία. η Εκκλησία 131 παρέμεινε η πιο πολιτισμένη θρησκευτική οργάνωση που Darrouzes 1981. Στις 30 Ιουλίου 1437 το νησί μαρτυρείται ως αρχιεπισκοπή σ΄ ένα λατινικό υπόμνημα προς την σύνοδο της Βασιλείας132 . και ο ∆ράμας ∆οσίθεος ως ενωτικός έχαιρε εκτίμησης από τον Ενωτικό Πατριάρχη134. οι άγιοι της και οι εικόνες της το έφερναν πιο κοντά στο επίπεδο του λαού. οι βυζαντινοί διατηρούν μόνο την πολιτική επικυριαρχία τους στα νησιά.6. υπεύθυνος των μοναστηριών. Πολύστυλο. η Θάσος όπως και η Ίμβρος. Στην επιστολή του ο πατριάρχης του παρέχει την άδεια να κείρει και μοναχούς. 133 Mercati 1926. σσ. 304-311. Εευθερούπολης. ενώ αργότερα και των ανδρικών. ανυψώνεται σε Αρχιεπισκοπή131. Ο σακελάριος κατέχει την δεύτερη θέση στα εκκλησιαστικά οφφίκια. Καθ΄ όλη τη βυζαντινή εποχή.77 Επί της βασιλείας του Μανουήλ Β΄Παλαιολόγου (1391-1425). Το 1416 η Θάσος. ο μητροπολίτης ∆ράμας και έξαρχος Θάσου ∆οσίθεος. Όλα αυτά τα χρόνια. 135 Καπλανέρης 1992. η βυζαντινή εκκλησία ήταν πραγματικά μια αξιοθαύμαστη κρατική εκκλησία. Την περίοδο αυτή. των γυναικείων αρχικά. αλλά αρχιεπίσκοπος Θάσου δεν αναφέρεται. Φίλιπποι. η πεισματική της άρνηση να υποταχτεί στις επιταγές των ξένων έπλασε σιγά-σιγά το εθνικό αίσθημα και στην θεολογία υπήρχε αρκετή ελευθερία ώστε να μην καταπνίγεται η πνευματική δραστηριότητα που ήταν το καύχημα της αυτοκρατορίας. Το έτος δεν μας είναι γνωστό. σημ.. Το πλούσιο τυπικό της τόνιζε το μεγαλείο της Αυτοκρατορίας. γνωρίζουμε μόνο ότι η Ίμβρος ανυψώθηκε το 1397. σ. Λάμπρου1910. 132 . δίδεται ως φέουδο στους Gattilusi. Στις 1 Ιουνίου 1440135 με γράμμα του. οι όμορες Χριστούπολης. 366. Ξάνθη και Μαρώνεια είχαν εν τω μεταξύ ερημωθεί. σ. σσ. αναθέτει στον σακελάριο της αρχιεπισκοπής Θάσου ∆ημήτριο το λειτούργημα της Πνευματικής πατρότητας. Το 1453 η Πόλη κυριεύεται από τους Οθωμανούς.209-210. Θα παραμείνει σ΄ αυτούς ως το 1455 οπότε παραδόθηκε στους Οθωμανούς. 134 Γεωργάντζης 1992. Το 1438 ο Μητροπολίτης ∆ράμας ∆οσίθεος συμμετέχει στη Σύνοδο της Φλωρεντίας και υπογράφει τις αποφάσεις της ως «Δράμας Δοσίθεος και έξαρχος Θάσου133».410. σ. Αυτή η εξαρχική ανάθεση της Θάσου επί Gattilusi στον ∆ράμας φανερώνει ότι η Αρχιεπισκοπή Θάσου τελεί εν χηρεία. 36.

172. το οποίο ανασιστάται στις αρχές του 1454138. όταν το Πατριαρχείο αναλαμβάνει την είσπραξη και απόδοση φόρων στο Οθωμανικό ∆ημόσιο αλλά και με την δυνατότητα επιβολής στο ποίμνιο του του επιτιμίου του αφορισμού. Μετά την Άλωση λοιπόν οι Οθωμανοί αντιμετώπισαν τους Χριστιανούς και τους Εβραίους ως λαούς της Βίβλου. 138 Η εμπλοκή του στην Ορθόδοξη εκκλησία αποσκοπεί στην ταύτιση του στην συνείδηση τον χριστιανών με τον βυζαντινό βασιλέα. 141 Quataert 2006. αντιμετώπισαν διακρίσεις και κακομεταχείριση λόγω του θρησκεύματος τους: ∆εν τους επιτρεπόταν να ιππεύουν άλογα με σέλα παρά μόνο με σαμάρι. που λειτούργησε ως προληπτικό και διορθωτικό μέσο. Βλ. Οι Χριστιανοί όμως. 150-151. Γιατί αυτός έδωσε τη ράβδο στον πατριάρχη. πληρώνοντας φόρο υποτέλειας. Η λατρεία τους όπως παρατηρεί ένας ερμηνευτής του ιερού νόμου «δεν μπορείν λεχθή ότι επιτρέπεται. Επιπλέον διατηρώντας την ιεραρχική της δομή. διότι πως είναι δυνατόν 136 Ράνσιμαν 1983. επέτρεψε στην Ορθόδοξη Εκκλησία να συνεχίσει τη ζωή της.136 Αμέσως μετά την Άλωση της Πόλης ο Πορθητής ακολούθησε για τους νέους υπηκόους του.78 γνώρισε ως τότε ο κόσμος. σσ. 139 Παϊζη-Αποστολοπούλου. όπως προέβλεπε το βυζαντινό τυπικό και αυτός θα είναι ο προστάτης τους στις βλέψεις της Καθολικής Εκκλησίας. να μην οπλοφορούν. κατόρθωσε με το χρόνο να αποκτήσει ευρύτατη καθ΄ ύλην γεωγραφική 140 δικαιοδοσία . Στους επόμενους αιώνες της τουρκικής τυραννίας οι ορθόδοξοι αναγκάστηκαν να μάθουν την εξευτελιστική τέχνη να ζουν στο σκοτάδι.Το σύστημα αυτό επεκτάθηκε τώρα για να συμπεριλάβει και να εντάξει στο οθωμανικό κράτος τον κορυφαίο βυζαντινό εκκλησιαστικό θεσμό.199. Το γεγονός αυτό. το Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλως. με ανεκτικότητα141 δίνοντας τους το δικαίωμα. σ. 140 Κονόρτας 1998. 39. σσ. 284-285 . τις παραδοσιακές κατευθυντήριες γραμμές των προηγούμενων μουσουλμανικών κτήσεων. 137 .10-11. να μην ασπαστούν τον ισλαμισμό.139 Η διασύνδεση αυτή Εκκλησίας και κοινωνίας επικυρώνεται είκοσι χρόνια μετά την Άλωση. Αποστολόπουλος 2003. όφειλαν να φορούν μπλέ σαρίκι. ένα δίαυλο μέσα από τον οποίο μπορούσαν να περνούν και οι κοσμικές του φιλοδοξίες. Συμπεραίνουμε λοιπόν ότι η ορθόδοξη εκκλησία ήταν ο μόνος θεσμός που μπόρεσε να περάσει σχεδόν αλώβητος στη νέα πολιτική πράξη πραγμάτων. σ. την ένταξη τους δηλαδή στο καθεστώς των milet (καθεστώς θρησκευτικών κοινοτήτων)137. η οποία δημιουργήθηκε μετά την Άλωση. Rynciman 2010. στο νέο εκκλησιαστικό πλαίσιο που δημιουργήθηκε στην Ανατολή και να βρει στο Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλως όχι μόνο ένα εκκλησιαστικό θεσμό για τις πνευματικές της ανάγκες αλλά και ένα θεσμικό περιβάλλον μέσα στο οποίο μπορούσε να κινείται. σσ. ΔΟΜΗ 8 σ.

Οι ορθόδοξοι Πατριάρχες με κορυφαίο τον Οικουμενικό Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως. αντιπροσωπεύντας τη φωνή των ορθοδόξων 142 Ι Ι Ε. ήταν εγγυητές και για τα δύο και με τον καιρό κατέληξαν να θεωρούνται κεφαλές των «ομάδων των απίστων». τ. Οι Χριστιανοί όπως και οι Εβραίοι. απαγόρευε τους μουσουλμάνους να αλλάζουν θρησκεία. Παρόλα αυτά στην Οθωμανική Ευρώπη οι περισσότεροι παρέμειναν χριστιανο καθώς ένας βασικός λόγος που τα Βαλκάνια δεν απορροφήθηκαν από το Ισλάμ ήταν ότι οι Σουλτάνοι δεν είχαν συμφέρον να προκαλέσουν κάτι τέτοιο. να χτυπούν δυνατά τα σήμαντρα τους.79 να επιτραπεί η ασέβεια. τον φορολογικό. όπως ήταν η χρησιμοποίηση Τούρκων στρατιωτών που τους συνόδευαν όταν εισέπρατταν τους φόρους. σ. καθώς συνδέθηκε με τον πιο ισχυρό μηχανισμό του οθωμανικού δημοσίου. οι χριστιανοί απαγορευόταν να τελούν δημόσια τη λατρεία τους. Σε αντάλλαγμα τους δόθηκε η εξουσία να φορολογούν το ορθόδοξο ποίμνιο για τις ανάγκες της κοινότητας και να απονέμουν δικαιοσύνη στους χριστιανούς μέσω εκκλησιαστικών δικαστηρίων. να υψώνουν την φωνή κατά την εκφορά των νεκρών.144 Οι αντιπρόσωποι τους διέθεταν επίσημα προνόμια. σσ. να οργανώνουν δημόσιες λιτανείες. Mazower 2003. επειδή υποτίθεται δεν εκτελούσαν στρατιωτικές υπηρεσίες. αλλά δεν επέβαλλε το αντίθετο. Η ανέγερση ή οικοδόμηση εκκλησιών σε μεγάλες τουλάχιστον πόλεις απαγορευόταν ενώ η επισκευή των υπαρχόντων γινόταν μετά από άδεια των ισλαμικών αρχών. 142 Ο λόγος τους δεν μετρούσε όσο ενός μουσουλμάνου στα οθωμανικά δικαστήρια και τους επιβάλλονταν βαρύτεροι φόροι. Επιπλέον το Ισλαμικό ∆ίκαιο προέβλεπε την ανοχή προς τις χριστιανικές και τις Εβραϊκές κοινότητες. Απλώς δεν εμποδίζεται». Μάλιστα πολλοί προσήλυτοι υποχρεώθηκαν να αποδείξουν ότι η επιθυμία τους να ασπαστούν τον μουσουλμανισμό δεν είχε υλιστικά ή ποταπά κίνητρα143. 8 σ. να θάβουν τους νεκρούς τους κοντά σε μουσουλμανικά νεκροταφεία. 144 Το γεγονός αυτό είχε ως άμεσο αποτέλεσμα την ισχυροποίηση του θεσμού του Πατριαρχείου. φτάνει να ήταν νομιμόφρονες και να πλήρωναν τους φόρους τους. Έτσι ο σουλτάνος ανέθεσε στην εκκλησιαστική ιεραρχία ένα νέο ρόλο: Πέρα από την πνευματική αποστολή που επιτελούσε στο Βυζάντιο.Ι.177 143 . Βλ. Οι Χριστιανοί πλήρωναν περισσότερους φόρους και ο μαζικός προσηλυτισμός τους θα έκανε φτωχότερη την Αυτοκρατορία. εμπλεκόταν σταδιακά στην πολιτική και στη διοίκηση. Σύμφωνα με την λεγόμενη συνθηκη Ομάρ.40. αναγνωρίστηκαν ως «ζιμμήδες». να επιδεικνύουν τους σταυρούς και τις γραφές τους σε δρόμους και αγορές. προστατευόμενοι και τους επιτρεπόταν να αυτοδιοικούνται σύμφωνα με τα δικά τους έθιμα.111-113. ΔΟΜΗ.τ.

Ας επικεντρωθούμε τώρα στη Θάσο. την οποία αντιπροσώπευαν οι Βενετοί και οι Γενουάτες στην Ανατολική Μεσόγειο. Γενίχισαρ 100 άσπρα. όχι μόνο δεν συνέτριψε την Χριστιανική Ορθοδοξία αλλά της προσπόρισε και πολλά πλεονεκτήματα. το Μοναστήρι Αγ. Χάρη στους Τούρκους λυτρώθηκε από την απειλή των Καθολικών.146 Το 1479 όσοι κάτοικοι παρέμειναν εκτοπίζονται πάλι στην Κωνσταντινούπολη. σ. Το 1455 οι Gattilusi τη παραχωρούν στους Οθωμανούς. Παναγόπουλος1970. σσ. Στη οθωμανική Απογραφή του 1601 επί Μεχμέτ Γ΄ (1595-1603) η φορολογία των Μοναστηριών είναι η ίδια αλλά αναφέρεται ανά χωριό: Λιμανχισάρ 100 άσπρα. 149-200 και ιδιαίτερα τις σ. φλωριά (84. του ∆οχειαρείου 50 και του Παντοκράτορος 100. διαθέτει στη Θάσο μετόχι. σσ.286-288. ότι ανήκει στη Μονή Φιλοθέου. αναφέρεται ότι το Μοναστήρι της Εικοσιφοίνισας Παγγαίου. όσων μοναστηριών εν τω μεταξύ ξαναγόρασαν τις ιδιοκτησίες τους στο νησί: Στο Λιμάνχισαρ που έχει 294 εστίες το Μοναστήρι Παναγία. Η Οθωμανική εξουσία ενοποίησε τα Βαλκάνια για πρώτη φορά μετά από αιώνες145. Alexander 1997. σε Σιγίλλιο του Πατριάρχου Τραπεζούντος Συμεών. Δράμα 1916. 159-162. σ. σσ.147 Το 1568 με φιρμάνι του ο Σελίμ Β΄ διέταξε να κατασχεθούν όλες οι κτηματικές περιουσίες των Μονών ανά την αυτοκρατορία. 149 Το Μετόχι αναφέρει το 1287 ο Ανδρόνικος Β΄Παλαιολόγος. Γεωργίου 100 άσπρα150. σ. Οι Μονές αναγκάστηκαν να πληρώσουν 14.186.32-33. Μετά το χάος και τη διάσπαση της ύστερης βυζαντινής εποχής. Θεολόγος 450 άσπρα. Η οθωμανική κατάκτηση των Βαλκανίων λοιπόν. σ. Καζαβήτι 100 145 Mazower 2003. Στην Κακή Ράχη (153 εστίες) το Μοναστήρι Εικοσιφοίνισσας 200 άσπρα. του Αγίου Όρους 100 άσπρα. 146 . Παπαδημητρίου 2002. 147 Καρύδης.000 ξαναγοράσουν τα κτήματα τους. η εκκλησία μπορούσε τώρα να ανακτήσει και να επεκτείνει την εξουσία της στα Βαλκάνια και στην Ανατολή.000 άσπρα) για να 148 Στην οθωμανική απογραφή του 1570 επί Σελήμ του Β΄. απογράφονται οι φόροι. Στο Καζαβήτι (84 εστίες νέο χωριό). Στο Γενίχισαρ (257 εστίες) το Μοναστήρι Καρακάλλου 100 άσπρα. πληρώνει 100 άσπρα. σσ.Kiel 2000.115-116. Στα κατάστιχα του 1519 δεν αναγράφεται φόρος καμμιάς μοναστικής ιδιοκτησίας στο νησί.153. Αγαθάγγελος Μάγνητος. 148 Λήμνος 2010. 119. Το 1474.80 υπηκόων της Αυτοκρατορίας. όπως κατάλαβαν πολύ καλά και το Πατριαρχείο και οι εχθροί και ανταγωνιστές του. Στο Θεολόγο (εστίες 619) το Μοναστήρι Αγίου Ιωάννη149 200 άσπρα. 150 Μπαλτά 2001. 514-515.όπου και η υπόθεση της δήμευσης σχετικά με τα νησιά του Βορείου Αιγαίου. Κακή Ράχη 200 άσπρα.

αλλά και άλλες επιδρομές κατά την διάρκεια του. Ήταν πρωτέκδικος της Μεγάλης Εκκλησίας. 153 Σάρδεων Γερμανός. Το μετόχι της Μονής Ιβήρων στην Κακηράχη καταστρέφεται και εγκαταλείπεται από τον οικονόμο του. «ζωάρκειαν παντός του βίου» όπως αναφέρεται στο κείμενο152. Προκειμένου να εχισχύσει την νεοϊδρυθείσα μητρόπολη.» Μετά την εκχώρηση. Κατά το 1651 πρέπει να έγινε φοβερή επιδρομή του Τάγματος της Μάλτας. αυξάνονται σε 14. έντεκα χρόνια πριν τον Κρητικό πόλεμο. κατά την διάρκεια του Κρητικού πολέμου. όπως αναφέρεται ρητά σ΄ ένα συνοδικό τόμο με χρονολογία «εν έτει σωτηρίω αχμς΄ εν μηνί Δεκεμβρίου ινδ. διεκδικώντας τα άρχισε πενταετή αγώνα που έληξε αίσια γι΄ αυτόν το 1651. 154 Ζολώτας 1928. Πληροφορίες για το πρόσωπο στο οποίο είχε εκχωρήθεί η ως τότε Εξαρχία Θάσου. ως δύνασθαι τον κατά καιρούς αυτή προστατεύοντα επιχορηγείν….ποιμαίνειν τον εκείσε υπ΄αυτού Χριστεπώνυμον λαόν153. μας δίδει κείμενο του 1651. Την Θάσο τη βρίσκουμε πάλι να αποτελεί πατριαρχική Εξαρχία ως το 1646. Το 1633 κτίζεται πιθανόν ο μικρός μονόκλιτος ναός της Παναγίας στο Θεολόγο. σ. Τον ∆εκέμβριο του 1646. όταν ο πατριάρχης του παραχώρησε «αντί της πρότερον αυτού εξαρχίας Θάσου. η Σύνοδος αποφάσισε να αλλάξει το εκκλησιαστικό καθεστώς στην περιοχή και μετέτρεψε τη Μαρώνεια σε Μητρόπολη. σσ.έχουσα μετ΄αυτής ηνωμένα και υποκείμενα αυτή τα ποτέ πατριαρχικά δύο νησία. 155 Αγγελούδη 2009 (2). Σώζεται μόνο η τοιχογραφία της Παναγίας που μεταφέρεται στο Άγιον Όρος155. Το 1671 τα μετόχια του νησιού που αναγράφονται στα οθωμανικά κατάστιχα. 152 . Προστίθενται οι Μονές 151 Μπαλτά 2001. Το νησί δοκιμάζεται σκληρά. 85-87. όπου και ο Συνοδικός τόμος αποκαταστάσεως της μητροπόλεως Μαρώνειας.159. ιε΄». σ. εξάρχουσα αυτών και επιστατούσα…. Παϊζη-Αποστολοπούλου 1992. ενέταξε σ΄ αυτήν τη Θάσο και τη Σαμοθράκη «επί βοηθεία αυτής και συστάσει. τα εισοδήματα από το πατριαρχικό μοναστήρι του Φωτοδότου Χριστού στη Νάξο154» Την εποχή του Κρητικού πολέμου (1645-1669 ) σκληραίνει η στάση της Πύλης απέναντι στους Χριστιανούς κι αυτό θα συνεχιστεί και κατά τον Στ΄ Β-Τ πόλεμο. ο Σοφιανός έχασε τα εισοδήματα του. ∆εν ήταν τώρα πια κάποιος πλησιόχωρος αρχιερέας ούτε ένας απλός ιερομόναχος. 519. Τα κτίρια των μετοχιών και τα παρεκκλήσια τους προσβάλλονται κι αυτά. σσ. αλλά αξιωματούχος του πατριαρχείου.81 άσπρα151. ονομαζόταν Σοφιανός και από τα εισοδήματα που του απέδιδε η Εξαρχία εξασφάλιζε τα προς ζην. η οποία ως τότε ήταν κι αυτή πατριαρχική Εξαρχία. Θάσον και Σαμοθράκην.156-157. Τα επόμενα χρόνια η κατάσταση βελτιώνεται και αποκτούν μετόχια στο Νησί και άλλες Μονές του Αγίου Όρους.

η του Θεού έστηκεν εκκλησία».156 Η αύξηση των μετοχίων έχει άμεση σχέση με την αύξηση των μοναχών που παρατηρείται στο Άγιο Όρος αλλά και σ΄ όλη την ορθόδοξη ανατολή. Στο τέλος του 16ου αιώνα και όλον τον 17ο χιλιάδες άνθρωποι μονάζουν. τις σφαγές. Αυτό ακριβώς συνέβη στο νησί. το χωριό έχει 258 σπίτια. Και μην ξεχνάμε ότι ως το 1700.  Ο Μητροφάνης επίσκοπος Νύσης πρέπει να γεννήθηκε το 1655/60 στο Θεολόγο. πολλοίς και απείροις περιαντλούμενη τοις κύμασιν. ∆ιονυσίου. Η σχέση αυτή με την Μονή πρέπει να συνδέεται με το μετόχι της Μονής που υπήρχε από τη βυζαντινή εποχή στο Θεολόγο. Σίμωνος Πέτρας.82 Χιλανδαρίου. τις μετατοπίσεις πληθυσμών και τους εξισλαμισμούς. σσ. ο σεβασμός των Οθωμανών στους αφιερωμένους στον Θεό. η καταπίεση των αγροτών. Όλοι αυτοί πέραν της κοινής τους καταγωγής. Βατοπεδίου. Κουτλουμουσίου. Φιλοθέου). η Εκκλησία ήταν ο μοναδικός στίβος στον οποίο ένας φιλόδοξος ραγιάς μπορούσε να μορφωθεί και να αναδειχθεί157. Στα δύσκολα αυτά χρόνια του Κρητικού πολέμου. το 1759). ο ιερομόναχος Μητροφάνης.186. τ. σ. Πέρα από την μακραίωνη μοναστική παράδοση υπάρχουν και άλλοι λόγοι που ερμηνεύουν το γεγονός.51-58. ανεψιός του Σερεφείμ Τσερβενού έπαιξαν σημαντικό ρόλο στην αναγέννηση των Ελληνικών γραμμάτων στις παραδουνάβιες Χώρες αλλά και στις αυλές των ηγεμόνων τους ως δάσκαλοι και τυπογράφοι158. Μετά την κατάρευση της βυζαντινής αυτοκρατορίας.395 Akce ή 134 δουκάτα. Ο φόρος ανέρχεται σε 44. όπως η αβεβαιότητα της ζωής. Παντοκράτορος. που όπως είχε περιγράψει παλιότερα ο Ιωσήφ Βρυένιος «Μέσον του τοιούτου πελάγους μεγάλη. Αλλά υπήρχαν και πρακτικοί λόγοι που ωθούσαν τους άνδρες στα μοναστήρια: η εξαίρεση των μοναχών από τις αγγαρείες. ∆οχειαρίου. Σταυρονικήτα. ο Σεραφείμ Τζερβενός ή Ζεβρενός. αρχιμανδρίτης Ρωσίας. στο τυπογραφείο του Άθωνος. Αρχικά θα πρέπει να μόνασε στο μετόχι της Μονής ∆ιονύσου. είναι το μεγαλύτερο χωριό του νησιού και διαθέτει τουλάχιστον τέσσερα οργανωμένα μετόχια (Παντοκράτορα. 158 Παπάζογλου 1992. Στο τέλος του 17ου αιώνα και στο πρώτο μισό του 18ου. 157 . ο Σωτήριος ∆ούκας. (ο περί τα μέσα του 18ου αιώνος περιώνυμος τυπογράφος της Μολδοβλαχίας. ο τυπώσας και το πρώτο βιβλίο σε ελλαδικό χώρο. 156 Καρύδης-Kiel 2003. Θεολογίτες λόγιοι και ιερωμένοι όπως ο Μητροφάνης. την μονή ∆ιονυσίου του Αγίου Όρους. ΙΕΕ. σ.Ι. είναι συγγενείς και έχουν την ίδια τροφό μονή (μονή της μετανοίας τους). η μόνη σταθερά αναδεικνύεται η Εκκλησία. επίσκοπος Νύσσης. οι φορολογικές απαλλαγές.133. (λόγιος και επιμελητής εκδόσεων βενετικών τυπογραφείων).

την Αρχιερατική διδασκαλία το 1771. Στο Ιάσιο θα τυπώσει λειτουργικά κυρίως βιβλία: Ένα Ψαλτήριο το 1743. μία ακολουθία του Αγίου Τιμοθέου στα ελληνικά το 1752. 160 .π. το 1702.  Ο Σωτήριος ∆ούκας γεννήθηκε λίγο μετά το 1700.83 Από κει μόνασε στη Μονή ∆ιονυσίου και μετέβη στην Κωνσταντινούπολη. 159 Παπάζογλου 1996. δύο εκκλησιαστικών βιβλίων159. Στο Άγιο Όρος τον συναντάμε τον Ιούνιο του 1694 να περατώνει την αντιγραφή της Πλογικής του Θεοφίλου Κορυδαλέως. Το 1712 είναι πνευματικός και έμπιστος του ηγεμόνα της Βλαχίας. ενώ επίσκοπος Τζερβενού 162χειροτονήθηκε στις 29 Ιανουαρίου 1710163. Λίγο αργότερα αντιγράφει και το περί Συντάξεως. των Λατινικών αλλά και της Μολδαβικής γλώσσας. το βιβλίο Tarnosanie για το τυπικό των εγκαινίων ενός ναού στα ρουμανικά.288 . ικανός να μεταφράσει οποιοδήποτε βιβλίο. Παϊζη-Αποστολοπούλου. Στα 1707/8 βρίσκεται στο Βουκουρέστι στην αυλή του ηγεμόνα Μπασσαράβα. εγκαθίσταται μόνιμα στο Βουκουρέστι και άσκησε το επάγγελμα του δασκάλου. 392-409. Στο τέλος της πέμπτης δεκαετίας του αιώνα είναι διευθυντής τυπογραφείου στο Ιάσιο της Μολδαβίας. ό. 162 Η Επισκοπή Τζερβενού βρισκόταν στην σημερινή Βουλγαρία και υπαγόταν στην Μητρόπολη Τορνόβου.  Ο Σεραφείμ πρέπει να γεννήθηκε ομοίως στον Θεολόγο γύρω στο 1665/70. σσ.393. γνώστης των Αρχαίων Ελληνικών. ένα Οκτώηχο και ένα βιβλίο μεταφρασμένο στα ελληνικά «Η Τάξη του Μικρού Αγιασμού» το 1749. Μετά τον θάνατο του Κυμηνίτη. μία Συλλογή προσευχών και μία Σύνοψη των επτά Μυστηρίων της Εκκλησίας το 1751. μία Λειτουργία και ένα Τριώδιο το 1747. όπου τον κάλεσε ο ηγεμόνας Κωνσταντίνος Μαυροκορδάτος. Το 1700 υπήρξε μαθητής του Σεβαστού Κυμηνίτη στην Αυθεντική Σχολή του Βουκουρεστίου. το βιβλίο του πατριάρχου Κωνσταντινουπόλεως Γενναδίου Σχολάριου με τίτλο Σύνοψις ευχών εκ του Ψαλτήρος το 1756.. σ. Εκτός από φημισμένος ιδιοκτήτης τυπογραφείου είναι στιχουργός με πολλές φιλολογικές γνώσεις. 163 Παπάζογλου 1996. ένα Κανόνα του Αγίου Σπυρίδωνος και ένα Ωρολόγιο το 1750. Παπάζογλου 1996. Το 1695 διετέλεσε ηγούμενοςτης μονής ∆ιονυσίου Αγίου Όρους161.409-414. Αποστολόπουλος 2003. 161 Παπάζογλου 1996. σ. σ. έργο του Απολλωνίου του ∆υσκόλου160. ενώ κατά το διάστημα 1713-15 επιμελήθηκε την έκδοση από το τυπογραφείο «Αντωνίου Βορτόλι» της Βενετίας. ένα Ψαλτήριο το 1748. μόνασε στο μετόχι ∆ιονυσίου και κατέφυγε στη Μονή. ενώ δυο χρόνια αργότερα την αντιγραφή της ∆ογματικής Πανοπλίας του Ευθυμίου Ζυγαβινού.391. όπου χειροτονήθηκε επίσκοπος Νύσσης. σσ.

όπου έζησε ως το θάνατο του τελευταίου στα 1739. με τις οποίες τους απέτρεπε να επαναστατήσουν. 414-419 165 . Χαρακτηριστικά ο πρώην πατριάρχης Σεραφείμ Β΄. περιπλέει το Αιγαίο πάνω σε ρωσικό πλοίο προτρέποντας τους Χριστιανούς σε εξέγερση. το 1774. ενώ σε μερικά έγγραφα αναφέρεται ως δάσκαλος164. Παπάζογλου 1992. Το 1745 επιστρέφει στη Μονή και αναλαμβάνει το σκευοφυλάκιο της για ένα χρόνο. έτσι το εκδοτικό πείραμα δεν συνεχίζεται. σ. κατά τον πρώτο Ρωσοτουρκικό πόλεμο. σσ.  Ο Μητροφάνης πρέπει να γεννήθηκε στο Θελόγο περί το 1700.84 ευκατάστατος με κτήματα. σσ. Η έκδοση συμπίπτει με την εκδίωξη του Βούλγαρη από την Αθωνιάδα Σχολή. Οι εγκύκλιοι δεν υπακούονταν πάντα. Από το τυπογραφείο το 1759 τυπώνεται ένα βιβλίο. Το 1770 λοιπόν. διαθέτει πολλούς δούλους. Είναι καιρός όμως να επιστρέψουμε στην κεντρική σκηνή. Το 1787 ξεσπά ο δεύτερος ρωσοτουρκικός πόλεμος. Είναι άγνωστο πότε πέθανε. Τον ίδιο χρόνο εκλέγεται ηγούμενος της Μονής ∆ιονυσίου. ενώ η Ρωσία ήθελε να επεκτείνει τις κτίσεις 164 Μαρινέσκου 2004. 166 Παπάζογλου 1996. Στη συνέχεια πιθανόν ο ∆ούκας επανέκαμψε στη Μολδαβία. Η ακμή της τυπογραφικής δραστηριότητας του συμπίπτει με την άνθηση των γραμμάτων στο Άγιον Όρος και με τη διεύθυνση της Αθωνιάδας Σχολής από τον Ευγένιο Βούλγαρη. όπου συνέχισε το εκδοτικό του έργο165. Εκλογή του Ψαλτήρος. αφού η Πύλη ανέλαβε την υποχρέωση έναντι της Ρωσίας να προστατεύει την θρησκευτική πίστη και τους τόπους λατρείας των χριστιανών. καθώς η Συνθήκη του Κιουτσούκ Καϊναρτζή για διάφορους λόγους δεν ικανοποιούσε τους δύο εμπολέμους. μόνασε στη Μονή ∆ιονυσίου και πέρασε στις Παραδουνάβιες Ηγεμονίες κοντά στο θείο του επίσκοπο Τζερβενού.58-64. ενώ ο διάδοχος του Θεοδόσιος ο Β΄. είναι ο Σαμουήλ Χαντζερής που θα παραμείνει ως τις 24-12-1774. ήταν ευεργετική για τους Χριστιανούς. Τα επόμενα χρόνια ταξιδεύει για συγκέντρωση «ελέους». υποχρεώθηκε να στείλει παραινετικές εγκυκλίους προς τους Χριστιανούς. το 1743 αναχωρεί στη Ρωσία για «ζητεία» και προχειρίζεται σε αρχιμανδρίτη Ρωσίας166. ο πατριάρχης Μελέτιος Β΄ θεωρήθηκε υπεύθυνος για το ότι δεν απέτρεψε τις εξεγέρσεις των Χριστιανών και αποπέμφθηκε. επωφελείται από φορολογικές απαλλαγές.296-298. Η Πύλη ήθελε να πάρει πίσω όσα έχασε. Το σχετικά σύντομο τέλος του Α΄ Ρωσοτουρκικού πολέμου και η Υπογραφή της Συνθήκης του Κιουτσούκ Καϊναρτζή. Την χρονιά αυτή στο Πατριαρχείο ως πατριάρχης από το 1-11-1773. Αυτός τον καλεί να αναλάβει το νεουδρυθέν τυπογραφείο του Αγίου Όρους.

τους ζητά να μην δελεαστούν από τις επαναστατικές αθεϊστικές ιδέες των Γάλλων. Ας επιστρέψουμε όμως στο νησί. ενώ βοηθούμενος και από τους «κολλυβάδες» και τα συγγράματα τους Πατρική ∆ιδασκαλία και Απολογία Χριστιανική. η Χιλανδαρίου στο Κάστρο. ο από τον Απρίλιο του 1797 πατριάρχης Γρηγόριος ο Ε΄. η Ιβήρων μετόχια στο Κάστρο και στην Κακηράχη. Την προσπάθεια του Γρηγορίου συνεχίζει ο Νεόφυτος ο Ζ΄ το 1799. και ένα απολογητικό κείμενο που υπεράσπιζε την ορθόδοξη θρησκεία προσπάθησε να αποτρέψει τους Έλληνες από το ναυιοθετήσουν τις επαναστατικές ιδέες. με εγκύκλιο του προτρέπει τους κατοίκους των νησιών του Αιγαίου να επανέλθουν στην Οθωμανική αυτοκρατορία. καθώς στρατεύματα της είχαν αποβιβαστεί στην Αλεξάνδρεια.136 . αλλά και να αναλάβει την στρατολόγηση τους στο οθωμανικό ναυτικό. Κατά τον τρίτο ρωσοτουρκικό πόλεμο ο Σελίμ ο Γ΄ συμμαχεί με τους Γάλλους. ενώ υποχρεώνεται από την Πύλη να ζητήσει να προσφέρουν όπλα οι χριστιανοί. η Πύλη στέλνει τον Ιούλιο του 1797 διαταγή στον Πατριάρχη και τον διατάζει: «Να φροντίζεις αδιαλείπτως εις το να συνάζης μέσα περιποιητικά της ευταξίας του μιλλετίου σου και να μη λείπης με συμβουλάς και παραινέσεις του να διδάσκης πάντας τους βασιλικούς ραγιάδες τα της υπακοής των χρέη». η ∆ιονυσίου δύο μετόχια στο Θεολόγο και Βουλγάρο (οικία 167 Leake 1814. σ. αλλά ο Προκόπιος υποχρεώνεται να ζητήσει έναντι χρημάτων τα όπλα τους. στο βιβλίο του που εκδόθηκε το 1814. Ο αντίπαλος ήταν επικίνδυνος γιατί οι επαναστατικές του ιδέες ξεσήκωναν τους ραγιάδες. με εγκύκλιο του προς το ποίμνιο του εντός της Οθωμανικής επικράτειας αλλά και προς τους Επτανησίους. Leake167. Συμωρφούμενος. Όταν ρόλο στην Οθωμανική αυτοκρατορία διεκδικεί και η Αγγλία.M. η Μονή Βατοπεδίου μετόχια στο Βουλγάρο και στο Λιμένα. πολλές Μονές του Αγίου Όρους διατηρούν μετόχια στη Θάσο. πάλι ζητείται από τον Γρηγόριο τον Ε΄. να συμβάλλει στην άμυνα της Πόλης που απειλείται από τον αγγλικό στόλο. σύμφωνα με τον Αγιοπαυλίτη διάκονο Κοσμά Βλάχο.85 της. με σκοπό βέβαια τον αφοπλισμό τους. Ο πατριάρχης Προκόπιος στέλνει νέα εγκύκλιο που αποτρέπει τους χριστιανούς να συσπειρωθούν με τους Ρώσους. Ο Γρηγόριος ο Ε΄ που έχει επανέλθει στον πατριαρχικό θρόνο. Συγκεκριμένα: Η Μεγίστη Λαύρα διαθέτει μετόχι με ελαιόδεντρα στο Καζαβήτι. Ο W. που την εποχή αυτή νέμεται από πλήθος μετοχιών. Λίγο πριν την επίσημη κήρυξη του πολέμου. Οι Χριστιανοί δεν ανταποκρίνονται. αναφέρει ότι οι αγιορείτες είχαν πρίπου 55 μετόχια στη Θάσο και στις γειτονικές περιοχές της Μακεδονίας. Το 1798 η Πύλη κηρύσσει τον πόλεμο στη Γαλλική ∆ημοκρατία. Το 1893. Το 1792 με την Συνθήκη του Ιασίου ο πόλεμος τερματίζεται.

η Ζωγράφου. 182 . η Πατριαρχική Σύνοδος. 310. ίνα εξακολουθήση(!)…. Ατέσης 1975. υπό την οποία παρέμεινε μέχρι το 1953172. δεν ήταν δυνατόν να είναι πάντα παρών στη Θάσο για το λόγο αυτό. 256. σσ. 240. Φιλιατών και Γηρομερίου171. Εν τούτοις δέον συνάμα. Μετά την Μικρασιατική και Θρακική καταστροφή. με τον τίτλο «Ιερά Μητρόπολη Θάσου169». όπου και ο τόμος ίδρυσης της Μητρόπολης Θάσου. 182. η Κουτλουμουσίου. 252.Ανάγκη πάσα επομένως ίνα οι κάτοικοι ρυθμίσωσιν αναλόγως τας σκέψεις και ενεργείας αυτών και άγωσιν ησυχίαν…». Η αυτοτέλεια της μητρόπολης Θάσου υπήρξε βραχύβια. Ατέσης 1975. 172 Αγγελόπουλος 1980. Αγγελόπουλος 1980. ίνα ληφθή υπ΄όψει ότι μέχρι το τούδε σύστημα της άνευ όρων και νόμων βιοτής των κατοίκων ουκ έστι δυνατόν. Στο τέλος του 1932.168 στο Βουλγάρο. Η Μονή Αγίου Παύλου διαθέτει καλό μετόχι στο Σωτήρα. 206. 183. 219. στο Κάστρο. ο οικείος μητροπολίτης με τακτικές επισκέψεις και περιοδείες επιλαμβανόταν των διαφόρων θεμάτων. 168 Κοσμά Βλάχου 2005. 223. 206-208. Αγγελόπουλος 1980. καθώς και υπό την γεωργικήν έποψιν. 286.π. η Μητρόπολη Θάσου καταργήθηκε και το νησί επανυπήχθη στη Μητρόπολη Μαρώνειας. απέσπασε τη Θάσο από τη Μητρόπολη Μαρώνειας και την ανακήρυξε σε ιδιαίτερη Μητρόπολη. προς εξοικονόμηση των προσφύγων ιεραρχών του Οικουμενικού Θρόνου όμως. Ο πατριάρχης Ιωακείμ απαντά στους αντιπροσώπους της Θάσου. 169 . η Ξηροποτάμου στις Μαριές και στο Καζαβήτι. 261. 171 Εκκλησία. σσ. 195. σ. 290. 232. 286. ώστε να κατασταθή αύτη πρότυπον υπό την έποψιν της μορφώσεως των κατοίκων. ό. Επειδή όμως όπως είναι φυσικό.Τότε με Β. η Φιλοθέου αξιόλογο στο Θεολόγο.86 και ελαιοτριβείο). η Παντοκράτορος. ο εκάστοτε μητροπολίτης Μαρωνείας είχε στο νησί ιδιαίτερο αρχιερατικό επίτροπο. Το 1902 οι κάτοικοι ξεσηκώνονται για διάφορους λόγους κατά των Αιγυπτίων και ενημερώνουν το πατριαρχείο.∆. Σε απόσταση 2 ½ ωρών ανατολικά απ΄ αυτό έχει και ναό του αρχιστρατήγου Μιχαήλ. η Θάσος εξακολουθεί να ανήκει στην Μητρόπολη Μαρωνείας. που ήταν πρωτοπρεσβύτερος ή αρχιμανδρίτης. σ. στην Κακηράχη και στο Λιμένα (ασήμαντο). 281. 414-416. η Σταυρονικήτα στις Μαριές και η Εσφιγμένου στο Καζαβίτι. ο Μητροπολίτης Γεώργιος μετατέθηκε στη Μητρόπολη Παραμυθίας. σ. όπου φυλάσσεται και μέρος του τιμίου ήλου. σσ. Μετά την απελευθέρωση του 1912. 170 Αγγελόπουλος 1980. και την μετακίνηση χριστιανών και ιεραρχών. σσ. 247. 182-183. σ. στην οποία τοποθέτησε τον από Προικοννήσων Γεώργιο Μιχαηλίδη170. η ∆οχειαρίου στο Θεολόγο. τ.10 (1932). με συμβιβαστική διάθεση δηλώνοντας ότι εύχεται για τη γαλήνη του τόπου και διαβεβαιώνει ότι έχει πληροφορίες για τις άριστες διαθέσεις του Χεδίφη που θέλει να «διευθετήση και διαρρυθμίση τα της νήσου ούτως. η Καρακάλλου στις Μαριές. Καθόλο το διάστημα της υπαγωγής της Θάσου στη Μητρόπολη Μαρώνειας.

Στο τέλος του 10ου αιώνα στο ΄Αγιο Όρος. Την περίοδο της Λατινοκρατίας (12041261) υποφέρει από φράγκικες επιδρομές. Στην επούλωση των καταστροφών βοήθησαν εκτός από τους αυτοκράτορες της Κωνσταντινούπολης και της Τραπεζούντας και Σέρβοι ηγεμόνες ενώ η εποχή μέχρι την τουρκική κατάκτηση είναι η πλέον ειρηνική.125 το Άγιον Όρος επί Σελίμ Β΄(1566-1574). Τόσο ο Μουράτ Β΄(1520-1451). Σταθμός στην ιστορία του αποτελεί το έτος 963. αρχικά οι μοναχοί δέχθηκαν πολλές πιέσεις για να ασπαστούν την ένωση των εκλησιών. Μέχρι τα μέσα του 16ου αιώνα επικρατεί σχετική ηρεμία. φίλος του αυτοκράτορα Νικηφόρου Φωκά θεμελιώνει την Μονή της Μεγίστης Λαύρας173. αναγνώρισαν τα δικαιώματα των μονών πάνω στη μεγάλη κτηματική τους περιουσία. οι Μονές άκμασαν. Κατά τα υστεροβυζαντινά χρόνια η μεγάλη κτηματική περιουσία του Αγίου Όρους αυξάνεται υπέρμετρα σε βάρος των ελευθέρων γεωργών. Μετά την κατάληψη της Σερβίας πολλοί Σέρβοι μονάζουν στο Όρος. χάρη στις δωρεές των Παλαιολόγων. από τον ο 9 αιώνα. έσπευσαν να δηλώσουν έγκαιρα υποταγή στους σουλτάνους. αποδεικνύουν πόσο ισχυροί γαιοκτήμονες είχαν αρχίσει να γίνονται αυτά174. Μετόχια Μονών στη Θάσο Το Άγιον Όρος καθιερώθηκε ως κέντρο του κοινοβιακού μοναχισμού. Σέρβοι και Ρώσοι. Τον 12ο αιώνα περιορίζεται η ίδρυση νέων μονών ενώ μονάζουν και Ορθόδοξοι Ίβηρες. εναντίον των κληροδοτημάτων προς τα μοναστήρια. . Στο τέλος του 11ο αιώνα τα Μοναστήρια και τα κελιά έφτασαν τα 180. όσο και ο διάδοχος του Μεχμέτ Β΄(1451-1481). σ. που κατέλαβε το 1430 οριστικά τη Θεσσαλονίκη και μαζί μ΄ αυτή το Άγιο Όρος.4. Για να διατηρήσουν τα κεκτημένα. σ. αλλά πολλά καταστρέφονται από πειρατικές επιδρομές ενώ ή ησυχία τους ταράσεται από πολλούς Βλάχους ποιμένες και από τις γυναίκες τους. Η οθωμανική κατάκτηση επηρέασε άμεσα τις Μονές. στις αρχές του 14ου αι. Λατίνοι. Επί του ανθενωτικού Ανδρονίκου του Β΄. εδραιώνεται μια διοικητικά αυτόνομη δημοκρατία μοναστηριών. υπέστησαν την τρομερή επδρομή Καταλανών πειρατών που ρήμαξαν το Όρος με αποτέλεσμα να επιζήσουν μόνο 25 Μονές. Στη συνέχεια. με μόνο επικυρίαρχο τον αυτοκράτορα. στην οποία νύχτα και ημέρα ευλογείται το όνομα του θεού» και ως «καταφύγιο των πτωχών και των ξένων». Την τάξη αποκαθιστά η απαγόρευση εισόδου κάθε θηλυκού. Ράνσιμαν 1983. όμως. Με φιρμάνι του. 63.87 1. τη μεγαλύτερη δοκιμασία θα περάσει 173 174 Rynciman 2010. Από τους τελευταίους. που στα σουλτανικά φιρμάνια αναφέρεται ως «χώρα. Οι συχνοί νόμοι από τον 10ο αιώνα και μετά. Έτσι εξασφαλίστηκε κατά κάποιο τρόπο η ανεξαρτησία στον Άθω. με διαφορετικά καταστατικά. όταν ο Αθανάσιος ο Αθωνίτης.

. έπειτα πηγαίνει κάθε εις όθεν εβλέπει και ο τόπος θέλει ερημωθεί και θέλει χάσει και η βασιλεία τις ο΄ χιλιάδες».000 άσπρων. μύλοι. 175 176 Παπαδημητρίου 2002. Πατριαρχικό έγγραφο του 1568 γράφει για αβάστακτα χρέη και τόκους και μαζί με αυτά για τη μεγάλη ζημιά που έπαθαν οι Αγιορείτες τον προηγούμενο χρόνο από τους Τούρκους. Οι μοναχοί προσεχώρησαν. ιερείς δασκάλους και ιεροκήρυκες. οι Τσάροι της Ρωσίας και πολλοί πατριάρχες και ευσεβείς χριστιανοί.500. σ. να δουλεύσωμεν. Με την αποχώρηση της τουρκικής φρουράς το 1830. χωράφια) ανά την αυτοκρατορία και να εκποιηθούν. καθώς τροφοδότησε το έθνος με πατριάρχες.000 φλωρινιών για την εξαγορά των κτημάτων (η τιμή του φλωρινίου ήταν τότε 60 άσπρα αλλά γρήγορα έγινε 120.ά. περιβόλια. 176 . Το 1567 εξεδόθη φετφάς που όρισε το ποσό των 14. ο Κοσμάς ο Αιτωλός κ. να δίδωμεν και την βασιλείαν κατ΄ έτος χιλιάδες ο΄(70) εις τον καιρόν τον συνήθη…. Στα μέσα του 18ου αι. Καδάς 1997. αλλά ητήθηκαν και συνθηκολόγησαν με τους Τούρκους. πηγαίνομεν και τα πουλούμε να δώσωμεν το χρέος. Προστάτες και δωρητές στους δύσκολους αυτούς χρόνους αναδεικνύονται οι ηγεμόνες των παραδουναβίων χωρών. Τον ∆εκέμβριο του 1821 τουρκική φρουρά εγκαταστάθηκε στο Όρος και επέβαλλε την πληρωμή 1.88 διέταξε να κατασχεθούν όλες οι κτηματικές περιουσίες των Μονών (μετόχια. Στις αρχές του 19ου αιώνα τα οικονομικά των μονών βελτιώνονται. Τα γεγονότα όμως που συνέβηκαν κατά την Επανάσταση του 1821 ήταν καταστροφικά για το Όρος.175 Η ανέχεια έγινε αιτία να εμφανισθεί στο Όρος ο ιδιόρρυθμος βίος.εάν δεν μας τα δώσετε καθώς τα ζητούμεν να τα έχωμεν ημείς. αμπελώνες. ούτως και ημείς να κοπιάσωμεν. που γενικεύτηκε στις αρχές του 18ου αι. το Όρος ξαναβρήκε την αυτονομία του. οι οποίοι είχαν κατηγορήσει τους μοναχούς ότι εφοδίαζαν τους Φράγκους με τρόφιμα. επανέρχεται το κοινοβιακό σύστημα. κήποι. να ζητήσωμεν να δώσωμεν τα φλουριά όθεν τα χρεωστούμεν. επισκόπους. σσ. και ελληνικό τυπογραφείο στη Λαύρα.15. ∆υστυχώς το τυπογραφείο δυστυχώς καταστράφηκε λίγο πριν την Επανάσταση. Ειδικά τον 17ο και 18ο αιώνα το Άγιον Όρος γίνεται το πνευματικό κέντρο των Ελλήνων και η εστία των λογίων και σοφών. ανοικοδομούνται μεγαλοπρεπή κτίρια. ενώ οι καταστροφές αποκαταστάθηκαν με εράνους. Σύμφωνα με περιγραφή του ίδιου του Σελίμ οι μοναχοί του πρότειναν τα εξής: «εάν μας δώσετε τα μουλκία μας (ιδιοκτησίες) όσα είχαμεν με τοιούτον τρόπον να τα ορίζομεν. Αντιπροσωπεία μοναχών πρότεινε τότε στον Σελίμ να εξαγοράσουν οι ίδιοι την περιουσία τους για να μην διαλυθεί η ιερή πολιτεία. ιδρύεται η Αθωνιάδα Ακαδημία όπου δίδαξαν ο Ευγένιος Βούλγαρης. χάρη στο οποίο διαδόθηκε το βιβλίο στο Όρος και σ΄ όλο τον υπόδουλο ελληνισμό. ως το πρότερον. 286-288.

Τα μετόχια διοικούνται από το μοναστηριακό συμβούλιο της κεντρικής Μονής. μύλοι και αποθήκες των προϊόντων που παράγονται. συνήθως ιερομόναχος. Καρακάλου από το 1294. που βλέπουν κατευθείαν το νησί.  Η Ι. Το 1870 πέρασε στον έλεγχο της η Μονή του Αγίου Παντελεήμονα. Παντοκράτορα από το 1384. Μ. διέθεταν μετόχια στο νησί. είτε (κατά το δίκαιο του Αγίου Όρους) ακίνητη ιδιοκτησία που βρίσκεται έξω από την περιοχή του κυρίαρχου ιδρύματος. Μ. Το Όρος απελευθερώθηκε το 1912 και σήμερα υπάρχουν είκοσι μονές (Χάρτης 16). Τα μετόχια είναι είτε παραρτήματα των Ιερών Μονών που εξαρτώνται περιουσιακά. Οι Μονές δεν περιοριζόταν μόνο στα όρια του Αγίου Όρους. Μ. Με την εξόφληση των χρεών της όμως και πλούσια επιχορηγία η Μονή άλλαξε εθνολογικό χαρακτήρα. Η ευφορία του εδάφους και η παραγωγή κρασιού και λαδιού φαίνεται ότι τις προσέλκυσε νωρίς και στη Θάσο. Για τον προσπορισμό τους.  Η Ι. Σταυρονικήτα από το 1600. Ήδη από το 1833 επέστρεψαν στη Μονή Ζωγράφου οι Βούλγαροι. 177 Συγκεκριμένα:  Η Ι. διαχειριστικά και διοικητικά από τις κυρίαρχες μονές. σε περιοχές προσοδοφόρες από τις οποίες ενισχύεται τοπικά προϊόντα η οικονομία της Μονής. . Κατά τον καιρό της συγκομιδής της σοδιάς στο μετόχι στέλνεται ο εσοδιαστής που καταγράφει την παραγωγή. Το 1855 οι Βλαχομολδαβοί απέκτησαν.  Η Ι.  Η Ι. όταν υπάρχει κοντά η εκκλησία του χωριού. ο μετοχιάριος ή οικονόμος. 177 με Στα μετόχια υπάρχουν οικήματα στα οποία κατοικούν οι εργαζόμενοι. ενώ για την επίβλεψη της ιδιοκτησίας τοποθετείται υπεύθυνος τουλάχιστον ένας μοναχός.89 Από την εποχή αυτή όμως αρχίζει η προσπάθεια της Ρωσίας να καταλάβει την εξουσία στις παλιές Μονές. Είναι πάντως χαρακτηριστικό ότι όλα τα μοναστήρια της ανατολικής πλευράς του Όρους. Κουκλιάτης 1992.Χιλανδαρίου από το 1671. Η ύπαρξη ναού δεν είναι υποχρεωτική. τη Σκήτη του Τιμίου Προδρόμου. με όπλο την οικονομική βοήθεια. όταν ο βασιλιάς τους το 1896 επισκέφθηκε τη Μονή Χιλανδαρίου που είχε μόνο Βούλγαρους και Έλληνες μοναχούς. ενώ από τα μέσα του 18ου αιώνα είχαν κάνει αισθητή την παρουσία τους στη Μονή Χιλανδαρίου. η Σκήτη του Προφήτη Ηλία και το κελί του Αγίου Αντρέα. 63. Μ. απέκτησαν μετόχια σε διάφορα σημεία της Βαλκανικής χερσονήσου. Τελευταίοι ήρθαν οι Σέρβοι. αλλά και να ανηψώσει σκήτες σε Μονές. Μονή Φιλοθέου τουλάχιστον από το 1287. Το 1835 απέκτησαν την κοινοβιακή Σκήτη Μπογκορόντιτσα. σ.

. Αγίου Παύλου από το 1815.  Η Ι. Μ. Το 1871 κάηκε σχεδόν ολόκληρη εκτός από το καθολικό. σ. Στο τέλος του 13ου και στον 14ο αιώνα.98-101. τα ακόλουθα:  Η Ι. . ιδιαίτερα ο Ανδρόνικος Β΄. Στα μέσα του 17ου αι.Μ. Από τα δέκα Μοναστήρια της δυτικής πλευράς. Στα χρόνια αυτά Ρώσοι μοναχοί προσπάθησαν ανεπιτυχώς να την οικειοποιηθούν. τα έξι διέθεταν μετόχια. Εσφιγμένου από το 1800.90  Η Ι.Ξηροποτάμου από το 1806.Μ. Για ένα διάστημα έμενε στην αφάνεια.Μ. Μεγίστης Λαύρας από το 1774. Βατοπεδίου από το 1739. ∆οχειαρίου από το 1570. 159 Καδάς 1997. Μ.  Η Ι. οι δεκαέξι διέθεταν μετόχια στη Θάσο. ∆ιονυσίου από το 1570. Η χειρονομία του βοήθησε λίγο την Μονή της οποίας η οικονομική κατάσταση βελτιώθηκε μόλις τον 18ο αι.1. Όρους Η Μονή στο Άγιον Όρος ιδρύθηκε στο τελευταίο τέταρτο του 10ου αιώνα από τον όσιο Φιλόθεο.  Η Ι. Μ.Μ. Ο Στέφανος ∆ουσάν προσπάθησε με χρυσόβουλο του 1346 να επανδρώσει τη Μονή με Σέρβους και Βούλγαρους. μετατράπηκε από ιδιόρρυθμη σε κοινόβια. παρ΄ όλες τις δωρεές του αυτοκράτορα Νικηφόρου Βοτανειάδη. Ιβήρων από το 1712.4. ο τσάρος Μιχαήλ επέτρεψε τους μοναχούς να περιέρχονται την χώρα του για εράνους..Μ. Στις αρχές του 16ου αι. στην απογραφή του 1570 απογράφεται μετόχι της Μονής στο Θεολόγο της Θάσου.  Η Ι. Μονή Ζωγράφου από τον 13ο αι.Μ. με τις οποίες οικοδομήθηκε ως Μονή.Μ. ο Ανδρόνικος Γ΄ και ο Ιωάννης.  Η Ι. Κουτλουμουσίου από το 1831. Στην συνέχεια σιγά-σιγά ανοικοδομήθηκε.  Η Ι.Μ. οι Παλαιολόγοι αυτοκράτορες την ευεργετούν. χάρις το ενδιαφέρον των ηγεμόνων των παραδουναβίων χωρών.179 178 179 Alexander 1997. με αποτέλεσμα το 1346 ο ηγούμενος να υπογράφει σλαβικά.  Η Ι. ∆ηλαδή από τις σημερινές είκοσι μονές. την τράπεζα και την βιβλιοθήκη της. Ι.  Η Ι.  Ι.Φιλοθέου Αγ. σσ. Καθώς η Μονή εξαγόρασε τα μετόχια της178. 1. Σίμωνος Πέτρα από το 1671.

συν πάση τη διακατοχή αυτού και των εν τούτω ελαιοδέντρων και ετέρων. Τσιλογεώργης 1996. ελαιοδέντρων και του περιόρου του διοαχωρίζοντος αυτό. έτερον εν τη τοποθεσία Παλήριον έχον ναόν του εν αθληταίς τροπαιοφόρου Γεωργίου μου του Μεγαλομάρτυρος μετά πάσης της διακατοχής αυτού. 25-29.ε. μελισσουργεία και γην χερσαίαν και αρόσιμον και ορεινήν και επίπεδον και δρυμούς και ύλας διαφόρους του ιεράρχου μου παμμάκαρος Νικολάου τω σεβασμίω ονόματι κλειζόμενον. έτερον εν τη τοποθεσία τη ούτω πως καλουμένη Δρυμονάριον. Τσιλογεώργης 1995.1. κείμενον επί τη των Θασίων λίθων αρχαία λατομία συν πάση τη περιοχή και διακατοχή αυτού των τε περιβολίων και ελαιώνος και χωραφίων». . 180 Actes du Philothee. επί την τοποθεσίαν καλουμένην επιτοπίως Βαθείαν Ποταμίαν και αφιερωθέν τη σεβασμία ταύτη μονή προς μνημόσυνον αυτών και των γονέων αυτών ούτινος τα όρια άρχονται εκ της θαλάσσης και ανέρχονται επί την μεγάλην ράχωνα μέχρι των κροκαρίων φθάνοντα των καλουμένων Κριθαριστρίας κακείσε επί την οδόν την καλουμένην του Σταυρή και εκ ταύτης διέρχεται άχρι του Ζαχαρίου και τούτου κατέρχεται άχρι της θαλάσσης της κατέναντι αλικής. …ναού της καλλινίκου παρθενομάρτυρος Μαρίνης». περιορίζοντα εντός περιβόλια ελαιώνων.91 1. .Τα μετόχια στο Θεολόγο και το Νεόκαστρο Η παλιότερη γραπτή απόδειξη της παρουσίας της μονής στη Θάσο χρονολογείται το 1287. σ. Οι ίδιες κτίσεις επιβεβαιώνονται με χρυσόβουλα του 1292 και 1326. έχον ελαίας και χωράφια182. 182 Η τοποθεσία αργότερα ονομάστηκε Λιβάδι. Στον ίδιο χρυσόβουλο λόγο μνημονεύονται ακόμη και άλλα μετόχια και μονύδρια αφιερωμένα σε διάφορους αγίους που έδωσαν τα ονόματα τους στις γύρω περιοχές. έτερον μετόχιον.4. σσ. γονικόθεν δεσποζόμενον παρά της Σόφενας εκείνης και του αδελφού αυτής Μητροφάνους μοναχού. ά και μέχρι του παρόντος παρ΄ αυτής εισί κατεχόμενα»180 Για το Μετόχι στο Θεολόγο αναφέρει: «μετόχιον τιμώμενον επί τω ονόματι του ηγαπημένου τω Χριστώ μαθητού και αποστόλου και παρθένου και ευαγγελιστού και θεολόγου Ιωάννου και την επωνυμίαν εξ αυτού λαχόν ο Θεολόγος μετά πάσης της περιοχής και των ορίων αυτού καταρρέοντος ύδατος και των εν τούτω υδρομυλώνων και δρύστρας και περιβόλλων των εν τούτω»181. 181 Actes du Philothee.1. σ.491 κ. 1913. «μονύδριον τιμώμενον επί τω ονόματι του αρχιστρατήγου των άνω δυνάμεων Μιχαήλ.14.4. αρ. όταν ο Ανδρόνικος Β΄ Παλαιολόγος με χρυσόβουλο λόγο του επιβεβαιώνει στη Μονή Φιλοθέου «πάντα …τα κατά την ειρημένην νήσον Θάσον κτήματα και μετόχια τα εκ προσενέξεως και αγορασίας αυτή προσενεχθέντα.115.5 και 6 της παραπάνω έκδοσης. υπ΄αρ. στ.

σήμερα ταυτίζονται τα περισσότερα. Γιάννη στο Θεολόγο να πληρώνει 200 άσπρα. σσ. πιθανότατα στις θέσεις και τα περιγράμματα των παλιών ναών.92 έτερον ωσαύτως τιμώμενον επί τω ονόματι του μεγαλομάρτυρος Γεωργίου και επικεκλημένον Καστανιτάριον. σσ. έτερος ναός εντός του Νεοκάστρου επ΄ ονόματι του αρχιστρατήγου των άνω δυνάμεων Μιχαήλ. κατά την γενομένην απογραφικήν έρευναν περί των ειρημένων ονομαστί μετοχίων της αυτής σεβασμίας μονής της βασιλείας μου παρά του πιστού αυτής δούλου απογραφέως και εξισωτού της νήσου βεργωτά.115-116. Στο Θεολόγο.183. 186 Βλέπε περισσότερα στον κατάλογο των μνημείων. Βέβαια όλοι οι ναοί τους είναι κτισμένοι τον 19ο αιώνα. Ναός της Καλλινίκου παρθενομάρτυρος Μαρίνης στην ευρύτερη περιοχή του χωριού. 183 Τσιλογεώργης 1995.185 Στο οθωμανικό κατάστιχο του 1570 αναφέρεται το Μοναστήρι Αγ. Εν τοις Αγίοις Αποστόλοις Μονύδριον έτερον. συν τη ετησίως εκείσε τελουμένη δημοτελεί πανηγύρει κατά την ογδόην νοεμβρίου Στο έγγραφο γίνεται λόγος και για προκαθημένους που μπορούν να έλθουν και να εγκατασταθούν στα κτήματα της μονής στο νησί184. 1. 184 . 4-15. Actes du Philotheee. μετά και των περί περιβολίων και χωραφιών έτερον μετόχιον των αθλοφόρων και καλλινίκων μεγάλων μαρτύρων Θεοδώρων. όθεν ήρξαντο εν οις εμπερικλείονται περιβόλια και χωράφια και γη χερσαία και ανήροτος και μελισσουργεία και δέντρα καρποφόρα διάφορα καρυών και έτερα. Το 1292. πιο πάνω από το Μανάνι. έχων οικήματα περί αυτόν διάφορα. Bλ. 185 Στρατής 1995. αναφέροντας τες με τον ίδιο ακριβή τρόπο. ένθα διατέμνονται και διαπερώντα τα όρια του καλουμένου Ανδριομένου και τα προς δυσμάς του ρύακος. αρ. Από τα μετόχια που αναφέρονται με τους ναούς τους στο χρυσόβουλο. τα καταρρέοντα ύδατα διακρατούνται όρια άχρι του βαθέος μεγάλου ρύακος.στο λήμα Αγ.4. σ. ο Άγιος Γεώργιος. σσ.102-103. γεγονός που αποδεικνύει την λιψανδρία που υπάρχει την εποχή αυτή. Άγιος Ιωάννης ο Θεολόγος (Κοιμητήριο) στον πάνω Μαχαλά186. ούτινος τα έκπαλαι διακεκριμένα όρια διαχωρίζονται αρχόμενα εκ του μεγάλου ποταμού και ανερχόμενα εκ του ρύακος φθάνουσι επί την μεγάλην ράχιν. Παλιότερα υπήρχε εικονοστάσι και προσκομιδή σκαλισμένη πάνω σε τεράστια ριζιμιά πουρόπετρα. Στον τεράστιο πρίνο που υπήρχε εκεί. ο Ανδρόνικος Β΄ Παλαιολόγος με χρυσόβουλο λόγο του ξαναεπικυρώνει τις ιδικτησίες της Μονής Φιλοθέου στη Θάσο. Actes du Philothee. 2. συν τοις δικαίοις και τη διακατοχή αυτού έτερον ωσαύτως επί τω της σώφρρονος Αγίας Φωτίδος ονόματι τιμώμενον. Ιωάννης Θεολόγου στον Θεολόγο. συνήθιζε κάθε προσκυνητής να αφήνει. κοντά στο λάκκο.26. συν τοις ορίοις και δικαίοις αυτού.

Αγιος Γεώργιος Παλήρη189. τιμώμενο επ΄ ονόματι του Αγ Γεωργίου. 191 Βαρδαβούλιας 1992.Μ. το σημερινό Κάστρο. 9. 11. Μετόχι Αγ. σ. Γεωργίου. στην αρχή της ορεινής περιοχής. στην σημερινή θέση Λιβάδι. 3. Μετόχι Αρχαγγέλου Μιχαήλ194 . Μετόχι του αρχιστρατήγου Μιχαήλ στο Νεόκαστρο. Στον δρόμο Θεολόγου-Ποτού. 192 Βαρδαβούλιας 1992. Τον 13ο αιώνα ερημώθηκε από πειρατές και λατίνους στρατιώτες και ανακαινίστηκε από τους Παλαιολόγους αυτοκράτορες Ανδρόνικος Β΄. στο λήμα Αγιος Γεώργιος Παλήρη.Μ. Θεοδώρων στο δρόμο Θεολόγου-Ποτού μετά την Λαγκάδα. Γεωργίου. απέναντι απ΄ του Κάγκιλου. Βαρδαβούλιας 1992. 189 Βλέπε περισσότερα στον κατάλογο των μνημείων.478. Το νερό της αστείρευτης βρύσης λέγεται ότι είναι βαρύ. σ. Το όνομα οφείλεται μάλλον στον θάμνο παλιούρι190.Αρχαγγέλου Μιχαήλ στο Λιβάδι Θεολόγου. Υπάρχει πηγή με αστείρευτο νερό193. Νικολάου. Όρους Η Μονή για πρώτη φορά αναφέρεται σε μια πράξη του 1018. 193 Βαρδαβούλιας 1992. 187 Την ακμή της Βαρδαβούλιας 1992.482.2. ∆ρυμονάριον. 7. Ο Ανδρόνικος ο Β΄ μάλιστα το 1294 με χρυσόβουλο του κατοχύρωσε τις κτίσεις της. Μετόχι Σόφενας-Μητροφάνους μοναχού στην τοποθεσία Βαθεία Ποταμία αφιερωμένο στην μνήμη του Αγ. Παλιότερα υπήρχε εκκλησάκι πάνω σε πλαγιά. σ. 188 . 6. 194 Βλέπε περισσότερα στον κατάλογο των μνημείων. μέσα στο χωράφι της Παναγιώτας Μεταξενιάδου. Το όνομα προέρχεται από την λέξη δρυμός. Αποστόλους το Μονύδριο του Αγ. πιστεύοντας ότι μ΄αυτό τον τρόπο αφήνει και κάθε αρρώστεια και αδυναμία του187. όπου σώζονται ερείπια εκκλησιάς. την θέση Καστανιά. 190 Βαρδαβούλιας 1992. σ.531. Εδώ υπήρχε νερό και εύφορο κτήμα191. όπου υπήρχαν ερείπια παλιάς εκκλησίας του Αγ. Καρακάλλου Αγ. στον κολπίσκο κάτω από τον Αρχάγγελο188. απέναντι από το Παλήρη. στον Ποτό. Στον Κάμπο των Κοινύρων. στο λήμα Ι.192 8. Σήμερα υπάρχει μικρό εικονοστάσι.93 σκαλώνοντας το. 5.1) 1. και Ιωάννη Ε΄. Φωτίδας.478. 4. Σήμερα σώζεται στο χωριό Θεολόγος το διαμονητήριο των μοναχών. Βρίσκεται στον δρόμο Θεολόγου-Αλυκής. Στους Αγ. σ.497.478. Ι. Μετόχιο των Αγ. ένα κουρέλι από κάποιο του ρούχο.Καστανιτάριο. σ. (Eικ.4. 10.

σσ. Αλλά δη και γης. ων το μεν εστί τιμώμενον του Αγίου Παντελεήμονος. Πιθανόν είναι αυτό που αναφέρεται στις απογραφές του 1570 και 1601. ανέφερον ότι εφ΄οις κέκτηνται διά χρυσοβούλλων προσταγμάτων απογραφικής τε καταστάσεως και ετέρων ευλόγων δικαιωμάτων διαφόρων. σ. Σμυρνάκης 198. επορίσαντο προ χρόνων χρυσόβουλλον του αγίου μου αυθέντου και βασιλέως του πατρός της βασιλείας μου του αοιδίμου και μακαρίτου. 514. εργαλεία και προϊόντα Παντελεήμονα του Μετοχιού του Αγίου και ζητεί την επιστροφή τους. Εν ω δηλονότι χρυσοβούλλω διαλαμβάνονται κατάμέρος τα προσόντα τη δηλωθείσα μονή τοιαύτ κτήματα ήγουν…. πληροφορούμαστε196 «Επεί ο τιμιώτατος εν ιερομονάχοις καθηγούμενος της κατά το Άγιον Όρος άθω διακειμένης Μονής της βασιλείας μου της εις όνομα τιμωμένης τψων αγίων ενδόξων Πανευφήμων Αποστόλων και επικεκλημένης του καρακάλλου και πνευματικός Πατήρ κυρ Γρηγόριος και οι εν αυτώ ασκουμένοι Μοναχοί. άτινα εδόθησαν παρά των κατοικούντων εκείσε ένεκα ψυχικής δωρεάς»197 Ο Σμυρνάκης διευκρινίζει ότι το του Αγίου Σισανίου είναι το ήδη καλούμενο μέρος Αγιωσύνη. Μετόχια τρία εν τη νήσω Θάσω. στις 8 Μαίου 1638 ο προηγούμενος της Μονής Καρακάλλου Σαμουήλ απευθήνεται στους κατοίκους των Μαριών οι οποίοι έχουν καταπατήσει ιδιοκτησίες. Τους προειδοποιεί δε ότι αν δεν συμορφωθούν θα τους αφορίσει. το δε του Μεγαλομάρτυρος Τρύφωνος συν τω Πύργω. 196 .519. ελαιών τε και δένδρων ετέρων. 78.195 1. Ξανακτίστηκε τον 16ο αιώνα από τον ηγεμόνα της Βλαχίας Πέτρο.2.94 ακολούθησε νέα πειρατική καταστροφή. Από αντίγραφο του χρυσόβουλου του 1294. που κατόρθωσε να εξαγοράσει από τους Τούρκους τα μετόχια της (1570) και μόνασε και ο ίδιος εδώ. σσ. ότι πληρώνει 100 άσπρα.Τα μετόχια στις Μαριές και στα Λιμενάρια Η Μονή είχε μετόχια στο νησί πριν το 1294. Το δε του Αγίου Μεγαλομάρτυρος Σισινίου μετά πάσης της νομής και περιοχής αυτών. Του Αγίου Τρύφωνος πρέπει να υπήρχε στην ομώνυμη θέση βόρεια των Καλυβιών Λιμεναρίων. σσ. ενώ στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα ήρθαν πολλοί Ρώσοι μοναχοί για να την καταλάβουν χωρίς όμως επιτυχία.1. Ο Άγιος Σισίνιος βρισκόταν στην σημερινή Σκάλα Μαριών. Σε άλλο έγγραφο αναφέρονται οι ιδιοκτησίες της 195 Καδάς 1997.4. 95-97. 197 Σμυρνάκης 1988. 579. επικυρωμένου το 1320. Σε μεγάλη ακμή έφτασε τον 17ο και 18ο αιώνα.198 Πολλά χρόνια αργότερα. που υπογράφει ο Ανδρόνικος εν Χριστώ τω Θεώ πιστός βασιλεύς και Αυτοκράτωρ Ρωμαίων ∆ούκας Άγγελος Κομνηνός ο Παλαιολόγος. 198 Μπαλτά 2001.78.

όπου κάμει η κοινότης. 202 Στρατής 1995.41-44. « Αφιέρωσεν εν ελαιόδενδρον εις την Μονήν του Καρακάλλου και εις το μετόχιον του Αγίου Παντελεήμονος το οποίον ευρίσκεται εις τόπον καλούμενον παλλιγίου εις πηγαδούλη δια μνημόσυνον».95 Μονής στο νησί199. συσκεφθέντες ακριβώς δια το συμφέρον και πρόοδον και ησυχίαν των κατοίκων» αναφέρονται κατά λέξη τα εξής «18 Οκτωβρίου θα γίνεται αρχή των ελαιών από ΄Αγιο Σιοσίνη μέχρι Νουφίης έως 26 Οκτωβρίου. Bakalopoulos 1953. Οπόταν θα εβγαίνουν εις τας ελαίας εις τον Άγιον Σιοσίνη. και επιστολές μετοχειαρίων προς τη Μονή καθώς και ανταλλακτήρια και άλλα έγγραφα. σ..32. η Μονή Καρακάλλου εις τον Πύργον η Μονή Σταυρονικήτα εις το Αποδέλιον. Η Μονή Ξηροποτάμου. ο μετοχειάριος Γέρων Ματθαίος κέρδισε το πρώτο βραβείο για τη φύτευση 310 αγριελιών. 203 Α. Από τα τρία αυτά μετόχια σώζεται μόνο του Αγίου Παντελεήμονα201. Θα δίνη κάθε Μονή πενήντα οκάδες σιτάριον διά λειτουργίας»203 Ορισμένοι μετοχειάριοι της ήταν πολύ εργατικοί.104. 200 . οπώρας 1. θα χαίρωνται το δικαίωμα οι Αναστασάδες να πηγαίνουν στη Ροδγιά και Πλάτανον και όσα άλλα θα έχουν εις τα σύνορα αυτά. Α.Ε. υπάρχουν σε τρεις φακέλους μόνο νεότερα έγγραφα. 126. οπότε θα έβγουν εις την Βιγλήν. Στρατή. διά μνημόσυνον εμού και της οικογενείας μου. Στο Αρχείο της μονής202 σύμφωνα με τον ∆. Το 1903. Βακαλόπουλος 1984. Αθωνικά σύμμεικτα. Το 199 Αθωνικά σύμμεικτα1.σ. το οποίο ανώνυμα αναφέρεται το 1893 από τον Αγιοπαυλίτη διάκονο Κοσμά Βλάχο.στο λήμα Άγιος Παντελεήμων Μαριών. οι καλόγεροι θα χαίρωνται το δικαίωμα να πηγαίνουν εις τα περιβόλια.7) δι΄ όλα αυτά πληρώνει άσπρα το όλον 2. σικώδεντρα 8 ελαιόδεντρα 400 και μύλον 1…ως δήλον γίνεται και εις το φιρμάνιον του Σουλτάνου Μαχμούτ(1808-1839) (όρα Κώδικα αρ.47. σ. σσ. Στις 8 Μαίου του 1734 ο Νικήτας του ∆ημήτρη από τις Μαριές. Αφού εβγαίνουν εις τον Άγιον Σιοσίνιον στας ελαίας. τα οποία αρχίζουν από το 1868 μέχρι τα τέλη της δεύτερης δεκαετίας του 2ου αι. Ε. ποστάνι 1. 1. Ένα τουρκικό του έτους 1182(1904) αναφέρει « το Μετόχιο Άγιος Παντελεήμων της εν τω Αγίω Όρει Μονής του Καρακάλλου επί της νήσου Θάσου εις το χωρίον Μαριαίς έχει κτήματα: Χωράφια μέρη 10. ανταλλάσει με τη Μονή 10 ελιές σε διάφορες τοποθεσίες αξίας 27 γροσιών και πάίρνει δέντρα στου Κούρλου200. σ.». 201 Βλέπε περισσότερα στον κατάλογο των μνημείων. Στο φάκελο υπάρχουν μια σειρά από αφιερωτήρια «Αφιέρωσα εγώ Δημήτριος Γεωργίου Θάσσιος εις το εν Θάσσω Καρακαλληνόν Μετόχιον Άγιος Παντελεήμων κείμενον εν Μαριαίς ένα ελαιόδενδρον κείμενον εις την αμμούδα επάνωθεν του δρόμου.300». θα έχη το δικαίωμα να πηγαίνη στην Ξηρέλ και εις τα μετόχια τοιχογυρισμένα θα είναι ελεύθεροι…Θα κάμουν θεσίαν δια αυτάς τας χάρεις. Σε κανονισμό λειτουργίας με ημερομηνία 29 ∆εκεμβρίου 1882 που «σχημάτισαν με αγάπην και ομόνοιαν άπασα η κοινότης Μαριών.

Ι. Ο Ιωάννης συνέχισε το έργο της ανοικοδόμησης και εξακολούθησε να διοικεί την περιοχή του: Οχύρωσε το Μαρμαρολιμένα της Θάσου και μεταξύ των ετών 1371-73 κατατρόπωσε με τη βοήθεια των Βενετών.Μ. 206 Αυγουστίδης 2009. σσ. Το 1384 αποσύρθηκε στη Μονή και μόνασε με το όνομα Ιωαννίκιος207.2. Τούρκους που επιτέθηκαν στο Άγιον Όρος. Τα νεώτερα οικονομικές δωσοληψίες του 1870206. Γραπτές μαρτυρίες αναφέρουν ως κτήτορες τον «μέγα στρατοπεδάρχη» Αλέξιο και τον «μέγα πριμυκήριο» Ιωάννη που δραστηριοποιήθηκαν σε στρατιωτικές επιχειρήσεις κατά των Σέρβων και Τούρκων στην κοιλάδα του Στρυμώνα. αναφέρονται στην ελαιοσυλλογή και στις σε προτροπές προς τους προκρίτους των Μαριών να επέμβουν για να διορθώσουν λάθη του δεκατιστή το 1873. Επί Τουρκοκρατίας περιήλθε σε οικονομική κρίση 204 Χιόνης 1985(1). ο οπόιος προειμένου να προκαλέσει την άμιλλα των κατοίκων της Θάσου. Όρους Η παράδοση θεωρεί κτήτορα τον Αυτοκράτορα Αλέξιο Α΄ Κομνηνό (10811117). Το 1357 παραχωρήθηκαν από τον αυτοκράτορα Ιωάννη Ε΄ με χρυσόβουλο μεγάλες ιδιοκτησίες. Αυγουστίδης εντόπισε στη μονή πλούσιο αρχείο με έγγραφα των ετών 1545-1930.96 βραβείο το είχε θεσπίσει ο μουτεσερίφης του νησιού Μ. 205 . Εάν και εις το χωρίον σας εφυτεύθηκαν ταοιαύτα γράψατε μοι διά να ευχαριστηθή η καρδιά μου.3. εις τρόπον ώστε να απαρτίζεται ελαιών. είχε καθιερώσει βραβεία για τους πρώτους οι οποίοι ήθελαν να «μεταφυτεύσουν εκατό φυτά ελαιοδέντρων αγρίων ή ημέρων. Στην Κοινότητα Μαριών σώζεται αντίγραφο του έγγραφου που έστειλε ο Μουτεσερίφης Θάσου στον στις 24 Απριλίου 1903 Μουχτάρη Άνω Θεολόγου και αναφέρει «Κύριε. Κιαζήμ μετά την αποχώρηση των Αιγυπτίων.72.101-102. Το 1363 η Μονή αναγνωρίστηκε ως πατριαρχική. σσ. σε αφιερωτήριο δένδρων. Σήμερα σώζεται η μικρή εκκλησία του μετοχίου και δίπλα της ερειπωμένο το οίκημα του μετοχιού. (Εικ. ή πας όστις ήθελε φυτεύση άμπελον εκ δέκα στρεμμάτων»204.3) 1. επομένως εκέρδισε τα πρωτεία ως προς την φύτευσιν των αγριελιών… Η προσπάθεια του ρηθέντος μοναχού εξετιμήθη και εγράφη προς αυτόν και ευχαριστρήριον. 266-269. την Καβάλα και τη Θάσο. 374-375. Ο εν Μαριαίς αντιπρόσωπος της Ιεράς Μονής Καρακάλλου μοναχός Ματθαίος εφύτευσε 310 φυτά αγριελιών.»205 Πρόσφατα ο Γ. Ο Αλέξιος πέθανε το 1368/9.Παντοκράτορα Αγ. και σε ανταλλαγή δένδρων μεταξύ ιδιώτη και μετοχιού. σ. Κουκλιάτης 1992. 207 Πεντζίκης 2003. σσ. Σύμφωνα με την επιγραφή που βρίσκεται πάνω από την δίφυλλη σανιδωτή είσοδο κτίστηκε το 1855.4.

Βατοπεδίου. σημερινό Λιμένα και ένα στην Κακηράχη.1. Εσφιγμένου και Χιλανδαρίου δηλώνει το 1384. έπειτα τον πύργον αυτόν και το περί αυτόν φρούριον άπαν μετά γε εν αυτώ οικημάτων και πάντων των δικαίων και προνομίων. δέντρα. ολόκληρη τη χώρα. κλίνει δεξιά πλαγιάζουσα…και 208 Alexander 1997. Τα μετόχια ήταν δωρεές του κτήτορα της Μονής Μέγα Πριμικήριου Ιωάννη. ης η καταγραφή έχει ούτως από της προς άρκτον του πύργου σκάλλας του λιμένος και του εκείσε πλησίον φρέατος ένι οδός αριστερά μεν ανερχομένω έχουσα τον του Αγίου Γεωργίου ναόν δεξιά το μέγα χωράφιον συμπεριλαμβάνουσα γουν τον του εντός του περιοριζομένου. 1. στη συνέχεια η Μονή εξαγόρασε τα μετόχια της208. υδρομύλους και εργαστήρια.Τα μετόχια στον Μαρμαρολιμένα και στην Κακηράχη Η Μονή είχε στο νησί δυό μετόχια. το σημερινό Λιμένα). ένα στον Μαρμαρολιμένα. αριστερά δε πέτραι ριζιμαίαι μεγάλαι. ένθα από μεν των αριστερών μερών κατεβαίνει οδός από του Επάνω Κάστρου. Το 1773 υπέστη μεγάλες καταστροφές από πυρκαγιά.διαδέχεται δε ο άγιος Σισάνιος. τις οχυρώσεις. τον λιμένα ός υποκάτω του τοιούτου εστί πύργου…. διαβαίνει την τούμπαν και καταντά εις την της Ποταμίας οδόν. πρέπει να είναι από τις αρχαιότερες περιγραφές του χώρου γύρω από το Λιμένα: «Ανατίθημι τοίνυν…εις την ειρημένην σεβασμίαν μονήν….97 και ανέκαμψε χάρη στην χορηγία του βοεβόδα της Βλαχίας Νεαγκόε Μπασαράμπ (1512-21) και του μεγάλου λογοθέτη της Μολδοβλαχίας Γαβριήλ Tortusanu. ανέρχεται εις τα Βραχάδια.ον εκ βάθρων ανήγειρα θείον ναόν του…. ότι παραχωρεί στο Μοναστήρι του Παντοκράτορα μια μεγάλη περιοχή στα βόρεια της Θάσου με το λιμάνι (το Μαρμαρολιμένα. ανέρχεται εις τα Σιδηροκαυσία….4.καταντά εις τους πρόποδας του βουνού. δεξιά δε ένι αμπέλιον…. Τη Μονή βοήθησε η Μ. 159 . δίεισι το μετά ταύτα ρυακόπουλον. Αικατερίνη (1762) η οποία επέτρεψε έρανο υπέρ της Μονής. αλλά και καλλιεργήσιμες εκτάσεις με χωράφια. αμπέλια. σ. δηλαδή η καταγραφή των ορίων αυτής της περιοχής.Βαπτιστού Ιωάννου.ένθα βρύσις εστίν ύδατος θαυμαστή. διέρχεται κατ΄αυτήν την οδόν την πέτραν του Χιώτου την μεγάλην…. Ουσιαστικά δηλαδή όλη την πρωτεύουσα του νησιού! Ο περιορισμός.την περί τα τοιαύτα ευαγεστάτην χώραν άπασαν και την απ αυτής διηκούσαν γην ύπεργον τε και χερσαίαν μέχρι του καθίσματος του λεγομένου Προαστείου. ο οποίος ενώπιον του Πρώτου του Αγίου Όρους ∆ωροθέου και των ηγουμένων Λαύρας. καταντά δε τις δύο αμπελώνας…(έπειτα) ανέρχεται προς τα ξενοταφεία. ούτω παρά των εντοπίων λεγόμενα από γουν των τοιούτων Βραχαδίων τέμνουσα το Παλαιόκαστρον καταντά εις το λεγόμενον Μέγα Βράχος.3. Ιβήρων. ένθα δεξιά κείται μνημείον μαρμάρινον ήμισυ όν.

Εσφιγμένου Αρσένιος. Βυζαντινά Χρονικά.98 πλησιάζει τη μεγάλη πέτρα. ( Aνατύπωση Amsterdam 1964). 323-324. σιγίλια κ. τον ανεγερθέντα εκ βάθρων υπ΄εκείνου ναόν εις όνομα τιμώμενον του τιμίου προφήτου προδρόμου και βαπτιστού Ιωάννου και έτερον ναόν παλαιόν εις όνομα τιμώμενον του αγίου ενδόξου μεγαλομάρτυρος και τροπαιοφόρου Γεωργίου.45. την χορήγηση χρυσόβουλλου. Εκτός απ΄ αυτά ο Ιωάννης κληροδοτεί με την ∆ιαθήκη του στη Μονή Παντοκράτορα στην Κακηράχη ελαιόδεντρα και αμυγδαλιές. .Petersburg 1903. Βλ.σ. ούτε από τη Μονή. Το 1394 λόγω εμπρησμού της Μονής.» Το ίδιο έτος τις κτίσεις επικυρώνει και ο πατριάρχης Αντώνιος με παρόμοια περιγραφή. ο αυτοκράτορας χορήγησε χρυσόβουλλο210. Οι Μοναχοί τότε ζήτησαν από την αυτοκράτορα Μιχαήλ Παλαιολόγο. που εκδόθηκε γιατί η Μονή έχασε λόγω εμπρησμού το προγούμενο. αμπελώνας. σσ. Οι ιδιοκτησίες της Μονής επικυρώθηκαν τα αμέσως επόμενα χρόνια από τον πατριάρχη Νείλο το 1386. Ιβήρων Μητροπολίτης Μακάριος.10 σ. αλλά δη και αυτόν το προάστιον όλον μέχρι και της Αγίας Μαρίνης και του αμπελίου του λεγομένου του Μπιληλή. όπου επικυρώνονται κι οι κτίσεις της Μονής στο νησί: «τον εν τω λιμένι της νήσου Θάσου πύργον.10. 96-102 και ειδικότερα 100. τα οποία ανέφεραν ιδιοκτησίες της Μονής. Έτέρων γην από του Εβραιοκάστρου έως του Σιδεροκαυσίου. αναφέρει τις θασίτικες κτίσεις της Μονής: 209 Actes du Pantocrator.17.16. κήπους και υδρομύλωνα. Στα δυο παιδιά του Ιωάννη Παλαιολόγο και ∆ούκα. St. Η έκδοση αυτή έχει αντικαταστήσει την παλιότερη του Louis Petit. Ο ίδιος πατριάρχης το 1396 σε πατριαρχικό σιγίλλιο. 11. Ο αυτοκράτορας ζήτησε έγγραφο που να βεβαιώνει τις κτίσεις της Μονής. καταστράφηκαν χρυσόβουλλα. δηλώνει να μην ενοχλούνται ούτε από τους συγγενείς. Παράρτημα Ι. Μετά την Βεβαίωση. Πετρούπολη. αρ.ά. ήτις ενι κατά το άκρον του αμπελώνος του εις το Προάστιον…»209 Στο σημείο αυτό μπορούμε να ταυτίσουμε την θέση τουλάχιστον του ναού του Βαπτιστή με τον ναό του Αγίου Ιωάννη Βαπτιστή ΝΑ του Λιμένα και τον ναό του Αγίου Γεωργίου με τον ομώνυμο των ερειπίων του χωριού Βουλγάρο. και Εικόνες Μονής Παντοκράτορος. γην όσην ο Μαρμαρολιμήν περιέχει. αρ. Εις την Κακηράχην μονύδριον εις όνομα τιμώμενον των αγίων και θαυματουργών Αναργύρων μετά των αμπελίων. που θα επικύρωνε τα κτήματα της Μονής. Ιερομόναχος Ιερεμίας και οι ηγούμενοι των Μονών Λαύρας Ευθύμιος. των χωραφίων. τόμου. αρ. το οποίο υπέγραψαν ο Πρώτος του Αγίου Όρους. αλλά αν το θελήσουν ας αναπαυθούν στη Μονή. 210 Actes du Pantocrator. Κληροδοτεί επίσης τον ναό Κωνσταντίνου και Ελένης που η θέση του ταυτίζεται με τον ομώνυμο ναό ΝΑ του Λιμένα. Actes du Pantocrator . Σώζεται απεικόνιση του Ιωάννη στο κάτω μέρος μιας εικόνας του παντοκράτορα που προέχεται από το ομώνυμο μοναστήρι και βρίσκεται σήμερα στην Αγ. Χιλανδαρίου ∆οσίθεος. Bank 1985. ελαιών τε και αμυγδαλών κατά την τοποθεσίαν την λεγομένην των Κελαδηνών.

γιού του Αβδούλ Χαλήλ. και γι αυτό δεν επέτρεπε στους . που εκδόθηκε στην Αδριανούπολη. Τόπος έτερος. Είτα αναβαίνει την απαλαιάν οδόν και έρχεται έως εις την πελάδα την τρανήν και ακουμβίζει εις νερόν. είτα κατεβαίνει την αυτήν ράχιν. ο σουλτάνος απευθυνόμενος στον ιεροδικαστή Θεσσαλονίκης.99 «εν τη νήσω Θάσω ελαιώνες. είτα διασχίζων μικρόν λαγκάδιον προς ανίσχοντα ήλιον και ανεβαίνει την ράχιν του Μουστάκι. Η Μονή Παντοκράτορος για το Μετόχι στο Θεολόγο.150. είτα λαμβάνει την ράχιν και έρχεται έως εις το αλώνιον. εις το Φραγκόκαστρον. υδρομυλώνες.» Στην οθωμανική απογραφή του 1570 επί Σελήμ του Β΄. Σε επόμενο φιρμάνι του 1717 του ίδιου σουλτάνου. πίπτει πλησίον της Βάβας τον λάκκον. όσπερ εδόθη εις τον Λόγγον εις φύλαξιν και νομήν των ζώων της μονής. παραλαμβάνει την αυτήν ράχιν. καταβαίνει έως του ύδατος της ενάρξεως. Έτερος ναός του αγίου μου μεγαλομάρτυρος Γεωργίου και έτερος ναός των Αγίων και ιαματικών Αναργύρων και έτερος ναός της αγίας μεγαλομάρτυρος του Χριστού Μαρίνης. Ναός εις όνομα τιμώμενος του τιμίου ενδόξου προφήτου προδρόμου και βαπτιστού Ιωάννου. Ήγουν του Αμπέλου. σε φιρμάνι του Αχμέτ Γ΄. διαβάζουμε ότι απαγορεύεται στον Αβδούλ Χαλήλ να επεμβαίνει στα κτήματα της Μονής. ανεβαίνει έως της τρουλωτής πέτρας.186. υπεράνωθεν του αυτού ύδατος εισίν πέτραι ριζιμαίαι έχοντες την βούλλαν γλυπτήν εις τόπους τρεις. Αθωνικά Σύμμεικτα 5. πληρώνει 100 άσπρα. στο αντίστοιχο 211 Νέες πληροφορίες για τα μετόχια της Μονής έχουμε σαράντα χρόνια αργότερα. υπάρχει και καλαμώνες. παραλαμβάνει τον αυτόν ρύακα και καταντά έως την αποθήκην πλησίον της Αγίας Κυριακής του σιμένου και την μικράν κοπριάν εις την αποθήκην και πάγει εις το Πιτζακονήσιν]…. Συγκεκριμένα το 1711. σ. σσ. Καρύδης. του ζητά να εξετάσει την υπόθεση του εκ Καβάλας Χαϊτέπ Ουλάχ. αλλά και τα τοπικά μοναστήρια. σ. αμυγδαλέαι. όπερ εστί πλησίον του αυτού ακρωτηρίου καλουμένου ονόματι Τρισκοινίκα και ανεβαίνει τον ράχωνα ράχωνα εις το Κουκάλου. που ισχυρίζεται ότι είχε τίτλο ιδιοκτησίας 211 212 του Βοεβόδα Αβδούλ Πακή Μπαλτά 2001. Έπειτα γραμματίζει τον ράχωνα ράχωνα και πηγαίνει έως εις την πυροβολόπετραν. Το 1671 πάλι αναφέρεται οθωμανικό κατάστιχο. απογράφονται και οι φόροι που πληρώνουν τα μετόχια του Αγίου Όρους και της Εικοσιφοίνισσας Παγγαίου. έρχεται έως της παλιοεκκλησίας και ακουμβίζει. κατεβαίνει εις την Κυδωνίαν διασκελκίζων την αυτήν λαγκάδα. Στις 17 Σεπτεμβρίου 1716 ιερείς από το Βουλγάρο αφιερώνουν στη μονή ελαιόδεντρα για να αναγραφούν τα ονόματα τους στο Βιβλίο Παρρησιών της Μονής212.518. όν και ποιρίν σύρνει. [αρχόμενος από του αιγιαλού ήγουν από ακρωτηρίου της Αρετής. χωράφια και αμπέλια εν διαφόροις τόποις. εν ώ και όριον ίσταται. διασχελίζων τον καταρρέοντα ρύακα εν τω αιγιαλώ εντός του περιορισμού. έρχεται εντός του Πλαιοχωρίου έχων ο Άμπελος κορυφάς τρεις. 515. Kiel 2003.

οικίας. Τη μεσοαβήσει όμως του Ιεροδικαστικού Συμβουλίου ο Χαιπέτ Ουλάχ επώλησε και εκεχώρησεν οριστικώς αυτοπροσώπως μεν δι΄εαυτόν επιτροπικώς δε διά τα ορφανά τα ανωτέρω διαληφθέντα ακίνητα αντί 165 προς τον επίτροπον της Μονής Μαλαχίαν όστις απεδεχθείς την πώλησιν εμέτρησεν το αντίτιμον λαβών τον παρόντα ιεροδικαστικόν τίτλον ιδιοκτησίας. αμπελώνας της Αγιορείτικης Μονής Παντοκράτορος.100 Παντοκρατορινούς να νέμονται κάποια δέντρα και τόπους του μετοχίου των Αγίων Αναργύρων στην Κακηράχη. Και ο μεν αντιπρόσωπος της Μονής ως ενάγων απέδειξεν ότι εξ αμνημονεύτων χρόνων κατέχει η Μονή τα ανωτέρω κτήματα υπό τη νομήν και κυριότητα της εξακολουθητικώς. Στο ίδιο έτος χρονολογείται και η ελληνική μετάφραση του Βασιλικού Κτηματολογίου των Βακουφίων περί των εν Θάσω αγιορείτικων κτημάτων. Ένεκα τούτων ηγέρθη μεγάλη φιλονικία μεταξύ των αντιδίκων. Το 1808 ένα επιτίμιο υπογραφόμενο από τον Γρηγορίο του Ε΄ και από τους συνοδικούς ιεράρχες. σ. απαγορεύει τον Αβδούλ Χαλήλ να καταπατά τα ελαόδεντρα. ο δε εναγόμενος Χαιμπέτ Ουλάχ ισχυρίσθη ότι ταύτα νέμεται από 15 ετών κληρονιμίσας μετά της αδελφής του από τον πατέρα του της οποίας αδελφής του το μερίδιον πειήλθεν εις τας θυγατέρας αυτής Αισέ και Φατμέ.214 Το 1721 χρονολογούνται αφιερωτήρια προς την Μονή. τη επιμόνω δε αξιώσει του Μαλαχία τούτου απηύθυνε το παρόν έγγραφον ο ιεροδικαστής Θεσσαλονίκης Εσαΐτ. Το 1720 ο παπά Μαργαρίτης και η μητέρα του αφιερώνουν στην Μονή και συγκεκριμένα στα χέρια του οικονόμου Παρθενίου ένα αμπέλι ενός στρέμματος στη δραγασιά της Μαλιάρας στο Καστρί. Στις 5 Σεπτεμβρίου 1725 ο ∆ανιήλ του 213 214 Στρατής 1995. . για τα ελαιόδεντρα της Μονής στις Μαριές.152. παρ΄ όλο που η Μονή νεμόταν αυτά δια φιρμανίου και ταπιών. Παρόμοιο περιεχόμενο έχει και το επιτιμητικό γράμμα του Γρηγορίου Ε΄ προς τον Μαρωνείας και τους Θασίους. σ.» Το 1718 νέο φιρμάνι του ίδιου σουλτάνου. των οποίων παρίσταται ενώπιον του δικαστηρίου ως κηδεμών ανηλίκων όντων και ότι τελείως αγνοεί αν ανήκουσι βακουφικώς εις την Μονήν ταύτην. Παναγιωτίδου : «Ο Χαιμπέτ Ουλάχ και Ιρινκεγιέ ήτοι θυγάτηρ και υιός του αποθανόντος κατοίκου Καβάλας Αβδούλ Χαλήλ είχον σφετερισθή τας γαίας. σφετερίσθηκαν και ιδιοποιήθηκαν κάποια ελαιόδεντρα της Μονής Παντοκράτορος της τοποθεσίας Κλείσμα της Κακηράχης. τα κείμενα και διά συνόρων οριζόμενα παρά το χωρίον Κακηράχη της νήσο Θάσου. ∆ιατάσσει το επιτίμιο αυτό «να αναγνωσθή επ΄ εκκλησίας».213 Την Απόφαση διαβάζουμε σε σχετικό χοτζέτι μεταφρασμένο από την Ι. προς τον μητροπολίτη Μαρωνείας και προς τους λαϊκούς της Θάσου αναφέρει ότι οι κάτοικοι των Μαριών ∆ρακόντης και Γεωργάκης.51 Αθωνικά Σύμμεικτα 5. Οι Παντοκρατορινοί Πατέρες αναχθέντες προς τον Σουλτάνο απέσπασαν φιρμάνιον προς τον ιεροδικαστήν Θεσσαλονίκης Εσαϊτ όστις συνεπεία τύτου εκλήτευσε αντιδίκους.

Ο ίδιος το 1835 εκποιεί αντί 200 γροσίων στη Μονή «το εν τη περιφερεία Λιμένος χειμαδιόν αυτού και εν τη θέσει Δραγάζ ορίζονται λεπτομερώς τα όρια».σ.000 και 1. τον οποίο πούλησε ο Σωτήριος Αυγουστής το 1832 στη Μονή. σ. το οποίο αναφέρει αντίστοιχα κεφάλαια ομολογίας για τα ελαιόδεντρα στα χωριά Καζαβήτι. Γεωργίου220 και ο νεώτερος του Αγ. Αναργύρων217 που κτίστηκε πιθανότατα στη θέση του βυζαντινού. Στις 13 Σεπτεμβρίου 1727 ο προηγούμενος της Μονής Μητροφάνης αφιερώνει στη Μονή το μερίδιο του στη θέση Μετόχι στη Θάσο. σε «Ταπί Σουνέτι» και με χοτζέτι ο κισλάς. Κωνσταντίνου221. 219 Σήμερα σώζεται ναός Αγ. 221 Σήμερα σώζεται ναός Αγ. στο λήμα Αγ. Στα 1842 και 1850. χρονολογούνται άλλα χοτζέτια και ταπιά. Σε επιστολές του 1821 και 1844 πληροφορούμαστε για τον ενοικιασμό σε κατοίκους της Παναγίας. Αθωνικά Σύμμεικτα 5. 880. 220 Βλ.600.000. Ιωάννης στον Λιμένα. Μαρίνας. κτισμένος μετά το 1912 και δεν περιλαμβάνεται στην μελέτη. Ένα χοτζέτι του 1850 του Μουδήρη Κακηράχης εκδιδόμενο γιατί χάθηκε το σινέτι. ενός «κισλά» του μετοχιού. 217 Βλέπε περισσότερα στον κατάλογο των μνημείων. Λιμένα. κτισμένος μετά το 1912 και δεν περιλαμβάνεται στην μελέτη. Από το Μετόχι της Κακηράχης σώζεται σήμερα ο μεταβυζαντινός ναός των Αγ.000 γρόσια. Ανάργυροι Κακηράχης. χωραφών από αγορές.216 Τον 19ο και μέχρι την πρώτη εικοσαετία του 20ου. Πολλά έγγραφα μαρτυρούν για κτήσεις ελαιοδέντρων.101 Αναστάση Στρίγγα πουλάει αμπέλι στην θέση Γιουλίσματα στον Παρθένιο ηγούμενο της Μονής αντί εξακοσίων τριάντα άσπρων215. Κακηράχη τα ποσά 1. 216 .1876 αγορά ελαιοδέντρωνκαλυβών) Κατέχει έτσι η Μονή το μεγαλύτερο τμήμα του νησιού.155. Το 1830 ζητήθηκε και εγκρίθηκε άδεια για την επισκευή και επιδιόρθωση του ναού Άγιοι Ανάργυροι «του κειμένου εν τη τοποθεσία Πλατάνια της Κακηράχης Θάσου». 215 Αθωνικά Σύμμεικτα 5. Γεώργιος Βουλγάρο. Με το Μετόχι του Λιμένα σχετίζονται σήμερα τρεις μεταβυζαντινοί ναοί που αναφέρονται στα βυζαντινά χρυσόβουλλα: Οι ναοί του Αγίου Ιωάννη218. 1859. χρονολογούνται πλήθος εγγράφων και καταγραφών του μετοχίου της Καλλιράχης (1838 αγορά μύλου. Κωνσταντίνου. 218 Βλέπε περισσότερα στον κατάλογο των μνημείων. Βλέπε περισσότερα στον κατάλογο των μνημείων. στο λήμα Αγ. Για την φορολογία αυτή πληροφορούμαστε από αχρονολόγητο δυστυχώς έγγραφο.100.1870. του Αγ. η Μονή κατέχει 1000 ελαιόδεντρα και ότι έλαβε την δεκάτη. Για το μετόχι του Προαστείου στον Λιμένα το πρώτο αφιερωτήριο που υπάρχει χρονολογείται στα 1716. στο λήμα Αγ. Αυτές επικυρώνονται και καταγράφονται στις 10 Ιουνίου 1861. ελαιομύλου. ανταλλαγές και δωρεές κατοίκων. αναφέρει ότι στην τοποθεσία του χωριού.1867. της Αγίας Μαρίνας219.1524.

85 225 Καθώς οι τρεις ιδρυτές επιθυμούσαν διαφορετική αφιέρωση της μονής (στη Θεοτόκο. Πεντζίκης 2003. Η ήρεμη περίοδος είναι σύντομη και ακολουθείται από την σχεδόν τέλεια ερήμωση της. Την φορά αυτή την ανακαίνιση της την χρηματοδοτούν οι ηγεμόνες της Ουγγροβλαχίας. άλλοτε ένα στα επτά και άλλοτε ένα στα πέντε.226 Στις 10 Οκτωβρίου 1276. σ. στον Άγιο Νικόλαο και στον Άγιο Γεώργιο. οι ανακαινίσεις συνεχίζονται και έτσι η Μονή ξεπερνά σε πλούτο πολλές άλλες Μονές. σ. καθώς τα αρχεία της κάηκαν.18. σύμφωνα με τον Αγιοπαυλίτη διάκονο Κοσμά Βλάχο. Όρους. μετά το έτος αυτό θεωρείται ότι ιδρύθηκε η μονή.. από τρεις αδελφούς μοναχούς (Μωυσής. Το πρωί βρήκαν ζωγραφισμένη πάνω στη σανίδα τη μορφή του αγίου Γεωργίου και η μονή ονομάστηκε «Αγίου Γεωργίου του Ζωγράφου». ο ηγούμενος.88-90 223 . Ανοικοδομείται σύντομα από τους Παλαιολόγους αυτοκράτορες Ανδρόνικο Β΄(1282-1328) και Ιωάννη Ε΄ (1341-1391) αλλά και από πολλούς ηγεμόνες των παραδουνάβιων χωρών κατά τον 15ο αιώνα. Ααρών και Ιωάννης) καταγόμενους από την Λυχνίδα (σημερινή Αχρίδα). από τον οποίο αποδικνύεται βάσει παλιών φιρμανίων.418 226 Προβατάκης 2001 σσ. Ι.σ. 224 Καδάς 1997. Το όνομα «Γεώργιος Ζωγράφος» αναγράφεται στο Τυπικό του Ιωάννη Τσιμισκή. Το 1902 κατά το Γ. επί Λέοντος ΣΤ΄ του Σοφού224 στη Β’ πλευρά της χερσονήσου του Αγ. 21 μοναχοί και 4 λαϊκοί αντιστάθηκαν στους λατινόφρονες που οδήγησαν την εκκλησία σε ένωση με την παπική (Σύνοδος της Λυών 1274) και βρήκαν μαρτυρικό θάνατο όταν οι στρατιώτες πυρπόλησαν τον πύργο.225 Τα επόμενα χρόνια δεν υπάρχουν πληροφορίες. μνημονεύεται ως «μονή των Βουλγάρων». αι. το 972. Σμυρνάκη η μονή διατηρεί μετόχι στον Λιμένα της Θάσου μετά του ερειπωμένου ναού των αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης223.4. Στο τέλος του 13ου αιώνα η μονή ενισχύθηκε στις αρχές του 14 Καταλανούς ου από τον Μιχαήλ Η΄ τον Παλαιολόγο (1259-1282). σ.102 Το 1893. όμως καταστρέφεται κατά το μεγαλύτερο μέρος του από πειρατές. Φαίνεται πάντως ότι κατοικήθηκε νωρίς από Βούλγαρους μοναχούς. Το 1904 με αίτηση της η Μονή προς τον ∆ιοικητή Θεσσαλονίκης. καθώς αναφέρεται σε έγγραφο δικαιοπραξίας (980). 1.Μ. Τον 18ο -19ο αι. αναφέρει ότι οι υπάλληλοι παραβιάζουν την δεκάτη και εισπράττουν. αποφάσισαν να κλειδώσουν στο καθολικό μια άγραφη σανίδα και να προσευχηθούν όλη νύχτα ώστε να φανερωθεί η βούληση του Κυρίου. αφού από τον 13ο αι. Μετά από αυτή την Αίτηση εκδίδεται αντίγραφο του κτηματολογικού κώδικα. ιδιαίτερα ο Στέφανος ο Στ’ (1502). Ήταν αφιερωμένη στον Άγιο Γεώργιο. Τα μετόχια της απολλοτριώθηκαν το 1926. Ζωγράφου Η μονή ιδρύθηκε τον 10ο αι.538. Μέχρι το 1845 σ΄ αυτήν 222 Κοσμά Βλάχου 2005. Το όνομα της μονής παραπέμπει κατά συνέπεια σε προσωνυμία του Αγίου Γεωργίου και όχι σε οικογενειακό όνομα κτήτορα.4. Σμυρνάκης 1988. ότι τα κτήματα των Αγιορείτικων Μονών πληρώνουν δεκάτη. η μονή Παντοκράτορος διατηρεί μετόχι στην Κακηράχη και ασήμαντο στο Λιμένα222.

Το 1875.103 συνυπάρχουν Βούλγαροι και Έλληνες μοναχοί και οι ακολουθίες ψάλλονταν και στις δύο γλώσσες. Απ΄αυτούς εντάσσουμε την επανίδρυση του Μετοχιού στο χρονικό πλαίσιο από το τέλος του 17ου αιώνα μέχρι το 1931 που απαλλοτριώθηκε. 228 . Η Μονή δεν πρέπει να εξαγόρασε τα μετόχια της. μοναχούς που δεν προσχώρησαν στο Βουλγαρικό σχίσμα. Εκτός Μονής τα σωζόμενα έγγραφα είναι λίγα. 1. αναφέρεται ότι το Μοναστήρι της Εικοσιφοίνισας Παγγαίου. Η Εκκλησία του ερειπωμένου σήμερα χωριού είναι αφιερωμένη στον Άγιο Γεώργιο. Ακολουθεί από το 1850227 το κοινοβιακό σύστημα ζωής και διοίκησης. χωριό που σήμερα έχει εγκαταλειφθεί229. επομένως μετά το 1570 το μετόχι της πρέπει να άλλαξε ιδιοκτησία. Εξαρτήματα : καθίσματα 8. Από το1845 και μετά όμως λειτουργείται αποκλειστικά από Βουλγαρορθόδοξους. 229 π. σ.1. 2 στο Στενό και 2 στις Αμμούδες και ένα στα Παλούκια. Από το Μετόχι αυτό που ήταν γνωστό ως «των Βουλγάρων». Πότε μετακόμισαν οι Ζωγραφίτες από το Βουλγάρο στο Ραχώνι δεν είναι γνωστό. διαθέτει στη Θάσο Μετόχι231. πήρε το όνομα του και το χωριό. Το μετόχι πρέπει να εγκαταλείφθηκε. 230 Αγγελούδη 2005. ή να ανεξαρτοποιήθηκε. 231 Παναγόπουλος 1970. 32-33. Σμυρνάκης 1988. «των Βουλγάρων» όπως ονομαζόταν από τον 13ο αιώνα. σ. με 5 ελαιόδεντρα. Στο αρχείο της Μονής σώζονται σήμερα κατάλογοι δέντρων και κατάστιχα δοσοληψιών με τους ντόπιους. σ.4.561. μαρτυρούνται συνεχείς ανταλλαγές κτημάτων της μονής με τη Μονή Βατοπεδίου. κτίζουν στο Ραχώνι το κτίριο του μετοχιού τους. για συγκεκριμένη φορολογική συμπεριφορά. σ. σε Σιγίλλιο του Πατριάρχου Τραπεζούντος Συμεών.500 ελαιόδεντρα (τα 1200 σποραδικά στον κάμπο του Ραχωνίου και τα υπόλοιπα σε τρία 227 Αναγνωρίστηκε ως κοινοβιακή με σιγίλλιο του πατριάρχη Ανθίμου Δ΄. σσ.247. κελλιά 2. Κατοικείται μόνο από δώδεκα μοναστηριακούς Βουλγάρους μοναχούς με ηγούμενο τον Αρχιμανδρίτη Αμβρόσιο (1997)228. Αντιπροσωπεία 2. διατηρούσε από την Βυζαντινή Εποχή μετόχι στο Βουλγάρο. Βατοπεδίου και ∆ιονυσίου διαμαρτύρονται προς τον Γενικό ∆ιοικητή Καβάλας Μεχμέτ Λιβά πασά.230 Το 1474. 40. Το 1869 οι Μετοχιάριοι Ζωγράφου. Απ΄αυτά αντλούμε κάποιες πληροφορίες: Στις 12 Οκτωβρίου 1833 οι Ζωγραφίτες ανταλάσσουν με τον Θεόδωρο Καραπαναγιώτη ένα μερίδιο από το βοσκότοπο του μετοχιού στην περιοχή Πεντζίκη. Στις αρχές του 20ου αιώνα η περιουσία τους ήταν: 4.Το μετόχι στο Βουλγάρο Η Μονή Ζωγράφου. σύμφωνα με οικοδομική επιγραφή. Στρατής 1985. σσ.4. 112-113. γιατί το 1808 μνημονεύεται απλώς ως Μονύδριον Αγίου Γεωργίου. Αγαθαγγέλου Μάγνητος 1916. Κοσμά Βλάχου2005.153. Στα χρόνια 1832-1886 επί ηγουμένου ανθίμου.

ένα στο Θεολόγο και ένα στο Βουλγάρο. Άνδρες και γυναίκες ασχολούνταν με την ελαιοσυλλογή. επιτρέψαντος τούτο του μεγαλοπρεπούς και νομοθέτου Σουλεϋμάν του Α΄(1529-1566). Αποτελείται από τρία κτίρια: Ένα ισόγειο ελαιόμυλο. σ. συχνά και για την οικογένεια των εργατών. Το κτίριο του μετοχιού σώζεται σήμερα σε ερειπιώδη κατάσταση κοντά στην εκκλησία Κοίμησης της Θεοτόκου (Εικ. Την βασιλική χορηγία επανέλαβαν και οι Παλαιολόγοι.508.104 περιβόλια περίπου 100 στρεμμάτων στη θέση Λάκκος-Πετζίτης). Η μονή υποστήριξε ενεργά την Επανάσταση του 1821. Έγγραφο που σώζεται με ημερομηνία «εν έτει αχιε΄θ  232 Καδάς 1997. ∆ιονυσίου Αγ. δυό στρέμματα κήποι κοντά στο μετόχι. δύο ελαιόμυλοι. Η κόρη του Ρωξάνδρα και ο σύζυγος της Αλέξανδρος Λεπουσνεάνου ανέλαβαν την οικοδόμηση της εξαώροφης πτέρυγας του. όταν τα μουλάρια ξεφόρτωναν τις ελιές το μεσημέρι. Το 1535 κάηκε και την ανοικοδόμησε ο Μολδαβός ηγεμόνας Πέτρος Ράρες. Ι. 235 Σμυρνάκης 1988. Πίν. Η σίτιση ήταν πλήρης. 4. 234 Στρατής 1995.5. Το μετόχι στο Θεολόγο διέθετε σπίτι και μύλο. σσ. Για την αποπεράτωση του βοήθησε ουσιαστικά ο Τραπεζούντιος αυτοκράτορας Αλέξιος Γ΄ Κομνηνός232. Σμυρνάκης 1988. 1. Ολόκληρη η γειτονιά Αγιά.Μ.4. ένας αλευρόμυλος. Το μετόχι απαλλοτριώθηκε. σ. επέστρεφαν στον κάμπο με τα καζάνια του φαγητού.63 Η…Ρωξάνδρα εξηγόρασε και τα Μετόχια της Μονής. άτινα από της αλώσεως της Κωνσταντινουπόλεως είχον καταπατηθεή.5. 233 . Ο ρόλος του μετοχιού ήταν θεμελιώδης για το χωριό. οφείλεται στον όσιο ∆ιόνυσο. 63-70. Η Ρωξάνδρα και ο γιός της Μπόγδαν εξαγόρασαν και απέδωσαν στο μοναστήρι τα μετόχια του που δημεύτηκαν επί Σελίμ Β΄(1568)233. 6-7 μουλάρια. πρωί –μεσημέρι-βράδυ. Σμυρνάκη235 και τον Κοσμά Βλάχο. πέντε στρέμματα αμπελιών στη θέση Άγιος Νικόλαος. ενώ μετά την Άλωση την ευεργέτησαν πολλοί ηγεμόνες της Μολδοβλαχίας. σ. 1.1. τα μαγειριά και τα κτίρια. Αποτελεί για το νησί το μοναδικό δείγμα κτιριακής εγκατάστασης μετοχιού που είναι μικρογραφία μοναστηριού.1). Χαρακτηριστικά. ένα διώροφο με αποθήκη στο ισόγειο και κελλιά στον όροφο που αυλίζονται από το χαγιάτι και ένα διώροφο με κουζίνα στο ισόγειο. που καταγόταν από την Κορυσό Καστοριάς.Τα μετόχια στο Θεολόγο και στο Βουλγάρο Η Μονή ∆ιονυσίου είχε δύο μετόχια234. σύμφωνα με το Γ. Όρους Η ίδρυση του χρονολογείται στο β΄ μισό του 14ου αιώνα (1370-1374). όστις αυστηρώς είχε διατάξη πάντας τους διοικητάς άμα τη αναρρήσει αυτού να προστατεύσωσι τα δίκαια των υπηκόων αυτού πάντως ανεξαιρέτως. Μετά την έλευση των Τούρκων πολλοί μοναχοί με κειμήλια μεταφέρθηκαν σε ασφαλέστερα μέρη. εξαρτόνταν απ΄ αυτό και από το κοντινό Βατοπεδινό μετόχι.5.516. με τους κήπους.4.

σ. «Ο κ. τούτον ειδώς καγώ η ευτελής και αμαρτωλή φιλοκκλησία μοναχή.»  Το μοναστήρι του Αγ. ότι πληρώνει 200 άσπρα φόρο236. στις 7 Σεπτεμβρίου 1878 ο παπά ∆ημήτριος οικονόμος αφήνει στην μονή 4 ελαιόδεντρα.105 ιγ»  (1615) φέρει την διευκρίνιση: «Αφιερωτήριον της ημετέρας εν Χριστώ αδελφής φιλοκκλησίας Μοναχής απαράλλακτον τω πρωτοτύπω». Ο Καθηγούμενος του Ιερού Κοινοβίου του Αγίου Διονυσίου. έτι υγιής ούσα και σώας έχω τας φρένας. Με ένα απ΄ αυτά. ήτοι του Αγίου Διονυσίου. το κελίον μου με το περιβόλι μου…. Ευγενικού.186 . Σ΄αυτό διαβάζουμε: «Επειδή πάσιν ανθρώποις κοινός εστίν ο θάνατος και τοις πολλοίς άδηλος και οικ έστιν άνθρωπος ος ζήσεται και ουκ όψεται θάνατον. Ο δε πανάγαθος Θεός διά πρεσβειών του προστάτου ημών Τιμίου Προδρόμου δώη τοις μεν ζώσιν υγείαν ευημερίαν και πάντα τα προς σωτηρίαν αιτήματα. Άγον Όρος τη 26 Φεβρουαρίου 1878. αποφασίζω με όλα μου τα σπλάχνα και γίνομαι μοναχός εις το μοναστήρι του Διονυσίου και τέκνον του Τιμίου Προδρόμου και πάντων των αγίων αμήν και την ειδικήν μου την αμαρτωλήν…εδόθη εις τιμίας χείρας του γέροντα μου και πνευματικού μου Χατζή Καλλινίκου Διονυσιάτη εν έτει 1813 Μαΐου 11». Αρχιμανδρίτης Κυριακός και οι συν εμοί αδελφοί». έγνων ενδιαθέτως τα καθ΄ημών και ο πρώτον μεν αφίημι την εν Χριστώ τω Θεώ συγχώρησιν πάσιν χριστιανοίς πταίσαντας ημίν. όπως αυτό με το οποίο στις 18 Ιουνίου 1877 ο πατέρας της Μαρίας Χαϊδευτού από την Παναγία αφιερώνει μια ελιά για την ανάπαυση της κόρης του. Γιάννη.  Στις 15 Ιουλίου 1829 ο Χατζή αξής Χατζή Σωτηρίου από την Παναγία πούλησε στον μετοχιάριο σπίτι αντί 1.200 γροσιών. Πταίσασα καγώ ως άνθρωπος αιτώ παρά πάσιν Χριστιανοίς συγχώρησιν. αναφέρεται και στο κατάστιχο του 1570. τοις δε κοιμηθείσιν ανάπαυσιν των ψυχών αυτών εν κόλποις Αβραάμ και εν σκηναίς δικαίων. Νικολάου και Σαλονικιάς ων τα ονόματα κατεχωρήσαμεν εν τω αρμοδίω τόπω διά παντός μνημονεύονται. Ενδιαφέρον παρουσιάζουν ορισμένα που δείχνουν ότι αφιερώσεις γινόταν και από άλλα χωριά. Σε ιεροσφράγιστο γράμμα της Μονής διαβάζουμε. άρα υπάρχει σοβαρή ένδειξη το μετόχι να είναι βυζαντινό  Σε αφιερωτήριο-διαθήκη ο «γέρο Δημήτριος μαργιότης»  γράφει:  «ότι σώας έχων τας φρένας μου. Έπειτα αφήνω εις την μετάνοιαν μου εις την Μονήν του Τιμίου Προδρόμου. Πολλά αφιερωτήρια δέντρων υπάρχουν στον αρχειακό φάκελο του μετοχιού. Ιμπράμης αφιερώνει εν ελαιόδεντρον διά μνημόσυνον της δούλης του Θεού Ελένης και των τέκνων αυτής και υπέρ αναπαύσεως των ψυχών των κεκοιμημένων δούλων του Θεού Δημητρίου. 236 Καρύδης-Kiel 2003. αλλά και προηγούμενο έγγραφο όπου η αφιέρωση γίνεται από Μαριώτη. Επομένως εξαγοράστηκε. Στις 8 Οκτωβρίου 1868 ο Αρχιμανδρίτης Γαβριήλ αναθέτει με συμφωνητικό τη συντήρηση του μύλου του Θεολογίτικου μετοχιού.

Στις 15 Απριλίου 1863 ο Ιωάννης ∆ημητρίου πωλεί στον οικονόμο Γέρο-Ησύχιο στο χωριό Βουλγάρου «κελί  που  έχει  και  νερό  μέσα». 2 ελαιοδέντρων εις το αυτόθι Μοναστηριακόν ημών Μετόχιον και ότι τα υπό του αυτόθι ημετέρου Οικονόμου Μαξίμου σταλέντα ημίν ονόματα ζώσης Ουρανίας και κεκοιμημένου Παναγιώτην ενεγράψαμεν τοις ιεροίς ημών βίβλοις ίνα μνημονεύονται.000 ελαιόδεντρα και αναφέρει και άλλο αγρόκτημα στη θέση «Αμμαθραξούς» απ΄ όπου η Μονή έπαιρνε 10. η κοινότητα Ραχωνίου με επιστολή της προς τη μονή ∆ιονυσίου ζήτησε τη συνδρομή του μοναστηριού για τη διοχέτευση του νερού της πηγής του Αγίου Μάμαντος στο χωριό.000 οκάδες λάδι. Το 1880 ο προεστός Αυγουστής Σταυρόπουλος βρισκόμενος στο τέλος της ζωής του εκάρη μοναχός από τον οικονόμο Ισίδωρο.128. (Έγρ.000 οκάδες λάδι. τω δε κεκοιμημένω καταστήσει μετά των δικαίων. Αρχείο Σαπφώς Αγγελούδη. Σε ιεροσφράγιστο έγγραφο του  1885238 διαβάζουμε: « Δια της παρούσης ιεροσφράγιστης Μοναστηριακής ημίν ενδείξεως δηλούται ότι ευχαρίστως απιδιξάμεθα την υπό της εν Βουλγάρου της Θάσου Κυρίας Ουρανίας Γεωργίου Βούλτζου αφιέρωσιν δυο αριθ. Εγένετο εν τω αγιώνυμον Όρος Άθω Ι. σ. και τα υπόλοιπα δώρο προς τη Μονή. Στο αίτημα της κοινότητας είχαν ανταποκριθεί ήδη οι μονές Βατοπεδίου και Ζωγράφου καθώς όπως χαρακτηριστικά αναφέρεται στην επιστολή η κοινότητα γνωρίζοντας ότι η μονή ∆ιονυσίου «δεν δύναται οικονομικώς να παραβληθή με τας Μονάς Βατοπεδίου και Ζωγράφου.  Στις 15 Μαρτίου 1875 υπογράφεται συμφωνητικό για την συντήρηση του ελαιόμυλου του μετοχιού μεταξύ του Γέρο Βάσσιου. ζήτησε να τοποθετήσει τα οστά του στο Κοιμητήριο της Μονής «μετά των λοιπών αποβιωσάντων πατέρων». από την οποία ο Σταυρόπουλος. ενώ διέθετε σπίτι και το εκκλησάκι του Προδρόμου. Το μετόχι απαλλοτριώθηκε υπέρ των Θεολογιτών.Χρηστίδης και του επιτρόπου του Αγίου Μαρώνειας Αυγουστή Σταυροπούλου. . ώρισεν όπως και αύτη υποβληθή εις 237 238 Αρχιμανδρίτου Γαβριήλ 1959.088. Δώση δε ο Κύριος δια πρεσβειών του Τιμίου Προδρόμου τη μεν ζώση υγείαν και άφεσιν των εαυτής αμαρτιών. Ο Καθηγούμενος Κυριακός και οι συν εμοί εν χριστώ αδελφοί». αφού εκτιμήθηκε 1. Ο γιος του αφιερώνει 10 ελαιόδεντρα. προσφέρουσες ανά εξήκοντα λίρας εκάστη. Κοινοβίω του αγίου Διονυσίου τη 15 Αυγούστου 1885. τα τρία για τα έξοδα του Ισιδώρου. του προεστού Ραχωνίου Γεωργίου Αγγέλου για τον οποίο υπογράφει ο γιατρός Γ.1) Στις 8 Ιουνίου του 1907.Μ.000 δραχμές.000 ελαιόδεντρα και πρόσοδο κάθε χρόνο περίπου 10.106 Το 1915 ο Αρχιμανδρίτης Γαβριήλ ∆ιονυσιάτης237 αναφέρει ότι το μετόχι στο Θεολόγο διαθέτει 2. Το μετόχι στο Ραχώνι είχε 2.

Μετά την καταστολή της επανάστασης στη Χαλκιδική η Μονή λεηλατήθηκε από τους Τούρκους οι οποίοι πήραν όλους τους θησαυρούς του σκευοφυλακίου. οπότε ερημώθηκε. Αγ. σ.Μ. Τους τρεις πρώτους αιώνες γνώρισε μεγάλη ακμή. στο λήμα Άγ. Το μετόχι πρέπει ήταν βυζαντινό και πρέπει να περιλαμβάνεται σ΄αυτά που εξαγόρασαν ο Αλέξανδρος Λεπουσνεάνου και η σύζυγος του Ρωξάνδρα. Το 1568 ο ηγεμόνας Αλέξανδρος Λεπουσνεάνου και η σύζυγος του Ρωξάνδρα ανέλαβαν την ανακαίνιση του και εξαγόρασαν και απέδωσαν στο μοναστήρι τα μετόχια του που δημεύτηκαν επί Σελίμ Β΄(1568)242. οθωμανικών»239. Όρους Ιδρύθηκε το δεύτερο μισό του 10ου αιώνα. 6). 240 μεταβυζαντινή τρίκλιτη . ενώ τον 14ο αιώνα αντιμετώπισε δυσχέρειες και ενισχύθηκε από τον Ιωάννη Ε΄ Παλαιολόγο και τον Σέρβο Στέφανο ∆ουσάν. καθώς η καταβολή του καθορισμένου ποσού καθυστερούσε και οι απεσταλμένοι της κοινότητας στο Άγιο Όρος για τη συλλογή των χρημάτων αναγκάστηκαν να αποστείλουν μετά από δύο ημέρες και δεύτερη επιστολή στο μοναστήρι για να επισπεύσει τη καταβολή του ποσού και την επίδοση του κατάστιχου των συνδρομών240. Την Μονή βοήθησαν η αυτοκράτειρα Ευδοκία και οι γιοί της Ανδρόνικος και Μιχαήλ Ζ΄ Παραπινάκης καθώς και ο Ρωμανός ∆΄ ∆ιογένης.6. Το σπίτι μέσα στο χωριό.4. Στην συνέχεια πρέπει να αδράνησε.4. Στο χωριό σώζεται ομώνυμη 239 Χαλκιάς υπό έκδοση. Ι. 241 Βλ. Το 1893 ο Αγιοπαυλίτης Κοσμάς Βλάχος αναφέρει ότι διατηρεί κάποια ελαιόδεντρα μόνο στο χωριό243. 28 243 Κοσμά Βλάχου 2005. πουλήθηκε σε ιδιώτη (εικ. 1. σ.4. Ι.107 την καταβολήν μόνον δέκα λιρών. 1. Το εκκλησάκι του Τιμίου Προδρόμου241 σώζεται στην τοποθεσία «Κελί». ∆οχειαρίου Αγ.7.Μ.6. ιδιαίτερα μετά τις διάφορες πειρατικές επιδρομές μέχρι τον 16ο αιώνα. 252. Γεωργίου Αναφέρεται στην απογραφή του 1570 να πληρώνει φόρο 100 άσπρα και να βρίσκεται στο Καζαβήτι. Το μετόχι απαλλοτριώθηκε υπέρ των κατοίκων του Ραχωνίου.1. 242 Πεντζίκης 2003.Το μετόχι στο Θεολόγο Αναφέρεται στο Οθωμανικό κατάστιχο του 1570 να πληρώνει φόρο 50 άσπρα. ∆εν γνωρίζουμε αν τελικά ανταποκρίθηκε το μοναστήρι στο αίτημα της κοινότητας. 1. Ιωάννης Πρόδρομος στο Βουλγάρο. Χαλκιάς υπό έκδοση. Παρ΄όλες τις προσπάθειες η παρακμή της συνεχίστηκε.

32-33. Μουτσόπουλος 2006. 249 Καρύδης-Kiel 2003. Σήμερα καμμιά Μονή του Αγίου Όρους δεν υπάρχει με αυτό το όνομα. κατοίκων του χωριού «Χαζαβήτι» στη σειρά 3156.186 245 . Υπάρχει και η υπόθεση η Μονή να ονομαζόταν Άγ.108 Βασιλική κτισμένη το 1810244. 247 Βλ. αναφέρεται ότι το Μοναστήρι της Εικοσιφοίνισας Παγγαίου. σχετικά στον κατάλογο στο λήμα Αγ. Εικοσιφοίνισσας Παγγαίου Το 1474.248 Ο λόγος ίδρυσης του μετοχιού της θα πρέπει να ήταν ο προσπορισμός της Μονής σε κρασί. Πότε όμως ιδρύθηκε το μετόχι στη Θάσο. σ. 244 Βλ. που εκδιώχθηκαν το 1459. Η περιοχή του Σωτήρα ανήκε στην Κακηράχη και ως ανεξάρτητος οικισμός εμφανίζεται πολύ αργά. ∆υστυχώς κάηκε στην μεγάλη πυρκαγιά του 1985 και επισκευάστηκε χωρίς μελέτη από ιδιώτη. 1. ήταν ιδανική για αμπελώνες. Ευτυχώς το 1978 είχε αποτυπωθεί από τις τότε φοιτήτριες. διαθέτει στη Θάσο Μετόχι. την υπογράφουσα και την Λ. Επομένως το μετόχι προϋπήρχε των Τούρκων. είναι αδύνατο να ιδρύθηκε στα χρόνια 1455-1474 το μετόχι. Επειδή οι πηγές σιωπούν ως προς αυτό η λύση στην χρονολόγηση μπορεί να δοθεί από την χρονολόγηση του ναού αλλά και των τοιχογραφιών του.153.8. και επιπλέον το 1474 είναι σε εξέλιξη ο πρώτος Βενετοτουρκικός πόλεμος (1463-1479).4. στο οθωμανικό κατάστιχο του 1839/31.249 Το Μετόχι βρισκόταν ΒΑ της Κακηράχης. γιατί η περιοχή του σημερινού Σωτήρα. Στα χρόνια αυτά το νησί το 1457 καταλήφθηκε από τους σταυροφόρους του πάπα Καλλίστου του Γ΄. σε Σιγίλλιο του Πατριάρχου Τραπεζούντος Συμεών. σε ορεινή περιοχή. Αγαθαγγέλου Μάγνητος 1916.329-352. Ο ναός της Ανάληψης που σώζεται ΝΑ του χωριού Σωτήρας είναι μικρή τρίκλιτη βασιλική με υπερυψωμένο το κεντρικό κλίτος. Σε έγγραφα όμως του 11ου αιώνα αναφέρεται Μονή Γεωργίου245 η οποία πιθανόν διέθετε μετόχι στη Θάσο. Γεώργιος Μικρού Καζαβητιού. σχετικά στον κατάλογο των μνημείων στο λήμα Άγ. σ. το οποίο μάλιστα εξαγόρασε το 1570. 248 Παναγόπουλος 1970. Επίσης η επιγραφή του ναού του Αγ. Παντελεήμονα (1843) ονομάζει το χωριό ΚΑΖΑΒΥΤΗ247. 228. μακριά από το χωριό και γι αυτό διέθεται και ναό. σσ. με ενδιαφέρον παρατηρούμε ονόματα θασιτών. Παντελεήμων Μικρού Καζαβητιού. 246 Σαμαρά 2006. ∆εδομένου ότι από την παράδοση της Θάσου ως το 1474 μεσολαβούν περίπου είκοσι ταραγμένα χρόνια. Μ. Γεώργιος Χοζεβίτης και η ονομασία Καζαβήτι να προέρχεται από το Χοζεβίτης. σσ. σ. Για την εκδοχή συνηγορούν τα ακόλουθα: Στο Βρέβιον της μονής Εικοσιφοίνισσας246 που βρίσκεται στο κέντρο Σλαβοβυζαντινών Ερευνών Ivan Dujcev της Σόφιας και ξεκινά από τα τέλη του 14ου αιώνα και φτάνει ως τα τέλη του 16ου. Ι.

252 Έτσι η έρευνα περιορίζεται στα έγραφα ιδιωτικών αρχείων.118. «Θεολόγι» στη σειρά 3147. οι κάτοικοι του Σωτήρα με αναφορά τους προς τον γενικό διοικητή της Θάσου Τουσούν Βέη. 251 ∆ιοικητής Τουσούν Βέης. γιατί ορισμένα γίδια κατοίκων του χωριού «βόσκουσιν μέσα εις τα αμπολάδια και προξενώσι ως γνωστόν και εις υμάς ζημίαν. σσ. σ. Συγκεκριμένα: Στις 22 Αυγούστου 1875. πιθανόν απέτρεψε τους πειρατές στο να την καταστρέψουν. Ο ναός μπορεί να χρονολογηθεί στον 12-13ο αιώνα συγκρινόμενος με άλλους ναούς του ίδιου αρχιτεκτονικού τύπου250. ο ηγούμενος της Μονής Νικηφόρος διαμαρτύρεται προς τους προεστούς του Σωτήρα. που όμως χρονολογούνται στον 19ο αιώνα. μακριά από την Κακηράχη.122. Στις 14 Ιανουαρίου 1881. μυστικά με αρκετούς εργάτες. 254 Χιόνης 1988(1). 252 νΠαπάζογλου 1989. σσ. Είναι πιθανόν από τους λίγους βυζαντινούς ναούς που λόγω αφανούς θέσης διασώθηκε ως τις μέρες μας ακέραιος παρά τις πειρατικές επιδρομές αλλά και τις πυρκαγιές των δασών. «Χαζαβήτι» στη σειρά 3156 και «Λυμένα» στη σειρά 3158-3159 marg. 81-82. κατοίκων των χωριών «Θάσω Καλή ΄Ράχι» στη σειρά 3111. Στο Βρέβιον της μονής Εικοσιφοίνισσας251 που βρίσκεται στο κέντρο Σλαβοβυζαντινών Ερευνών Ivan Dujcev της Σόφιας και ξεκινά από τα τέλη του 14ου αιώνα και φτάνει ως τα τέλη του 16ου.41-49. ενώ τα βοδια τους μπορούν να βόσκουν εκτός κι αν σκάβουν τις ιδιοκτησίες της Μονής253. 7). Πρόκειται για δωρητές του μετοχιού της Κακηράχης τα ονόματα των οποίων καταγράφονται για την μνημόνευση τους στη Μονή. γιατί έκανε καταχρηστική κατοχή μεγάλου μέρους γης για την καλλιέργεια σποραδικών φυνδανίων254. σσ. Στις 14 Φεβρουαρίου 1882 250 ο Αγγελούδη 2001. ενεργώντας σχδόν ως . ωσαύτως και εις τα καθιρίδια…» Παρακαλεί δε τους κατοίκους να εμποδίζουν τα γίδια. παραπονούνται κατά του οικονόμου του μετοχιού Κυπριανού.109 Θεοδωρίδου (Εικ. με ενδιαφέρον παρατηρούμε ονόματα θασίων. ενώ το 1627 στον Κώδικα 378. 253 Χιόνης 1988(1). σε δύσβατη περιοχή.329-352. Ο οικονόμος όμως αδιαφορώντας εργάζεται στα δάση. ∆υστυχώς στην ίδια τη Μονή μετά την κλοπή των εγγράφων της υπάρχει άγνοια για την ιστορική διαδρομή του θασίτικου μετοχιού της. Το μετόχι αναφέρεται το 1569 στο οθωμανικό κατάστιχο να πληρώνει φόρο 200 άσπρα. σ. Η θέση του ναού. όπως συνέβη με το μετόχι της Μονής Ιβήρων. Στο μεταξύ το Γενικό Συμβούλιο Θάσου έχει εκδόσει διαταγή που απαγορεύει τον οικονόμο του μετοχιού «να ενοχλεί τους κατοίκους καθαρίζων ιδιωτικάς του ωφελείας και καταστρέφων δάση ακαταπαύστως άνευ ουδεμίας συννενοήσεως». Σαμαρά 2006.

259 Το 1928. Ακριβώς η ιστορία του μετοχίου δεν είναι γνωστή. Πράρτημα 106.189 Παπαδοπούλου-Κεραμέως 1987. ο Μοχονήσσιος Ευ.110 διαμεσολαβητής μεταξύ Κυπριανού και Γενικού Συμβούλιου Θάσου.000 ελαιοδέντρων» Ο κώδικας δυστυχώς δεν σώζεται στο αρχείο της Μονής. εν τω χωρίω Σωτήρος. σ.124. σ. να εκθέσει τα παράπονα του κ αυτό να τον ακούσει αμερόληπτα255. το μετόχι εκμισθώνεται σε κατοίκους της περιοχής αντί 60 λιρών για πέντε χρόνια. ότε αναφέρεται έχουσα υπέρ τας 14. σσ.Μ.257 Το 1896 ο βιβλιοθηκονόμος της Μονής ∆αμασκηνός γράφει για το μετόχι:258 «Μετόχιον εν Θάσω. σ. Χιόνης 1988(1). ο δεύτερος κτήτορας της Μονής. Το 1886. 256 . Το 1570 τα μετόχια της δεν 255 Χιόνης 1988(1). 256-263. 259 Παπάζογλου 1988. Ι.αμπελώνας τινας και άλλους αγρούς και κήπους. διατάσσει τον Κυπριανό να παύσει τις εργασίες και να ρθεί σε συννενόηση με το Γενικό Συμβούλιο Θάσου.4. Η Μονή ανακαινίσθηκε και περιήλθε ξανά στην δικαιοδοσία του Πρώτου και παραχωρήθηκε ως κάθισμα στην Μονή Φιλοθέου.256 Στις 22 Ιανουαρίου 1887. Σταυρονικήτα Αγ.Παπαδοπούλου-Κεραμέως στη Μονή υπάρχει «στρογγύλιον μετά βάσεως μάρμαρον κομισθέν εκ Θάσου υπό των επιστατών του εκείσε εν τω χωρίω Σωτήρος μετοχίου της μονής». έχον υπέρ τας 10. 333. Τον 14ο αιώνα καταστράφηκε εντελώς από Καταλανούς και περιήλθε στην δικαιοδοσία του Πρώτου που την παραχώρησε στην μονή Κουτλουμουσίου. σε έγγραφο με ημερομηνία 20 ∆εκρεμβρίου 1899. 260 Δράκου 1928. 1. ακαλλιέργητη έκταση που η Μονή με έγγραφα υποστήριζε ότι ανήκε εις αυτήν. σ. 51. Το 1533 είχε ερειπωθεί και μετά από αγορά αναστηλώθηκε από τον ηγούμενο της μονής Γηρομερίου Θεσπρωτίας. 258 Δαμασκηνού (Μοσχόπουλου) 1896. μετά από απόφαση της ∆ιοίκησης Καβάλας ότι δεν ανήκει στη Μονή. Το έργο του ολοκλήρωσε ο πατριάρχης Ιερεμίας. με απόφαση του. ότι υπάρχει εις την κυριαρχίαν της Μονής πολύ πριν το 1627.5.000 ελαιοδέντρων. σύμφωνα με έκθεση του Α. σ. Λίγα χρόνια αργότερα κατά την περίοδο της υλικής και ηθικής πτώσης της Μονής. γιγνώσκομεν μόνον.9. Όρους Η ίδρυση της ανάγεται στον 10ο αιώνα261. οι κάτοικοι αποφασίζουν να μοιρασθεί η έκταση αυτή σ΄ όλους τους κατοίκους «προς απαλλαγήν φιλονικίας». Το 1546 ολοκληρώθηκε το νέο καθολικό που αγιογραφήθηκε από τον Θεοφάνη τον Κρήτα. Το μετόχι απαλλοτριώθηκε. 257 Χιόνης. 326-327. ∆ράκος. 261 Πεντζίκης 2003. σημειώνει για το μετόχι ότι έχει «υπερ τα εξ χιλιάδων ελαιόδεντρα»260.

57-63. ως φαίνεται χρονολογείται από του έτους 1600 ότε ηγοράσθη από της Μονής το μέρος τούτο εκ τινος χωρικού Κελαδινού καλούμενον.111 εξαγοράστηκαν. Τα γεγονότα που περιγράφει χρονολογούνται μέχρι το 1931. Εκτός των ελαιοδέντρων η Μονή κέκτηται εν Θάσω και μια άμπελον συγκειμένην εις δύο περίπου στρεμμάτων και κείμενην προς νότον του μετοχίου απέχουσα δύο ώρας αυτού. σ. 263 . το οποίον κείται εις τα πρανή ράχεως γραφικωτάτης.263 Πληροφορίες για το μετόχι αντλούμε από το χειρόγραφο του Γαβριήλ Σταυρονικητιανού. Η Μονή δοκιμάστηκε και από τρεις πυρκαγιές: 1607.29.9.4. σσ. Το αρχαιότερον περιβόλιον είναι εις την θέσιν Μαγλεικιά κείμενον. 1879. Επίσης έχει 262 Πατρινέλης 1974. η δε περιοχή αυτού έχει έκταση δέκα οκτώ στρέμματα γης τα οποία περιβάλλονται δια λιθόκτιστου πεζουλίου (πέργηρος) εντός του οποίου υπάρχουν 837 ελαιόδεντρα.262 Για πρώτη φορά εμφανίζεται στις οθωμανικές απογραφές το 1671. 1741.1. μοναχού που οργάνωσε το αρχείο της Μονής. σημαντική περιουσία στη Θάσο: αγρούς. 264 Στρατής 1995.58-60. 230-231 265 Αθωνικά Σύμμεικτα 8. σσ.Το μετόχι στις Μαριές Είναι άγνωστο αν η Μονή είχε στη Βυζαντινή εποχή μετόχι στο νησί και δεν το εξαγόρασε. Καρύδης-Κiel 2003. Αυγουστίδης 2009. σ. όπου και σώζεται το χειρόγραφο264. Στις αρχές του 17ου αι. μετατράπηκε σε ιδιόρρυθμη και παρέμεινε μια από τις φτωχότερες του Αγίου Όρους.) Εγγράφη δε η παρούσα ομολογία εις του γραμματικού το εργαστήρι265. το οποίον έχει έκτασιν οκτώ στρέμματα και ηγοράσθη υπό της Μονής καθ΄ ά διαλαμβάνει έγγραφα αυτοκείμενον εις αρχαία αυτής και έχει ως εξής: Κατά ττο 1609 έτος διά της παρούσης ομολογίας δηλοποιώ εγώ ο Βάικος πως επώλησα το χωράφι όπου έχω εις τα Μαγλυκειά εις τους πατέρας της Σταυρονικήτα διά άσπρα χιλιάδες δφ΄ήγουν τέσσερις και πεντακόσια μοντηίων εννέα και είναι σύμπλος ο συρίκος και ο Μίχος του Καρακούση και ο Στεργιανός του Μαυρονικολή και Ιωάννης του Παύλου και διά πίστωσιν και βεβαίωσιν εγράφη η παρούσα ομολογία και έμπροσθεν των κάτωθι παρακαλετών μαρτύρων (Έπονται οι υπογραφές των 9 μαρτύρων.70-71. Για ΤΟ ΕΝ ΘΑΣΩ ΜΕΤΟΧΙΟΝ μας πληροφορεί: «εις απόστασιν τριών σχεδόν ορών της κώμης των Μαριών κέκτηνται η Μονή Μετόχιον. Γαβριήλ Σταυρονικητιανός 1931. πολλά δε και αφιερώθησαν υπό των κατοίκων Μαρεών προσετέθησαν εις το Μετόχιον. 1. Το 1590 όμως η μονή είναι βεβαιωμένο ότι αποκτά. καθώς και από τις οικονομικές δυσχέρειες που έφερε η εγκατάσταση χιλιάδων Τούρκων στρατιωτών το 1821. Η ίδρυσις του Μετοχίου. σσ. ως λέγεται. αμπελώνες και ελαιώνα τριάντα στρεμμάτων με πάνω από τρεις χιλιάδες ρίζες ελιές. Μετά δε ταύτα ηγοράσθησαν και άλλα ελαιόδεντρα εις διαφόρους τοποθεσίας.186. σσ. με αγορές ή προσφορές ευλαβών χριστιανών.

Προ εκατόν δύο ετών.268 μετοχιού. 267 . το οποίον χρησιμεύει και δι΄ άρδευσιν των εντός του περιβόλου του Μετοχίου ελαιοδένδρων. 269 Αυγουστίδης 2009. 145. η δε Μονή του Σταυρονικήτα πληροφορ ηθείσα περί του παρανόμου τούτου διαβήματος αυτών διεμαρτυρήγθη προς την Ιεράν Σύναξιν του Αγίου Όρους κατά της αυθαιρέτου ταύτης αποπείρας των Ξηροποταμηνών. σσ. Αθωνικά Σύμμεικτα 8. σ. η δε Ιερά Σύναξις κατανοήσασα ότι το δίκαιον εξίκειται τη Μονή Σταυρονικήτα συνεβίβασε τας διαχομένας μονάς οίτινες αντήλλαξαν προς αλλήλους αμοιβαίον έγγραφον εξ ού καταδείκνυται ότι ουδόλως το Μετόχιον της Μονής Ξηροποτάμου δικαιούται λαμβάνειν ύδωρ εκ της πηγής ταύτης ει μη μόνον εκ της πηγής Άγιος Νικήτας της κειμένης άνωθεν του Μετοχίου τούτου. Παντοκράτορος και Καρακάλλου υπό χρονολόγίαν 1882 επικεκυρωμένον υπό τε της Ιεράς Κοινότητος και του τότε Καϊμακάμη. ότε ανεγείρατο το γειτνιάζον Μετόχιον της Μονής Ξηροποτάμου οι μοναχοί αυτής φαίνεται ότι απεπειράθηκαν να οικειοποιηθώσι το εν λόγω ύδωρ.272-273. 126.ευχαριστηθέντες τοίνυν αμφότερα τα μέρη εγένετο δύο παρόμοια εναλλάξ αποδεικτικά γράμματα εσφραγισμένα ταις σφραγίσι των ιερών Μοναστηρίων επιβαβαιούμενα και τη ιερά σφραγίδι της Κοινότητος του Αγίου Όρους και το μεν εδόθη ηών παρά των Σταυρονικητιανών το δε εδόθη παρ΄ημών τοις Σταυρονικητιανοίς εις ένδειξιν και ασφάλειαν αωη΄Ιουλίου ε΄.267 Στις 25 Μαΐου 1799 λειτουργούσε ο παπα-Ξανθός. αναφέρει: «Χριστιανοί του εκ Θάσου χωρίου Μαριαίς αφιέρωσαν μερικά ελαιόδεντρα εις το Ιερόν ημών μοναστήριον του Ξηροποτάμου…. σ. Οι επίτροποι της ιεράς Μονής Ξηροποτάμου Νικηφόρος και Γεννάδιος και οι συν ημίν εν Χριστώ αδελφοί βεβαιούμενη επί του εν λόγω ύδατος κυριότης της Μονής του Σταυρονικήτα επιβεβαιούται και διά τεσσάρων πιστοποιητικών των Μονών Ιβήρων. Το ειρημένον μετόχιον υδρεύεται από το εν αποστάσει τεσσάρων λεπτών άνωθεν αυτού πηγάζον ύδωρ. Κουτλουμουσίου. Αναστασίου.112 και μίαν ισόγαιον οικίαν εις το επίνειον του χωρίου Μαρεών Άγιος Σισίνιος. Εκ των ομοιοτύπων τούτων πιστοποιητικών αντιγράφωμεν το της Μονής Καρακάλλου»  Το πιστοποιητικό με 266 Αθωνικά Σύμμεικτα 8. Έγγραφο της Μονής Ξηροποτάμου. Στις 12 Μαρτίου του 1776 ο σκευοφύλακας της Μονής Σάββας βρισκόταν από τις 26 Οκτωβρίου 1775 στη Θάσο για να μαζέψει τις ελιές και τώρα βγάζει το λάδι266. Στις 17 Ιανουαρίου 1793 η δεκάτη που οφείλει η Μονή στον αγά της Θάσου είναι εκατόν δεκατέσσερις οκάδες λάδι. σ. 109. στις Μαριές Στις 27 Οκτωβρίου 1871 ο επίτροπος του προτρέπει τη μονή να αρχίσει το μάζεμα της 269 σοδειάς . Ιωάν. Εις το να φκιασθή το ιδικόν μας Μετόχιον από την τοποθεσίαν του αγίου Νικήτα κατά το Χοτζέτιον της εκρί εξουσίας χωρίς να ενοχλούμε τους Σταυρονικητιανούς…. 268 Αθωνικά Σύμμεικτα 8.

φοβάται μόνος στην ερημιά την έλευση ληστών και ζητά και δεύτερο μοναχό270.  Στη συνέχεια πυρκαγιά κατέστρεψε αρκετά ελαιόδεντρα επεισόδια. Το 1931 το κτήμα του μετοχιού απαλλοτριώθηκε με απόφαση της Επιτροπής απαλλοτριώσεων Καβάλας. σσ.283-284. Οι μοναχοί στεγάστηκαν προσωρινά στην μονή Ξενοφώντος της οποίας ανέλαβαν και το υπέρογκο χρέος και το 1586 επανεγκατεστάθηκαν στην μονή τους.274 Αυγουστίδης 2009. 271 . Η πρώτη επέκταση χρηματοδοτήθηκε από τον Σέρβο δεσπότη Ιωάννη Ούγγλεση ο οποίος με χρυσόβουλο προικοδότησε τη μονή με χορηγίες και μετόχια. Ακολούθησαν πολύχρονα πολιτικά δικαστήρια273 και η Μονή «υπέστη αύτη πολλάς χρηματικάς θυσίας». σσ.272 Νέο πρόβλημα με το νερό. Σίμωνος Πέτρα Αγ. Στα 1901-1902 στο μετόχι παρέμεινε ο προαναφερθείς Γαβριήλ ως εσοδιαστής ο οποίος κατέγραψε όλα τα οικονομικά στοιχεία271. και το γεγονός παρακίνησε πάλι τους Μαριώτες σε νέα «Έκτοτε δε το ύδωρ τούτο τριχοτομηθέν αυθαρέτως υπό των Μαρεωτών παρεσχέθηκε στο Σταυρονικητιανό μετόχι. Αυτός έπεισε το μετόχι Ξηροποτάμου και τους κατοίκους των Μαριών ότι δικαιούνται του νερού. κτισμένο σε ελαιώνα εμβαδού 540 τ.274 Σήμερα σώζεται σε πολύ μικρή απόσταση βορειότερα της υπάρχουσας εκκλησίας Κοίμησης Θεοτόκου (Παναγούδας). Ι. 1. 211-213. σσ.4. κατά καιρούς στο μετόχι υπηρέτησαν και ακατάλληλοι μοναχοί και κεχαγιάδες. 274 Χιόνης 1988(2).  Στις αρχές του 20ου αιώνα το μετόχι ήταν περιφραγμένο με πεζούλα και φράκτη και περιελάμβανε 2000 περίπου ελαιόδεντρα.Το 1580 κατεστράφηκε ολοκληρωτικά από πυρκαγιά.μ. Ιδρύθηκε στα μέσα του 13ου αιώνα από τον όσιο Σίμωνα.Μ. παρά την συμφωνία των δύο μετοχιών προέκυψε μετά τριάντα χρόνια. σ. Έτσι ο μεν Ξηροποταμίτες έστρεψαν την ροή του νερού οι δε Μαριώτες κατελθόντες εις το Μετόχιον» κατέστρεψαν «ομαθυμηδόν « το φυσικόν υδραγωγείον το εκ της πολυχρόνου ροής σχηματισθέν». Παράλληλα απ αυτόν. ο μοναχός του μετοχιού. στο Ξηροποταμινό και έτερον εις το κάτωθεν του Σταυρονικητιανού Μετοχιού εξωκκλησίου η Παναγία».10. Στην κυριότητα της Μονής παρέμειναν 540 τ.μ. Όρους. 273 Χιόνης 1988(2). και το οίκημα. Το 1901. η οποία το 1620 μετετράπηκε σε ιδιόρρυθμη. 270 Αυγουστίδης 2009.275-281. ερειπωμένο το οίκημα του Μετοχιού. 272 Αυγουστίδης 2009. σ. 211. επί ∆ημητρίου Θωμαΐδη.113 ημερομηνία 17 ∆εκεμβρίου 1882 υπογράφεται από τον Καθηγούμενο της ιεράς Μονής Αρχιμανδρίτη Στέφανο.

Σ΄ αυτούς με χρυσόβουλο του Αλέξιου Γ΄ Αγγέλου (1198) παραχωρήθηκε το ερημωμένο μονύδριο του Χιλανδαρίου. 275 Πεντζίκης 2003. η Μονή υποστήριξε την υπαγωγή του Όρους στην Ελλάδα276. Πολλοί Σέρβοι μόνασαν στην Μονή. σ. την οποία ευεργέτησαν ιδιαίτερα οι αυτοκράτορες Ιωάννης Βατάτζης και Μιχαήλ Η΄ ο Παλαιολόγος. Το 1744 η Μονή ήταν σε πλήρη σύγχηση και οι μοναχοί είχαν βγεί σε ζητεία. Η Μονή περιήλθε στην εξουσία της Μεγάλης μέσης. δώρα Σέρβων ηγεμόνων αλλά και του Ανδρόνικου Β΄ Παλαιολόγου. Όρους Η ίδρυση της Μονής συνδέεται με τον κράλη Στέφανο Νεμάνια και τον νεότερο γιό του Ράτσκο που εκάρησαν μοναχοί στην μονή Βατοπαιδίου. Η πνευματική της άνθηση ακολούθησε την οικονομική καθώς κατέστη ο πνευματικός φάρος των Σέρβων και απέκτησε πολλούς θησαυρούς. Πιθανόν το απέκτησε μετά το 1570 και είναι άγνωστη η τύχη του. αλλά τον 17ο αιώνα παρήκμασε. 276 Πεντζίκης 2003.10. Το 1722 καταστράφηκε ολοσχερώς από πυρκαγιά και το 1762 επικράτησαν σ΄αυτή οι βουλγαρόφωνοι. η οποία επιχείρησε να πωλήσει τα μετόχια της. Το 1762 ήρθε ο όσιος Παϊσιος Βελτιτσκόφσκι για να αναλάβει την διοίκηση της αλλά δεν μπόρεσε να αντεπεξέλθει στα χρέη των δανειστών της και απεχώρησε. σ. ο οπίος μετά από έρανο εξαγόρασε τα μετόχια και πλήρωσε λύτρα σε μπαρμπερίνους πειρατές που είχαν κλέψει το λείψανο της Αγίας Μαρίας της Μαγδαληνής. Η Μονή με χρυσόβουλο απέκτησε και το δικαίωμα κτήσης μεγάλου πλοίου χωρητικότητας 1. οδήγησε στην επικράτηση των Σέρβων μοναχών. 82. Η ραγδαία αύξηση του πληθυσμού της οδήγησε στην προσάρτηση σ΄αυτήν πολλών γειτονικών μονυδρίων. Η ακμή της συνεχίστηκε και κατά οθωμανική περίοδο.4. 395-396 . Ι. Επαναλειτούργησε το 1765 χάρη στον ιερομόναχο Ιωάσαφ από την Μυτιλήνη. Όταν το 1912 το Άγιον Όρος ελευθερώθηκε.1Το θασίτικο μετόχι Στο Οθωμανικό κατάστιχο του 1671 αναφέρεται μετόχι της στη Θάσο.000 μοδίων. χάρη στις χορηγίες των Ρώσων τσάρων και των ηγεμόνων των παραδουναβίων χωρών.275 Το 1801 μετετράπηκε σε κοινόβιο ενώ δεινοπάθησε κατά την Επανάσταση του 1821. Οι κτηματικές της εκτάσεις κάλυπταν όλη την ενδοχώρα της χερσονήσου. Το 1896 η επίσκεψη του Σέρβου βασιλιά Αλέξανδρου Α΄ Οβρένοβιτς ο οποίος εξόφλησε το χρέος της.114 Το 1622 ξανακάηκε όχι όμως ολοσχερώς. 1. Χιλανδαρίου Αγ. ∆εν είναι γνωστό όμως σε ποιο χωριό είχε Μετόχι.Μ.

σσ. τ. Ο Αζαρίας στις 8 Νοεμβρίου του 1798 απαντά ότι δεν μπορεί να εκπληρώσει την παραγγελία γιατί φοβάται τον αγά. ή «σουλίδικο» προς 17 παράδες. Μπορεί όμως να τους στείλει «σουσμέ» μέλι προς 20 παράδες.213.Μ. τις μάζεψαν και τις πέτρωσαν (τις αλλάτισαν δηλαδή για φαγητό) και περιμένει να δει τι θα κάνει ο αγάς. Σμυρνάκης 1988. όπου αναφέρεται το μετόχι στο Κάστρο 278 . Αρχικά είχε δεκατίσει 82 οκάδες. Τρεις μέρες αργότερα ο Καλλίνικος ενημερώνει τον Προηγούμενο της Μονής Βησσαρίωνα ότι βρίσκεται κοντά στον Άγιο Μαρωνείας και μαζί του θα ταξιδέψει στην Θάσο. Στις 27 Οκτωβρίου του 1798 ο επίτροπος του Χιλανδαρίου Μακάριος απορεί με την παράλειψη του γερο-Αζαρία.316-317. Για τις ελιές γράφει ότι ήταν λίγες. 25 μουζούρια. 277 Στρατής 1995. 130-131. Ο παπά Γιώργης παραγγέλει από τη Μονή να του στείλουν εκατό μελίσσια.115 1. προς ένα γρόσι την οκά281. Σχετικά θα ενημερώσει τον παπά Στέφανο.9. 281 Αθωνικά Σύμμεικτα 9. Αυγουστή. τα οποία προφανώς παρέλειψαν να του στείλουν πέρυσι που απέμεινε χωρίς καθόλου μελίσσια. σσ. ο παπά Γιώργης από το Κάστρο γράφει στον παπά –Στέφανο. Καρύδης.Kiel 2003 σ. οικονόμου του Χιλανδαρινού μετοχιού στο Κάστρο της Θάσου να γράψει στη Μονή. σσ. σ. Επίσης υπήρχε συχνή επικοινωνία του Αγίου Όρους με το νησί με καΐκια. Στις 27 Ιανουαρίου 1774 στο Κάστρο υπήρχε μετοχειάριος. 278 .1. εξήντα τρεις οκάδες προς 20 παράδες την οκά και αναφέρει ότι τη χρονιά αυτή ο αγάς επέβαλε δεκάτη 100 γροσιών σε όλα τα Μοναστήρια. Η παραγωγή του λαδιού είναι λίγη. Συγκεκριμένα.4.11. αν θα τις δεκατίσει ή όχι. Μάλιστα η Μονή του είχε παραγγείλει εξήντα οκάδες μέλι και μάλιστα σαράντα οκάδες σε κερήθρες για πεσκέσι και αν ο οικονόμος δεν μπορεί να τα στείλει θα αποταθούν αλλού. Ο Αζαρίας θα ζυγίσει το μερτικό της Μονής280.322.Τα μετόχια στο Ραχώνι και στο Κάστρο277 Η παλιότερη πληροφορία αντλείται από το οθωμανικό κατάστιχο του 1671. ο παπά Γιώργης και επίτροπος ο Αυγουστής.186. Χιλανδαρίου και μεταφέρει τους χαιρετισμούς του επιτρόπου της Μονής στη Θάσο. που φαίνεται ότι απαγορεύει την εξαγωγή μελιού με κερί. κατόπιν όμως τις αύξησε σε 100. σσ. σ. 280 Αθωνικά Σύμμεικτα 9. Κοσμά Βλάχου 2005. Στις 16 ∆εκεμβρίου 1798 ο μοναχός Αζαρίας στέλνει από τη Θάσο δύο μικρούς ασκούς (τουλουμάκια) μέλι.502. σκευοφύλακα της Ι. 279 Αθωνικά Σύμμεικτα. 112-113. Ζητά μάλιστα να του στείλουν με το πρώτο καΐκι σε οποιοδήποτε χωριό πρόκειται να αγκυροβολήσει δύο αρχιερατικά καλυμαύχια για τον ίδιο και για τον Μητροπολίτη που είναι απέναντι του πολύ φιλικός279.

1. Sveta Atonska 1886.4. σ.Μ. σ. 285 Fotic 2000. αναγκάστηκε να πουλήσει πολλά κτήματα για να συντηρήσει και τους 300 μοναχούς της. ενώ ο μοναχός Σάββα Χιλεντάρατς γράφει το 1894 για 1800 ελαιόδεντρα τα οποία δεν καρποφορούν κάθε χρόνο284. όπως κατοχή πλοίου και βοδιών. 284 Sava Hilandarac 1889. τον Γουλιέλμο Μομφεράτο το 1512.116 Τα κτήματα της Μονής Χιλανδαρίου στο νησί μνημονεύονται και στη Σερβική λογοτεχνία282 από τα τέλη του 19ου αι. αλλά οι δωρεές του Ανδρόνικου Β΄Παλαιολόγου την επανέφεραν στην ευδαιμονία. είναι ότι το μετόχι της μονής Χιλανδαρίου. η ίδρυση της πρέπει να τοποθετηθεί μεταξύ των ετών 972-985. Όρους Η παράδοση συνδέει την ίδρυση της μονής με τον Μεγάλο Κωνσταντίνο. Έτσι ο μητροπολίτης Μιχαϊλο283 το 1886 αναφέρει ότι στο μετόχι της Θάσου υπάρχουν 2000 ελαιόδεντρα. τον Αλφόνσο της Ισπανίας το 1456. στις οποίες δεν αναφέρεται το στοιχείο αυτό. Εκείνο το οποίο μπορούμε να πούμε με σιγουριά. ενώ σημαντική βοήθεια παρείχαν οι Σέρβοι άγιοι Σάββας και Συμεών. κρίνοντας από πηγές του μασαίωνα. Κατέχοντας την δεύτερη ιεραρχικά θέση απέκτησε προνόμια.σ. Ι. Η προέλευση του μετοχιού παραμένει ανεξιχνίαστη. Τότε ίδρυσε 282 Jovanovic 2005. Λόγω των δυσχεριών μετατράπηκε σε ιδιόρρυθμη για να επανέλθει σε κοινόβιο το 1573. Ο αριθμός των μοναχών αυξήθηκε και η Μονή προσήρτησε διπλανά μονύδρια και απέκτησε μετόχια. Για να αντιμετωπίσει τους πειρατές ζήτησε από δυτικούς ηγεμόνες προστασία: Από τον πάπα Ρώμης Ευγένιο το 1439. Το 1449 μετατράπηκε σε κοινόβιο. Η ανάκαμψη ήρθε τον 18ο αιώνα. αγοράσθηκε είτε αποκτήθηκε μετά τον 17ο αιώνα285.12. Το 1347 ο Ιωάννης Στ΄ Καντακουζηνός της δώρισε τη Μονή Ψυχοσώστριας της Κωνσταντινούπολης.169. Την ακμή της ανέστειλαν οι επιδρομές των Καταλανών πειρατών και οι φιλενωτικοί λατινόφρωνες επί Μιχαήλ Η΄ Παλαιολόγου. 236. σ. 283 . Βατοπεδίου Αγ. Τον ναό ανακαίνισε ο Θεοδόσιος ο Μέγας. ως τις αρχές του 20ου. Η αρχαιότερη μνεία της Μονής βρίσκεται σε έγγραφο του 985 του Πρώτου. ο οποίος έκτισε εκεί ναό το 321 που καταστράφηκε από τον Ιουλιανό τον Παραβάτη. Σημαντική υπήρξε η βοήθεια των Ρώσων τσάρων και των ηγεμόνων των παραδουναβίων χωρών που αφιέρωσαν στη μονή πολλά μετόχια. 394. Το 1661 μετατράπηκε πάλι σε ιδιόρρυθμη. τον Φραγκίσκο Μοροζίνι το 1664. Mihail. 35. Επειδή δεν αναφέρεται στο πρώτο Τυπικό του 972 και αναφέρεται στο δεύτερο Τυπικό του 1045. Τον 17ο αιώνα εξαιτίας επαχθούς φορολογίας.

σ.88. Πιθανόν αυτό να ήταν το παλιότερο της Μονής για το νησί. ∆ιαβάζουμε: «Δεφτέρ Σουρέτι Εν τω οποίω τα τσιφλίκια γαίαι και λοιπά κτήματα άτινα οι μοναχοί της Μονής Βατοπεδίου εξουσιάζουν επ΄ονόματι του Βακουφίου αυτών και τα οποία εισί πωλημένα αυτοίς δυνάμει των ιερών ρητρών (φετβάδων) -εν τω χωρίω θεολόγω κελλίον της ρηθείσης Μονής.445. 286 Πεντζίκης 2003. 76 287 . συνέβαλε στην ανέγερση της Μεγάλης του Γένους Σχολής το 1880. σσ. 288 Σμυρνάκης 1988. 289 Κοσμά Βλάχου 2005. το οποίο μας είναι γνωστό μόνο από ένα αχρονολόγητο τουρκικό έγγραφο «∆εφτέρ Σουρέτι»291. ∆εν είναι γνωστό όμως που ήταν το βοσκοτόπι και σε πιο μετόχι ανήκε. Το ένα βρισκόταν στο Λιμένα όπου σώζεται μέχρι σήμερα το διαμονητήριο (Εικ. Αρκάδιος.353-358 Καρύδης-Kiel 2003.12. Ελαιών εις νοτιολιμένα ελαιών εις λιμένα ρολέφκε και κιπνάρα ελαιών και εις άλλα μέρη ευρισκόμενα ελαιόδεντρα γνωστά εκ των επ΄αυτών σημείων. ελαιών. αμπελών και μποστάνι -εις χωρίον …….Τα μετόχια στον Λιμένα και στο Βουλγάρο Το 1671 θασίτικο Μετόχι της Μονής Βατοπεδίου αναγράφεται σε οθωμανικό κατάστιχο. όπου ομοίως σώζεται το οίκημα υπό κατοχή ιδιώτη. Τα άνω σημειούμενα οικία και ελαιώνες κατεχωρίσθησαν εις το δεφτέρι όπως εξουσιάζονται παρά των εν τη ειρημένη Μονή διαμρενόντων Μοναχών (Σφραγίδα Εγιούτ Αλή) Άλλο χρονολογημένο έγγραφο που αναφέρεται στο νησί είναι ένα χοτζέτι του 1737. οικία.117 την Αθωνιάδα Σχολή (1748-1809)286. εκκλησία. 291 Στρατής 1995. χφ. 1.195. Άρα οι ιδιοκτησίες του μετοχιού του Θεολόγου αγοράστηκαν μεταξύ των ετών 1601-1671287. σ. υπήρχαν δύο μετόχια290. 8) και το δεύτερο στο Ραχώνι.186. Σύμφωνα με το αρχείο της Μονής και τις μαρτυρίες του Σμυρνάκη288 και Κοσμά Βλάχου289 στην Θάσο.1. Ένα τρίτο πρέπει να υπήρχε και στο Θεολόγο. σ. ενώ το 1908 προέβη σε δωρεά στην Σχολή της Χάλκης και το 1915 στο Βατοπεδινό διδασκαλείο στην Λάρνακα Κύπρου.4. 290 Παπάγγελος 1996.σ. σ. όπου διαβάζουμε ότι η Μονή είχε βοσκοτόπι στο νησί για παραγωγή των απαραιτήτων.

ενώ από ένα του 1841 για την κουρά της μοναχής Ελισάβετ. Το μονύδριο βρισκόταν στο αρχικό Βουλγάρο.» Φέρει την υπογραφή του Πατριάρχη Γρηγορίου του Ε΄. σώζεται το κτίριο του Μετοχιού (Εικ. αωη΄μηνί αυγούστω. Τετράγωνο Γ΄. και ευλογείν και αγιάζειν αυτούς ιερατικώς και λαμβάνειν εξ αυτών τα εμπίπτοντα εκκλησιαστικά δικαιώματα και εισοδήματα…. πωλητήρια από το 1790 που αφορούν οικία και γήπεδο. μαρτυρείται στα υπάρχοντα έγγραφα της Μονής292. 293 . Χρυσοχοϊδης 1996. 75. 294 Αρχείο Μονής Βατοπαιδίου.10). Αφιερωτήρια χρονολογούνται από το 1739. ινδικτιώνος 1α».9) με οικοδομική επιγραφή πάνω από την εξώπορτα του που αναφέρει (Εικ. Από ένα αφιερωτήριο του 1817 μαθαίνουμε για την κουρά της μοναχής Λεοντίας.64. 71-77. τον μεν διατρίβοντα εν τω χωρίω αυτών. αριθμ. σ. 18 + 40 ΒΑΤΟΠΑΙ∆ΙΟΥ ΕΝ ΜΗΝΙ ΜΑΙΟΥ 2 ΖΓ Κοντά του σώζεται ισόγεια αποθήκη με την επιγραφή: ΟΡΑΣ ΜΟΥ ΦΙΛΕ ΤΙΝΟΣ ΤΥΓΧΑΝΩ ΚΤΗΜΑ ΜΟΝΗΣ ΜΕΓΙΣΤΗΣ ΤΗΣ ΤΟΥ ΒΑΤΟΠΑΙ∆ΙΟΥ ΕΤΟΥς 1871 ΜΑΪΟΥ 21 292 Στρατής 1995. ήταν η αρχή για την ίδρυση του μετοχιού. στο ένα από τα δύο χωριά που προέκυψε μετά το Βουλγάρο. σώφρονα. ως νενόμισθαι. Από τα παραπάνω συμπεραίνουμε ότι κάποιες δωρεές ελαιοδέντρων γύρω στα 1739. Ευστρατιάδης 1918 84-90. και των υπολοίπων 14 Συνοδικών αρχιερέων294. 167-169. ιεροπρεπή και Σεβάσμιον Πνευματικόν Πατέρα και δύο ιερομονάχους.118 Το μετόχι στο Βουλγάρο. σσ. Σε πατριαρχικό σιγίλλιο «εν έτει 1808. μονύδριο του Αγίου Μεγαλομάρτυρος Γεωργίου293 «μετά πάντων των μουλκίων αυτού κινητών τε και ακινήτων πραγμάτων» και με την επιβεβαίωση του «Θεοφιλεστάτου Επισκόπου Αναστασιουπόλεως κυρ ανθίμου επιτρόπου του κυριάρχου της αυτής νήσου ιερωτάτου Μητροπολίτου Μαρωνείας υπερτίμου και εξάρχου Ροδόπης εν Αγίω Πνεύματι αγαπητού ημών αδελφού και συλλειτουργού κυρ Νεοφύτου» ζητούσαν δε «ετησίως ίνα αποστέλωσι εξ αυτών ένα συμμοναστηριακόν δόκιμον. Πιθανόν αυτό είναι το παλιό μετόχι της Εικοσιφοίνισσας που η Μονή δεν εξαγόρασε το 1568. Σήμερα στο Ραχώνι. διαβάζουμε ότι οι κάτοικοι του Βουλγάρου αφιέρωσαν στην Ιερά Μονή. τους δε εν τω Ιερώ Μονυδρίω επί το εφημερεύειν και επιτελείν προς αυτούς πάντα τα ιερατικά υπουργήματα.

Το 1885 η Κοινότητα Αγίου Γεωργίου Βολγάρο πωλεί στο Βατοπεδινό μετόχι 145 δέντρα αντί 18. Η μονή ευεργέτησε τον Λιμένα. την αποστολή της Αγίας Ζώνης της Παναγίας296. Βατοπεδίου δέκα λίρας οθωμανικάς διά τους καλλωπισμούς του ιδίου λιμένος και προσέτι υπεσχέθη ότι θα το περιορίση διά καλντιριμίου και τέλος πάντων θα τακτοποιήσει και παύση πλέον το μόλημα…»297 Αξιομνημόνευτη είναι και η επαφή της Μονής με την Κοινότητα Κάστρου. σ. Το 1815 ενέσκηψε πανώλη στο νησί. 295 Μελίρρυτος 1980. όπως αναφέρει επιστολή προς τη Μονή. της 14ης Ιουλίου 1884. 298 Χαλκιάς 2010. ευγνωμονούντες οι κάτοικοι έστειλαν στη Μονή 10. Συγκεκριμένα το 1882 χορήγησε 60 γρόσια στην Κοινότητα για την κατασκευή νέας εκκλησίας και το 1896 100 γρόσια ως συνδρομή στην επισκευή του σχολείου της στο Κάστρο. Το μετόχι διέθετε ελαιόδεντρα και στην Ποταμιά. Στο Λιμένα η Μονή έκτισε μεγάλο οίκημα ενώ στην Παναγία το 1909 ελαιόμυλο.230 γροσίων. π. Μετά την αποστολή.298 Τα μετόχια απολλοτριώθηκαν κατά τα έτη 1927-1931.107. Το μετόχι στον Λιμένα φαίνεται να είναι μεταγενέστερο. Στρατή 2005. στην απελπισία της. που υπογράφεται από τον Προεστό. ελαιόδεντρα στην Ρουμανική Σκήτη Προδρόμου ενώ Το έτος 1886 πουλά το ίδιο έτος ανταλλάσει 74 ελαιόδεντρα που κατείχε στην Ποταμιά με 104 που κατείχε η Ρουμανική Σκήτη στο Βουλγάρο.85 296 . σ. 262.119 Το έτος αυτό μνημονεύονται στον κατάλογο φιλομουσών συνδρομητών της έκδοσης του Μ. Κατά τα έτη 1832-1866 ανταλλάσει το μετόχι δέντρα με το Ζωγραφίτικο αλλά και του ∆ιονυσίου το 1872. Το ίδιο έτος ο ∆ημήτριος Θεολόγη Γρηγόρης αφιερώνει δέντρα που βρίσκονται μεταξύ του Ζωγραφίτικου και του ∆ιονυσιάτικου περιβολιού. Μελιρρύτου «Περιγραφή της θεοσώστου επαρχίας Μαρωνείας» οι Βατοπεδινοί από το Βουλγάρο ∆ανιήλ μοναχός και Χριστόφορος οικονόμος295. Τα αφιερωτήρια είναι λίγα. 297 Χαλκιάς υπό έκδοση. σ. Τα παλιότερα έγγραφα του είναι πωλητήρια που χρονολογούνται από το 1807 και μετά. τους ∆ημογέροντες και τον ∆ιοκητή Θάσου Ιβραήμ Ασάφ Βέη: «η Μονή Βατοπεδίου εφάνη πολύ ευγενεστάτη και εν τη εφέτος κατασκευή του λιμένος διά της γενναίας συνδρομής και ήτις έφθσε εις τριάκοντα λιρών οθωμανικάς και επειδή διά το αυτό μέρος προσέφερεν πάλιν η Μ. ζήτησε από τη Μονή Βατοπεδίου. στις 28 Απριλίου 1815. Η ύπαρξη το μετοχιού πρέπει να οφείλεται κυρίως σε αγορές. Η Κοινότητα Παναγίας.350 γρόσια ως ευχαριστία για την απαλλαγή τους από την νόσο.

Στα μέσα του 17ου αιώνα ο Τσάρος Αλέξανδρος από ευγνωμοσύνη για την σωτηρία της κόρης του από αντίγραφο της Παναγίας της Πορταΐτισσας.120 1. Βαθμιαία οι Έλληνες μοναχοί υπερίσχησαν των Γεωργιανών και το 1357 η μονή πέρασε στους Έλληνες.4. Κοσμάς Βλάχος 2005. Ι. φύλλο 6 verso στο περιθώριο δίπλα στα προς μνημόνευση ονόματα διαβάζουμε: «1712 Θάσο έγραψεν ο δημήτριος του ιωάννου καμναράκη του μακέδου υιός.4. Η μονή γνώρισε την μεγαλύτερη της ακμή στα 1051-72. Ιβήρων Αγ. σσ. οι δεσμοί όμως με την Γεωργία δεν ατόνησαν. ενώ στα τέλη 13ου-αρχές 14ου λεηλατήθηκε από Καταλανούς και Άραβες πειρατές. υπέστη ζημιές από 299 1.Μ. Σημαντική υπήρξε και η συνδρομή ηγεμόνων της Μολδοβλαχίας καθώς και πολλών πατριαρχών. σ. δένδρα ελιαίς λε (35) εις χώραν νεόκαστρον της Θάσου». μέχρι τον 16ο αιώνα. Στον αρχειακό κώδικα 5 στο περιθώριο δίπλα σε ονόματα διευρινίζεται «Θάσου» (13 verso) ενώ στο φύλλο του 70 recto αναγράφεται «1698 δια τις ελιαίς εις την κακιράχην». Στο κάτω μέρος διαβάζουμε: «ΑΥΤΗ Η ΠΑΡΟΥΣΑ ΘΑΥΜΑΤΟΥΡΓΟΣ ΕΙΚΩΝ ΤΗΣ ΘΕΟΜΗΤΟΡΟΣ ΠΡΟ ΧΡΟΝΩΝ ΠΟΛΛΩΝ ΜΕΤΕΝΕΧΘΕΙΣΑ ∆ΙΑ ΘΑΥΜΑΤΟΣ ΕΚ ΤΗΣ ΝΗΣΟΥ ΘΑΣΟΥ ΕΙΣ ΤΗΝ ΙΕΡΑΝ ΜΟΝΗΝ ΙΒΗΡΩΝ ΚΑΙ ΤΕΘΕΙΣΑ ΕΙΣ ΗΝ ΟΡΑΤΑΙ ΘΕΣΙΝ ΝΥΝ ∆Ε ΕΠΙ∆ΙΟΡΘΩΘΕΙΣΑ ∆ΑΠΑΝΗ ΤΟΥ ΕΞ ΗΡΑΚΛΕΙΑΣ ΑΡΧΙΜΑΝ∆ΡΙΤΟΥ ΚΥΡΙΛΛΟΥ 299 300 Πεντζίκης 2003. σ. Το 1863 πυρκαγιά. Όρους Ιδρύθηκε στην περίοδο 980-5 από δύο μοναχούς από την Ιβηρία. Σμυρνάκης 2005. όταν οι μοναχοί μετέφρασαν την Αγία Γραφή και άλλα εκκλησιαστικά βιβλία στα γεωργιανά. του τύπου της Βρεφοκρατούσας.1. σσ. Στον αρχειακό κώδικα 6.480.206. Αργότερα στο νησί μαρτυρούνται δύο μετόχια της. Κακηράχη στο Κάστρο και στην 300 .245-246. Στην λιτή του καθολικού της Μονής Ιβήρων υπάρχει μεγάλη κακότεχνη επιζωγραφισμένη εικόνα της Θεοτόκου. καθώς οι ηγεμόνες της εξακολούθησαν να την ευεργετούν. οπότε η μονή αντιμετώπισε δυσχέρειες.13. Στρατής 1995. Στην ανοικοδόμηση της συνέβαλε ο κράλης της Σερβίας Στέφανος ∆ουσάν και ο ηγεμόνας της Γεωργίας Γοργοράνης.Νικολάου κοντά στο Κρεμλίνο.13. . Μεγάλες καταστροφές υπέστη επί Μιχαήλ Η΄ Παλαιολόγου και του λατινόφρονα πατριάρχη Βέκκου. που τις ξεπέρασε με την βοήθεια του Γεωργιανού ηγεμόνα Αλέξανδρου Στ΄. 92-103. Την ανοικοδόμηση του 14ου αιώνα ακολούθησε περίοδος ακμής. ονομαζομένη «Θασίτισσα».Τα μετόχια στο Κάστρο και στην Κακηράχη Στην απογραφή του 1622 εμφανίζεται για πρώτη φορά μετόχι στο νησί. παραχώρησε σ αυτή τη Μονή Αγ. ενώ το 985 κατείχε πλοίο.

σσ.424. 305 Κώστας . κομισθείσα εκ του παρεκκλησίου του εν Θάσω Μετοχίου της Μονής κατ΄ επιταγή αυτής προς τον εκείθεν εις την Μονήν αυτού απεχόμενον Οικονόμον ένεκα των Η επιδρομών…. Κατά την διάρκεια του. ο οποίος μεταφέρει στο νησί μέρος αγίων λειψάνων σε κουτί με σκαλιστή την Θεοτόκο Πορταϊτισσα306. 306 Τσιλογεώργης 2001. 303 Σιμόπουλος 1984.000 γροσίων. από χωρίον Κάστρο»305. μετά τον θάνατο του Κυραναγνώστη.Το 1876 προκύπτει πρόβλημα με τη Μονή Κουτλουμισίου που επιχείρησε να κτίσει σπίτι για συγκέντρωση ελιών σε οικόπεδο της μονής Ιβήρων αλλά διευθετήθηκε. πιθανόν τότε θα καταστράφηκε και το μετόχι. Καβάλα 2005. έγγραφο 7. σ.Το 1878 στα σημερινά Λιμενάρια κτίστηκε ο ναός του Ευαγγελισμού της Θεοτόκου στη θέση παλιότερης που ερειπώθηκε.51. Μετά το 1712 πληροφορίες για τη ύπαρξη του μετοχίου του Κάστρου δίνονται σε επιστολή του 1821 «Τω πανοσιωτάτω αγίω ειτρόπω των Ιβήρων.121 ΙΒΗΡΙΤΟΥ. 697. ΄Αρα η Μονή πρέπει να είχε μετόχια στο Κάστρο από το 1712 και στην Κακηράχη μετά το 1622. η γυναικα του δώρησε τη μισή εκκλησία στην Κοινότητα Κάστρου. σ. το μετόχι αγοράζει κτήμα με ελαιόδεντρα και κηρόμυλο αντί 10.702. Το 1841 διορίζεται οικονόμος του μετοχιού ο Ιάκωβος. πρέπει να καταστράφηκε από πειρατική επιδρομή και να εγκαταλείφθηκε. Τα στοιχεία αυτά πρέπει να συνδυαστούν και με την μαρτυρία κατοίκων του Κάστρου.249. 307 Βλ. Πεντζίκης 2003 . 302 . σ.168 304 Τσιλογεώργης 2001.468.σχετικά στον κατάλογο των μνημείων στο λήμα Ευαγγελισμός Θεοτόκου Λιμεναρίων. ότι όταν έσκαβαν για να κτίσουν σπίτια στα Λιμενάρια304. Την δωρεά προσέβαλλε η Μονή αλλά το 1898 με απόφαση του Μεικτού Εκκλησιαστικού ∆ικαστηρίου Κάστρου η 301 Σμυρνάκης 1988. Τότε αποτειχίστηκε η τοιχογραφία και μεταφέρθηκε στη Μονή.» Λιτή κατασκευάστηκε το 1622. ΧΕΙ[Ρ] ΜΙΧΑΗΛΟΥ (ΝΧ/ΝΟ) ΕΝ ΕΤΕΙ 1892» Ο Γ. Διαλεκτόπουλος 2005. το 1651 ξέρουμε ότι το τάγμα των Ιπποτών της Μάλτας πραγματοποίησε μεγάλη πειρατική επιδρομή στη Θάσο303. πιθανότατα κατά τον Κρητικό πόλεμο(1645-1669). Το 1897. σσ.. Άρα η μεταφορά της τοιχογραφίας έγινε αργότερα από το1622. βρήκαν «μάρμαρον φέρον το σημείον της μονής των Ιβήρων Β». Το 1894 στο μετόχι διορίζεται ο Αθανάσιος Ιβηρίτης εκ Θάσου. 709-710. αγίους επιτρόπους από Θάσο. Την αγοροπωλησία έκαναν οι επίτροποι Προκόπιος και Αγαθάγγελος. Το μετόχι στην Κακηράχη που διέθετε και παρεκκλήσι. σ. σ. με την συνδρομή του Ιωάννη Κυραναγνώστη307. έγγραφο 1. Το 1849. Στα χρόνια 1858-1880 πραγματοποιούνται πολλές αγοραπωλησίες από τον οικονόμο Γεράσιμο. Σμυρνάκης γράφει301 «Επί του υπερθύρου της Λιτής302 υπάρχει εν τοιχογραφία η Θεοτόκος.

000 γροσίων χωρίς τόκο για οκτώ χρόνια311. με αναφορά του στον μουτασερίφη Θάσου. σσ. όπου και 310 εγκαταστάθηκαν αρκετοί πρόσφυγες . Σε άλλη επιστολή αναφέρει για την διαταγή του ∆ιοικητή προς τους κατοίκους. Κρητικός. Χιόνης 2005. 15-9-1903. Το 1903. 311 Κώστας 2005. 11) ενώ τα άλλα κτίσματα ετοιμόρροπα. σε ιδιόκτητη έκταση 14 στρεμμάτων της Μονής Ιβήρων στα Λιμενάρια. 309 . σ. Μετά την Μικρασιατική καταστροφή. Η περιουσία του μετοχιού απαλλοτριώθηκε όπως και των υπολοίπων. επιχειρεί να διανοίξει θεμέλια για την ανέγερση κτιρίου που θα στεγάσει τα γραφεία της. Γ. Τον επόμενο χρόνο η Μονή αναθέτει στον μοναχό ∆αμιανό με πενταετές συμβόλαιο την καλλιέργεια του μετοχιού. αλλά και τα δέντρα που είναι διεσκορπισμένα καταπατούνται και πρέπει να συγκεντρωθούν. ο αντιπρόσωπος της Μονής Ιβήρων στα Λιμενάρια. Αυγουστίδης 1996. Η ανέγερση σταμάτησε και το οίκημα κατασκευάστηκε τελικά στη σημερινή του θέση. Το 1916 η οικία του μετοχιού περιγράφεται ότι είναι ακατοίκητη (εικ. σσ. στο μέρος όπου σήμερα βρίσκεται ο ναός της Μεταμόρφωσης του Σωτήρα309. ζητά διακοπή της εργασίας. Την επόμενη μέρα. Η δωρεά έγινε από ευγνωμοσύνη για το δανεισμό της Μονής προς πραγματοποίηση πιθανόν της ύδρευσης του χωριού. Από το 1900 μέχρι το 1911 η Μονή νοικιάζει το μετόχι και τον ελαιόμυλο σε ιδιώτη. Το έτος αυτό. η Κοινότητα Καλλιράχης δωρίζει έκταση με 300 ελιές σε πολύ καλή περιοχή με νερό καθώς και οικόπεδο μέσα στο χωριό κατάλληλο για μετόχι στη Μονή Ιβήρων. 226-227. Σε επιστολή του ίδιου έτους ο Ιβηρίτης Αθανάσιος πληροφορεί τη Μονή για την Γαλλική κατάκτηση της Θάσου. 310 Τσιλογεώργης 2001. ποσό 8. η Εταιρεία Speidel. μέχρι να αφιχθεί από το Άγιο Όρος ο εντεταλμένος αντιπρόσωπος της Ιερής Μονής. άλλος θα βάλει ο Διοικητής να τα καθαρίσει και τα ημερομίσθια όσων ήθελεν πληρώσει εις τους καθαριστάς θα τα εισπράξει από τους ιδιοκτήτας».Φ. 278-281. η Μονή Ιβήρων παραχώρησε οικόπεδο στα Λιμενάρια για να δημιουργηθεί προσφυγικός συνοικισμός. σύμφωνα με την οποία «άπαντες ανεξαιρέτου καταστάσεως οφείλουν να καθαρίσωσιν και εκριζώσωσιν τους σκίνους και παν άλλο άγριον από τα ελαιοκτήυματα των και καλλιεργήσωσιν αυτά. Τον ίδιο χρόνο ο μοναχός σε επιστολή του προς τη Μονή αναφέρει ότι καταπατήθηκαν 500 δέντρα. σσ. 33. Το μετόχι της Καλλιράχης επανιδρύθηκε μετά το 1831. Στην ίδια επιστολή αναφέρει τις μεγάλες ελλείψεις που έχει η εκκλησία του μετοχίου. 431-433. 701. 46-48.122 Κοινότητα δικαιώθηκε308. σσ. 308 Το 1840 με ένα πρόχειρο υπολογισμό η Μονή Ιβήρων διαθέτει στην Καρτάλης 2005.424-425.

123 Καλλιράχη 831 ελαιόδεντρα. Το κτίριο σώζεται κάτω από την εκκλησία του Αγίου ∆ημητρίου. 425-426. όμοιας χρονολογίας με εικόνα που σώζεται στην Τράπεζα της Μονής. όλα τα ελαιόδεντρα που διέθετε η Μονή Ιβήρων στα χωριά Καλλιράχη. αφού η Κοινότητα με την υπ΄ αρ. πέντε οκάδες ξερά χταπόδια και 36. Το 1872 ανταλλάσσονται δέντρα της Μονής στο Καζαβήτι με άλλα στην Καληράχη. όπου πρέπει να εκκλησιαζόταν οι μοναχοί. Το 1881 οικονόμος του μετοχίου Ιβήρων στην Καλλιράχη. ο πρώτος μετοχιάριος ή οικονόμος314. 316 Κώστας 2005.316 Το 1900 νοικιάζει για μια εξαετία τα ελαιόδεντρα του και το «σιδηρούν ελαιοτριβείο» που διαθέτει εντός των κτημάτων του στον Παναγιώτη Παπαδημητρίου. σσ. 1-5-13 αναφορά της προς την Μονή.96. με την υποχρέωση να αποδίδει αυτός στη Μονή 475 οκάδες λάδι και όταν υπάρχει ελαιοκαρπία 100 οκάδες ελιές για φαγητό. που από το 1892 φαίνεται ότι νοικιάζει τα κτήματα της σε ιδιώτες. σύνολο 1193312. Το 1879 η Μονή Ιβήρων δωρίζει στην εκκλησία του Αγίου ∆ημητρίου Καληράχης. μνημονεύεται ο Γεράσιμος. 312 Στρατής 1995. αντίγραφο της Πορταϊτισσας των Ιβήρων. Στα τέλη του 1857 υπάρχει διένεξη για το αν έπρεπε να συστήσει η Μονή Ιβήρων μετόχι στην Καλλιράχη ή στο Καζαβήτι. Σωτήρος και Καζαβήτι. στο Σωτήρα 23. 313 .428. Μόλις εγκαταστάθηκε. 314 Κώστας 2005.20 οκάδες αγιοκέρι του Αβερκίου. στον εντεταλμένο της Μονής. σ. Κώστας 2005. εικόνα της Παναγίας. Το 1913 το μετόχι της Μονής Ιβήρων της Καλλιράχης είναι εγκατελειμμένο και ετοιμόρροπο. είναι ο ∆αμιανός.425. Το 1896 στην εκκλησία του Αγίου ∆ημητρίου αφιερώνεται συρταρωτό καταπέτασμα της Ωραίας Πύλης με την εικόνα του Χριστού ως Μέγα Αρχιερέα και την επιγραφή: «ΑΥΤΗ Η ΩΡΑΙΑ ΠΥΛΗ ΑΦΙΕΡΩΘΗ ΥΠΟ ΝΙΚΑΝ∆ΡΟΥ ΜΟΝΑΧΟΥ ΨΑΡΑ ΙΒΗΡΙΤΟΥ ΕΙΣ ΝΗΣΟΝ ΘΑΣΩ ΕΙΣ ΧΩΡΙΟΝ ΚΑΛΗΡΑΧΗ ΚΑΙ ΕΙΣ ΤΟΝ ΝΑΟΝ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ∆ΗΜΗΤΡΙΟΥ ΚΑΙ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ ΚΑΙ ΕΛΕΝΗΣ 1896» Το 1898 αγράζεται ένας ελαιόμυλος και 21 ελαιόδεντρα από το μετόχι.313Τον Φεβρουάριο του 1858 στην Καλλιράχη λειτουργεί για πρώτη φορά το μετόχι Ιβήρων και καταφθάνει ο Ιβηρίτης Αγαθάγγελος. τρία γαβανόζια χταπόδια. 315 Κώστας 2005. στο Καζαβήτι 33. Το λάδι θα παραδίδεται κάθε Απρίλιο στην Σκάλα Καλλιράχης. Τον ∆εκέμβριο του 1842 καταγράφονται από τον Ιβηρίτη Ησαΐα. σ. 427.315 Το 1871 ο Ιωάννης Αναγνωστούδης αφιερώνει στην μονή ελαιόδεντρα προς μνημόνευση. σ. Το 1869 οικονόμος του μετοχίου Ιβήρων στην Καλλιράχη. έστειλε στη Μονή εκατό οκάδες μέλι.

124
ζητά να της παραχωρηθεί για να ιδρύσει σ΄αυτό Παρθεναγωγείο317. Στις μέρες μας
πωλήθηκε σε ιδιώτη.
1.4.14. Ι.Μ.Κουτλουμουσίου Αγ. Όρους
Η Μονή υπήρχε ήδη από το 988. Η παράδοση αναφέρει ως κτήτορα τον
αυτοκράτορα Αλέξιο Α΄ Κομνηνό(1081-117). Άλλη παράδοση συνδέει την ίδρυση της
με την οικογένεια Κουτλουμούς, που συνδεόταν με τους Σελτζούκους σουλτάνους
του Ικονίου, και πιστεύει

ότι ο κτήτορας της μονής είναι ο

εκχριστιανισθείς γιός του Αζεντίν Β΄. Μεγάλες διώξεις
Παλαιολόγου, ενώ στα τέλη 13ου-αρχές 14ου

Κωνσταντίνος,

υπέστη επί Μιχαήλ Η΄

λεηλατήθηκε από Καταλανούς και

Άραβες πειρατές. Το 1369 ο Σέρβος ηγεμόνας Ιωάννης Ούγγλεσης αγόρασε από
την Μονή Παντοκράτορα κτήματα στην περιοχή των Σερρών και τα χάρισε στη Μονή.
Μεταξύ των δύο αυτών Μονών αναπτύχθηκαν στενές σχέσεις. Μεγάλη ακμή γνώρισε
η Μονή επί ηγουμενίας του Χαρίτωνα από την Ίμβρο. Ο Χαρίτων στράφηκε προς
τους ηγεμόνες της Ουγγοροβλαχίας

Αλέξανδρο Μπασαράμπ και Ιωάννη

Βλαδισλάβο, που ενίσχυσαν οικονομικά την μονή. Ο τελευταίος ανάγκασε τον
Χαρίτωνα να μετατρέψει τη Μονή σε ιδιόρρυθμη για να εγκατασταθούν σ΄ αυτή
Βλαχορουμάνοι μοναχοί, εξασφαλίζοντας όμως την ελληνικότητα της. Την ακμή της
ανέκοψε

η πυρκαγιά του 1497, από την οποία ανέκαμψε με την βοήθεια των

παραδουνάβιων χωρών, ενώ νέα πυρκαγιά την κατέστρεψε το 1767. Την
ανοικοδόμηση της ανέλαβε τότε ο πρώην πατριάρχης Αλεξανδρείας Ματθαίος Γ΄. Το
1856 επιχείρησαν ανεπιτυχώς να την εκρωσίσουν. Την ίδια χρονιά μετετράπηκε σε
κοινοβιακή.318
1.4.14.1.Το μετόχι στο Κάστρο
Η παλιότερη πληροφορία γι αυτό, αντλείται από το οθωμανικό κατάστιχο του
1671, όπου αναφέρεται319. Στον αρχειακό φάκελο του μετοχιού της Μονής320, το
παλιότερο έγγραφο321 είναι επιστολή Θεολογιτών με ημερομηνία 22 Μαρτίου 1831,
στην οποία οι κάτοικοι αναφέρουν

τους κόπους που καταβάλλει ο οικονόμος του

μετοχίου για να το ανασυστήσει. Το μετόχι το θεωρούν καύχημα και τιμή για τη
«χώρα» τους και τους παρακινεί «εις την ελεημοσύνη περισσότερο». Άρα η
ανασύσταση του μετοχιού θα πρέπει να έγινε πριν το 1831. Τα επόμενα χρόνια
πρέπει να έγινε καταπάτηση ελαιοδέντρων του μετοχιού και το Πατριαρχείο εξέδωσε
317

Κώστας 2005, σσ.429,438-439.
Πεντζίκης 2003, σσ. 225-226
319
Καρύδης-Kiel 2003 σ.186.
320
Στρατής 1995, σσ.103-112.
321
Στρατής 1995, σ.107.
318

125
αφορισμό, ο οποίος διαβάστηκε «επ΄εκκλησίας». Στις 2 Ιουνίου 1866 με μαρτυρικό
γράμμα του προς τη Μονή

ο προεστός του Κάστρου Γεώργιος Παπαγιάννης

υποδεικνύει κάποια από τα καταπατημένα. Έγγραφα του ίδιου χρόνου αφορούν
αγορά δέντρων και έκθεση του οικονόμου Αρσενίου του μετοχιού. Τον επόμενο
χρόνο, στις 4 Ιουλίου 1867, σε αναφορά του ο Αρσένιος προς τον καθηγούμενο
Ιωάσαφ αναφέρει ότι λειτούργησε την νεόκτιστον Εκκλησίαν, χάρηκαν οι Χριστιανοί
και αφιέρωσαν μερικά ελαιόδεντρα. Η εκκλησία πρέπει να είναι τα Εννιάμερα της
Παναγίας (παλιοκέλι)322.
Στις 4 Οκτωβρίου 1884 ο μοναχός ∆ανιήλ γράφει στον καθηγούμενο πως δεν
έχει χρήματα ούτε τρόφιμα και αδελφό που να γνωρίζει γράμματα για την τέλεση των
ακολουθιών. Στις 27 Μαρτίου 1885 ο μοναχός Νείλος αναφέρει στον καθηγούμενο ότι
είναι άρρωστος και χρειάζεται σιτάρι, ενώ παρακαλεί να σταλλούν τα άγια λείψανα
που ήταν

πριν στο μετόχι. Στις 27 Απριλίου 1887 με επιστολή ο πρόεδρος και ο

γραμματέας του Κάστρου ζητούν από τον καθηγούμενο την αποστολή πνευματικού ο
οποίος θα μένει στο μετόχι και θα αμείβεται 200 οκάδες λάδι το χρόνο. Στις 2
Σεπτεμβρίου του 1889 ο προεστός της κοινότητας Κάστρου ζητούσε ξανά από τον
καθηγούμενο της μονής Κουτλουμουσίου, να στείλει έναν πνευματικό πατέρα για να
εξομολογούνται οι κάτοικοι. Θα του εξασφάλιζαν μάλιστα τη διαμονή του και 200
οκάδες λάδι το χρόνο323. Με μεταγενέστερη επιστολή τους στις 16 Μαρτίου του 1891
ζητούσαν να έρθει στο χωριό τους από το μοναστήρι ο παπα-Βενέδικτος για να
καλύψει την ανάγκη των κατοίκων για εξομολόγηση και πνευματική καθοδήγηση324.
Στις 11 Αυγούστου 1890 ο Παναγιώτης Νικολάου από την Καλλιράχη, ζητά από τον
Κουτλουμουσιανό παπα-Γρηγόρη «ματζούνια».
Η Μονή είναι συχνά αρωγός των Θασίων. Στις 15 Μαρτίου 1891 η Κοινότητα
Μαριών με δυο επιστολές της ζητά οικονομική βοήθεια από τον π. Χαρίτωνα και τον
Αρχιμανδρίτη Μελέτιο για να κτιστεί παρθεναγωγείο, ενώ ο Ιωάννης Αναγνωστούδης
με επιστολή του προς τον καθηγούμενο του ζητά «όπως διευκολύνει τον κομίζοντα την
επιστολή να πάει στην Αλεξάνδρεια».
Στις 16 Μαρτίου 1891 επιστολή της ∆ημογεροντίας του Κάστρου προς τον
Καθηγούμενο εκφράζει της λύπη της γιατί το μετόχι θα ενοικιαστεί και θα πάψει να
κοσμεί το χωριό. Παράλληλα ζητά να σταλλεί ο παπά-Βενέδικτος για εξομολόγηση.
Στις 1 Μαρτίου 1896 ο Θ. Αντωνιάδης ρωτά αν πωλείται το μετόχι. Στις 26
Οκτωβρίου 1899 ο ενοικιαστής έχει αποσυρθεί και το μετόχι μένει έρημο. Στις 15
Ιανουαρίου 1900
322

με επιστολή τους οι ενοικιαστές απολογούνται για διάφορα

Βλ. λήμμα Εννιάμερα Παναγίας Κάστρου.
Χαλκιάς υπό έκδοση
324
Χαλκιάς υπό έκδοση.
323

126
παράπονα της Μονής. Στις 3 Φεβρουαρίου 1900

γίνεται καταγραφή «των εν τω

μετοχίω πάντων», και ενοικίαση του μετοχιού στον ιερομόναχο Ιγνάτιο, ο οποίος σε
επιστολή του αναφέρει την κακή κατάσταση του μετοχιού. Μέχρι το 1917 υπάρχουν
επιστολές όπου αναφέρονται ζημιές που προέκυψαν από τον ενοικιαστή. Την χρονιά
αυτή στο μετόχι έρχεται ως οικονόμος ο π. Γεράσιμος. Το 1923 όμως πεθαίνει και το
μετόχι ενοικιάζεται κατά το 1924-25. Το 1925 ξαναερημώνεται και στις 30 Ιανουαρίου
1927 ενοικιάζεται στον Καρακαλληνό Νήφωνα. Αυτός είναι ο τελευταίος κάτοικος του
ο οποίος αναφέρεται σε επιστολές ως το 1938. Με απόφαση της Επιτροπής
απαλλοτριώσεων Καβάλας της 27 ∆εκεμβρίου 1931, το μετόχι απαλλοτριώνεται αντί
506.000 δρχ., ενώ η αποθήκη που κατείχε

το μετόχι στα Λιμενάρια δεν

απαλλοτριώθηκε.
Σήμερα κάποια ελαιόδεντρα, 13 στο Καζαβήτι και 51 στην Καλλιράχη, κατέχει
η Κουτλουμουσιανή Σκήτη του Αγίου Παντελεήμονα, αφιερώματα των τελευταίων
χρόνων (1930-1950) προς τον Άγιο Παντελεήμονα. Τα δέντρα μισθώνονται και το
λάδι χρησιμοποιείται στις κανδήλες του Κυριακού Ναού.
1.4.15. Ι.Μ.Μεγίστης Λαύρας Αγ. Όρους
Η Μονή, η πρώτη στην τάξη αγιορείτικη, ιδρύθηκε το 963 από τον Άγιο
Αθανάσιο τον Αθωνίτη, ο οποίος καθιέρωσε τον κοινοβιακό μοναχισμό στο Άγιον
Όρος. Οι οικοδομικές

εργασίες πραγματοποιήθηκαν

χάρη και στη γενναιόδωρη

οικονομική βοήθεια των αυτοκρατόρων Νικηφόρου Β΄ Φωκά και Ιωάννη Τσιμισκή. Ο
Βασίλειος Β΄ ο Βουλγαροκτόνος της δώρισε πολλά μετόχια και ολόκληρο το νησί
Άγιος Ευστράτιος. Την χορηγία προς την Μονή αύξησαν οι αυτοκράτορες Μιχαήλ
Στ΄ και συνέχισαν οι Κωνσταντίνος Ι΄ ∆ούκας, Αλέξιος Α΄ Κομνηνός και ο Μιχαήλ Η΄
Παλαιολόγος. Η περίοδος

μεταξύ 11ου και

14ου αιώνα είναι περίοδος μεγάλης

ακμής. Οι πειρατικές επιδρομές του 14ου αιώνα και η Τουρκοκρατία αποψίλωσαν
πληθυσμιακά την Μονή που στις αρχές του 16ου αιώνα μετατρέπεται σε ιδιόρρυθμη.
Ο βοεβόδας της Βλαχίας Νεαγκόε Μπασαράμπ (1512-1521) τότε τη συνέδραμε. Το
1575 με τις προσπάθειες του πατριάρχη Αλεξανδρείας Σίλβεστρου επενέκαμψε στον
κοινοβιατισμό. Η σχετική οικομική ευρωστία της την επέτρεψε να αναλάβει την
καταβολή φόρων για λογαριασμό και των άλλων μονών, όμως οι φόροι ήταν
επαχθείς και η Μονή μαράζωσε. Το 1623 η ένδεια ήταν απίστευτη. Στο τέλος του
17ου μετατρέπεται πάλι σε ιδιόρριθμη. Ο 18ος αιώνας όμως ήταν περίοδος ακμής και
το 1759 ίδρυσε το πρώτο ελληνικό τυπογραφείο στον ελλαδικό χώρο. Το 1821 έλαβε

127
μέρος στην επανάσταση, ενώ η δεκαετία της τουρκικής κατοχής του Όρους

της

επέφερε πολλά δεινά. Το 1980 επανέκαμψε στο κοινοβιακό σύστημα325.
1.4.15.1.Τα μετόχια στο Κάστρο, στα Κοίνυρα στην Ποταμιά και στο Καζαβήτι
Επί βυζαντινής εποχής

η Μονή είχε στο νησί τρία μετόχια:

Του Αγίου

Αθανασίου στο Κάστρο, του Αρχιστρατήγου Μιχαήλ στα Κίναρα και της Παναγίας
στην Ποταμιά.
Το 1357 ο Στρατοπεδάρχης Αλέξιος και ο Μέγας Πριμυκύριος Ιωάννης στο
γράμμα τους προς την Μονή της Μεγίστης Λαύρας που σώζεται στο αρχείο
της326διαβεβαιώνουν τους Μοναχούς της Λαύρας ότι τα τρία μετόχια της Μονής στη
Θάσο, ήτοι του Αγίου Αθανασίου στο Νεόκαστρο, του Αρχιστρατήγου στα Κίναρα και
της Παναγίας στην Ποταμιά, θα παραμείνουν απαραβίαστα327. «Τοις γαρ ενταύθα
τόποις επιδεδημηκότες και κάστρα και χώρας χειρί Θεού κατασχόντες, κατεσχομεν προς
τούτοις και την νήσον Θάσον, ήν ελάβομεν δια θείου και σεπτού χρυσοβούλλου, χωρίς των
άλλων, ως κλήρον ίδιον, ώστε προσείναι δηλονότι ταύτην ημίν εις το εξής κατά λόγον
γονικότητος αναφαίρετον. Εν ταύτη τοίνυν τη νήσω εύρωμεν και την σεβασμίαν και ιεράν
βασιλικήν μεγάλην Λαύραν κεκτημένην περί που το Νεόκαστρον λεγόμενον μετόχιον εις
όνομα τιμώμενον του οσίου και θεοφόρου ημών Αθανασίου….ωσαύτως περί τα Κίναρα
μετόχιον τον Αρχιστράτηγον….ωσαύτως περί την ποταμίαν μετόχιον την υπαναγίαν μου
δέσποιναν θεοτόκον μετά της περιοχής και νομής αυτής άδη και στέρξαντες ειάσαμεν
μένωσιν ασάλευτα. Κατήχοντο τοίνυν τα τοιαύτα κτήματα υπό της σεβασμίας και ιεράς
βασιλικής μεγάλης λαύρας, ως είρηται, αδειάσειστα. Είτα χρόνοις τισίν ύστερον, δόξαν ούτω
τοις εν αυτή αγίοις ανδράσιν, αιτούντας παρ΄ημών επί ταύτα και γράμμα ημείς δε σεβασμίως
προς αυτούς διακείμενοι υπακούσαμεν τε τούτοις αυτοίκα μάλα προθύμως και το παρόν
πεποιήκαμεν γράμμα, δι ου και καθέξουσιν ασφαλέστερον εις το εξής τα δηλωθέντα μετόχια
τε και κτήματα….α και διαμενώσιν εις το διηνεκές υπό την εξουσίαν της σεβασμίας και ιεράς
βασιλικής μεγάλης Λαύρας αναφαίρετα τε και αναπόσπαστα, μηδενός των απάντων δι΄όχλου
τω μέρει ταύτης γινομένου ένεκεν των τοιούτων μετοχίων και κτημάτων….Εις γουν
βεβαίωσιν και ασφάλειαν της δηλωθείσης θείας και ιεράς βασιλικής μεγάλης Λαύρας γεγονός
και το παρόν ημέτερον γράμμα και επεδόθη αυτή κατά μάνα Ιούνιον ινδικτιώνος ι΄του ςου
ωου εξηκοστού πέμπτου έτους»328
325

Πεντζίκης 2003, σσ. 299-304
Actes de Lavra II, σσ.67-72.
327
Τον 14ο αιώνα τα μισά από τα μετόχια του Αγίου Όρους και της Θεσσαλονίκης μοιράστηκαν σε
στρατιώτες ως «πρόνοιες». Η Πρόνοια ήταν η παράδοση της νομής γαιών εφ΄όρου ζωής στον
προνοιάριο. Για να καθυσυχάσει λοιπόν τη Μονή ότι η παραχώρηση του νησιού σ΄αυτούς δεν θήγει
την κυριότητα της, ο Στρατοπεδάρχης Αλέξιος και ο Μέγας Πριμυκύριος Ιωάννης απευθύνουν στη
Μονή την επιστολή.
328
Καλαμάκης 1996, σσ. 208-209. Actes de Lavra II, σσ. 67-72.
326

128
Το μετόχι του Αγίου Αθανασίου πρέπει να βρισκόταν στο σημερινό Κάστρο,
που πιθανόν δημιουργήθηκε ως οικισμός γύρω από αυτό. Το μετόχι της Παναγίας
στην Ποταμιά πρέπει να υπήρχε στη θέση της σημερινής Ποταμιάς και πιθανόν η
σημερινή εκκλησία των Εισοδίων της Θεοτόκου αλλά και η προηγούμενη με
επιγραφή 1804 που κατεδαφίστηκε να σχετίζεται με αυτή τη Μονή. Πιθανότατα η
Μονή Παναγίας είναι αυτή που αναφέρεται στην απογραφή του 1570 να πληρώνει
φόρο 100 άσπρα και να βρίσκεται στο Limanhisar, του οποίου η επικράτεια φτάνει
ως την Ποταμιά.
Επί τουρκοκρατίας η Μονή είχε Μετόχι στο Καζαβήτι Θάσου329 ενώ η Σκήτη
του Τιμίου Προδρόμου μετόχι στην Ποταμιά Θάσου.Το παλιότερο έγγραφο για το
μετόχι του Καζαβητιού φέρει ημερομηνία 15 Φεβρουαρίου 1774. Είναι αφιερωτήριο
του ∆ημητρίου Κωνσταντίνου Μητιληνού, με το οποίο αφιερώνει στη Μονή «σπίτι με
χαγιάτι, τζαϊρι, αμπέλι, μία σπορεά χωράφι ποτιστικό, έξι κιούπια 16 μέτρων, 55 ρίζες ελιές
στον κάμπο…..διά ψυχικήν σωτηρίαν». Το οίκημα του Μετοχιού βρισκόταν πολύ κοντά
στην Εκκλησία των Αγίων Αποστόλων, που πιθανότατα εξυπηρετούσε και τις
ανάγκες των μετοχειαρείων.

Φέρει επιγραφή: ΕΝ ΜΗΝΗ

+ ΜΑΡΤΙΟΥ / 1843/

+∆ΙΑΣΙΝ∆ΡΩΜΟΙΣ/ ΚΑΙ ∆ΑΠΑ΄ΝΗΣ ΤΟΥΟ/ ΣΟΙΩΤΑΤΟΥ ΚΥΡΙΟΥ/ ΖΗΝΟΒΙΟΥ
ΛΑΥΡΑΣ/ ΚΤΙΤΩΣ (εκ.12)
Στις 24 Σεπτεμβρίου 1811 έχουμε ανταλλαγή κτημάτων του Μετοχίου με άλλα
Καζαβητιανών, πιθανόν για να γίνει συννένωση ιδιοκτησιών. Το 1838 ανταλλάσσει
43 ελαιόδεντρα με αντίστοιχα της εκκλησίας των Αγίων Αποστόλων.
Το 1840 ο προεστός των Μαριών με επιστολή που φέρει και την σφραγίδα
του χωριού, δηλώνει ότι το χωριό θα παρέχει στο μετόχι 8 οκάδες αγιοκέρι σε
αντάλλαγμα της άδειας που έδωσε το μετόχι, να τοποθετούν οι Μαριώτες στα όρια
του Μετοχίου τα μελίσσια τους. Το 1874 η Μονή αγόρασε πολλά κτήματα στο χωριό,
με πωλητήρια που όλα έχουν την ίδια ημερομηνία: 10 Αυγούστου. Μια άλλη μαζική
αγορά, 20 πωλητήρια, έγινε το 1912. Η Απολλοτρίωση έγινε μεταξύ των ετών 19271930.
1.4.15.2. Η Σκήτη του Τιμίου Προδρόμου Αγ. Όρους330
Η Σκήτη προέκυψε από το κελλί του Τιμίου Προδρόμου που ανήκε στην
Ι.Μ.Μ.Λαύρας. Αρχικά το 1772 ήταν κελλί που ανήκε σε Χίους ησυχαστές331. Το
1820 δύο Ρωμούνοι μοναχοί το αγόρασαν από τη Λαύρα για να το μετατρέψουν σε
Σκήτη, λαμβάνοντας έγγραφο απτελούμενο από 13 άρθρα. Κατά την επανάσταση
του 1821 οι δύο μοναχοί μετέβησαν στην Μολδαβική Μονή Νεαμτζουλούη, όπου και
329

Στρατής 1995, σσ. 77-84. Σμυρνάκης 1988, σ.395. Κοσμά Βλάχου 2005, σ.183.
Αγγελούδη, Μαρινέσκου 2009.
331
Σμυρνάκης 1988, σσ. 421-424.
330

129
πέθαναν.΄Όταν το κελλί

περιήλθε στην κατοχή της κυρίαρχης Μονής αυτή το

πούλησε σε διάφορους μοναχούς και το 1852, το αγόρασαν οι Μολδαβοί μοναχοί
Νήφων

και

Νεκτάριος

αντί

7000

γροσίων.

Όταν

μετέβησαν

στην

Μονή

Νεαμτζουλούη, χάριν ελέους πληροφορήθηκαν για το έγγραφο του 1820. Με την
αναγνώρισε το κελλί ως

μεσολάβηση του ηγεμόνα Γκίκα η κυρίαρχη Μονή

Μολδαβική Σκήτη και καταχωρήθηκε στον κώδικα της Ιερής Κοινότητας. Ο ηγεμόνας
της αφιέρωσε

αμέσως ετήσια χορηγία και το 1855 εξέδωσε απόφαση που

αναγνώριζε τη σκήτη ως ρουμάνικη. Το 1856 επί πατριάρχου Κυρίλλου Ζ΄,
αναγνωρίστηκε η Σκήτη με πατριαρχικό σιγίλλιο. Το 1857 θεμελιώθηκε το κυριακό
που εγκαινιάσθηκε το 1866 από τον μητροπολίτη Βουκουρεστίου. Η περίοδος 186782

ήταν

ταραχώδης, με έρηδες μεταξύ Μολδαβών και Ρουμάνων, στις οποίες

πρωτοστάτησε ο Νήφων. Η τάξη επανήλθε το 1882 με έγγραφο που καθόριζε τα
κυριαρχικά δικαιώματα της Μεγίστης Λαύρας και της υποχρεώσεις της Σκήτης332.
1.4.15.2.1.Το μετόχι στην Ποταμιά
Είναι εξαιρετικά ενδιαφέρον, ότι τέσσερα χρόνια μετά την αναγνώριση της
Μολδαβικής Σκήτης από το Πατριαρχείο, στις αρχές του 1860, οι δύο κτήτορες
μοναχοί,

έφτασαν στην Ποταμιά της Θάσου. Ο μικρός οικισμός εμφανίστηκε για

πρώτη φορά στην οθωμανική απογραφή του 1830-31 που έγινε μετά την μεγάλη
επιδρομή της πανώλης (1818) στο νησί. Φαίνεται ότι το χωριό είχε δημιουργηθεί πριν
λίγα χρόνια καθώς αριθμούσε μόνο 68 κατοίκους.

Στα επόμενα τριάντα χρόνια

όμως, όταν δημιουργήθηκε η Σκήτη, το νησί εκμεταλλευόμενο το ιδιότυπο πολιτικό
καθεστώς της Αιγυπτιακής κατοχής, γνωρίζει μεγάλη οικονομική άνθηση, βασισμένη
κυρίως στην εκμετάλευση των δασών. Ο πληθυσμός του νησιού έχει αυξηθεί κατά το
Προξενικό Πρακτορείο της Ελλάδος, με έδρα την Παναγία κατά 150%.

Άρα η

Ποταμιά θα πρέπει να αριθμούσε γύρω στους 200 κατοίκους.
Αυτούς τους κατοίκους, έπεισαν οι μοναχοί να τους παραχωρήσουν μια
έκταση γης στη θέση «΄Αδανα», για να ιδρύσουν το

μικρό μετόχι του Αγίου

∆ημητρίου, υπαγόμενο στη Σκήτη του Τιμίου Προδρόμου. Η θέση ήταν ιδανική για
μετόχι, γιατί βρισκόταν δίπλα στο ρέμα Βαθύλακκος, κοντά στον δρόμο που οδηγεί
στα «Καγκέλια» και στο Θεολόγο και είχε πανοραμική θέα.

Στην έκταση αυτή

υπήρχε ήδη από το 1845 ο μικρός ναός του Αγ. ∆ημητρίου, όπως μαρτυρούν οι τρεις
επιγραφές που βρίσκονται εντοιχισμένες στις όόψεις του.333 Η μία εξ αυτών
εντοιχισμένη πάνω από το νότιο παράθυρο, με τρεις στοίχους,

είναι δυστυχώς

καλυμμένη με αλεπάλληλα στρώματα ασβέστη. ∆υστυχώς δεν υπάρχουν στοιχεία
332
333

Πεντζίκης 2003, σσ. 327-328.
Βλ. σχετικά στον κατάλογο των μνημείων στο λήμα Αγ. Δημήτριος Ποταμιάς.

130
που να αποδεικνύουν ποια αγιορείτικη μονή το 1845 είχε ήδη αναγείρει το ναό. Στην
Ποταμιά είδαμε ότι η Ι.Μ.Μ. Λαύρας διέθετε πριν το 1357, το μετόχι της Παναγίας
και μπορεί ο σημερινός ενορειακός ναός των Εισοδίων της Θεοτόκου, να φέρει το
όνομα ως ανάμνηση του μετοχιού.
Είναι πιθανόν λοιπόν, το μικρό ναό του Αγ. ∆ημητρίου να τον έκτισε κάποιος
κάτοικος της κοινότητας Ποταμιάς, ή η ίδια η Κοινότητα, με σκοπό να τον αφιερώσει
στη Μονή, στα πλαίσια πιθανής επανίδρυσης του

προαναφερόμενου θασίτικου

βυζαντινού μετοχίου της. Την άποψη αυτή ενισχύει η μελέτη της απόφασης του
πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως Ανθίμου Στ΄, σχετικά με το μετόχι που εκδόθηκε το
1873 και αναφέρει «η εκκλησία του μετοχιού να επιστραφεί στην Κοινότητα», άρα σε
μέλος της, ή στην ίδια που ανήκε αρχικά334.
Οι μοναχοί ισχυρίστηκαν ότι το μετόχι θα είχε μόνο 2-3 μοναχούς, όπως
συνηθιζόταν και στ΄ άλλα θασίτικα μετόχια. Πράγματι αρχικά είχε τέσσερις μοναχούς,
γρήγορα όμως ο αριθμός τους έφτασε τους πενήντα.
Για την ικανοποίηση των στεγαστικών τους αναγκών έκτισαν δυτικά του ναού
και σε απόσταση 12.50 μ. από την είσοδο του, το ηγουμενείο(πίν.2), ορθογώνιο
διώροφο κτίριο διαστάσεων 6,90χ 15,10.(Ε ορόφου 104,19Μ2). Το κτίριο κτισμένο με
ορθογωνισμένους δόμους γνευσίου σώζεται δυστυχώς σήμερα σε πολύ μικρό ύψος,
καθώς τα οικοδομικά του υλικά λεηλατήθηκαν από τους κατοίκους.
Το κεντρικό κτίριο του συγκροτήματος βρίσκεται Β∆ του ναού σε απόσταση
περίπου 80μ. απ΄ αυτόν (εικ.13). Είναι διώροφο, με ορθογώνια κάτοψη διαστάσεων
10.00χ 33.00μ.και συνολικό εμβαδό 660Μ2. Η είσοδος του ισογείου ανοίγεται στο
κέντρο. Οδηγεί σε έναν βορινό διάδρομο απ΄όπου αυλίζονται οι μεγάλοι θάλαμοι.
Στον όροφο, που λόγω κλίσης του εδάφους είναι κατευθείαν προσβάσιμος η είσοδος
ανοίγεται το κέντρο της δυτικής στενής πλευράς. Εδώ ο διάδρομος είναι κεντρικός και
οι θάλαμοι βρίσκονται εκατέρωθεν του. Η κατασκευή του είναι εντυπωσιακή.
Ορθογώνιοι δόμοι από γνεύσιο χρησιμοποιήθηκαν για τους εξωτερικούς τοίχους,
ξύλο για τα πατώματα και πλάκες γνευσίου για την δίρριχτη στέγη, οι οποίες
πρόσφατα αντικαταστάθηκαν από κεραμίδια.
φωτισμός των αιθουσών που επιτυγχάνεται

Εντυπωσιακός είναι ο άπλετος

με τα υψηλά ημυκικλικά παράθυρα.

Παρατηρούμε ότι οι μοναχοί διέμεναν στις μεγάλες ευάερες αίθουσες που
μπορούσαν να στεγάσουν η κάθε μία το λιγότερο 5-6 άτομα.
Για την εξυπηρέτηση των διατροφικών αναγκών τους, νότια του κτιρίου αυτού
κτίστηκαν

σε

διασπορά

τρεις

ισόγειες

αποθήκες,

η

α

διαστάσεων

7.70χ12,00μ.(Ε=92,40Μ2), η β 9.80χ11.30μ(Ε=110,74Μ2). και η γ 9.30χ10.50μ.

334

Αγγελούδη, Μαρινέσκου 2009, σ.37.

131
(Ε=97,65Μ2). Σήμερα

η γ αποθήκη έχει κατεδαφιστεί

αλλοιωθεί. Βόρεια τώρα του κεντρικού κτιρίου

και οι άλλες δυο έχουν

κτίστηκε το παλιό ελαιοτριβείο –

νερόμυλος με ενσωματωμένο το σπίτι του μυλωνά στο διώροφο τμήμα του Το κτίριο
σώζεται σήμερα σε κακή κατάσταση με ετοιμόρροπη την στέγη και εξαφανισμένη την
φτερωτή. Εδώ οδηγούνταν ο ελαιόκαρπος του μετοχιού και εξαγόταν το λάδι του. Οι
διαστάσεις του είναι 8.65χ13.40μ (Ε=155,60μ).
Παρατηρούμε ότι το συνολικό εμβαδό των κτισμάτων κύριων και βοηθητικών
του μετοχιού χωρίς το ναό έφταναν 1326 τ.μ. Το μετόχι ως προς τον πληθυσμό
αναμφισβήτητα ήταν το μεγαλύτερο του νησιού. Άλλωστε τα υπόλοιπα στέγαζαν δυό
–τρεις μοναχούς και λίγους ακόμη κατά την ελαιοπαραγωγη ή τον τρύγο. Αλλά
αξιολογώντας το εμβαδό των κτιρίων του, πρέπει να αποτελούσε και το μεγαλύτερο
μετόχι του νησιού ως και προς τα κτίρια, αφού το διαμονητήριο του Βατοπεδινού
μετοχιού είχε εμβαδό 777,31Μ2 ενώ του Ζωγράφου

860,38 Μ2335. Εντυπωσιακές

είναι όμως και οι λιμενικές εγκαταστάσεις του μετοχιού στηνΣκάλα Ποταμιάς και
ιδιαίτερα ο αρσανάς, το κτίριο όπου προστάτευε τα σκάφη του (εικ.14).
Με τον καιρό, οι Ρουμάνοι για να ικανοποιήσουν τις ανάγκες των άρχισαν
να

καταπατούν ξένες ιδιοκτησίες, εκμεταλλευόμενοι την καλή προαίρεση των

κατοίκων, το μοναχικό σχήμα και τη δυσλειτουργία της δημόσιας διοίκησης.336 Οι
κάτοικοι της Ποταμιάς, διαμαρτυρήθηκαν
1864 εκδόθηκε

στην Ιερά Σύνοδο πολλές φορές και το

απόφαση της Ιεράς Συνόδου κατά του Ρουμάνικου μετοχιού:

«εντελλομένη αυστηρως την αποπομπήν εκ του μετοχίου των καθιδρυμένων Ρουμούνων
καλογήρων».
Οι μοναχοί

προσπάθησαν να συμβιβαστούν με το χωριό. Το 1867 με

έγγραφο τους, υποσχέθηκαν ότι θα ιδρύσουν και θα συντηρήσουν με έξοδα τους
Ελληνική Σχολή στην Ποταμιά. Εξασφάλισαν μάλιστα και έγγραφο των Ποταμιωτών
που μαρτυρούσε την καλή τους συμπεριφορά και το έστειλαν στις εκκλησιαστικές
αρχές ως επιχείρημα

για την συνέχιση της λειτουργίας του μετοχιού. Επειδή οι

Ρουμάνοι καλόγεροι, δεν τήρησαν την υπόσχεση τους, οι Ποταμιώτες, επανέρχονται
με νέα διαβήματα, προς την Ιερά Σύνοδο, με αποτέλεσμα να εκδοθεί το 1873 νέα
απόφαση από τον Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως Άνθιμου Στ΄. Σύμφωνα μ΄ αυτή
το μετόχι έπρεπε να διαλυθεί, οι μοναχοί να επιστρέψουν στο Άγιο Όρος, η εκκλησία
να επιστραφεί στην Κοινότητα και τα κτήματα να εκποιηθούν, για να αποζημιωθεί η
Κοινότητα. Συγχρόνως από την απόφαση φαίνεται ότι υπήρχε

και αντιδικία των

Ρουμάνων της Ποταμιάς με τους ομοεθνείς τους της Μονής της Αγίας Λαύρας. Και

335
336

Αγγελούδη 2005, σσ. 46, 48, 50.
Κουμπής 2005, σ. 393.

132
πάλι η απόφαση αυτή δεν εκτελέστηκε λόγω διαφόρων συμβάντων, θανάτων
μητροπολιτών Μαρωνείας, εξαφάνισης εγγράφων κλπ.
Το 1886

οι Ρουμάνοι αγοράζουν ελαιόδεντρα που κατείχε η Μονή

Βατοπεδίου στην Ποταμιά, ενώ ανταλλάσσουν 104 που είχαν στο Βουλγάρο με 74
που κατείχε το Βατοπαίδι στην Ποταμιά337. Πάντως το 1889 κατασκευάστηκε η
Ελληνική Σχολή της Ποταμιάς, όπως μαρτυρεί η επιγραφή στην πρόσοψη του κτιρίου
(εικ.15)
Το 1903 ο Σμυρνάκης αναφέρει για την Σκήτη: «Εν τω χωρίω Ποταμιά της
Θάσου

διατηρεί

Μετόχιον ελαιών μετά ελαιοπιεστηρίου, την πρόοδον του οποίου

δυσαρέστως οι κάτοικοι προσβλέπουσι και περί τας 200 κυψέλας μελισσών, εξ ων εξάγει το
προς χρείαν του Ναού της σκήτεως κηρίον». Ο δε Κοσμάς Βλάχος γράφει: «Οι πατέρες
της σκήτης από του 1865 ήρχισαν να συμπηγνύωσι μετόχιον εν Θάσω δι΄αγορών εκ των
χωρίων Ποταμιάς και Παναγίας, νυν δε περιέχει τούτο περί τα 1650 ελαιόδεντρα …αλλά αι
δαπάναι υπήρξαν πάντοτε δυσανάλογοι προς το εισόδημα.» Το ίδιο έτος, σύμφωνα με
έγγραφο του Υποπροξενείου Καβάλας, άγνωστοι πυρπόλησαν το ελαιοτριβείο του
μετοχίου, όπως και μερικούς αχυρώνες και άλλα παραρτήματα του. Σύμφωνα με το
Υποπροξενείο υπήρξαν υπόνοιες ότι η φωτιά ετέθη επίτηδες από ομογενείς που
δυσφορούσαν

για την συνεχή, αντί αφειδούς

δαπάνης αύξησης της κτηματικής

338

περιουσίας του μετοχιού

.

Στις 7 Ιουνίου του 1907 περνά για πρώτη φορά στο νησί ο Γεώργιος
Ψαριανός

μετά από διαταγή του κέντρου Άμυνας Καβάλας Μαυρομιχάλη, ως

ακόλουθος του ποιητή Κωνσταντινίδη. Παράλληλα εμφανίστηκαν στο νησί και 10
ρουμάνοι μοναχοί, που έχοντας το μετόχι στην Ποταμιά, θέλησαν να το
χρησιμοποιήσουν σαν κέντρο της ρουμάνικης προπαγάνδας. Ο

Μαυρομιχάλης

ανέθεσε στον Ψαριανό την ανατίναξη του μετοχίου της Ποταμιάς και την πυρπόληση
του μετοχού Ζωγράφου στο Ραχώνι, όπου κατοικούσαν 3 Βούλγαροι μοναχοί και την
δίωξη των 12-13 περίπου Βουλγάρων που διέμεναν στο νησί. Το Νοέμβριο του 1907
ο Ψαριανός επανήλθε και συγκρότησε ομάδα και έδρασε μέχρι τα τέλη Απριλίου ή τις
αρχές Μαΐου 1908 . Η αποστολή του απέτυχε γιατί δεν κατέστρεψε τα δυο μετόχια.339
Το 1912 οι Κάτοικοι της Ποταμιάς με πολυσέλιδη διαμαρτυρία, τυπωμένη σε
τυπογραφείο, απευθύνονται στο σύνολο της τοπικής κοινωνίας, στις εκκλησιαστικές
αρχές, στην πολιτεία, στην Ιερά Σύνοδο των Καρυών, στους ηγουμένους των Μονών
του Αγίου Όρους, στους ομογενείς κλπ, ζητώντας απ΄ όλους την υποστήριξη τους
για την απομάκρυνση
337

Στρατής 1995 σ.82
Κεκρίδης 2007, σ.167.
339
Χιόνης 1984(1), σ. 76-77.
338

«εκ της πατρίδος

ημών των υπό πολλάς επόψεις επιβλαβών

133
ρασοφόρων».340 Σήμερα σώζεται ο ναός του Αγίου ∆ημητρίου341 όπου οι μοναχοί
τελούσαν κατανυκτικές ακολουθίες.342

1.4.16. Ι.Μ. Εσφιγμένου Αγ. Όρους
Οι πρώτες ιστορικές μαρτυρίες για τη Μονή ανάγονται στα τέλη του 10ουαρχές 11ου αιώνα, ενώ γνώρισε μεγάλη ακμή στην περίοδο β΄ μισό του 13ου αιώναα΄ μισό 16ου. Στην ακμή της συνέβαλαν με χορηγίες ο Ιωάννης Ε΄ Παλαιολόγος, ο
κράλης της Σερβίας Στέφανος ∆ουσάν και ο Σέρβος ηγεμόνας Μπράνκοβιτς. Η μονή
λεηλατήθηκε επανειλημένα από πειρατές τον 14ο αιώνα, αλλά και από πυρκαγιές. Το
1533 πυρπολήθηκε από τους τούρκους και ερημώθηκε και οι γειτονικές Χιλανδαρίου
και

Ζωγράφου

καταπάτησαν

τα

κτήματα

της.

Στα

μέσα

του

17ου

αι.,

ανασυγκροτήθηκε χάρη σε εράνους στη Ρωσία και στις παραδουνάβιες ηγεμονίες.
Τον 18ο αιώνα βοηθήθηκε με δωρεές από τον μητροπολίτη Μελενίκου Γρηγόριο και
τον μητροπολίτη Θεσσαλονίκης ∆ανιήλ, ο οποίος το 1797, την επανέφερε στο
κοινοβιακό σύστημα. Το 1821 υπέστη μεγάλες καταστροφές.343
1.4.16.1.Το μετόχι στο Καζαβήτι.
Το 1745, σε πατριαρχικό γράμμα

αναφέρεται ότι οι κάτοικοι του χωρίου

Καζαβητίου αφιέρωσαν το ναΰδριο της Αγίας Κυριακής344 στη Μονή Εσφιγμένου345.
Κοντά στο ναΰδριο σήμερα σώζεται και το διαμονητήριο του μετοχιού (εικ. 16) Από
τον αρχειακό φάκελλο του Μετοχιού φαίνεται ότι οι πρώτες κτήσεις ελαιοδέντρων
πρέπει να έγιναν στις αρχές του 1800346. Μέσα στο Μεγάλο Καζαβήτι, σώζεται και
άλλο σπίτι των μοναχών με χρονολογία 1813 (εικ. 17).347
1.4.17.

Ι.Μ. Ξηροποτάμου Αγ. Όρους

Κατά την παράδοση ιδρύθηκε από την αυτοκράτειρα Πουλχερία (450-4570.
Ως συγκτήτορες τιμώνται οι αυτοκράτορες Ρωμανός Α΄ Λεκαπηνός (919-44) και
Κωνσταντίνος Ζ΄ Πορφυρογέννητος (912-59). Ιστορικές πηγές ανάγουν την ίδρυση
της στα τέλη του 10ου αιώνα, ενώ η Μονή άκμασε κατά τον 11ο και 12ο αιώνα. Επί
φραγκοκρατίας

παρήκμασε εξαιτίας οικονομικών δυσχεριών και πειρατικών

επιδρομών. Το 1280 πυρκαγιά την κατέστρεψε και την ανοικοδόμησε
340

Κουμπής 2005, σ. 392. Ανωνύμου 1912, σσ. 2-16.
Βλ. λήμμα Άγ. Δημήτριος Ποταμιάς.
342
Αξιώτης 1953, σ.205.
343
Πεντζίκης 2003, σσ. 408-412.
344
Βλ. σχετικά στον κατάλογο των μνημείων στο λήμα Αγ. Κυριακή Καζαβητίου.
345
Δαδάκη 1996, σ.8.
346
Στρατής 1995, σσ. 112-113. Κοσμά Βλάχου 2005, σ.310.
347
Στεφάνου 1990, σ.34.
341

και

1. η δε δωρεά εγένετο αφορμή της εκεί συστάσεως του άχρι και νυν σωζομένου μετοχίου Αυτής… Δεν έπαυσαν δ΄ έκτοτε οι ευλαβείς Μαριώται συνεχίζοντες τας προς τον Τίμιον Σταυρόν δωρεάς εν μικροτέρα. σ. απηλλάγησαν της θανατηφόρου ταύτης ασθενείας και εξ ευλαβείας και ευγνωμοσύνης πεος Αυτόν αφιέρωσαν εις την Μονήν 600 ελαιόδεντρα. Η κοινότητα έστελνε κάθε χρόνο κάποιο έγκριτο και γνώριμο στους 348 Πεντζίκης 2003.240. 349 .350 Το μετόχι στο Καζαβήτι χρονολογείται στα 1806.116. 350 Αθωνικά Σύμμεικτα τ.4. Σμυρνάκης 1988. Κοσμά Βλάχου 2005. σ. σ.17. Στρατής 1995. 61-63. σ. Τότε ο Ιωάννης Θασίτης από το Βουλγάρο αφιερώνει στη μονή το αμπέλι του. Ανακαινίστηκε τον 18ο αι. Τα μετόχια στις Μαριές. Το 1507 καταστράφηκε ολοσχερώς από πυρκαγιά. 562. Καζαβήτι. Η παλιότερη πληροφορία για ιδιοκτησία της Μονής στο νησί δίνεται στις 10 Ιουνίου του 1800.2. Έκτοτε και μετά την ίδρυση του μετοχιού από τις δωρεές των κατοίκων. εννοείται κλίμακα. Βουλγάρο. Το παράδειγμα του ακολούθησαν οι ηγεμόνες της Σερβίας. Προσκαλέσαντες τότε εκ της Μονής τον Τίμιον Σταυρόν και ψάλλοντες εις τους αγιασμούς και παρακλήσεις. η πρόσκληση του Τιμίου Σταυρού στο χωριό Μαριές λίγο πριν το Πάσχα είχε γίνει πλέον έθιμο.134 κατοχύρωσε τις ιδιοκτησίες της με χρυσόβουλο ο Ανδρόνικος Β΄ο Παλαιολόγος. 351 Σμυρνάκης 1988.. Θεολόγο Είχε τα περισσότερα μετόχια στο νησί349. 84-87. Τότε διέθετε 650 ελιές οι οποίες το 1902 είχαν πολλαπλασσιαστεί λόγω αφιερωμάτων351. σσ. Στην ανοικοδόμηση της συνέβαλε ο σουλτάνος Σελίμ ο Α΄(1512-20) για να ανταμείψει τους Τεσσαράκοντα Μάρτυρες που συνέβαλαν στην νίκη του κατά των Μαμελούκων και με Χαττ-ι-Σερίφ κατοχύρωσε μάλιστα τα κτήματα της. 552. χάρη στους εράνους του μοναχού Καισάριου ∆απόντες που περιέφερε το Τίμιο Ξύλο και τα λείψανα των Σαράντα μαρτύρων για οκτώ χρόνια στις Παραδουνάβιες ηγεμονίες και στην 348 Κωνσταντινούπολη . Επί Τουρκοκρατίας η Μονή περιήλθε πάλι σε ένδεια εξαιτίας αλεπάλληλων ληστρικών επιδρομών και δικαστικών αγώνων με τις άλλες Μονές για κτηματικές διαφορές. για μνημόσυνο του ίδιου και των γονιών του. ήτις αποδεκάτισε τους κατοίκους αποθανόντων πλέον των 300. 146. αλλά και του μετοχίου». έκτασης ενός στρέμματος που βρίσκεται στο χωριό.547.σσ. σσ. Για την ίδρυση του μετοχιού στις Μαριές γράφει ο μοναχός Ευδόκιμος352: «Αρχομένου του 1807 θανατηφόρος πανώλη ενέσκηψε εις το χωρίον Μαριάς Θάσου. 352 Ευδοκίμου Ξηροποταμινού 1971. όταν στο νησί ενέσκηψε η πανώλη.3.

σ. που λόγω της Επανάστασης.5 χιλιόμετρο μακριά από την Μονή Κοίμησης Θεοτόκου(Παναγούδα). 357 Αυγουστίδης 2009. ∆ιορίσθηκε λοιπόν για το σκοπό αυτό γενικός πληρεξούσιος ο π. Κοσμάς Βατοπεδινός και έτσι η Μονή πούλησε το μετόχι στις Μαριές στον προεστό Τζιορμπατζή Αναστάσιο και στους άλλους κατοίκους των Μαριών για 800 γρόσια. 547. να τα πουλήσουν για τις ανάγκες που προέκυψαν από τον αγώνα. Στον 353 Χαλκιάς υπό έκδοση. νυν δε μεγάλως πολλαπλασιασθέντα δι΄αφιερωμάτων».135 γέροντες της Μονής πρόσωπο για να συνοδεύσει τον ιερομόναχο που θα μετέφερε τον Τίμιο Σταυρό353. σ. 358 Σμυρνάκης 1988. πιθανόν γιατί υπήρχε κοντά ναός. Μελιρρύτου «Περιγραφή της θεοσώστου επαρχίας Μαρωνείας» ο Ξηροποταμηνός προηγούμενος Μακάριος από τις Μαριές. προκειμένου οι Μονές να διαφυλάξουν τα μετόχια τους από την μανία των Τούρκων. (εικ.286 355 Ευδοκίμου Ξηροποταμινού 1971.18.122 356 Κουκλιάτης 1992. Ενώ δηλαδή με το παραπάνω έγγραφο φαίνεται ότι όλες οι Μονές πούλησαν τα μετόχια τους στη συνέχεια έχουμε πληθώρα αγοροπωλησιών. Το 1871 μνημονεύεται στον κατάλογο φιλομουσών συνδρομητών της έκδοσης του Μ. Για το μετόχι των Μαριών στον αρχειακό φάκελλο της Μονής σώζονται 7 ανταλλακτήρια και 33 αφιερωτήρια354 από το 1807 μέχρι το 1916. 354 . που αναφέρει ότι λόγω της πανώλης οι κάτοικοι του Καζαβητίου προσκάλεσαν ομοίως τον Τίμιον Σταυρόν και μετά την αποθεραπεία τους.72. τότε μεν περί 650. Τελικά το ζήτημα λύθηκε με την τριχοτόμηση του νερού357. πιθανό να τα απαλλοτρίωναν. δηλώνεται ότι πάρθηκε απόφαση από τις Μονές του Αγίου Όρους που έχουν μετόχια στη Θάσο. περιέχον ελαιόδεντρα. αλλά όχι ναό.355 Η συγκεκριμένη αυτή πώληση μάλλον ήταν εικονική. Φεβρουαρίου 1823 Στις 13 με επίσημο έγγραφο της Μονής. σσ. που αποτέλεσαν την αιτία ίδρυσης του μετοχιού358: «…το αυτό πράττουσι και οι εν Θάσω από του 1806 . Αυγουστίδης 2009. άρα τα μετόχια υπάρχουν!356 Μακροχρόνια διαφορά ως προς την χρήση γειτονικής πηγής προέκυψε με το γειτονικό μετόχι Σταυρονικήτα αλλά και αργότερα με την Κοινότητα Μαριών.289-290. ότε ενέσκυψεν εκεί λοιμική τις νόσος. σ. Το μετόχι διέθετε και οίκημα που βρίσκεται ερειπωμένο 1. χάρισαν στην μονή 650 ελαιόδεντρα. Η πώληση μάλιστα έγινε με ην συγκατάθεση του διοικητή Θεσσαλονίκης Αβδούλ Μεχμέτ Πασά και του Βοεβόδα της Θάσου Λιμάν Αγά. Σμυρνάκης. σ.19) Για την ίδρυση του Μετοχίου του Καζαβητιού μας δίνει πληροφορίες ο Γ. ΄Εκτοτε δε χρονολογείται και το εν τω χωρίω Καζαβήτι Μετόχιον της Μονής.

Τα μετόχια του Θεολόγου και του Βουλγάρου πρέπει να ιδρύθηκαν την ίδια εποχή μάλλον για τον ίδιο λόγο.196. Η διαχείρηση της περιουσίας γινόταν με τη βοήθεια του επιτρόπου της Αναγνώστη παπα-∆ημητρίου. Το 1850 φαίνεται σε σχετικό έγγραφο359.197. αμπέλια και ένα μύλο. γιατί η πανώλη έπληξε ολόκληρο το νησί. 201. σ. 362 Θεοδωρίδης 2005. Σε διάφορες επιστολές τονίζεται ότι πρέπει να γίνει προσεκτική εκτίμηση της αξίας των ελαιοδέντρων για να μη ζημιωθεί η μονή. 360 .96. Για τον σκοπό αυτό ορίζετονται ως πληρεξούσιοι ο οικονόμος του μετοχιού του Καζαβητιού Καισάριος και ο επίτροπος της Μονής Αναγνώστης παπα.∆ημήτριος. Θεοδωρίδης 2005. Το 1871 μνημονεύονται στον κατάλογο φιλομουσών συνδρομητών της έκδοσης του Μ. Το 1862 ο προηγούμενος της μονής ∆ιόνυσος με επιστολή του σε κάτοικο των Μαριών αναφέρει πως αναλαμβάνει να εισάγει το γιο του στο ελληνικό σχολείο. σσ. Για να μην φανεί αγνώμονη μάλιστα του στέλλει 12 μαχαιροπήρουνα και φουντούκια. που ήταν και ο προεστός του Μικρού Καζαβητιού. Το 1853 διαθέτει στο χωριό Βουλγάρο 370 ελαιόδεντρα. ώστε η περιουσία της Μονής να είναι συγκεντρωμένη σ΄ένα τόπο. τα οποία θέλει να ανταλλάξει με άλλα που ανήκουν στη Μονή Βατοπεδίου. στην περίφημη Αθωνιάδα Σχολή363. 184.183. αφού πωλήσει το παλιό362. επειδή εκείνη την εποχή το γρόσι είχε μεγαλύτερη αγοραστική αξία στο Άγιο Όρος παρά στη Θάσο364. 359 Θεοδωρίδης 2005. σσ.293. σσ. με οικονόμο τον Πολύκαρπο στον οποίο ο Καζαβητιανός επίτροπος έχει δανείσει 1000 γρόσια360.183. 361 Μελίρρυτος 1980. Περιελάμβαναν μόνο ελαιόδεντρα. Τελικά η Μονή τα πούλησε με πρωτοβουλία του προϊσταμένου και κατοπινού της αρχιμανδρίτη ∆ιονυσίου Αγιομαμίτη ο οποίος ήρθε στη Μονή το 1830. Απολλοτριώθηκε την ίδια εποχή με το προηγούμενο. αρκετά ελαιόδεντρα. 363 Αυγουστίδης 2009. σ.198. Μελιρρύτου «Περιγραφή της θεοσώστου επαρχίας Μαρωνείας» οι Ξηροποταμηνοί μοναχοί από το Καζαβήτι Παύλος και ∆ανιήλ. Σε επιστολή του 1851 διαβάζουμε ότι η ίδια Μονή διαθέτει μετόχι και ελαιόδεντρα στις Μαριές. 202.196. σσ.136 αρχειακό φάκελλο του Μετοχιού υπάρχουν 31 αφιερωτήρια και 4 ανταλλακτήρια από το 1841 ως το 1922. ∆εν υπάρχουν πληροφορίες για μετόχι ούτε για ναό. 364 Θεοδωρίδης 2005. στον οποίο μάλιστα η Μονή χρωστά χρήματα. 200. Το ίδιο έτος η Μονή Ξηροποτάμου ετοιμάζει ξυλεία για το νέο361ο μετόχι που θα ιδρύσει κατά τον Μάρτιο του 1852. ότι η Μονή Ξηροποτάμου Αγίου Όρους διαθέτει στην περιοχή Καζαβητιού ένα μετόχι.

τ. π. πούλησε μεγάλο μέρος των κτημάτων της. ο Ναγκός Μπασαράμπ. Χάρη στην συνδρομή τους η Μονή γνώρισε μεγάλη ακμή που συνεχίστηκε και τον 17ο αιώνα. 367 Ο ηγούμενος καταγόταν από τη Σηλυβρία της Ανατολικής Ρωμυλίας. Η παρουσία των Σέρβων ήταν έντονη μέχρι τον 20ό αιώνα – η σφραγίδα της μονής μάλιστα ήταν δίγλωσση.607.18.Ε. Το 1303-09 υπέστη σχεδόν ολοκληρωτική καταστροφή από Καταλανούς πειρατές με αποτέλεσμα να υποβιβαστεί σε κελλί της Μονής Ξηροποτάμου.Το μετόχι στον Σωτήρα366 Ιδρύθηκε από τον αρχιμανδρίτη Άνθιμο Κομνηνό. Στρατή 2005. Το 1365 το μονύδριο του Αγίου Παύλου παραχωρείται από τη μονή Ξηροποτάμου στους Σέρβους μοναχούς Γεράσιμο Ραντόνια και Αντώνιο Παγάση οι οποίοι την αναστηλώνουν και την ανυψώνουν σε κυρίαρχη Μονή. ενώ το 1839 365 Πεντζίκης 2003. Η ονομασία Μονή Αγίου Παύλου επεκράτησε το 1108. Θ. λόγω της τουρκικής κατοχής του Αγίου Όρους. Αγ. 366 . Όρους Ιδρύθηκε το 830. 281. ηγούμενο της Μονής στην περίοδο. Ο αρχιμανδρίτης367 αγόρασε μεγάλες εκτάσεις στη Θάσο και στην Κασσάνδρα όπου ίδρυσε δύο μετόχια.1. Παύλου Αγ.137 1. 232-233. η Μονή ερημώθηκε. Επέκτεινε την Μονή και το 1820 αναχώρησε στη Βλαχία και πέθανε στο Βουκουρέστι το 1828.4. σ. Κοσμά Βλάχου2005. ο αδελφός του Λάζαρος και ο Ιωάννης Η΄ Παλαιολόγος.Μ.4. Ραντοσλάβ Σαμπία. Στη συνέχεια υπέστη καταστροφές από πυρκαγιές (1902). σσ. Σμυρνάκης 1988. η μονή αγόρασε 4. Όταν το 1661 η ιερά Κοινότης αναγκάστηκε λόγω χρεών να πουλήσει σε μονές τα Πρωτατινά κελλιά.365 1. Την δεκαετία 1821-1830.10. σσ. διαφορετική από την γνωστή. Για να αντιμετωπίσει την βαριά φορολογία και τα χρέη στος τοκογλύφους. Σαν οίκημα χρησιμοποιήθηκε η οικία που αφιερώθηκε από προεστούς του Σωτήρα το 1818 μαζί με 385 δέντρα. 122-125. ήταν προσωπικός φίλος του πατριάρχου Γρηγορίου του Ε΄ και του μεγάλου διερμηνέα και κατόπιν ηγεμόνα της Μολδαβίας Μιχαήλ Σούτσου. Αλλά και οι τσάροι Ιβάν ο Τρομερός. Τον 15ο αιώνα την Μονή συνέδραμαν ο αδελφός του Γερασίμου Νικόλαος.Η. ο Σέρβος Γεώργιος Μπράνκοβιτς. Το 1839 επανέκαμψε στο κοινοβιακό σύστημα. Μέγας Πέτρος. σ. Στο τέλος του 18ου αιώνα ο δραστήριος σκευοφύλακας Γρηγόριος κατόρθωσε να συγκεντρώσει χρήματα από εράνους.18. ο δεσπότης της Θεσσαλονίκης Ιωάννης Ζ΄ Παλαιολόγος. 88-91. Ι. σεισμό (1905) και πλημμύρες(1911). ο Κωνσταντίνος Μπασαράμπ Μπρανκοβάνου. Ιδιαίτερα σημαντική ήταν η συνδρομή των τσάρων Αλεξάνδρου Α΄ και Νικολάου Α΄. Ευεργέτες της Μονής αναδείχτηκαν Έλληνες και Ρουμάνοι ηγεμόνες: Ο Στέφανος ο Μέγας. σσ. Προηγουμένως η Μονή ήταν γνωστή ως Ξηροποτάμου. Αλέξιος Μιχαήλοβιτς. Ελισάβετ Πετρόβνα.

Το μετόχι συχνά ανταλλάσσει κτήματα για καλλίτερη χωροθέτηση των ιδιοκτησιών του. με το οποίο υπήρχε αντιπαλότητα.5 1. σ. Το 1840 συντάσσεται το πρώτο γνωστό κατάστιχο του μετοχιού. Όνομα μετοχιού Όνομα ναού Τοποθεσία Ευαγ. Χιούτης 2009. η οποία βρίσκεται σε δικαστικούς αγώνες με αρκετούς απ΄αυτούς. Τον Ιούνιο του 1842. ενώ νέες δωρεές έγιναν το 1831 και 1833. περνά μία πενταετία χωρίς ειδήσεις και αναδιοργανώνεται το 1857 με ικανούς οικονόμους.4 1.10 1.1 2.2 2. Κοντά υπάρχει και το νεώτερο μετόχι της μονής Εικοσιφοίνισσας.4.9 1. ο οικονόμος του μετοχιού χορήγησε δάνειο 952 γρόσια σε κατοίκους της κοινότητας με τη μορφή χρεωστικών ομολογιών. 666-670.3 3.1 1. 1. Στο τέλος του ίδιου έτους είχε δανείσει σε κάτοικο της ίδιας κοινότητας άλλα 500 γρόσια369.8 1. Κακηράχη Ανάληψη Ανάληψη Καρακάλλου (Άγ. με τη συμφωνία όμως να επιστραφούν τα χρήματα σε σύντομο χρονικό διάστημα.19.2 1. Οι χρόνιες μισθώσεις απέβησαν συχνά σε βάρος της Μονής. η Μονή σταμάτησε να στέλνει μετοχειάριο και μίσθωνε τα ελαιόδεντρα.138 κατασκευάστηκε νέο ανατολικά του ενοριακού ναού σε οικόπεδο που είχε δωρηθεί συχρόνως το 1818368 και σώζεται σήμερα σε κακή κατάσταση (εικ. Μαρμαρολιμένας ΄Αγιοι Απόστολοι Νεόκαστρο Μαριές Μαριές Βουλγάρο ΄Αγιος Γεώργιος Άγιος Γεώργιος Αγιος Γεώργιος 13ο αι.6 1.1.Απόστολοι Ζωγράφου(Άγ. 4 5 368 369 Μονή και ονομασία καθολικού ΕΤΟ Σ Φιλοθέου (Ευαγγελισμός Θεοτόκου) 1287 1287 1287 1287 1287 1287 1287 1287 1287 1287 1287 1290 1290 1290 13ο αι. 13ο αι. Μιχαήλ ΄Αγιος Παντελεήμων Αγιος Τρύφων ΄Αγιος Σισάνιος . αλλά και μεγάλο μέρος των ελαιοδέντρων του Σωτήρα και Πρίνου δεν απαλλοτριώθηκαν το 1927-31. 13ος αιώνας Α/Α 1.Πίνακες μετοχιών (Χάρτης 16) 1. σ.7 1. Μαρίνα Αρχιστράτηγος Μιχαήλ Σόφενας-Μητροφάνου Αγ. ενώ το 1847 καταγράφονται τα αντικείμενα του μετοχιού.20). Γεώργιος Εικοσιφοίνισσα Παγγαίου(Εισό δια Θεοτόκου) Χιούτης 2009. Το ίδιο έτος νέες δωρεές ελαιοδέντρων προστέθηκαν. 674.4.11 2.Γεώργιος Παλήρη ∆ρυμονάριο Καστανιτάριον ΄ΑγιοιΘεόδώροι Αγία Φωτίδα ΄Αγιος Γεώργιος Αγιος Νικολάος ΄Αγιος Γεώργιος Αγιος Γεώργιος Αρχιστρ. Το κτίριο του μετοχιού. Από τις αρχές της τρίτης δεκαετίας του 20ου αι.19. Θεολόγος Θεολόγος Μαρμαρολιμένας Βαθεία Ποταμία Θεολόγος Θεολόγος Θεολόγος Μαριές. Ιωάννου Θεολόγος Παρθεν.3 1. Η Μονή βοήθησε πολλές φορές το χωριό και χάρισε στην εκκλησία το ξυλόγλυπτο τέμπλο της.

2. 11 12 Μονή και ονομασία καθολικού Μεγίστης Λαύρας (Άγ. Γεωργίου (Χοζεβίτη. Παντελεήμων Αγ. Ιωάννης 1865 πριν το 1570 Βουλγάρο.3 8 9.2 9.2 7. Η εποχή των Παλαιολόγων (14-15ος αι.Αθανάσιος) ΕΤΟΣ Όνομα μετοχιού 1357 1357 1357 1357 Νεόκαστρο Ποταμία Κοίναρα Μαρμαρολιμένας Παντοκράτορα (Μεταμόρφωση Σωτήρα) 1384 1384 1394 1394 Μαρμαρολιμένας Μαρμαρολιμένας Μαρμαρολιμένας Κακηράχη Θεολόγος Τοποθεσία Μονή ∆ιονυσίου (Γέννηση τιμίου Προδρόμου) Μονή ∆οχειαρίου Σύναξη Αρχαγγέλων) Μονή Αγίου Γεωργίου Όνομα ναού ΄Αγ.1 5. Θεολόγος Πριν το 1570 Θεολόγος Πριν το 1570 Καζαβήτι πριν το 1570 Σωτήρας 1590 Μαριές Πριν το 1671 Πριν το 1671 Κάστρο Βουλγάρο Πριν το 1671 1739 1807 Πριν το 1622 1712 (1821) μετά το 1622.4.2 ∆ιονυσίου(Γενέσιο Τιμίου Τοποθεσία Όνομα μετοχιού 1287 Θεολόγος Αρχάγγελος 1294 Μαριές 1384 1384 Μετά τον 13ο αι.4.1 13. Αθανάσιος Παναγία Αρχ.3 9. Ιωάννης Γενέσιο Τιμίου Προδρόμου Ανάληψη (Γέννηση του Χριστού) 9 Σταυρονικήτα (Άγιος Νικόλαος) 10 11 Σίμωνος Πέτρα Χιλανδαρίου 12 Βατοπεδίου(Ευαγγελι- (Εισόδια Θεοτόκου) σμός της Θεοτόκου) 13.3.19. Ανάργυροι Αγ.) Εικοσιφοίνισας Παγγαίου Αγ.4 10.139 1.) Α/Α 7.1 7.2 Ιβήρων 14 Κουτλουμουσίου (Κοίμηση Θεοτόκου) (Μεταμόρφωση Σωτήρος) Κάστρο.1 9. Κακηράχη Κάστρο Εννιάμερα . Μιχαήλ ΄Αγ. Βαπτιστής Άγιος Γεώργιος Αγία Μαρίνα ΄Αγ. πριν το 1831 Πριν το 1671 πριν το 1831 Θεολόγος Βουλγάρο Λιμένας (Άγιος Γεώργιος) 6 7 8 Προδρόμου) ∆οχειαρίου (Άγιοι Αρχάγγελοι) Αγ.Η τουρκική κατοχή (1455-1912) Α/Α Μονή και ονομασία καθολικού ΕΤΟΣ 1 Φιλοθέου 2 (Ευαγγελισμός Θεοτόκου) Καρακάλλου(Άγιοι Απόστολοι) 3 Παντοκράτορα (Μεταμόρφωση Σωτήρος) 4 Ζωγράφου 5. Κακηράχη Λιμένας Βουλγάρο Αγ.19. Ανάργυροι Γέννηση Τιμίου Προδρόμου Θεολόγος Καζαβήτι Άγιος Γεώργιος 1.Κωνσταντίνος και Ελένη Ιωάν.

2 17. ∆ημήτριος 1800 Καζαβήτι Αγ. Καζαβήτι Ποταμιά Αγ.1 17.4 18 Ξηροποτάμου (Άγιοι Τεσσαράκοντα Μάρτυρες) Αγίου Παύλου (Υπαπαντή του Κυρίου) .140 Παναγίας 15 15α Μεγίστης Λαύρας (Άγιος Αθανάσιος) Σκήτη Τιμίου Προδρόμου Πριν το 1570 1774 1865 Ποταμιά.Κυριακή 1806-7 (Πανώλη) 1806 (Πανώλη) 1806-7 (Πανώλη) 1807 (Πανώλη) 1815-20 Θεολόγος Καζαβήτι Βουλγάρο Μαριές Σωτήρας (Άγια Θεοφάνεια) 16 Εσφιγμένου (Ανάληψη του Κυρίου) 17.3 17.

∆ΟΙΚΗΣΗ-ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ .141 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2.

ο τούρκος αρχιναυάρχος παρακολουθούσε τις εργασίες του ναυπηγείου. ο φοβερός πειρατής των ελληνικών θαλασσών. Καθώς σε κάθε χωριό όχι μόνο του νησιού αλλά ολόκληρης της υπόδουλης χώρας. με πολλές φορές αποτέλεσμα οι ναοί να λειτουργούν ως κοινωφελείς τοπικές Τράπεζες. πραγματοποιήθηκε κατά 1 Α. ενώ συγχρόνως ασκούσε τη διοίκηση των νησιών. η ένταξη αυτή. Όπως συνέβη και με τα άλλα νησιά του Αιγαίου πελάγους. μετά τον μεγάλο βεζύρη-. Ο όρος προέρχεται από το ιταλικό capitano και χρησιμοποιήθηκε από το 1567 για τον μπεϋλέρμπευ του Αλγερίου Αλή πασά. 2 . αντικαθιστώντας τον όρο ντεριάμπεη (μπέης της θάλασσας). Βakalopoulos 1953. Ο ρόλος των ναών στην κοινωνική και οικονομική ζωή των χωριών είναι ένα άλλο πεδίο μεγάλου ενδιαφέροντος. -τρίτου στη διοικητική ιεραρχία της οθωμανικής αυτοκρατορίας. όπου ήταν υποχρεωμένοι να βρίσκονται οι πρόκριτοι των νησιών για την καταβολή των φόρων. θεωρούμε απαραίτητη την κατανόηση του διοικητικού πλαισίου του κατά την τουρκοκρατία. Πρώτος όμως καπουδάν πασάς με αρμοδιότητες αρχιναυάρχου θεωρείται ο Χαϊρεντίν Βαρβαρόσσας. όπου αναφέρεται ότι η Θάσος «μετά των εξαρτημάτων» δηλαδή των νησιών της. σσ. όταν η Τουρκία βρισκόταν σε σφράγιζαν τα αποσυρμένα τουρκικά νομίσματα για να χρησιμοποιηθούν ως είδος ενδοεκκλησιαστικού νομίσματος που εξυπηρετούσε και εξωεκκλησιαστικές ανάγκες. εισέπραττε τους φόρους και έκτακτα «δοσίματα». έδρα του καπουδάν πασά ήταν ο ναύσταθμος της Πόλης. ήταν προηγουμένως τιμάριο του καπουδάν πασά2. σ. 95. 22. 62-63. στον οποίο ο σουλτάνος Σουλεϊμάν ο Α΄ απένειμε τον τίτλο του καπουντάν –ι. με μίσθωμα (μαλ) 450. την τακτοποίηση τοπικών υποθέσεων και την υποβολή παραπόνων ή αιτημάτων. φρόντιζε για την συγκέντρωση πλοίων και τη ναυτολόγηση ανδρών για τις ανάγκες του στόλου.1. Βλ. ο ναός ήταν το μόνο δημόσιο-κοινοτικό κτίριο-υπηρεσία. είναι αναμενόμενο να κυριαρχούσε ως σύνθετη λειτουργία στη ζωή του χωριού. Σφυρόερας 1966. Choiseul-Gouiffier 1782. πολλά από τα οποία έχουν δημοσιευτεί. Συνήθως η μοίρα του τουρκικού στόλου με τον καπουδάν πασά παρέμεινε αρκετές μέρες στον όρμο της Πάρου Ντριό. 2. Από το επιβλητικό οίκημα του Ντιβάν-χανέ. δίκαζε υποθέσεις για τις οποίες ήταν αναρμόδια τα τοπικά δικαστήρια και επενέβαινε σε θέματα νησιωτικών κοινοτήτων.Ε.000 άσπρων (ακτσέ). συνήθως τον Αύγουστο. Σπουδαίο ρόλο έπαιξαν και οι εκκλησιαστικές επιτροπές των ενοριακών ναών οι οποίες οικονομική κρίση. Η διοικητική οργάνωση της Θάσου Η διοικητική οργάνωση του νησιού μετά την τουρκική κατάληψη είναι γνωστή από μια μεταγενέστερη αλλά πολύ αξιόπιστη πηγή.142 Για να κατανοήσουμε και να ερμηνεύσουμε τον τρόπο παραγωγής των ναών και ναϋδρίων του νησιού. αλλά και τη διερεύνηση της οικονομικής κατάστασης των κοινότητων της Θάσου που διεκπεραίωσαν την οικοδόμηση των ναών τους. σ.ντεριά (καπετάνου των θαλασσών). Από τον 17ο αιώνα.αποκαλύπτουν την ευρύτητα της δικαιοδοσίας του και φωτίζουν πολλές πτυχές της κοινωνικής και οικονομικής ζωής των νησιωτών του Αιγαίου. 104. Τα «μπουγιουρουλδιά» που απηύθυνε ο καπουδάν πασάς από το Ντιβάν-χανέ προς τους νησιώτες-έγγραφα συνήθως στην ελληνική γλώσσα που συνοδευόταν από γράμματα των δραγομάνων του στόλου. από το παραχωρητήριο φιρμάνι του 1813 του Μαχμούτ Β΄1 προς τον Μωχάμετ Άλυ. Εκτός από τις υποθέσεις του ναυστάθμου και της οργάνωσης του οθωμανικού ναυτικού. κατά το τέλος του 19ου αιώνα. ο καπουδάν πασάς κατά την ετήσια έξοδο του στο Αιγαίο. 31.

ο σουλτάνος Μαχμούτ Α΄ Γαζή (1730-1754) παραχωρεί τη φορολογία της στη βιβλιοθήκη του και σε άλλα φιλανθρωπικά ιδρύματα. .62. Τα μη αληθή βακούφια διευθύνονταν από το υπουργείο των βακουφίων και υπάγονταν στους κοινούς νόμους του κράτους και όχι στους ιερούς. 16. 5 Α.έ. επί Αχμέτ Γ΄(1703-1730). έστειλαν την απαιτούμενη ξυλεία.Ε. σσ. έγγρ. 3. ο καπουδάν πασάς εισπράττει κάθε χρόνο περισσότερες από 30 λίβρες. 9 Α.143 τη διάρκεια του Κρητικού πολέμου3. επί Σελίμ Γ΄ που εκδόθηκε κατά την διάρκεια του Β΄ Ρωσοτουρκικού πολέμου (1787-1792) όταν για τις ανάγκες του στόλου. Ε. Οι κάτοικοι του νησιού τότε. ενώ στις εκκλήσεις τους απάντησε με την σύλληψη του κοτζαμπάση Μεταξά ως υποκινητή τους. 297. 3. Η Θάσος αναφέρεται μεταξύ των άλλων νησιών το 1794. που του ανέφερε ότι οι ραγιάδες του νησιού είναι επιδέξιοι στην υλοτομία και στην μεταφορά της αναγκαίας για τον στόλο ξυλείας και ότι είχαν προσφέρει ως τότε σπουδαίες υπηρεσίες και εκδουλεύσεις στον στόλο9. η οποία παραχωρήθηκε σε μπέη ή αγά για την είσπραξη των φόρων. 8 Παρόμοιο καθεστώς υπήρχε και για την Άνδρο. Βλ. 98. σ. σσ.Ε.Ε.Βakalopoulos 1953. αύτη επωλήθη ως ιδιοκτησία…6». Απ. σ. δια του καθορισμού και έναντι μισθώματος και γραφικών δικαιωμάτων. σ. Φαίνεται δηλαδή καθαρά ότι ο 3 Οδηγός της Θάσου. 103 κ. . τη Μέκκα και τη Μεδίνα5 «…ο σουλτάνος ούτος μετέγραψεν αυτήν υπέρ της υπ΄ αυτοιύ ιδρυθείσης αφιερώσεως (βακούφ) της υψηλής βιβλιοθήκης του. σ. 25. Ε. αλλά ο βοεβόδας δεν τους πλήρωνε. Μετά από αναφορά των Θασίων στο σουλτάνο. 35-36. σημ. σ. Baklopoylos 1953. Παράρημα. 6 Α. όπως τα αληθή και ο εκάστοτε σουλτάνος μπορούσε αν ήθελε να τα διαλύσει. Την άποψη αυτή ενισχύει μία προσεκτική ανάγνωση του φιρμανιού της 23ης Μαρτίου 1791.21 .28. Βλ. 104. ο Σελίμ ζήτησε την γνώμη του καπουδάν πασά Γαζή Χουσείν. 7 Με τον όρο αυτό ονομάζονταν τα βακούφια που ίδρυαν οι σουλτάνοι παραχωρώντας για την συντήρηση τους δημόσιες γαίες ή δημόσιες προσόδους. Σφυρόερας 1966. Στη συνέχεια. Βακαλόπουλος 1969. 176-178. Βακαλόπουλος 1984. Ε. σ. σ. όπως τα αληθή. των οποίων τα εισοδήματα προέρχονταν από ιδιωτικές περιουσίες. δηλαδή περισσότερες απ΄ όσα έπαιρνε από οποιοδήποτε νησί των Κυκλάδων ή των Σποράδων4. Bakalopoulos 1953. όπως και τα δημόσια κτήματα (της Θάσου)…παρεχωρήθηκαν δι΄αυτοκρατορικού διατάγματος ως ιδιοκτησία. Βακαλόπουλος 1984. σημ. συμπεριληφθέντος και του κεφαλικού φόρου της νήσου ταύτης. ο καπουδάν πασάς όμως διατήρησε την διοίκηση. 167-168. Α. το νησί υλοτομήθηκε υπό τις εντολές του βοεβόδα Λήμνου Αβδούλ Κερίμ. Perrot 1864. Από τη Θάσο. του αυτοκρατορικού πτωχοκομείου του και των λοιπών αγαθοεργών ιδρυμάτων του…. Βλ. Έτσι η Θάσος έγινε βακούφι υπαγόμενο στην κατηγορία των μη αληθών βακουφίων (γάιρι σαχίχ)7. σε αντίθεση με τα αληθή βακούφια (βάκχι σαχίχ). Σφυρόερας 1966. Ο καπουδάν πασάς παρά ταύτα διατήρησε τη διοίκηση του νησιού8. σ. που υπάγονταν στις δυο ιερές ισλαμικές πόλεις.τα προσοδοφόρα κτήματα. 4 Α. θεωρούνταν προσωρινά και όχι μόνιμα. καθώς πριν από αυτόν υπαγόταν κατευθείαν στον σουλτάνο. σσ. σε έγγραφο του καπουδάν πασά Γαζή Χουσεϊν. Παπαευστρατίου 1922.

με τον τουρκικό νόμο «Περί βιλαετίων» ο Θεολόγος αποτέλεσε έδρα του καζά της Θάσου. Επομένως είναι φανερό. που σχετίζονται με την εμπορική διακίνηση και το εξαγωγικό εμπόριο13. Βακαλόπουλος 1984. σ.64. σ. Ενισχυτικό της άποψης αυτής. 12 Απ. εκτός από τον κεφαλικό. η οικονομία του νησιού στηρίζεται κυρίως στην εκτροφή προβάτων σε ποσοστό 50%. είναι ότι το 1867.697. και στην οινοπαραγωγή σε ποσοστό 28%. που ήταν δηλωτικός της υποταγής των ραγιάδων. σημ. 205. σ. Η προτίμηση στην εκτροφή προβάτων. σσ.144 καπουδάν πασάς είχε την απόλυτη γνώση του νησιού. Έγγραφο 16 της Γαλλικής Έκδοσης. Επομένως ο σουλτάνος δεν παραιτήθηκε απόλυτα από τα κυριαρχικά δικαιώματα του επί των ραγιάδων και του νησιού τους12. 14 Kαρύδης. Την αυτοκατανάλωση μπορούμε να την υπολογίσουμε μόνο με τεκμαρτό τρόπο. Οι χριστιανοί κάτοικοι πλήρωναν για τον κεφαλικό φόρο 7. 3. τα αγαθοεργά ιδρύματα του Χαρεμέιν που στερούνταν πια από τα εισοδήματα της Θάσου και χαρίζει στον Μωχάμετ Άλυ (εικ. Βακαλόπουλος 1984. 28. δηλαδή στον καπουδάν πασά και τα υπόλοιπα για τις ανάγκες του στρατού. Ε. Το 1813 μισθωτής του νησιού ήταν ο διοικτής (ναζίρ) της ∆ράμας Μαχμούτ μπέης και οι συνέταιροι του που είχαν δώσει εφάπαξ 157. Ε. σ. Ο σουλτάνος με το παραχωρητήριο φιρμάνι διατάζει να αποζημιωθούν με ανάλογο ποσό καταβαλλόμενο κάθε χρόνο από το νομισματοκοπείο. Τον ίδιο χρόνο η Θάσος παραχωρήθηκε «ως τμήμα τελείας κυριότητας επ΄ ονόματι του Μωχάμετ Άλυ».000 γρόσια κάθε χρόνο ως αντισήκωμα για τη μη παροχή ορισμένων ναυτών στον τουρκικό στόλο11.2. Απ. Από το παραπάνω ποσό τα 6. σύμφωνα με την απογραφή του 1519. την δεύτερη με διάσπαρτα ποσοτικά μεγέθη. 11 . Εκτός από τον κεφαλικό φόρο.΄Αρα είναι λογικό η οικονομία των περιοχών που βρίσκονταν κάτω από τον Οθωμανικό ζυγό να προσανατολίζονταν 10 Σφυρόερας 1966.)το μίσθωμα του νησιού και όλους τους παραπάνω φόρους. η Θάσος υπαγόταν στον καπουδάν πασά.678 γρόσια και για γραφικά 925 γρόσια. ότι ως το 1813. ο οποίος ανήκε στο σαντζάκι της ∆ράμας. 31-32.725 γρόσια και πλήρωναν κάθε χρόνο για μίσθωμα 20. οι κάτοικοι πλήρωναν και έναν άλλο βαρύ φόρο.50 γρόσια. 13 Ασδραχά Ελληνικά Γράμματα. Η ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΤΩΝ ΘΑΣΙΩΝ Στην πρώιμη Τουρκοκρατία.65. μπορεί να έχει σχέση με τις παραδοσιακές συνήθειες των Οθωμανών που αρχικά προτιμούσαν το πρόβειο λίπος14. 2.475 γρόσια δίνονταν στο ταμείο του ναυστάθμου. Αλλά και το 1794.Κiel 2000. Με άνισο τρόπο τα προϊόντα της αγροτοκτηνοτροφικής οικονομίας εξυπηρετούσαν κυρίως την αυτοκατανάλωση αλλά και την αγορά. 5.1. η Θάσος αναφέρεται μεταξύ των άλλων νησιών σε έγγραφο του ίδιου καπουδάν πασά10.

που ανεβαίνει στο 22%. Στην απογραφή του 1570 απογράφονται και μετόχια μονών. ένα είδος μπλε βαφής (λουλάκι) που έπαιρναν από το φυτό isatis tinctoria. Στο κατάστιχο του 1601 το κρασί πέφτει στο 34% των εσόδων.2. Ε . Ο μεγάλος κερδισμένος σ΄αυτή τη μεταβολή είναι το λάδι. είχαν συμμετοχή γύρω στο 19%. το λουλάκι. του Σουλεϊμάν Α΄(1520-1566) και του Μουράτ Γ΄(1574-1595). συνετέλεσαν ώστε ο πληθυσμός της ν΄ αυξάνεται με τέτοιο ρυθμό. η κτηνοτροφία ήταν η πιο ενδειγμένη ασχολία. τ. ανεβαίνοντας στο 42%. 412-413. σσ. δεν φαίνονται όμως ακριβείς γιατί ο Belon που πέρασε στα μέσα του 16ου αιώνα. . και μιλά για χρυσό και άργυρο που εξάγονταν από τα μαρμάρου(!). 15 Mantran 1965. ενώ η εκτροφή προβάτων κατρακυλά στο 19%. Το γεγονός βέβαια μπορεί να έχει απλούστερη ερμηνεία: Καθώς τα θασίτικα χωριά είναι κτισμένα σε ορεινές περιοχές λόγω των πειρατών και οι πεδινές περιοχές που προσφέρονταν για ελαιοκαλλιέργεια ήταν δυσπρόσιτες και επικίνδυνες. Ομοίως και η προφορική παράδοση δεν αναφέρει εξαγωγή χρυσού στα νεότερα χρόνια. όπως και το 1519. Εννοεί μάλλον τα μεταλλεία θειούχου μολύβδου και λατομεία άλλων μεταλλευμάτων από τα οποία εξάγονταν ο άργυρος και ο χρυσός. ώστε από το 1500 και μετά.50%. Το κρασί όμως αναβαθμίστηκε. Η παραγωγή λαδιού εμφανίζεται να έχει συμμετοχή στις φορολογικές υποχρεώσεις του νησιού μόνο 1. ενώ η εκτροφή προβάτων έπεσε στο 45% και η συμμετοχή του λαδιού είναι 3%. αναφέρει ρητά ότι τα μεταλλεία έμεναν ανεκμετάλλευτα.145 στην ικανοποίηση αυτής της ζήτησης. Το μέλι και το civit. το μέλι. Στο κατάστιχο του 1550 παρατηρούνται αργές αλλά σημαντικές μεταβολές. Οι ειδήσεις του περιηγητή για τα λατομεία. ενώ το μέλι και το λουλάκι διπλασσιάστηκαν και η σίκαλη αυξήθηκε στο 12%. κίνησαν το ενδιαφέρον του Σελίμ Α΄(1512-1520). Ισχυρίζεται ότι τα μεταλλεία αυτά. Πολύ ενδιαφέρουσες είναι οι πληροφορίες για το εμπόριο ξυλείας. επομένως και αυτά δραστηριοποιούνται στο νησί και προσπορίζονται απ αυτό κυρίως κρασί. ν΄ ανεβαίνει ταχύτατα κατά χιλιάδες και να δημιουργείται οξύ πρόβλημα επισιτισμού15. Φαίνεται ότι η ξυλεία της Θάσου εξάγεται στην Κωνσταντινούπολη για την κατασκευή των ξύλινων σπιτιών της! Πράγματι την εποχή αυτή. Τα πρόβατα.Βακαλόπουλος 1974. επισκέφτηκε το νησί το 1587. το λάδι και η σίκαλη καταλαμβάνουν το 98% της συνολικής παραγωγής. μνημονεύει τα αμπέλια. Ο περιηγητής Franzesco Piacenza. ο ανασυγκρότηση της Κωνσταντινούπολης. η επίκαιρη θέση της και η τόνωση του εμπορίου μεταξύ Ανατολής-∆ύσης. Α. μέλι και κερί. το κρασί.

Το πιο ενδιαφέρον όμως συμπέρασμα είναι ότι όλες οι ασχολίες γίνονταν αποκλειστικά από τους χριστιανούς κατοίκους του νησιού. νηματουργία. καθώς χρησιμοποιείται ως πρώτη ύλη στην σαπωνοποιία. υφαντουργία19. και η στροφή από την αμπελοκαλλιέργεια που αποστρέφονται οι μουσουλμάνοι. όπως και η Λέσβος. Το λάδι στην περίοδο 1601-1670/7117 έχει ολοκληρωτικά επικρατήσει στη συνολική παραγωγή αντιπροσωπεύοντας το 60% του παραγωγικού δυναμικού. 19 Ασδραχά Ελληνικά Γράμματα. Ήδη από το 1640 έχει παγιωθεί στους Οθωμανούς η αλλαγή στην διατροφή τους. το οποίο συντάχθηκε αμέσως μετά το τέλος του Κρητικού πολέμου . στην πραγματικότητα όμως κατοίκων της στον εντοπισμό των πλουτοπαραγωγικών κέντρων και στην υπόδειξη τρόπων εξαγωγής και διακίνησης των προϊόντων τους. σ. 20 Greene 2004. Φαίνεται λοιπόν ότι το νησί. 18 Kαρύδης-Κiel 2000. σσ. όπου το 1701 ιδρύθηκε γαλλικό προξενείο και η Θάσος τους ενδιέφερε πολύ και μάλιστα το λιμάνι της Θάσου δεν αποτέλεσε μόνο 16 Τούρτα 1991. Η επίδραση του γεγονότος αυτού στην οικονομία του νησιού με τα στοιχεία που διαθέτουμε δεν μπορεί όμως να αποτιμηθεί. το οποίο επιπλέον διατηρείται περισσότερο χρόνο.G. Στο τέλος του 17ου και στις αρχές του 18ου. στην ελαιοκαλλιέργεια. προσαρμόστηκε γρήγορα στην νέα ζήτηση της οθωμανικής αγοράς. δεν επιρρεάστηκε από την ύπαρξη των ελάχιστων οικογενειών μουσουλμάνων. Αντίθετα αποτιμάται η στροφή των Θασιτών στην ελαιοκαλλιέργεια.32. αλλά και στις ∆υτικές αγορές. Το λάδι όμως απορροφάται και από την βιοτεχνική παραγωγή τη ∆ύσης. σσ.146 Το πρώτο τέταρτο του 17ου αιώνα16 είναι περίοδος οικονομικής δυσπραγίας για την οθωμανική αυτοκρατορία. της Άγκυρας.Κ. ήδη από την προηγούμενη απογραφή. χωρίς να ταγγίζει. Ιδιαίτερα στα τέλη του 1624 σημειώνεται η μεγαλύτερη υποτίμηση του τουρκικού νομίσματος έναντι του βενετικού δουκάτου. Εγκατέλειψαν αρχικά το πρόβειο λίπος και μετά το καθαρό βούτυρο και κάτω από την επίδραση του μεσογειακού κλίματος πέρασαν στο λάδι. που στην απογραφή του 1601 περιορίζονται στις 6 οικογένειες. πρόσφατα εξισλαμισθέντων χριστιανών. 62. 238-245. υπ. Τα στοιχεία για το τέλος αυτής της περιόδου περιέχονται στο κατάστιχο Τ. και κυρίως στην μεγάλη αγορά της γειτονικής Κωνσταντινούπολης αλλά και της Σμύρνης που από τον 17ου αιώνα αναπτύσσεται ως νέα μεσογειακή αγορά20. 17 . Η Καβάλα. όπως το βούτυρο18. η επικράτηση του γαλλικού εμπορίου στην ανατολή είναι αναμφισβήτητο γεγονός που εκτός από την γαλλική κρατική πολιτική οφείλεται και στην δράση του τάγματος των Ιησουϊτών που επιδίδεται των τυπικά στον προσηλυτισμό χριστιανών τουρκοκρατούμενης ανατολής.205-206.M.

268. 22 . Moλαταύτα από το νησί ο καπουδάν πασάς εισπράττει κάθε χρόνο περισσότερες από 30 λίβρες. που τα εκτιμούσαν άλλοτε πολύ στην Κωνσταντινούπολη και τα έβρισκαν γευστικά και ωφέλιμα. Το 1706 ο Pere Braconnier. ιδρυτής της ιερραποστολής των Ιησουϊτών της Θεσσαλονιίκης. σ. τόμ. Βλ. που τον χρησιμοποιούσαν στην Βενετία. αφού από αυτό με πλοία που ακολουθούν τη θαλάσσια γραμμή Μασσαλία-Θάσος-Μασσαλία.Βακαλόπουλος 1969.109.I. σσ. γίνεται εκτετάμενο λαθρεμπόριο από τους Γάλλους. επιχειρεί την αξιοποίηση των θασίτικων μεταλλευμάτων ψευδαργύρου και μολύβδου. Ε.000 millerolles. τόμ. για να βάφουν τα υφάσματα με ζωηρό κόκκινο χρώμα. Παρ΄ όλο που η τουρκική κυβέρνηση δεσμεύει το λάδι για την αγορά της Κωνσταντινούπολης. Το λάδι την εποχή αυτή καταναλώνεται επί τόπου και το υπόλοιπο εξάγεται. σ.22 αναφέρει ότι τα κέρδη των κατοίκων δεν προέρχονταν από τα κρασιά του νησιού. 1902. Η προσπάθεια απέβη άκαρπη. Βranconnier. 124-125. Στην πραγματικότητα το λάδι το εισαγόμενο στην Μασσαλία. Το λάδι της Θάσου που έφτανε στη Γαλλία. 297. ήταν πάνω από 20. παρενοχλώντας τα ξένα εμπορικά πλοία.Ε. Κατά τα έτη 1720-21 ο Αχμέτ Γ΄(1703-1730). Ο πόλεμος και η έξαρση της πειρατείας έπληξαν το γαλλικό εμπόριο. που τα εξήγαν σε μεγάλες πραγματικά ποσότητες. εξαρτημένο από το προξενείο της Θεσσαλονίκης25.126. Επιφανής γάλλος μισσιονάριος. Οι κάτοικοι μάζευαν επίσης και πουλούσαν τον καρπό του πρίνου (πουρναριού).147 εξαγωγικό κέντρο αλλά και σημαντικό διαμετακομιστικό. την περίοδο 1740-1785. Τον 18ον αιώνα η οικονομία εξακολουθεί να είναι προσανατολισμένη στα ίδια προϊόντα. σιδήρου και μαγγανίου. 27 Α. σ. εξάγονται και προϊόντα άλλων περιοχών που μεταφέρονταν με φορτηγίδες στο νησί21. 23 Βranconnier.23 Το 1714 από το λιμάνι του νησιού με άδεια του Σουλτάνου βλήματα κανονιών φορτώθηκαν σε δύο Τριπολίτικα πλοία. καθώς ο Έβδομος Βενετο-τουρκικός πόλεμος(1714-1718) ήταν σε εξέλιξη24. ενώ το 1715 ο τουρκικός στόλος αγκυροβόλησε στο νησί για τρεις μέρες. για το λάδι. 26 Κεκρίδης 1969. δηλαδή περισσότερες απ΄ όσα έπαιρνε από οποιοδήποτε νησί των Κυκλάδων ή των Σποράδων27. 1902.125. προσκρούει όμως στην απροθυμία των κατοίκων. υποβιβάστηκε σε υποπροξενείο. Βακαλόπουλος 1969. 25 Τσιρικτζίδου 1989. και το προξενείο της Καβάλας. Η αρνητική τους στάση οφείλεται πιθανόν στο φόβο για τις σκληρές συνθήκες δουλειάς των μεταλλωρύχων ή στην ανασφάλεια διαβίωσης σε πεδινές επικίνδυνες περιοχές26. σσ. σ. Α. γιατί οι προηγούμενες ποισότητες προκύπτουν μόνο από 21 Τσιρικτζίδου 1989.1035-1036 24 Τσιρικτζίδου 1989. Τώρα γίνεται πιο πολύ λόγος για άλλα προϊόντα του νησιού.I. σ. για το κερί και για την ξυλεία. πρέπει να είναι πολύ περισσότερο.

Η νήσος αύτη έχει ευφορωτάτην γην δια δημητριακούς καρπούς. σ. σσ. Ο πλοίαρχος έγραψε στο ημερολόγιο του: «Η νήσος Θάσος κείται παρά ταις ακταίς της Ρωμυλίας. πλάτανοι. Βακαλόπουλος 1969. όπως της Καβάλας. από τον Βόσπορο ως την Αδριατική οι πόλεις της είναι κοπρώνες. 86-87. συκαί και παρά τους πρόποδας των ορέων πληθύς ελαιών και λεπτοκαρυών. καίτοι πολλά ολίγους εξ αυτών σπείρουσι. Βakalopoulos 1953. Την περίοδο 1798-1801 την οθωμανική αυτοκρατορία επισκέπτεται ο Γάλλος περιηγητής Pouqueville33. Εύρυνται όμως και δρυς. 231. είναι η χώρα της συμφοράς. Ε. ή επιδημίες ή για λιμό.31 Οι Τούρκοι άρχισαν να ενδιαφέρονται για την ναυπηγήσιμη ξυλεία του νησιού32 και αναγκάζουν τους ραγιάδες να εργάζονται στα δάση.29 Την εποχή αυτή oι Θάσιοι υφίστανται μεγάλες καταπιέσεις από τις ποικίλες αγγαρείες και αυθαιρεσίες των Τούρκων αλλά και από την εκμετάλλευση τους από τους χριστιανούς άρχοντες τους30. για να ελαφρύνουν τους δικούς τους φόρους. σσ. Για να προμηθευτούν οι Ρώσσοι την αναγκαία ξυλεία.148 αφίξεις πλοίων με προέλευση τη Θάσο (Τasso). σ. σσ.28» Ο Ρωσικός στόλος απέπλευσε στις 26-10-1770 από το νησί μεταφέροντας τεράστιες ποσότητας ξυλείας. να κόβουν μεγάλους κορμούς κατάλληλους για τη ναυπήγηση καραβιών του τούρκικου στόλου. το οποίον παράγουσι κατά Δεκέμβριον…. αρκούντως μικρά την περιφέρειαν. Τις αυλές των πασάδων στολίζουν κεφάλια ματωμένα.. Το 1768 αρχίζει ο Α΄ Ρωσοτουρκικός πόλεμος. 571-572. Κοντά στις πύλες των πόλεων στέκονται κρεμάλες και πύργοι κρανίων.. 31 Α. Δεν μοιάζει με καμιά άλλη επικράτεια της γης. της Σμύρνης ή της Χίου. 30 Α. Ε. 32 Υψηλάντης 1870. Αλλά είναι γνωστό ότι τα εμπορεύματα του νησιού ταξίδευαν και μέσα απ΄ άλλα λιμάνια. Από την Κωνσταντινούπολη ως την απώτατη άκρη του Ευξείνου. Οι κάτοικοι της Ποταμιάς ήδη από το 1789 παραπονούνται ότι οι πλούσιοι του Θεολόγου. Barski 1884. τους καταπιέζουν κατανέμοντας σ΄ αυτούς φόρους δυσανάλογους με την οικονομική τους αντοχή. 28 παλούκια και όργανα Χμετιόβσκιη 1884. Η εικόνα που αποκομίζει είναι θλιβερή: «το οθωμανικό κράτος. Παντού γίνεται λόγος μόνον για πανώλη ή για πυρκαγιές. έδαφος έχουσα ορεινόν πλήρες παντοίων δασών εκ πιτύων ιδίως. 239. 29 βασανισμού στους δρόμους τριγυρνούν μόνο . έστειλαν στη Θάσο ένα σώμα ανδρών με επικεφαλής τον πλοίαρχο Α΄ τάξης Στέφανο Πέτροβιτς Χμετιόβσκιη. 33 Pouqueville 1805. πεύκαι. σύμφωνα με άγνωστο περιηγητή. γράφει. προμηθευόμενοι τον σίτον εκ Ρωμυλίας ως επί το πλείστον. τα χωριά της φωλιές ερημώσεως. αλλά και να τους μεταφέρουν στην παραλία απ΄ όπου τους παραλάμβαναν οι Τούρκοι. 312-313. Αφ΄ ετέρου οι εγχώριοι εξάγουσιν έλαιον.149. σ.

Όποιος έχει λίγα χρήματα τα θάφτει στη γη. προς τούτοις ακολούθησε και ψώφος πολλής εις τα τετράποδα ζώα μικρά και μεγάλα. (εικ. Όποιος έχει σκεύη πολύτιμα τα κρύβει μέσα στον γυναικωνίτη του και καθένας ζει φτωχικά όπως λάθη βιώσας» Η Θάσος το 1806 δοκιμάζεται από μεγάλη θεομηνία.35 Πράγματι η εκβιομηχάνιση δεν συνέβη στις πόλεις επί Οθωμανών.34 Την εποχή αυτή έχουν συμπληρώσει την εγκατάσταση τους με μετόχια οι δέκα έξι από τις 20 Μονές του Αγίου Όρους. το 1812 συγκεκριμένα. Στις αρχές του δεκάτου ενάτου αιώνα. όταν αντιμετωπίζουν κάποιο πρόβλημα υγείας. Ημερότητα ηθών δεν υπάρχει στην χώρα αυτή. τον Ουίλιαμ Τέρνερ. 52. Mazower 2003. τροχοφόρων οχημάτων και πετάλων στα άλογα. είτε με αγορές ή με δωρεές των κατοίκων. Τα μετόχια σταδιακά συγκεντρώνουν τα περισσότερα ελαιόδεντρα. που μαρτυρούσε την έλλειψη σιδεράδων. μεταλλουργών και μηχανημάτων. αναφέρει σχετικά: «Ο παραχώρησε πριν από λίγο καιρό στον Αντιβασιλέα της Αιγύπτου το απεριόριστο δικαίωμα της υλοτομίας στο νησί. Ο αξιόπιστος απεσταλμένος του Μέτερνιχ στην επαναστατημένη Ελλάδα Prokesch von Osten που επισκέφτηκε σουλτάνος το 1828 το νησί. ώστε οπού άλλην φοράν τοιούτον χειμώναν δεν ενθυμήθιμεν. και πράγματι ο Μεχμέτ Αλή σήκωσε πολύ ξυλεία απ΄ τη Θάσο για την κατασκευή καραβιών»36 Η Θάσος μετά το 1813 όταν περιήλθε στον Μωχάμετ Άλυ. ούτε τάξη υπάρχει ούτε ασφάλεια ούτε ησυχία. απομακρυσμένη από την Αίγυπτο.149 κουρελιάρηδες. ζει 34 Χιόνης 1986. τα γραφειοκρατικά προσκόμματα.1. ο οποίος άρχισεν από την 1ην Ιανουαρίου και εβάσταξε έως τα τέλει του μαρτίου μηνός και ετζακίστηκαν σχεδόν τα μησά ελαιόδεντρα και εξηράνθηκαν και πολλά από αυτά. ∆ιαβάζουμε σε χειρόγραφο της Ιεράς Πρόθεσης του ναού των Αγίων Αποστόλων Καζαβητιού: «Εις τους 1806 έγινε μεγάλως και φρικτός χειμώνας από βροχάς και χιόνας πολλάς και υπερβολικάς. σ. εκείνο που έκανε εντύπωση στον ∆υτικό επισκέπτη. ήταν η σιγαλιά των τουρκικών πόλεων-η απουσία καμπανών. 200.) χάρις στο άγραφο προνομιακό πολίτευμα της. καθώς ο πολιτικός αγώνας για την Μακεδονία εντεινόταν. 85. και οι λόγοι ήταν: η έλλειψη καλοσυντηρημένων και σωστά αστυνομευομένων δρόμων. Επειδή δεν υπάρχει αστυνομία. σ. 35 . ουδέ εικούσαμεν πόποτε και εγράφει παρά νεοφύτου ζωγράφου εις ενθύμησιν των μεταγενεστέρων». σ. και ακολούθος έγινε πολή και μεγάλη ζημία επάνω εις το νησί της Θάσου. 36 Ενεπικίδης 1982. οι θρησκευτικές ενστάσεις απέναντι στην εξάπλωση των εντύπων μέσων και της επιστημονικής γνώσης και τα επίπεδα δημόσιας δυσλειτουργίας που μάλλον αυξάνονταν παρά μειώνονταν με το χρόνο.

είχε σπουδάσει ναυπηγική στην Αγγλία. Ειδικά από το νησί εισπράττει τη δεκάτη του λαδιού και φόρο από το κερί και το λάδι. παρουσιάζει τεράστιες δυσκολίες. σ. που μοχθώντας και κινδυνεύοντας στις θάλασσες. που καταστράφηκε το 1827 στο Ναβαρίνο. με έλλειψη εμπιστοσύνης στις δυνάμεις τους. Για νέα εκτεταμένη ξύλευση του νησιού στέλνονται στο νησί δυο Αιγύπτιοι μηχανικοί. παρά μόνο για την είσπραξη συγκεκριμένων φόρων. αν έκαναν μερικούς δρόμους. πρέπει να δέσουν έξι ή οκτώ βόδια σ΄ ένα κορμό πεύκου. που δεν ενδιαφέρονται για την ευημερία του νησιού. Η εκμετάλλευση θα ήταν πολύ πιο οικονομική και πιο εύκολη. Η μεταφορά της ξυλείας από τα βουνά ως τις παραλίες. Για την προστασία των δασών. Η γη είναι εύφορη. Αυτοί εποπτεύουν στην υλοτομία. από τους οποίους ο ένας. Είναι αποκλεισμένοι στο νησί τους και αδρανείς. οι κάτοικοι ζουν σε σχετική αυτάρκεια. στην μεταφορά και στη φόρτωση των ξύλων. θα ήταν πιο εύκολη. όχι αμαξιτούς. δημιουργείται έμμισθη θέση «κουρατζή». Μεγάλη όμως είναι και η καταστροφή των δασών για ναυπηγήσιμη ξυλεία και είναι ενδιαφέρον ότι ο Perrot το 1856 αναφέρει ότι οι κάτοικοι ισχυριζόταν ότι ο στόλος του Μωχάμετ Άλυ. αλλά μονοπάτια. πίσσα. Συχνά. το 1854. 37 Perrot 1864. ελαττώματα που αποτυπώθηκαν βαθιά στον χαρακτήρα τους. πευκοφλοιός.150 απαλλαγμένη από βαριές φορολογικές επιβαρύνσεις κάτω από ένα ήπιο ζυγό γιατί η Υψηλή Πύλη την έχει σχεδόν εγκαταλείψει και η Αίγυπτος δεν ενδιαφέρεται ιδιαίτερα γι΄ αυτή. καυσόξυλα. θάρρους και πρωτοβουλίας. Σπέτσες και Ψαρά. Τα έσοδα αυτά με μια συμπληρωματική εισφορά του Αιγύπτιου πασά προοριζόταν για τη συντήρηση του Μεντρεσέ (ιεροδιδασκαλείου) και του ιμαρέτ (πτωχοκομείου) της Καβάλας. είχε κατασκευαστεί από θασίτικη ξυλεία37. φύλακα δασών. Η διοίκηση του νησιού έχει ανατεθεί στα χέρια ανίκανων και συχνά βάναυσων μπέηδων της Καβάλας. Επειδή η εύφορη γη τους ήταν αρκετή για να διαθρέψει τους λίγους κατοίκους της αυτοί δεν στράφηκαν στην ναυσιπλοΐα. γνώρισαν μέρες οικονομικής ευημερίας και πόθησαν να αποκτήσουν και την πολιτική τους ελευθερία. κατράμι. φίλων ή συμμάχων του αντιβασιλέα. . όπως συνέβη με τα ξερονήσια Ύδρα. 65. αλλά ο πειρατικός κίνδυνος είναι διαρκής. που θα άφηναν ελεύθερο το πέρασμα στα ζώα και τα βάρη τους. ο Ρετζίπ Εφέντης. κάρβουνα) ήταν αφορολόγητα. αλλά ποιος σκέπτεται στην Ανατολή να κάνει δρόμους. Τα δασικά προϊόντα (δαδί. Η συντήρηση των δρόμων αυτών που θα είχαν παντού για υπόβαση τον ίδιο το βράχο. για να τον σύρουν μέσα από θάμνους και βράχους ή να τον υψώσουν στην κορυφή απότομων πλαγιών.

Στα ορεινά χωριά της Θάσου βρίσκουν άσυλο όχι μόνο όσοι εγκαταλείπουν επαναστατημένες περιοχές. Στη συνέχεια η ανασφάλεια που προκλήθηκε από το αποτυχημένο κίνημα του 1878 στα τουρκοκρατούμενα εδάφη. αποπειράται να εφαρμόσει τους νέους νόμους. τα καυσόξυλα. η πίσσα και το κατράμι έμειναν αφορολόγητα. 40 Conze 1860. Οι νέοι κάτοικοι δραστηριοποιούνται εμπορικά και παρατηρείται θεαματική του νησιού αύξηση της κίνησης 42 ελληνικών πλοίων στα λιμάνια της περιοχής. σύμφωνα με τον Perrot. Σωτηρίκα και Χατζή Σταμάτη ενεργεί στην Αίγυπτο και πετυχαίνει να εκδοθεί νέα διαταγή για να εξακολουθήσει να ισχύει το παλιό φορολογικό σύστημα.39 Από το 1858 ως το 1884. μετέφεραν και φόρτωναν την ξυλεία.000 πάχους 0. γιατί ο Μωχάμετ Σαϊντ είχε μεγάλη ανάγκη ξυλείας. γεγονός που δείχνει πόσο σωστή ήταν η ίδρυση του Προξενικού Πρακτορείου Ελλάδος το 1847 στο νησί. και 20. με αποτέλεσμα την παραμέληση των άλλων ασχολιών τους. Α. ο αξιωματικός του αιγυπτιακού πολεμικού ναυτικού Τζαφέρ Μπέης. 42 Κ. Βακαλόπουλος 1980. διαπιστώνεται αθρόα εγκατάσταση ελλήνων στο νησί. με αποτέλεσμα την παραμέληση των άλλων ασχολιών τους. αλλά και όσοι έχουν δοσοληψίες με την τουρκική διοίκηση.41 Τα μεγάλα ημερομίσθια των εργατών που έκοβαν. σσ. μορφωμένος. 73. Απ΄ αυτά τα 9. που την χρειαζόταν για την στρώση των σιδηροδρομικών γραμμών της Κάτω Αιγύπτου! Τα μεγάλα ημερομίσθια των εργατών που έκοβαν. ενώ το ίδιο το καμίνι φορολογούνταν με 22 παράδες40. σ. το δαδί. προσελκύουν πολλούς Θασίους.Βakalopoulos 1953.151 Εκείνο που τους ενδιέφερε περισσότερο ήταν πως ν΄ απομυζούν τους κατοίκους ή να τους επιβάλλουν διάφορες αγγαρείες για δικό τους λογαριασμό. μετέφεραν και φόρτωναν την ξυλεία.Την εποχή αυτή αρχίζει η συστηματική εκμετάλλευση των δασών. σ. άνθρωπος ευφυής. σ.000 τεμάχια πεύκου. Χιόνης 1973(2) 39 πάλι πολλούς για εγκατάσταση στη . δηλαδή την επιβολή της δεκάτης στα προϊόντα στο νησί. προσελκύουν πολλούς Θασίους. τίμιος.Ε.000 μικρότερα. Μάλιστα προσπαθεί να συνεννοηθεί με τους προεστούς για να μην επιβληθεί απόλυτα η δεκάτη σ΄ όλα τα προϊόντα. Το 1857 η Αίγυπτος θα εισάγει από τη Θάσο 29. 9-37. αλλά ένα ηπιότερο φορολογικό σύστημα. 65.30 μ. οδηγεί 38 Perrot 1864. Το 1854 διορίζεται διοικητής της Θάσου. Λόγω των Αιγυπτιακών προνομίων στο νησί και της άτυχης Επανάστασης του 1854 στην Ήπειρο και Θεσσαλία. σ.38 Ο Μπέης μετά την εφαρμογή του Τανζιμάτ ενεργώντας σύμφωνα με διαταγές από την Κωνσταντινούπολη και από την Αίγυπτο. 41 Perrot 1864. δίκαιος και καλοπροαίρετος απέναντι στους κατοίκους που τον αγάπησαν πολύ. 27. Θασίτικη όμως αντιπροσωπία υπό τον Ν. 117.

μέτρων ελάτης και πεύκου προς 2 ½ φράγκα το κυβικό και το δικαίωμα να εκμεταλλευτεί όλα τα δασικά προϊόντα (πίσσα. που έγινε ο ίδιος διαχειριστής των βακουφικών.277. σ. αντιδρούν και εμποδίζουν δυο φορές την απόβαση αντιπροσώπων της Εταιρείας στο νησί. όπου ούτε οι Τούρκοι ούτε και οι Αιγύπτιοι ασκούσαν πραγματική εξουσία επιδόθηκαν στην βουκολική ζωή44. καυσόξυλα και δαδιά). υπογράφει νέο συμβόλαιο με την Εταιρεία. Έτσι μένουν άνεργοι οι ξυλοκόποι. οι οικογένειες από την Ήπειρο Τζιάτα. οι οποίοι ξένοιαστοι πια μέσα στο καθεστώς της συγκυριαρχίας. σ. 45 Παπαευστρατίου 1922.45 Την κατάσταση επιδεινώνει ο Ελληνοτουρκικός συμμετέχουν ως εθελοντές και θάσιοι46. 109-111. σσ. 46 Χιόνης 1984 (1).136-153. Χρηστίδης. στον οποίο . Ι. 69. που αναλαμβάνει την αγορά 300. γιατί οι Τούρκοι τελωνειακοί ζητούσαν το 80% της αξίας της. ώστε οι ξυλέμποροι σταμάτησαν τις εργασίες.000 κυβ.106-107. Το 1894 η Ελληνική Εταιρεία Ν. Έπειτα ο φόρος της οικοδομήσιμης ξυλείας αυξήθηκε από 20% σε 30% για κάθε κυβικό. 44 πόλεμος του 1897. Ξεχωρίζουν οι Ηπειρώτες γιατροί Γ.152 Θάσο. Κόρδα και Θεμελή που ήλθαν στο Θεολόγο. Μετά τον θάνατο του. Τον ίδιο χρόνο πεθαίνει όμως ο Χαλίμ και ο νέος διαχειριστής. η οικογένεια Κρητικού που εγκαταστάθηκε στο Κάστρο. ο πρώην χεδίφης Ισμαήλ ακυρώνει το συμβόλαιο. και Αναστάσιος Κωνσταντινίδης. απαγορεύει απόλυτα την κοπή ξυλείας και όταν επιτέλους το επέτρεψε ήταν τόσο μεγάλες οι διατυπώσεις. τον χειμώνα του 1895. που εγκαταστάθηκαν ο πρώτος στην Παναγία και ο δεύτερος στο Καζαβίτι. ο Αμπάς Χιλμί Β΄. Ο χεδίφης υποχωρεί και αποζημιώνει την Εταιρεία.Μ. Ο Αμπάς για να τιμωρήσει τους κατοίκους. Απ. σσ. ενώ η τουρκική κυβέρνηση έβαλε κι αυτή φόρο 25% σε όλα τα δασικά προϊόντα. 43 Τσίμας 2005. Βακαλόπουλος 1980. Οι περισσότεροι παίζουν πρωτεύοντα ρόλο στα κοινοτικά πράγματα. η οικογένεια ∆έμπα από την Σιάτιστα και Πέτκου από τη Χαλκιδική στο Θεολόγο43 Το 1886 παύει η εξαγωγή θασίτικης ξυλείας στην Αίγυπτο. προς μεγάλη χαρά των κατοίκων. Ψιακής συνάπτει συμβόλαιο με τον διαχειριστή των βακουφικών εισοδημάτων της Θάσου Χαλίμ πασά με σκοπό την εκμετάλλευση των δασών και των σκωριών των αρχαίων μεταλλείων. Αγανακτισμένοι οι Αιγύπτιοι παραιτήθηκαν από το δικαίωμα της εξαγωγής. Οι Θάσιοι φοβούμενοι ότι η εταιρεία θα καταστρέψει τα δάση. Το 1887 μερικοί έμποροι ζητούν και παίρνουν το ειδικό προνόμιο να εκμεταλλεύονται το δάσος του Ψαριού πληρώνοντας 20% δασικό φόρο. πευκοφλοιό.

48 Η συνέχεια είναι δύσκολη για το νησί.000. Το 1903 ο προεδευτικός μουτεσερίφης θεσπίζει βραβεία για τους πρώτους οι οποίοι ήθελαν να «μεταφυτεύσουν εκατό φυτά ελαιοδέντρων αγρίων ή ημέρων.94. γενικά προσπάθεια να αποστερηθεί το νησί από τα παλιά του προνόμια και να γίνει μια αιγυπτιακή επαρχία. πολιτεύτηκε όμως με διπλωματικό τρόπο. Το 1901 ο διοικητής Μαχμούτ Ριφάτ μπέης επιστρέφοντας με άδεια από την Αίγυπτο. κατά διαταγή του χεδίφη μεταφέρει τα γραφεία της διοίκησης στη Θάσο και επιβάλλει νέους φόρους.000 οκάδες πίσσας. να κτίζουν οι κάτοικοι καλύβες κοντά στα κτήματα 47 Χιόνης 1984 (2). 50 Τριάρχης 1980. Α. σσ. αλλά εκείνος αδρανεί. Κατάργηση του θεσμού των προεστών και αντικατάσταση με των μουχτάρηδων. Κιαζήμ. να χρωματίζονται οι προσόψεις για να ομορφαίνουν. Έτσι ο δασονόμος Θάσου σε επιστολή του προς τους μουχταροδημογέροντες του Άνω Θεολόγου. να θεσπίστηκε γιατί τα μετόχια ουσιαστικά κατείχαν όλους τους ελαιώνες των κάμπων. έγγραφο 40.000 οκάδες πευκοφλοιού. Το 1901 η Θάσος εξάγει 1. 51 Χιόνης 1985(1). Παρ΄ όλα αυτά η διεύθυνση των βακουφίων της Αιγύπτου εξακολουθεί να εισπράττει τους φόρους όπως και πριν. οι Τούρκοι καταλαμβάνουν το νησί. διαβάζουμε ενδιαφέρουσες οδηγίες: Η άδεια ανέγερσης οικοδομής ή επιδιόρθωσης παλιάς υπάγεται στην αρμοδιότητα της δημαρχίας ή ∆ημογεροντίας γι αυτό και οι ενδιαφερόμενοι θ΄απευθύνονται εις την δημαρχίαν. εις τρόπον ώστε να απαρτίζεται ελαιών.153 Το 1899 η κατραμοπαραγωγή πρέπει να είναι σε έξαρση. σ. Παράλληλα διαθέτει 400 σκαμνιές για κάθε χωριό και υποδεικνύει να μην κτίζονται τα σπίτια με τον παλιό τρόπο αλλά με το νέο.120. σ.166. και 20. 48 για να μην . Βακαλόπουλος 1984. αφαίρεση των σφραγίδων των εκκλησιών. 3. Τελικά η εποπτεία των δασών παρέμεινε στο Βακούφι μέχρι την απελευθέρωση. τους ζητά να ενημερώσουν τους εργαζόμενους στα κατραμοκάμινα των Κοινύρων. η εκδίκαση όλων των υποθέσεων μόνο στο πρωτοδικείο του Λιμένα. να μην καίνε δαδί για να αποφευχθούν οι πυρκαγιές στο κοντινό δάσος47. 106. σ. μουτεσαρίφη Το 1902 σε γενική εγκύκλιο του Θάσου Μ. εις δε τα χωριά εις τας ∆ημογεροντίας51.000 οκάδες ναυπηγήσιμης και οικοδομήσιμης ξυλείας. Τον Απρίλιο του 1902 με πρόφαση την επιβολή της τάξης. 49 Λαμπίρης 1984. Στο νησί επικρατεί αναβρασμός49. σ.50 Η νέα διοίκηση δεν επανέφερε το παλιό προνομιακό καθεστώς του νησιού. ή πας όστις ήθελε φυτεύση άμπελον εκ δέκα στρεμμάτων». ∆εν αποκλείεται αυτή η επιχείρηση φύτευσης και δημιουργίας νέων ελαιώνων. Οι κάτοικοι απευθύνονται στον χεδίφη και ζητούν συγνώμη για την υπόθεση Ψιακή. Ε. 29-33.

σ. φαινομενικά ξένων προς τις επιδιώξεις του. 56 Κεκρίδης 2005.000 ξένοι και 500 έλληνες εργάζονται στα Λιμενάρια. Από το 1903 ως το 1905 η Κοινότητα Κάστρου ήταν σε διαρκή αντιπαράθεση με την Εταιρεία για οικονομικά θέματα. σ. που από άσημη Σκάλα του Κάστρου. 53 . πιθανόν και άλλων αναγκαίων για την πολεμική προετοιμασία της Γερμανίας53. σ. Γι αυτό στην περίπτωση καταστροφής ενός χωριού. 55 Αυγουστίδης 1996. δηλαδή του ψευδαργύρου. Ουσιαστικά για αυτόν. σ. για την αξιοποίηση των μεταλλευμάτων του νησιού. η εκμετάλλευση των μεταλλείων του νησιού φθάνει στο απόγειο της56. σσ. 54 Χιόνης 1999. Οι εναλλακτικές αυτές «αθώες» επιχειρηματικές δραστηριότητες αξιοποιούσαν. σσ. η εκκλησία ήταν μια εθνική οργάνωση 58 και ο ρόλος του ναού στην κοινωνική ζωή του κάθε οικισμού ήταν θεμελιώδης καθώς ήταν ο μοναδικός κρίκος με το ένδοξο παρελθόν. ειδικότερα της καλαμίνας. η καταστροφή του ναού 52 Χιόνης 1985(1). Αυτό το κοινό πάθος για την εκκλησία αντιπροσώπευε το μόνο ιδανικό στοιχείο στη ζωή του οικισμού. 34-35. 58 Brailsford 2006. Κεκρίδης 2005. περίοδο εντατικής προετοιμασίας για τον Α΄ Παγκόσμιο πόλεμο. 284. οπότε η Εταιρεία συμβιβάζεται με την Κοινότητα αρχίζει η ραγδαία ανάπτυξη των Λιμεναρίων. 154-170. Το 1905. Ο ρόλος των ναών και των ιερωμένων στην κοινωνική ζωή των χωριών Για αιώνες ο υπόδουλος Έλληνας παρέμεινε πιστός στην Εκκλησία γιατί μόνο στο εσωτερικό της ήταν ουσιαστικά ελεύθερος να βιώσει την κοινοτική του ζωή και να εκδηλώσει την εθνότητα και την καταγωγή του. σσ.154 ταλαιπωρούνται από τις μετακινήσεις κατά την περίοδο των εργασιών και να μην αφήνουν τα παιδιά τους να φεύγουν για ασήμαντο κέρδος. κάρβουνου και άλλων προϊόντων. σσ. 57 Παπαευστρατίου 1922. το βασικό ενδιαφέρον των κατοίκων πέρα από την τροφή και την ένδυση και ήταν τόσο ισχυρό που βάραινε περισσότερο από το κάθε τι. 285.57 2.3. Στις 18 Οκτωβρίου 1912 μοίρα του ελληνικού στόλου απελευθερώνει το νησί.52 Ένα γεγονός εξαιρετικό για την οικονομία του νησιού συμβαίνει . Στα χρόνια 1909-1910. Πάνω από 2. Αυγουστίδης 1996. όπως είδαμε το 1903. μετατρέπεται σε σύγχρονη πόλη με ρυμοτομικό σχέδιο55. με σπίτια νεοκλασικά και άλλα επιρρεασμένα από τον Γερμανικό νεοκλασσικισμό. Στη συνέχεια ασχολήθηκε και με την παραγωγή ελαιολάδου. αλλά και για καταπάτηση κτημάτων54. Ο γερμανικός οίκος Speidel εγκαθίσταται στη Θάσο. ως ισχυρό άλλοθι. 223-233. 84. 101-102. 38. τις όποιες μυστικές και απόρρητες στρατηγικές εξυπηρετούσε η παρουσία των Γερμανών στο νησί.

94. είναι προφανώς χτισμένες υπό την επιρροή μιας διαφορετικής αντίληψης για το ρόλο της εκκλησίας στη ζωή.» Ο Θασίτης. κάτω από την τουρκική κυριαρχία. Δεν πρόκειται για χώρους συγκέντρωσης ή λατρείας. σ. Την διεισδυτικότερη διαπίστωση για την πραγματικότητα αυτή. Οι εικόνες τιμούν τον αποθανόντα άγιο και ίσως υπάρχει μια λάρνακα που περιέχει τα λείψανα του. Brailsford 2006. αλλά κανείς δεν σκέφθηκε να διαμορφώσει χώρο για το εκκλησίασμα. o επικεφαλής του Βρετανικού Ταμείου Αρωγής προς τα θύματα των βιαιοπραγιών του Οθωμανικού στρατού μετά την εξέγερση του Ίλιντεν το 190360: «Οι παλιότερες εκκλησίες στην Ανατολή δεν είναι τίποτε περισσότερο από τόπους προσκυνήματος. Οι τελετές παίζουν μεγάλο μέρος στη ζωή του. σ. 83 Brailsford 2006. όπως και κάθε Μακεδόνας. ή πάλι. Το χωριό.000 κατοίκους περίπου που περηφανεύονται για τα εκατό αρχαία παρεκκλήσια της. σ. νηστεύει μέχρι τελειωτικής εξάντλησης για τουλάχιστον διακόσιες μέρες το χρόνο όχι μόνο το κρέας αλλά και το ψάρι. Το μικρό αυτό μέρος. κατά καιρούς έχει εντυπωσιάσει τους περιηγητές. Φυσικά διαθέτουν τα ιερά τους και τα εικονίσματα τους. την έχει καταγράψει ο Henry Noel Brailsford. τρέφει βαθιά πίστη. Οι σύγχρονες εκκλησίες. Είναι περισσότερο μνημεία προς τιμήν κάποιου αγίου.155 επιδρούσε στους ανθρώπους με πολύ πιο έντονο τρόπο από ότι η απώλεια των σπιτιών τους59. αλλά είναι πρωτίστως «συναγωγές»-χώροι συγκέντρωσης.84. αν και οι περιηγητές σχολιάζουν τη θορυβώδη συμμετοχή του σ αυτές κριτικά61. οι οποίες είναι συχνά μεγάλες και ευρύχωρες. 62 Brailsford 2006. σε μια πόλη από 5. είναι παντελώς ειλικρινής και ανέγγιχτη από . 95. Μπορεί να τις βρεις σε έρημα μέρη. το γάλα και τα αυγά. Εδώ είναι ελεύθερη από τα βλέμματα του τυράννου και του απίστου……. σ. έφτασε να εκτιμά την εκκλησία του ως το κέντρο της κοινωνικής και πολιτικής του ύπαρξης. Το πλήθος των ναϋδρίων του νησιού αλλά και γενικά της Μακεδονίας. Υπάρχει χώρος για να κουνήσεις ένα θυμιατήρι και να ψάλεις ένα Αλληλούια. 59 60 61 Brailsford 2006. Έχουν ελάχιστη σχέση με τον πληθυσμό. Η καθημερινή του γλώσσα είναι ζυμωμένη με προτάσεις που περιλαμβάνουν το όνομα του Θεού καθώς πίσω από αυτές τις φράσεις κρύβεται η φυσική δύναμη της ανατολίτικης μοιρολατρίας. ……εκπληρώνει ένα καθήκον για την περιοχή με την ύπαρξη του και μόνο και σίγουρα μετρά πολύ στο να κερδηθεί η εύνοια του ενδόξου μάρτυρα ή ερημίτη. όμως η πίστη στην παρουσία Του καθώς και σε μια ένδοξη σειρά αγίων τις επιρροές της ∆ύσης62. Μόνο εδώ επιτρέπεται στην κοινότητα να συνέρχεται.

133.322. ενώ σε επιστολή του 1817 του Χατζή Αξή και των λοιπών απάντων χριστιανών της Παναγίας προς την ίδια Μονή αναφέρεται ότι στο χωριό «στερούνται διδασκάλων και πνευματικών»69. Με μεταγενέστερη επιστολή τους στις 16 Μαρτίου του 1891 ζητούσαν να έρθει στο χωριό τους από το μοναστήρι ο παπα-Βενέδικτος για να καλύψει την ανάγκη των κατοίκων για εξομολόγηση και πνευματική καθοδήγηση. 69 Στρατής 2004(2).156 Συγχρόνως στο εσωτερικό του ναού οι κάτοικοι κάθε Κυριακή και γιορτή ερχόταν σε κοινωνική επαφή. Μέχρι το 185066 πραγματική παιδεία στο νησί δεν υπήρχε και τον ρόλο του δασκάλου συνέχιζαν να διεκπεραιώνουν όσοι ιερείς ήξεραν στοιχειώδη γράμματα. διαζύγια ή βαπτίσεις64. Βακαλόπουλος 1984. σ. 93 65 Brailsford 2006. Θα του εξασφάλιζαν μάλιστα τη διαμονή του και 200 οκάδες λάδι το χρόνο. 93. τους οδηγεί στο να καλλιεργούν τη γη. σ. Αλλά και στις 2 Σεπτεμβρίου του 1889 ο προεστός της κοινότητας Κάστρου ζητούσε από τον καθηγούμενο της μονής Κουτλουμουσίου. σ.368 Α. σ. σ.Ε. που διατηρούσε μετόχι στο χωριό. Στις στοές συχνά οι προεστοί ανακοίνωναν σημαντικά θέματα στους συντοπίτες τους ενώ σε ελάχιστες περιπτώσεις στους γυναικωνίτες οι εγγράμματοι ιερείς και οι μοναχοί συγκέντρωναν για μάθημα τα παιδιά πρωί και απόγευμα συνεχίζοντας την βυζαντινή παράδοση κατά την οποία ο ναός αποτελούσε για το κάθε χωριό μικρή πνευματική εστία63. 93 66 Α. Brailsford 2006. σ.Ε. 294. ιδιαίτερα αν είναι προικισμένοι με κάποιο ηγετικό προσόν 65. όπως φαίνεται από πατριαρχικό Σιγίλιο του 1808 του πατριάρχη Γρηγορίου στο οποίο βεβαιώνεται ότι οι κάτοικοι του Βουλγάρου ζητούν από τη Μονή Βατοπεδίου την αποστολή πνευματικού προς «επίσκεψιν πνευματική»68. Πιθανότατα όμως οι εγγράμματοι ιερείς και οι πνευματικοί της Θάσου εξακολουθούν να είναι ελάχιστοι. 67 Brailsford 2006. 64 . Η φτώχεια των ιερέων του νησιού. 68 Στρατής 1995. όπως οι υπόλοιποι λαϊκοί συγχωριανοί τους. Παρ όλη τη φτώχεια τους όμως είναι σημαντικοί παράγοντες της κοινοτικής οργάνωσης του νησιού. Φυσικά καθώς οι ιερείς ούτε λόγος τίθεται για αμοιβή των υπηρεσιών τους. και είχαν την δυνατότητα μετά το πέρας της λειτουργίας να ενημερωθούν για τα προβλήματα του χωριού αλλά και των συγχωριανών τους. ώστε να ψελλίζουν τα λόγια των τελετών και στην καλλίτερη περίπτωση να κρατούν στοιχειωδώς τα μητρώα της ενορίας67. σ. να στείλει έναν Πνευματικό Πατέρα για να εξομολογούνται οι κάτοικοι.259. Επίσης οι κάτοικοι του χωριού Μαριές 63 Πατρινέλης 1977. Βακαλόπουλος 1973. σ. δεν είχαν μισθό αλλά συντηρούνταν από την ευσπλαχνία ή την ευλάβεια των χριστιανών ή από χρήματα τα οποία έπαιρναν κατά τους γάμους.

εν εξ αυτών έχει και αλληλοδιδακτικόν και ελληνικόν…»72. Στα Πρακτικά του ελληνικού Φιλεκπαιδευτικού Συλλόγου Κωνσταντινούπολης του έτους 1875 αναφέρεται ότι « …επί της μακράς εκείνης νήσου η φιλομουσία των κατοίκων ίδρυσε πολλαχού εκπαιδευτήρια. σσ. το 1909 στον Θεολόγο ο Άγ. Συγκεκριμένα: Στον περίβολο του Άγ. 548. ο Θεολόγος έχει δέκα ως επί το πλείστον αγράμματους ιερείς. Χαλκιάς 2010. ο Σωτήρας δύο αγράμματους το Βουλγάρο και το Βούζι τρεις αγράμματους. Γεώργιο Μικρού Καζαβητιού. Η εκπαίδευση στο νησί. Η Ελληνική Σχολή της Ποταμιάς κτίστηκε το 1889 δίπλα από τον ναό των Εισοδίων της Θεοτόκου προσφορά της Σκήτης Τιμίου Προδρόμου Αγ. 71 .62. ίνα συν τη εκτελέσει της αποστολής του εξομολογήση ταυτοχρόνως τους προς κοινωνίαν προπαρασκευασμένους»70. Και το αποκορύφωμα. Αθανασίου Κάστρου το σχολείο φέρει επιγραφή 1876. σσ. οι Μαριές τρεις αγράμματους.60 73 Σκούρτης 2009. σ. το 1888 στην Καλλιράχη η Μεταμόρφωσις. Ιωάννης Θεολόγος. η Κακηράχη πέντε αγράμματους. περιέχοντα εν συνόλω 550 μαθητάς. το 1878 στις Μαριές η Αρμονία. θα αρχίσει ουσιαστικά τη δεκαετία 1870-80 με την ίδρυση Φιλεκπαιδευτικών Συλλόγων: Το 1873 στην Παναγία ο Φοίνιξ. τα Λιμενάρια έναν αγράμματο ιερέα. στους Αγ.157 με την ευκαιρία της άφιξης του Τιμίου ξύλου. από τους τρεις ιερείς της Παναγίας ο ένας είναι μετρίως εγγράμματος. πολλές φορές ζητούσαν «πνευματικό πατέρα προς εξομολόγησιν των κατοίκων. Έκ των δέκα χωρίων πάντα κέκτηνται αλληλοδιδακτικά σχολεία. Τα πρώτα σχολεία κτίζονται μέσα στους περιβόλους των ναών και το περιφραγμένο δίπολο ναός-σχολείο αποτελεί έτσι τον κοινοτικό πυρήνα του κάθε χωριού. το ίδιο συμβαίνει και στον Άγ. 74 Σκούρτης 2009. Όρους. Καζαβητίου το σχολείο βρίσκεται στον περίβολο αλλά έχει ερειπωθεί. Παρ΄όλη την ύπαρξη σχολείων είναι πραγματικά ανεξήγητο που οι ιερείς εξακολουθούν να μην είναι εγγράμματοι ακόμη και το 1908. το Κάστρο πέντε αγράμματους ιερείς. 72 Χαλκιάς 2010. 549-554. Αποστόλους Μεγ. σ. Συγκεκριμένα σε έγγραφο του ελληνικού Υποπροξενείου Καβάλας που αναφέρει αναλυτικά ανά χωριό τον πληθυσμό της Θάσου73 διαβάζουμε ότι ο ιερεύς του Λιμένα είναι μετρίως εγγράμματος. Στον περίβολο του Αγ. ∆ημητρίου Καλλιράχης σώζεται το σχολείο σημερινή Αίθουσα δεξιώσεων. ο γενικός αρχιερατικός Επίτροπος Θάσου74 είναι επίσης αγράμματος! Εκτός από την καθημερινή παρουσία των ιερέων στο νησί από τα μέσα του 19ου αιώνα συχνές είναι και οι επισκέψεις του Μητροπολίτη Μαρωνείας στην 70 Χαλκιάς υπό έκδοση. στις Μαριές η Παλλιγγενεσία και στο Βουλγάρο η 71 Αγαθοεργός Αδελφότης .

να κατατίθενται στο ταμείο της εκκλησίας. 102. 142. 173. Χιόνης 1986(2). συστήνεται η Επιτροπή των Ορφανών Θάσου. Στα χρόνια 1879-1881 σημειώνεται ουσιαστική αλλαγή στον τρόπο λειτουργίας της Επιτροπής. Χιόνης 1988(2). ενώ τα κινητά να πωλούνται και τα χρήματα από την πώληση. σσ. που ανέλαβε να ελέγχει και να κατευθύνει το έργο των εγχωρίων. ενώ η Επιτροπή Ορφανών Θάσου μετατρέπεται σε εξελεγκτική επιτροπή. σσ. στο τέλος του αιώνα Μαρώνειας απασχολεί πολύ η ανεξέλεγκτη πώληση τον Μητροπολίτη κινητών ή ακινήτων περιουσιακών στοιχείων που ανήκαν σε ανήλικα ορφανά. 113. η φροντίδα της καλής τους διαβίωσης αλλά και ο έλεγχος της περιουσίας τους. 126. Χιόνης 1985(2). 77 Χιόνης 1980. συστήνονται τοπικές ορφανοεπιτροπές στις οποίες παραχωρούνται ορισμένες αρμοδιότητες. Πολύ σημαντική είναι η συμβολή της Εκκλησίας στη φροντίδα των ανήλικων ορφανών του νησιού. Χρηστίδης. Απ. «ως εις ορφανική τράπεζα προς 6% 75 Χιόνης 1980. Συγκεκριμένα. Οι ορφανικές περιουσίες παρέμειναν κάτω από τον έλεγχο της Επιτροπής μέχρι τον χρόνο ενηλικίωσης τους. η εξόφληση ή είσπραξη των χρεών των ορφανών. 154. Η παρουσία των Μητροπολιτών μνημονεύεται σε πολλά έγγραφα76. σσ. Επειδή πολλά μέλη της αδυνατούν να περιοδεύουν στα χωριά. 97. να βελτιώσει τα κοινοτικά πράγματα και να ενισχύσει το εθνικοθρησκευτικό φρόνημα των κατοίκων75. 80. 76 .474. σσ. 156. εγκατεστημένος στην Παναγιά. που είχε σκοπό να προστατέψει και να διαφυλάξει τις περιουσίες των ορφανών του νησιού από την κακή διαχείριση ή την άσκοπη πώληση των κτημάτων των ορφανών από τα ίδια ή τους κηδεμόνες τους.51-73.158 δικαιοδοσία του οποίου είδαμε ότι υπάγεται από το 1646. σ. Βακαλόπουλος 1987. Η θητεία της είναι ετήσια. σ. Ο μητροπολίτης προήδρευε στο εκκλησιαστικό δικαστήριο που λειτουργούσε σε κάθε χωριό της Θάσου και δίκαζε επί τόπου διαφορές των κατοίκων. να συμβιβάσει αντίπαλες παρατάξεις. A. 168. 133. 203.E. 162.Μ. Στο τέλος του 1875. Bakalopoulos 1953. Από μια σειρά εγγράφων. 202. 200. 146. σ. Το 1895 γίνεται ανασύσταση των εγχωρίων ορφανοεπιτροπών με νέους όρους και πρόγραμμα.171. σσ. σ. Η επιτροπή περιοδεύει στα θασίτικα χωριά και καταγράφει τις περιουσίες των ορφανών και δίνει τις πρέπουσες λύσεις σε κάθε υπόθεση τους. αφού εξοφλείται το χρέος. σσ. Αυγουστίδης 1987. πρόεδρος της εξελεγκτικής Επιτροπής είναι ο γνωστός ηπειρώτης γιατρός Γ. Το 1881. 120. αποδεικνύεται ότι είχαν δικαίωμα τα ίδια τα ορφανά ή ο γονιός τους να πωλούν περιουσιακά στοιχεία τους77. ενώ κρίθηκε απαραίτητη η καταγραφή της περιουσίας τους. Περιφέρεται από χωριό σε χωριό για να λύσει διαφορές αντιδίκων. Χιόνης 1988(1). 178. Μαντινείας και Κυνουρίας Αλεξάνδρου 2001. 110. που αναφέρονται πριν από το 1875. 473. Αποφασίζεται από το Μητροπολίτη Μαρωνείας Ιωακείμ να καταγράφονται μόνο τα ακίνητα των ορφανών στον κώδικα της ορφανοεπιτροπής.

όπως θα δούμε στη συνέχεια. Baker-Penoyre 1909. 82 Tozer 1890. είχε ευεργετικά αποτελέσματα.Π. Απέβλεπε στην ενίσχυση του ταμείου της εκκλησίας με την εκμετάλλευση των ορφανικών κτημάτων. σσ. είναι ολοφάνερα. Το 1880. σ. Ήταν εξαιρετικά δύσκολο να αποκτήσει κανείς μικρής αξίας κέρματα και οι έμποροι αναγκάζονταν να χρησιμοποιούν τενεκεδένια νομίσματα για να ανταπεξέρχονται στις απαιτήσεις των πελατών τους. 248-250. Χιόνης 1980.Lachman 1974. σσ. γιατί τέθηκε σε ισχύ ο νόμος Χ. ενώ η ίδια έπαιρνε 12%.486. Επακολούθησε υποτίμηση του νομίσματος. Τα αίτια που παρακίνησαν τον μητροπολίτη στην απόφαση αυτή. Οι συνεχείς όμως υποτιμήσεις είχαν σαν συνέπεια οι επίσημες νομισματικές ισοτιμίες να ανατρέπονται γρήγορα και να κυκλοφορούν νοθευμένα και παραχαραγμένα νομίσματα. Ο θεσμός των ορφανοεπιτροπών. Οι ορφανοεπιτροπές του νησιού έπαυσαν να λειτουργούν το 1914.159 ετησίως»78. Από η μια προστατευόταν τα ίδια τα ορφανά και οι περιουσίες τους και από την άλλη ενισχυόταν το ταμείο της εκκλησίας που αποτελούσε ένα είδος τράπεζας την εποχή εκείνη.Το νομισματικό καθεστώς των ενοριακών ναών (1879-1892) Μετά τον άτυχο για την Οθωμανική αυτοκρατορία Ρωσοτουρκικό πόλεμο του 1877-1878 η οικονομία της κατέρρευσε. των φωλλών. Βλ. 79 . Στα 1641 έγινε σημαντική υποτίμηση του γροσιού και παρουσιάστηκε μεγάλη έλλειψη ψιλών κερμάτων. 139. 295-296.79 Τον ρόλο Τράπεζας όμως κατά κάποιο τρόπο τον έπαιξαν και με άλλο τρόπο οι ενοριακοί ναοί του νησιού.13-14. σ. που ήταν μία Τούρκους «αρχαία εκκλησιαστική συνήθεια». Στην Θάσο 78 τον μανδύα των αποδεκτή από τους αυτή η εκκλησιαστική Χιόνης 1980. Συνολικά αποσύρθηκαν 13. Αυτό έγινε γιατί το κράτος δεν μπορούσε να ανταποκριθεί στις ανάγκες ρευστότητας. που λειτούργησε με πρωτοβουλία της εκκλησίας.Θ. «περί Ανηλίκων» και η διεύθυνση των ανηλίκων ορφανών ανατέθηκε στους κατά τόπους Εισαγγελείς. 2.000 πιάστρα σε χάλκινα νομίσματα81 με αποτέλεσμα το οικονομικό χάος. 81 Bλ. Mackenzie. Παράλληλα η κυβέρνηση αδρανούσε αδιαφορώντας για τις ανάγκες των υπηκόων της που ήταν δραματικές κυρίως στις επαρχιακές πόλεις και τα χωριά.000.484. Ρουδομέτωφ 1991 σσ. το τουρκικό ∆ημόσιο με το νόμο ΜΕSCUKAT KARANAMESI αυτοκυρήχθηκε σε πτώχευση80. 80 Από το 1566 άρχισε η διαρκής μείωση του ασημιού που περιεχόταν στα τουρκικά ασημένια νομίσματα. στην Καβάλα και σ΄ άλλα μέρη της αυτοκρατορίας όπου υπήρχαν τοπικών νομισμάτων82.4. Έδινε τόκο 6% . ακύρωση και απόσυρση από την κυκλοφορία των χάλκινων νομισμάτων του 1864 καθώς και των χαρτονομισμάτων. Η έκδοση Ελληνικές Κοινότητες άρχισε η έκδοση αυτή καλύφθηκε με εκκλησιαστικών νομισμάτων. Launay 1897. από εκείνους που δάνειζε. σ. Για την αντιμετώπιση του προβλήματος στη Θάσο.

που είχαν νόμιμη κυκλοφορία στο νησί ως χαρτονομίσματα. οι εκκλησιαστικές επιτροπές όλων των χωριών του νησιού. Για να διασφαλιστουν λοιπόν αυτά. Η πρακτική αυτή ξεκίνησε από την ανάγκη των χριστιανών που ήταν πολύ δεμένοι με την εκκλησία τους. όταν αυτή πανηγύριζε. Πρέπει βέβαια να σημειώσουμε ότι οι προσφορές αυτές τροφοδοτούσαν τα εκκλησιαστικά-κοινοτικά ταμεία με τα απαραίτητα χρήματα. αίτινες είναι προσδιωρισμένοι εις χρήσιν/ αυτής μόνον. Εν Παναγία τη 13 Αυγούστου 185083» Βλέπουμε δηλαδή ότι από το 1850 οι κάτοικοι της Παναγίας χρησιμοποιούσαν στις συναλλαγές τους τις φώλλες. εάν παραβώμεν/ αυτήν και δεύτερον. ιδιαίτερα τον ∆εκαπενταύγουστο. που κατά καιρούς εξυπηρετούσε και άλλες εξωεκκλησιαστικές μικροανάγκες των κατοίκων. που διαχειρίζονταν την περιουσία των εκκλησιών και γενικά έπαιζαν σημαντικό οικονομικό ρόλο στη ζωή του τόπου. έγγραφο 26. να μπορούν να αγοράζουν κεριά τις Κυριακές και τις γιορτές αλλά και να δίνουν τον οβολό τους στο δίσκο του ναού. Εάν όμως φανώμεν παραβάται της υποσχέσεως ημών και / φέρωμεν και τας μεταχειριζώμεθα εμπόριον. αφού είχε πραγματικό αντίκρυσμα 83 Α. τη γλώσσα. Παράλληλα αυτές τις αποδείξεις τις έριχνε και στον δίσκο.160 συνήθεια καταγράφεται από το 1850 όταν οι προεστοί της Παναγίας αποφασίζουν: «Κατά κοινήν έγκρισιν και απόφασιν των δημογερόντων/ της χώρας Παναγίας της νήσου Θάσου οι υποφαινόμενοι μπακάληδες και/ καφετσήδες υποσχόμεθα ότι δεν θέλομεν μεταχειρισθή παντελώς εις λη/ ψοδοσίαν των εργαστηρίων μας εκ των αντί ψιλών παράδων κυκλοφορούν/των εν τη εκκλησία φολλών. ώστε να μπορούν αυτά να διατηρούν τη θρησκεία. ακόμη και όταν τα «ψιλά» ήταν δυσεύρετα. καθιερώθηκε η έκδοση μικρών εκκλησιαστικών αποδείξεων ή για μεγαλύτερη ασφάλεια και ευκολία μεταλλικών δίσκων που αντιπροσώπευαν την αξία ενός ή δύο κεριών. σφράγιζαν με τις σφραγίδες τους ορισμένα γραμμάτια. θέλομεν υπόκεισθαι εις/ πρόστιμον εκατόν γροσίων. αλλά σ΄ αυτή τη χρήση ήταν αντίθετη η ∆ημογεροντία γιατί προφανώς η χρήση αυτή δημιουργούσε έλλειψη στην εκκλησία.Ε. Σύντομα τα γραμμάτια αυτά επειδή σκίζονταν εύκολα αντικαταστάθηκαν με μολύβδινα κέρματα και αργότερα με χάλκινα τουρκικά κέρματα που είχαν αποσυρθεί από την κυκλοφορία. Μ΄ αυτό τον απλό τρόπο ο κάθε χριστιανός. οι αποδείξεις αυτές έγιναν ένα είδος ενδοεκκλησιαστικού νομίσματος. καθώς και εις ραβδισμόν. μπορούσε να ανταλλάξει ένα μεγαλύτερης αξίας νόμισμα με πολλές αποδείξεις κεριών. σ. αγοράζοντας προκαταβολικά τα κεριά της οικογενείαςε του για ένα χρονικό διάστημα. τα ήθη και τα έθιμα των πιστών. Μετά το 1880. Έτσι χωρίς η εκκλησία να το επιδιώξει. . 113. Βakalopoulos 1953.

χ.161 σε συγκεκριμένο αγαθό. Το μεγαλύτερο χάλκινο κέρμα των 40 παράδων. 5 παράδες. Συχνά συναντούμε μπακίρες με σφραγίδες δύο διαφορετικών εκκλησιών του χωριού88 αλλά και του Πλωμαρίου Λέσβου. 71. Κάθε επιτροπή παρέδιδε ένα ορισμένο ποσό χάλκινων κερμάτων στον σιδερά. είχε πραγματική αξία ως χαλκός 5 μόνο παράδες. στο κερί. 10. σ. τα μετέφεραν στο νησί. οπότε τουρκικός στρατός κατέλαβε το νησί.151-153. σ. Κατά μικρά χρονικά διαστήματα το κάθε χωριό συγκέντρωνε τα κέρματα των άλλων χωριών και τα άλλαζε με τα δικά του87. 20. Στη Θάσο σφράγιζαν και τα παλιά αποσυρμένα από την κυκλοφορία νομίσματα. γιατί κανείς δεν θέλησε να πάρει πίσω την αξία τους από το ταμείο της εκκλησίας.90 84 Ρουδομέτωφ 1991 σ.Ε. με το οποίο χωριό φαίνεται η Θάσος είχε οικονομικές συναλλαγές. η μπακίρα. δηλ. ο χορηγός του Ιερού Νοσοκομείου Ευαγγελισμός της Καβάλας. σ. ήταν η εξής: 1 μπακίρα. Βakalopoulos 1953. 86 Ρουδομέτωφ 1991. γιατί αυτοί κυρίως συναλλάσσονταν με το νησί.79. τα υπόλοιπα ήταν κέρδος των εκκλησιαστικών ταμείων. σ. 46. 47. όπου τα παραλάμβαναν οι εκκλησιαστικές επιτροπές του νησιού. 65. Συν τω χρόνω ο οικονομικός ρόλος των εκκλησιών αυξήθηκε με αποτέλεσμα να λειτουργούν και σαν κοινωφελείς τοπικές Τράπεζες84. όπως την ονόμαζαν. Α. Επομένως αν από τους 40 παράδες αφαιρούσε κανείς τους 5 και ακόμη τα μεταφορικά έξοδα και την προμήθεια του εμπόρου. Βακαλόπουλου 1984. ΠΕΧΠ (Παναγία Εισόδια χωρίον Ποταμιά) ή ΑΓΠΡ (Αγία Παρακευή) κτλ. Η αντιστοιχία των μεγάλων χάλκινων κερμάτων προς τα άλλα νομίσματα. Αυτά ορισμένοι κάτοικοι της Θάσου τα αγόραζαν ως χαλκό χονδρικά από τη Σμύρνη ή την Ξάνθη ή και το Πλωμάρι της Λέσβου. 40 παράδες ½ γρόσι 33 μπακίρες 1 μετζίτι 155 1 εικοσάφραγκο 177 μπακίρες μπακίρες 1 τουρκική λίρα 196 μπακίρες 1 αγγλική λίρα85 Τα νομίσματα αυτά τα δέχονταν και οι έμποροι της Καβάλας. 85 . 90 Α. 87 Απ. Τότε καταργήθηκε και ζημιώθηκαν οι κάτοχοι των κερμάτων. 78. Μερικές φορές υπάρχουν και διαφορετικής χρονολογίας σφραγίδες της ίδιας εκκλησίας89. Το σύστημα αυτό εξακολούθησε να ισχύει ως τα 1902. Ε. σσ. Βακαλόπουλος 1980. 109.70. Τα χάλκινα αυτά κέρματα είχαν τις εξής υποδιαιρέσεις: 40.80 89 Ρουδομέτωφ 1991. που τα σφράγιζε με τα αρχικά γράμματα της εκκλησίας του χωριού π.27. σσ. Ο γνωστότερος έμπορος ήταν ο Σπύρος 86 Σεκερτζής . 88 Ρουδομέτωφ 1991.

2) κακότεχνη του 1880 είναι κυκλική και φέρει τα γράμματα: Α Γ(ΙΟΣ) Γ(ΕΩ)Ρ(ΓΙΟΣ) 2. ο Άγ.2.5) των ίδιων ετών είναι ορθογώνια με στρογυλεμένες τις γωνίες και τα γράμματα Α(ΙΟΣ) Γ(ΓΕΩΡΓΙΟΣ) Χ(ΩΡΙΟΝ )Β(ΟΥΛΓΑΡΟ) 5. Αθανάσιος Κάστρου. Ρουδομέτωφ 1991. Γεώργιος Μικρού Καζαβητιού. οι Άγ. Α+Γ ΓΡ 1888 2. 1. Η δεύτερη (εικ.162 Στο νησί μπακίρες σφράγισαν οι ενοριακοί ναοί. η Κοίμηση Θεοτόκου Ραχωνίου. ο Άγ.3) εξίσου κακότεχνη στα 1883-85 είναι κυκλική με τα ίδια γράμματα αλλά και σταυρό μεταξύ των δύο πρώτων Α+Γ ΓΡ 3.) των ετών 1885-87 είναι κυκλική με τα γράμματα Α(ΙΟΣ) Γ(ΓΕΩΡΓΙΟΣ) Χ(ΩΡΙΟΝ )Β(ΟΥΛΓΑΡΟ) 4. τα Εισόδια της Θεοτόκου Ποταμιάς ο Άγ. Απόστολοι Καζαβητιού. Η τρίτη σφραγίδα (εικ. Η τέταρτη σφγραγίδα (εικ. Η πέμπτη (εικ. σσ. ∆ημήτριος Θεολόγος.4. η Κοίμηση Θεοτόκου Παναγίας. Νικόλαος Αγ. Παρασκευή Θεολόγου. ∆ημήτριος Καλλιράχης. 47-51. ο Άγ. ο Άγ. 1. η Σύναξη Ταξιαρχών Μαριών. σσ. Η παλιότερη είναι τοξωτή και έχει τα κεφαλαία αρχικά Α(ΓΙΟΣ) ∆(ΗΜΗΤΡΙΟΣ) στη πρώτη σειρά με σταυρό στην κορυφή ενδιάμεσα τους και στη δεύτερη 91 92 Ρουδομέτωφ 1991. Γεωργίου. η Άγ. Η πρώτη (εικ.1. 20 και 40 παράδων του Αβδούλ Αζίζ και Αβδούλ Μετζήτ. και η Γέννηση του Χριστού κτισμένη στην θέση της Μεταμόρφωση Σωτήρα Σωτήρα.4. 63-66.4.6) φέρει τα ίδια γράμματα αλλά και την χρονολογία 1888. 2. Αγ. ∆ημήτριος Καλλιράχης92 Είναι γνωστές τέσσερις σφραγίδες σε νομίσματα των 10.Οι μπακίρες του Αγίου Γεωργίου Βουλγάρο91 Σφραγίστηκαν πέντε. . συγκεκριμένα ο Άγιος Γεώργιος Βουλγάρο.

Η τρίτη είναι τετράγωνη με στρογυλεμένες τις γωνίες και φέρει σε δύο σειρές Κ(ΑΛΗΡΑΧΗ) Α(ΓΙΟΣ) ∆(ΗΜΗΤΡΙΟΣ) 1885 (εικ. Στην πρώτη μπακίρα η σφραγίδα είναι τετράγωνη με στρογγυλεμένες τις γωνίες και αναφέρει: Α(ΓΙΟΣ) ∆(ΗΜΗΤΡΙΟΣ) με σταυρό ανάμεσα και πάνω από τα γράμματα.4. Ρουδομέτωφ 1991. Η τρίτη (εικ. Η δεύτερη (εικ.17) χρονολογείται στα 1883. σσ. Άγ.8). είναι τετράγωνη με στρογγυλεμένες τις γωνίες και φέρει το γράμμα Μ και σταυρό στην κορυφή . φέρει χρονολογία 1884 και πάνω απ΄ αυτή ΚΑΛ(ΗΡΑΧΗ). Η τέταρτη χρησιμοποιήθηκε στα 1895-1901.7). Χρησιμοποιήθηκε στα 1890-95 (εικ. 42-44. 3. 1. ∆εν φέρει έτος αλλά χρησιμοποιήθηκε στα 1880-83. 33-38. Η φώλλα είναι κυκλική και αναφέρει: Α(ΓΙΟΣ) ∆(ΗΜΗΤΡΙΟΣ) και χρονολογείται στα 1870-87 (εικ.4. 4. άρα την κτύπησαν οι Κοινοτικές αρχές (εικ.14). είναι κυκλική με τα γράμματα Α∆ και το σταυρό καλοχαραγμένα (εικ. Χρησιμοποιήθηκε το 1887 (εικ. Η δεύτερη έχει κυκλική σφραγίδα: Α(ΓΙΟΣ) ∆(ΗΜΗΤΡΙΟΣ) με σταυρό ανάμεσα και πάνω από τα γράμματα.9). όλες χωρίς χρονολογία. σσ. Είναι γνωστές μία φώλλα και τέσσερις μπακίρες. . 4. Η τέταρτη ομοίως τετράγωνη με στρογυλεμένες τις γωνίες αναγράφει πάλι σε δύο σειρές Κ(αληράχη) Α(γιος) ∆(ημήτριος) 1900 (εικ. Στην τρίτη η σφραγίδα είναι τετράγωνη με στρογγυλεμένες τις γωνίες και τα γράμματα Α∆ στη δε θέση του σταυρού υπάρχουν πέντε στρογγυλές κουκίδες. 5. ενώ ένα τόξο περιβάλλει την σύνθεση. Χρησιμοποιήθηκε στα 1889-90 (εικ. 3.163 Χ(ΩΡΙΟΥ) Κ(ΑΛΗΡΑΧΗ) (εικ. 2. 2.16).13). 2. είναι τετράγωνη και φέρει σε δύο γραμμές τα γράμματα Τ(ΑΞΙΑΡΧΗΣ) Μ(ΙΧΑΗΛ) Χ(ΩΡΙΟΝ) Μ(ΑΡΙΩΝ). 2. Στη βάση τους η οριζόντια γραμμή του ∆ προεκτείνεται και ενοποιείται με το Α.18) είναι τετράγωνη και φέρει σε δύο γραμμές 93 94 Ρουδομέτωφ 1991. 3. 2.3. Η δεύτερη είναι τετράγωνη. Η Σύναξη Ταξιαρχών Μαριών94 Είναι γνωστές πέντε σφραγίδες.15). Η πρώτη χρονολογείται στα 1880-82.4.11).12). ∆ημήτριος Θεολόγου93 1.10). άρα το Μ σημαίνει Μ(ΙΧΑΗΛ) (εικ.

Α(ΠΟΣΤΟΛΟΙ) 1889 Πολλές σφραγίδες του χωριού φέρουν συγχρόνως και σφραγίδες του Πλωμαριού της Μυτιλήνης. Α(ΓΙΟΙ). Η τρίτη (εικ.Άγιοι Απόστολοι Μεγάλου Καζαβητιού95 Είναι γνωστές τρεις σφραγίδες. Η τρίτη (εικ. είναι ΟΑ τετράγωνη και γράφει: Χ Κ 4. Η τέταρτη (εικ.4. Άγιος Αθανάσιος Κάστρου96 Εντοπίζονται τέσσερις σφραγίδες. 2.22) είναι κυκλική και φέρει σε δυό σειρές Κ(ΑΖΑΒΗΤΙ) Α(ΓΙΟΙ) Α(ΠΟΣΤΟΛΟΙ) 1884 3. 2. Η πρώτη χρονολογείται στα 1880 φέρει ένα εσώγλυφο γράμμα Κ(ΑΣΤΡΟ) και ανήκει στην Κοινότητα (εικ. Ρουδομέτωφ 1991. είναι ωοειδής και σε δύο σειρές φέρει τα γράμματα Α(ΘΑΝΑΣΙΟΣ) Χ(ΩΡΙΟΝ) Κ(ΑΣΤΡΟ) 3. 55-58.20) χρονολογείται στα χρόνια 1894-1900. 39-41. Η δεύτερη (εικ. σσ. 4. Η τέταρτη (εικ. 2.5. Η δεύτερη (εικ. Η πέμπτη (εικ.6. σσ. Είναι επιμήκης τετράγωνη και φέρει τα γράμματα Τ(Α)Ξ(ΙΑΡ)Χ(ΩΝ).25) σφραγισμένη ανάποδα χρησιμοποιήθηκε το 1884. 1.25) του 1881.19) ομοίως τετράγωνη: Μ(ΙΧΑΗΛ) Γ(ΑΒΡΙΗΛ) 1893 5. 95 96 Ρουδομέτωφ 1991.164 Μ(ΙΧΑΗΛ) Γ(ΑΒΡΙΗΛ) 1885.23) είναι ωοειδής και φέρει σε δυο σειρές Κ(ΑΖΑΒΗΤΙ). 1. Θ(ΑΝΑΣΙΟΣ) Χ(ΩΡΙΟΝ) Κ(ΑΣΤΡΟ).26) είναι τετράγωνη χρησιμοποιήθηκε το 1884 και γράφει: με στρογγυλεμένες Α γωνίες.21). .24). 2. Η πρώτη χρονολογείται στα 1880-82 και είναι ορθογώνια με τα γράμματα Κ(ΑΖΑΒΗΤΙ) ΑΠ(ΟΣΤΟΛΩΝ) να περιβάλλονται από εννιά κουκίδες (εικ.4.

9. 1.(ΟΛΕΙΟΝ) Α. Είναι η επιμελέστερη και η πιο καλοσχεδιασμένη. 98 Κ(ΟΙΜΗΣΗ) Θ(ΕΟΤΟΚΟΥ) Ε(ΚΚΛΗΣΙΑ) Β(ΟΥΛΓΑΡΟΥ) . Η δεύτερη. σσ.33) στα 1882-83 η σφραγίδα είναι κυκλική και τα γράμματα διαχωρίζονται με σταυρό Κ Θ Ε Β 97 Ρουδομέτωφ 1991. τελείες μετά τα γράμματα και αναφέρει: Σ Χ. Η δεύτερη (εικ. 31)του 1882 είναι τετράγωνη με στρογγυλεμένες γωνίες και γράφει: Κ(ΑΖΑΒΗΤΙ) Α(ΓΙΟΣ) Γ(ΕΩΡΓΙΟΣ) 1882 3. Πριν από το Ε υπάρχει το 1 και τα ψηφία 888 είναι χτυπημένα κάθετα. 2.30) σφραγίστηκε από την Σχολική Επιτροπή του σχολείου που βρισκόταν στον περίβολο του ναού.7.28) χρονολογείται το 1883 είναι τετράγωνη με στρογγυλεμένες γωνίες. φέρει γράμματα σε δύο σειρές και ενδιαφέροντα συνδυασμό γραμμάτων και ψηφίων. Η παλιότερη σφραγίδα(εικ. (εικ. 99 Ρουδομέτωφ 1991.Κοίμηση Θεοτόκου Ραχωνίου99 Σφράγισε πέντε μπακίρες. φέρει γράμματα σε δύο σειρές Π(ΑΝΑΓΙΑ)Ε(ΙΣΟ∆ΙΑ) Χ(ΩΡΙΟΝ) Π(ΟΤΑΜΙΑ) 3. 70-73. Χαράλαμπο τον Θαυματουργό. Γεώργιος Μικρού Καζαβητιού98 Τρεις σφραγίδες. Εισόδια Θεοτόκου Ποταμιάς97 Η εκκλησία ήταν δυσυπόστατη αφιερωμένη στα Εισόδια Θεοτόκου και στον Άγ.(εικ.29). 1 Ε(ΙΣΟ∆ΕΙΑ) Χ(ΑΡΑΛΑΜΠΟΥΣ) 8 Π(ΑΝΑΓΙΑΣ) Θ(ΑΥΜΑΤΟΥΡΓΟΥ) 8 8 2. σσ. Άγ.4. Είναι κυκλική με ζιγκ-ζαγκ γραμμή.32) των ετών 1883-1909 είναι ορθογώνια και γράφει: Κ(ΑΖΑΒΗΤΙ) Α(ΓΙΟΣ) Γ(ΕΩΡΓΙΟΣ) 2. Η τρίτη το 1888 (εικ. είναι τετράγωνη με στρογγυλεμένες γωνίες. 1. 1. σσ. 2.8. Η πρώτη του 1880.(ΕΩΡΓΙΟΥ) (18)81. Κυκλοφόρησαν τρεις σφραγίδες. Η πρώτη (εικ.(ΓΙΟΥ) Γ.4.4.27) είναι κυκλική μικρή και αναφέρει το γράμμα Π(ΟΤΑΜΙΑ). 78-80 Ρουδομέτωφ 1991.165 2. Η τρίτη (εικ. 59-61.

42) Σ είναι καλοχαραγμένη.166 2.Κοίμηση Θεοτόκου Παναγίας100 Σφραγίστηκαν πέντε. Η δεύτερη(εικ. σσ.40) είναι τετράγωνη με γράμματα σε δύο σειρές και αναφέρει Π(ΑΝ)Α + Γ(ΙΑ)Σ 4. 71. Η δεύτερη (εικ. Η τρίτη (εικ. . Είναι ελλειψοειδής και αναφέρει και χρονολογία 1881 οι αριθμοί όμως είναι ανάποδα χαραγμένοι. 75-77. Θ Β 2.39) το 1881 υπάρχει σε μπακίρα που φέρει και σφραγίδα της Κοίμησης Θεοτόκου Βουλγάρου. Η τέταρτη (εικ. Η πέμπτη (εικ. Η τέταρτη(εικ. Η πέμπτη (εικ. Κ(ΟΙΜΗΣΗ) Π(ΑΝΑΓΙΑΣ) 1881 3.10.38) στα 1880 η σφραγίδα είναι μικρή.4.36) στα έτη 1889-1900 μοιάζει με τη δεύτερη αλλά τυπώθηκαν μόνο ο σταυρός και το γράμματα της δεξιάς πλευράς .34) στα έτη 1884-85 η σφραγίδα είναι κυκλική και τα γράμματα ομοίως διαχωρίζονται με σταυρό Ε Β Ε(ΚΚΛΗΣΙΑ) Β(ΟΥΛΓΑΡΟΥ) Κ Θ Κ(ΟΙΜΗΣΗ) Θ(ΕΟΤΟΚΟΥ) 3. Η πρώτη (εικ.41) είναι τετράγωνη με στρογγυλεμένες γωνίες και αναγράφει: Κ(ΟΙΜΗΣΗ) Θ(ΕΟΤΟΚ)ΟΥ Π(Α) Ν(ΑΓΙΑ) 5. τραπεζοειδής και αναφέρει ΠΑΝΑΓΙΑ ΘΑΣΙΩ(Ν) 1893 100 Ρουδομέτωφ 1991. 1. σχεδόν στρογγυλή με μόνο το γράμμα Π(ΑΝΑΓΙΑ) 2.37) στα έτη 1889-1900 μοιάζει με τη τρίτη αλλά τυπώθηκαν μόνο ο σταυρός και το γράμματα της δεξιάς πλευράς . Η τρίτη (εικ. Β Θ 5.35) σφραγίζεται στα χρόνια 1886-88 μοιάζει με την πρώτη και είναι πιο καλοχαραγμένη Κ Θ Κ(ΟΙΜΗΣΗ) Θ(ΕΟΤΟΚΟΥ) Ε Β Ε(ΚΚΛΗΣΙΑ) Β(ΟΥΛΓΑΡΟΥ) 4.

68-69. 52-53. στο κέντρο σε δύο σειρές υπάρχουν τα γράμματα και η χρονολογία τυπώνεται κυκλοτερώς (εικ.4.13. σσ.4. σ. 31-32. Μπορεί να ήταν δισυπόστατη αφιερωμένη και στην Μεταμόρφωση του Σωτήρα. 103 Ρουδομέτωφ 1991. Α + Γ(ΙΑ) Π(Α) Ρ(ΑΣΚΕΥΗ) 2. (εικ.44) των ετών 1885-1900 η σφραγίδα είναι τετράγωνη και τα γράμματα σε δύο σειρές ως σύμπλεγμα Α(ΓΙΑ) Π(Α)Ρ(ΑΣΚΕΥΗ) 2. Η δεύτερη (εικ. στη θέση παλιότερης του 1805. Κτυπήθηκε μία σφραγίδα. η σφραγίδα είναι κυκλική. μόνο από την παλιότερη εκκλησία.167 2. (εικ. Άγ. καθώς χρονολογείται πριν το 1890 .12.45).4. σσ. Η σφραγίδα είναι τετράγωνη. τα γράμματα σε δυο σειρές και σταυρός ματαξύ των δύ πρώτων. 53.11. Παρασκευή Θεολόγου101 Σφραγίστηκαν δύο μπακίρες.Αγ. 104 Ρουδομέτωφ 1991. Νικόλαος Άγ. 102 .43) των ετών 1880-85. Ρουδομέτωφ 1991. σσ. Γεωργίου102 Είναι γνωστή μία μόνο σφραγίδα του 1889 με ενδιαφέροντα συνδυασμό γραμμάτων και χρονολογίας.45). Στην πρώτη. Γέννηση του Χριστού κτισμένη στην θέση της Μεταμόρφωσης Σωτήρα Σωτήρα103 Η εκκλησία κτίστηκε το 1890. 1. Φαίνεται ότι η εκκλησία εκείνη ήταν αφιερωμένη και στην Γέννηση του Χριστού104. Σ(ΩΤΗΡΟΣ) Γ(ΕΝΝΗΣΗ) Χ(ΡΙΣΤΟΥ) 1883 101 Ρουδομέτωφ 1991. 1 Α(ΓΙΟΥ) Ν(ΙΚΟ) 8 9 Λ(Α) ΟΥ 8 2. Σφραγίστηκε το 1883 είναι τετράγωνη με στρογγυλεμένες γωνίες με τα γράμματα σε μία σειρά.

ΤΟ ΚΑΘΕΣΤΩΣ ΟΙΚΟ∆ΟΜΗΣΗΣ ΝΑΩΝ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΤΟΥΡΚΟΚΡΑΤΙΑ .168    ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3.

101. Σύμφωνα δε με το καμένο σήμερα Βεράτιο που έδωσε ο Πορθητής στον Πατριάρχη μετά την Άλωση. εξαρτάται επιπλέον άμεσα και από έναν θεσμικό παράγοντα του. 170. το δραγομάνο του στόλου. Runciman 2010. έχαναν την προσωπική τους ελευθερία και τους χώρους της λατρείας τους και στους κατακτητές στρατιώτες δίνονταν τρεις ημέρες απεριόριστης λεηλασίας1. οι κάτοικοι μιας κατακτημένης χριστιανικής περιοχής. ενώ στα μέσα του 16ου αιώνα μετατράπηκαν σε τζαμιά οι ναοί του Αγ. Μονές καταστρέφονται.1. 3. ενώ ο γιός του Κιοπρουλού Βεζύρη γκρέμισε εκκλησίες της Πόλης και της Μακεδονίας και εμπόδισε να ανακαινίζονται οι υπόλοιπες στην Οθωμανική επικράτεια. 3 Runciman 2010. Τι ήταν ο θεσμός του δραγομάνου. Η ανέγερση εφεξής νέων εκκλησιών σ όλη την οθωμανική επικράτεια ήταν απαγορευμένη4. Περίοδος 1645-1774 Την εποχή του Κρητικού πολέμου (1645-1669) σκληραίνει η στάση της Πύλης απέναντι στους Χριστιανούς κι αυτό θα συνεχιστεί και κατά τον Στ΄ Βενετοτουρκικό πόλεμο. 5 Ι Ι Ε.1.287. σ. σ. Πολλοί χριστιανοί εξισλαμίζονται. η οποία είχε αρνηθεί να παραδοθεί. 4 Α.Ι. η μόνη εκκλησία της Πόλης που έγινε τζαμί ήταν η Αγία Σοφία2. 6 Ελευθεριάδης 1909. να επιδεικνύουν τους σταυρούς και τις γραφές τους σε δρόμους και αγορές. σ.Ι.196.                                                              1 Runciman 2002. Το νομικό καθεστώς 3.1. τ. 2 . να υψώνουν την φωνή κατά την εκφορά των νεκρών. Οι επόμενοι σουλτάνοι όμως μετέτρεψαν σε τζαμιά και άλλους ναούς της. Μετά την Άλωση. Αντίθετα όταν η πόλη παραδιδόταν.223.169    3. οι χριστιανοί διατηρούσαν τους ναούς τους. ∆ημητρίου και Αγ. και δύο Πατριάρχες Κωνσταντινούπολης ο Παρθένιος ο Β΄ το 1651 και ο Παρθένιος ο Γ΄ το 1659 κρεμιούνται από τον Βεζύρη. να χτυπούν δυνατά τα σήμαντρα τους. ενώ μόνο σε καθαρά χριστιανικές περιοχές αφέθηκαν ανέγγιχτες οι εκκλησίες. σ. Μετά την άλωση μέχρι το 1645 Σύμφωνα με πάγια καθιερωμένη μωαμεθανική παράδοση. να οργανώνουν δημόσιες λιτανείες.7 Η Θάσος καθώς υπάγεται στον καπουδάν πασά. σ. Οι χριστιανοί απαγορευόταν να τελούν δημόσια τη λατρεία τους. 7 ΙΕΕ.2. Βακαλόπουλου 1989. Σοφίας της Θεσσαλονίκης και η Παναγία του Παρθενώνα3 .τ.227.40. «Αι επιδιορθώσεις των εκκλησιών και μοναστηριών θα γίνονται κατά το αρχικό σχέδιο αυτών με άδεια των Ιεροδικείων» (Μεχκεμέ)6. να θάβουν τους νεκρούς τους κοντά σε μουσουλμανικά νεκροταφεία5. σ. Ε.1. σ.

αλλά κυρίως την γαλλική και την ιταλική αλλά και την λατινική. 17. δραγομάνους της Υψηλής και του Στόλου. 193-195. Την τελευταία όμως λέξη επί της εκλογής είχε πάντα ο σουλτάνος. όχι μόνο γιατί αποτελούσε γέφυρα προς το αξίωμα του μεγάλου διερμηνέως και το αξίωμα του ηγεμόνα της Βλαχίας και Μολδαβίας. σσ. σσ. η ενίσχυση της παιδείας. Βαλτινού. Σφυρόερας 1966. την αραβική και την περσική γλώσσα8. Ο δραγομάνος του στόλου9. εισοδήματα τριπλάσια περίπου από τα εισοδήματα των διερμηνέων της Πύλης. η εκ μέρους τους απονομή της δικαιοσύνης. κατόρθωσε να αναλάβει και τα αξιώματα του ηγεμόνα της Βλαχίας και Μολδαβίας. Τον διαδέχθηκε ο Κωνσταντίνος Βεντούρας από την Πάρο. Πρώτος έλληνας δραγομάνος του στόλου υπήρξε ο Ιωαννάκης Πορφυρίτης (1701-1710) που προηγουμένως είχε αποτελέσει διερμηνέας της γερμανικής πρεσβείας στην Πόλη.170    Η Υψηλή Πύλη υποχρεωμένη να συναλλάσσεται με ευρωπαϊκές δυνάμεις. είχε έδρα την Πόλη και τον συνόδευε στο Αιγαίο για την είσπραξη των φόρων. που έπρεπε να γνωρίζουν όχι μόνο την τουρκική και την ελληνική. Για την εκλογή του δραγομάνου του στόλου. Σημαντικότερος από τους δραγομάνους αυτούς θεωρείται ο Νικόλαος Πέτρου Μαυρογένης που χωρίς να είναι Φαναριώτης. 9 . οι περισσότεροι από τους οποίους ήταν Έλληνες. η μεσιτεία τους στην Πύλη για αμνήστευση των νησιωτών που βοήθησαν τους Ρώσους κατά την διάρκεια των Ρωσοτουρκικών πολέμων βοήθησαν τους κατοίκους του Αιγαίου και συνετέλεσαν στην ανάπτυξη του κοινοτικού θεσμού στα νησιά. που έμεινε στο αξίωμα μέχρι το 1731 και στη συνέχεια ανήλθαν στο αξίωμα οι εξής: Ραμαδάνης Γεώργιος 1731-1743 Μαυρογένης Νικόλαος του Ιωάννου 1744-1750 Δημάκης Στέφανος 1750-1755 Μαυρογένης Νικόλαος του Ιωάννου 1756-1759 Δημάκης Θωμάς 1762-1765 Μουρούζης Κωνσταντίνος 1764-1765 Μαυρογένης Στέφανος του Ιωάννου 1765 Ρωσσέτος Νικόλαος 1765-1767 Αργυρόπουλος Μανουήλ 1767-1768 Πετρινός Ιωάννης 1768-1770 Μαυρογένης Νικόλαος του Πέτρου 1770-1786 Μαυρογένης Στέφανος του Δημητρίου 1786-1790 Χαντζερής Κωνσταντίνος 1790-1797 Σούτσος Αλέξανδρος 1797-1799 Καρατζάς Ιωάννης 1799-1800 Καλλιμάχης Ιωάννης 1800-1803 Μουρούζης Παναγιώτης 1803-1806 Χαντζερής Μιχαήλ 1806-1807 Ρίζος Θόδωρος 1807-1809 Αργυρόπουλος Ιάκωβος 1809 Ρίζος Θόδωρος 1810 Χαντζερής Μιχαήλ 1810-1811 Μαυρογένης Κωνσταντίνος 1811-1816 Μάνος Μιχαήλ 1816-1818 Μουρούζης Νικόλαος 1818-1821 Βλ. την επίλυση                                                              8 Zallony. βαρύνουσα ήταν η γνώμη του διερμηνέα της Πύλης. αλλά γιατί απέφερε στον κάτοχο του. Το αξίωμα του δραγομάνου του στόλου αποτέλεσε κατά τον 18ο αιώνα τον στόχο των Φαναριωτών. 207-209. μετ. την ρύθμιση διοικητικών ζητημάτων. χρησιμοποίησε αμέσως Πύλης μετά την άλωση διερμηνείς. 31.   ήταν ο άμεσος βοηθός του καπουδάν πασά. αλλά η πρόταση του δεν έπρεπε να αντιβαίνει στα συμφέροντα των Τούρκων αξιωματούχων και ιδιαίτερα του καπουδάν πασά. Η παρέμβαση των δραγομάνων του στόλου στην κατανομή και την είσπραξη των φόρων.

ο Νικόλαος Μουρούζης (1818-1821). ρυθμίζων τα πάντα κατά την απόλυτη ευαρέσκεια του.χ.12 Όταν δε συνέβαινε να είναι ισχυρή προσωπικότητα. σσ. Το παράδειγμα έδωσε ο πρώτος Έλληνας δραγομάνος Ιωαννάκης Πορφυρίτης. την προστάτευαν με ποικίλους τρόπους και διέθεσαν δικούς τους πόρους για την επισκευή ή ανοικοδόμηση ναών. Οι δραγομάνοι του Στόλου ενδιαφέρονταν ιδιαίτερα για την Εκκλησία. Μια επιπλέον επιβάρυνση για τις κοινότητες ήταν και ο έκτακτος φόρος της νέας δραγομανίας που κατέβαλλαν στον νέο δραγομάνο. αφιέρωνε ιερά σκεύη ή δώριζε χρήματα στις εκκλησίες. 12 ΙΕΕ. η διαδικασία που έπρεπε να τηρηθεί για την επισκευή εκκλησίας. Ο Κωνσταντίνος Χαντζερής ανοικοδόμηση του ναού της Αγ. 13 Βλ Σφυρόερας 1966.118-119. Οι διάδοχοι του Κωνσταντίνος Βεντούρας και Γεώργιος Ραμαδάνης ενίσχυσαν την Μονή της Πάτμου. λαμβάνοντας πρωτοβουλίες σε σοβαρότατα ζητήματα. κλπ.ΙΑ. που οι μισθοί τους βάρυναν τις νησιώτικες κοινότητες. καταγράφεται το 1709 σε έγγραφο που απευθύνεται στον σοφολογιώτατο ιεροδίκη Θεσσαλονίκης που ανήκε στο                                                              10 Μπούρας 1998. τ.50-51. Ιωάννου Θεολόγου στη Σμύρνη και την μονή Θεοτόκου Εικονίστριας στη Σκιάθο13. για την μονή Τουρνιανή στην Μύκονο. μετά τον Κρητικό πόλεμο. Τα ζητήματα αυτά διαχειριζόταν ο ίδιος σχεδόν εν λευκώ με την βοήθεια του βεκίλη (αντικαταστάτη του).83-84. οι Μαυρογένηδες διέθεσαν ποσά για τον ναό της Καταπολιανής στην Πάρο. 14 Τόλιας 1996. σσ. ο οποίος έτσι όχι μόνο κάλυπτε όσα είχε ξοδέψει για να εξαγοράσει το αξίωμα του. Ο δε τελευταίος έλληνας δραγομάνος του στόλου. Σφυρόερας 1997. 9-16. τότε αυτός ήταν πραγματικός διοικητής των νησιών. να προστατεύουν κάθε αρχαιότητα που προέκυπτε από τις ανασκαφές των ξένων και τιμώρησε αυστηρά τους προκρίτους που δεν διέσωσαν από την αρπαγή την Αφροδίτη της Μήλου14! Σε όλη την Τουρκική επικράτεια. Ουσιαστικά ο δραγομάνος του στόλου ήταν ο ανώτατος πολιτικός10 και δικαστικός άρχοντας των νησιών του Αιγαίου και ωθούμενος από ζήλο για τη βελτίωση των όρων ζωής των συμπατριωτών του. αλλά είχε και μεγάλο κέρδος. Φωτεινής Σμύρνης το 1792 συνετέλεσε στην και ο Παναγιώτης Μουρούζης ανοικοδόμησε το 1804 τον ναό του Αγ. όταν δαπάνησε για την κατασκευή του άμβωνα του Πατριαρχικού Ναού της Πόλης. του γραμματικού και του ανθρώπου του δραγομάνου (του αγγελιοφόρου του). το 1703.155. είχε τη διορατικότητα να δώσει αυστηρές εντολές στους προκρίτους των ελληνικών νησιών. φρόντιζε για την ίδρυση σχολείων11. για ναούς της Νάξου και προστάτευσαν την Μονή του Αγίου Νικολάου Σαντορίνης. σ. όπως ήτο π.171    διαφορών. ο Νικόλαος Μαυρογένης. 11 . σσ. σσ.

όπως μικρά χρονικά όρια και υπέρογκη χρηματική προκαταβολή. 1982. Βακαλόπουλος 1989. σ. αναφέρεται ότι αποστέλλεται ο αρχηγός των θυρωρών Χασάν αγάς και ζητείται « να ενεργηθή υπό του ιεροδίκου δια του αποστελλομένου τούτου υπαλλήλου επιθεώρησις και πραγματογνωμοσύνη των εις τον καζάν και τους δήμους τοιούτων εκκλησιών. Αυτοί καταμετρούσαν τις διαστάσεις και κατέγραφαν λεπτομερή περιγραφή των τμημάτων που πρόκειται να επισκευαστούν στο αυτοκρατορικό φιρμάνι που εκδιδόταν κι όπου                                                              15 Α. Α. επηκολούθει η έκδοσις υψηλού φιρμανίου. Ε. Επιπλέον οι τουρκικές αρχές έθεταν βαρείς όρους και περιορισμούς για την αποπεράτωση του κτίσματος. Φλώρινα. Επειδή συχνά οι χριστιανοί παραβίαζαν αυτούς τους περιορισμούς. αίτινες επεσκευάσθησαν και εκτίσθησαν άνευ φιρμανίου και εις τας οποίας ετοποθετήθησαν σύμβολα και παρά τα ειθισμένα εξετελέσθησαν εντός αυτών βλασθημίαι. 252. να αναφέρητε δε εις το διβάνιον της Ρούμελης εκτενώς και επακριβώς τους αποτολμήσαντες ταύτα Εβραίους και Χριστιανούς και να συμμορφωθήτε με την παρούσαν διαταγήν».167-168.    Συχνά όμως οι χριστιανοί παραβίαζαν αυτή την πρακτική κατά την επισκευή και ύψωναν περισσότερο τις χαμηλές μικρές εκκλησίες τους. εξεδίδετο πρότερον υψηλή διαταγή περί ενεργείας αυτοψίας και πραγματογνωμοσύνης. Γι αυτό η κατασκευή των εκκλησιών εκ των πραγμάτων ήταν απλή και σύντομη. Για αυτό στο έγγραφο. Μοναστήρι. Σαρή Γκιόλ. Ε. 17 Χρυσάφη. όπως εκτελεσθή η επισκευή χωρίς να γίνη προσθήκη εξωτερικώς λίθων και ξύλων ούτε ύψωσις και εύρυνσις αυτών.κατά τα αρχαιόθεν εθιζόμενα. σ.172    ομώνυμο σαντζάκι15: «…. επιτρέπεται υπό τον όρο για την κατασκευή του να μην «εισάγονται έξωθεν ξυλεία και λίθοι» και να μην επεκτείνεται ή να ανυψώνεται πέρα από τα υπάρχοντα όρια και ύψη.17 Η επισκευή επιτρεπόταν αφού προηγείτο αυτοψία και εξέταση της προς επισκευή εκκλησιάς από τον βαλή και τον ιεροδίκη της περιοχής. σσ. Όστροβο. Βελεσσαί και Ιωάννινα16. Χρουπίστα. αλλά διατηρηθεί ο παλαιός ρυθμός. Περλεπέ. Καστοριά. 16 . αφού δε εξεδίδετο ιεροδικαστικόν χοτζέτιον περί επαναφοράς των καταστραφέντων μερών εις την προηγούμενην αυτών κατάστασιν. οσάκις επεβάλλετο η επισκευή και η επαναφορά εις την προ της καταστροφής κατάστασιν των παλαιόθεν απομεινάντων θρησκευτικών ιδρυμάτων των Εβραίων και Χριστιανών. 168. Το 1728 η προηγούμενη διαδικασία διατηρήθηκε και συμπληρώθηκε: Η επισκευή ενός ναού που παρέμεινε στην δικαιοδοσία των χριστιανών. το 1714 διατάχθηκε έλεγχος και ακριβής καταγραφή των παραβάσεων στα σαντζάκια Θεσσαλονίκης και Τρικάλων και στις πόλεις Ανασελίτσα. Βακαλόπουλος 1989. τολμώντας να προσθέσουν και σταυρούς πάνω τους.

24 Καμαρούλιας 1966.3. 25 Runciman 2010.41. 3. 297. σ.1. 23 Αιμ. Δημητρίου Κολινδρού (1852). Χρ. σσ. 19 Α. Κυρώσεις όμως υπήρχαν και για τους τούρκους αξιωματούχους που απέκρυβαν τις οικοδομικές παραβάσεις21. Δημητρίου Διαβατών Θεσσαλονίκης (1852). ενώ απαγορευόταν η κατασκευή ορατού εξωτερικά τρούλου26. η «Ρωσική Αυτοκρατορία αποδίδει στην Υψηλή Πύλη όλα τα νησιά του Αρχιπελάγους που είχε στην κατοχή της.Μπαρτόλντι 2011. σ. 20 Ο ναός του Αγ. 22 Μακεδονία. Βλ. σ. Ε. μετά τις συνθήκες του Κάρλοβιτς (1699) και του Πασάροβιτς (1718) οι χριστιανικές κοινότητες αρχίζουν να παίρνουν άδειες για ίδρυση νέων εκκλησιών22 σε μέρη που ο πληθυσμός είναι μη μουσουλμανικός και οι οποίες απέχουν από τις μουσουλμανικές συνοικίες23 και κατά τα μέσα του αιώνα αυτού. Βακαλόπουλος 1989. τους συμφωνημένους στο πρώτο άρθρο όρους αναφορικά με τη                                                              18 Αυτή η καταμέτρηση του προς επισκευή ναού. σ.  Συγκεκριμένα με  το άρθρο 17 της Συνθήκης27. οι εξωτερικοί τοίχοι των νέων εκκλησιών έπρεπε να είναι γκριζόμαυροι. του Αγ. Βλ. Βακαλόπουλος 1989. Μετά την αποπεράτωση της οικοδομής έπρεπε να γίνει αυτοψία για να ελεγχθεί το σύννομο της κατασκευής19. καταγράφεται στα φιρμάνια που επιτρέπουν την επισκευή του Αγ.227.. Χατζηαντωνίου-Δεληβογιατζή 1993.384. Παρ΄ όλους αυτούς τους περιορισμούς στην επισκευή των εκκλησιών. συλλαμβάνονταν και οδηγούνταν προς δίκη με τις γνωστές συνέπειες. 1999. ενώ από την πλευρά της η Υψηλή Πύλη δεσμεύεται: 1) Να τηρήσει για τους κατοίκους των νησιών αυτών. τον επέκτειναν20 και τον υπερύψωναν.49. Βλ. Μέντελσον. σ.17 . Ε.Στεφανίδου. σ. Περίοδος 1774-1829 Το σχετικά σύντομο τέλος του Α΄ Ρωσοτουρκικού πολέμου και η υπογραφή της Συνθήκης του Κιουτσούκ Καϊναρτζή. Δημητρίου Κολινδρού (1852). επί Μαχμούτ του Α΄ (1730-54) με ειδικό φιρμάνι επιτράπηκε η εκ «βάθρων» ανακαίνιση κατεστραμμένων εκκλησιών και μοναστηριών. κατά παράβαση του φιρμανιού επεκτάθηκε και απέκτησε περισσότερα παράθυρα.173    αναφερόταν ότι απαγορεύεται να ξεπεραστούν οι αρχικές διαστάσεις του ναού18. Αθανασιάδου-Κωτίδου 1993.530.32-33 21 Α.24 Η δωροδοκία όμως ήταν συνήθως η μοναδική μέθοδος για να εξασφαλίζεται η γρήγορη απάντηση σε σχετική αίτηση25. σ. μια μικρής έκτασης «διεθνοποίηση» της θέσης τους στην οθωμανική αυτοκρατορία. αφού η Πύλη ανέλαβε την υποχρέωση έναντι της Ρωσίας να προστατεύει την θρησκευτική πίστη και τους τόπους λατρείας των χριστιανών.170. Και όταν τους δινόταν η άδεια. Χρ. σ. το 1774. Σε περίπτωση που οι Χριστιανοί παραβίαζαν την διαδικασία και κατεδάφιζαν εκ θεμελίων τον ναό. σ. σ. Χατζηαντωνίου-Δεληβογιατζή 1993. 27 Σελέκου 2008. 26 Γεδεών 1885-90.32.169. έδωσε στους χριστιανούς και στον θρησκευτικό τους θεσμό.

∆ημητρίου Καλλιράχης. . 3) Να μην απαιτήσει από τα νησιά πληρωμή για κανέναν ετήσιο φόρο που αντιστοιχούσε στη χρονική περίοδο της κατοχής τους από τη Ρωσική Αυτοκρατορία. προκειμένου να έχουν ευχέρεια για τη διευθέτηση των υποθέσεών τους. 24. κτίστηκε το 1784. αλλά και για δύο ακόμη χρόνια. τα οποία θα υπολογίζονται από το χρόνο επιστροφής των νησιών στην Υψηλή Πύλη. ακόμη και για ξυλόστεγη. το φιρμάνι του σουλτάνου Αβδούλ Χαμίτ Α΄(1774-1789) απέδιδε στους Χριστιανούς το δικαίωμα της ελεύθερης άσκησης των θρησκευτικών καθηκόντων τους. η Υψηλή Πύλη υπόσχεται να τον εφοδιάσει με κάθε δυνατό σε αυτή τρόπο». Το γεγονός μεγιστοποιείται. Στην περίπτωση της Θάσου. 5) Στην περίπτωση που ο ρωσικός στόλος κατά την αναχώρησή του. Μαντοπούλου-Παναγιωτοπούλου 2002. η πρωϊμότερη αυτή τρίκλιτη Βασιλική της.174    γενική αμνηστία και αιώνια λήθη κάθε είδους και από οποιονδήποτε παραχθέντων ή υποπτευόμενων για πράξη εγκλημάτων σε βάρος των συμφερόντων της Υψηλής Πύλης. Ο τύπος της. να μην καταπιέζει και να μην προσβάλλει όποιους ιερουργούν σε αυτούς. όσο πρωϊμότερο είναι το μνημείο και όσο ολιγάριθμη είναι η Κοινότητα που αναλαμβάνει αυτό το έργο. τον Άγ. σσ. να μην παρεμποδίζει την ανοικοδόμηση και επισκευή των χριστιανικών ναών. υπολογιζόμενη από την ημέρα ανταλλαγής της παρούσας συνθήκης. θεωρείται νεωτερικός όταν συναντάται τον 19ο αιώνα28. είναι καμαροσκέπαστη. Η κατασκευή μιας τρίκλιτης Βασιλικής ήταν σε κάθε περίπτωση ένα γιγαντιαίο έργο για μια ελληνορθόδοξη κοινότητα.13-31. εξαιτίας των τεράστιων ζημιών που έπαθαν στη διάρκεια του παρόντος πολέμου. η οποία υπολογίζεται να γίνει σε τρεις μήνες από την ανταλλαγή του παρόντος συμφώνου. Οι διατυπωμένοι όροι στο άρθρο 17 ενισχύονται και αποσαφηνίζονται σε συνδυασμό με τις προσθήκες που περιλαμβάνονται στα άρθρα 17. 2) Να μην καταπιέζει ούτε στο ελάχιστο το χριστιανικό νόμο. διερωτόμαστε: Πως κατασκευάστηκε την δύσκολη αυτή εποχή στο νησί τόσο μεγάλος και ψηλός ναός συγκρινόμενος με τους επόμενους χρονολογικά. να χορηγήσει χρονική περίοδο διάρκειας ενός έτους για την ελεύθερη μετοικεσία από την πατρίδα τους. ∆ύο άλλοι ναοί της                                                              28 Καμπούρη-Βαμβούκου 1989. καθώς και στο πρώτο χωριστό άρθρο. Εξετάζοντας προσεκτικά έναν θασίτικο ναό της εποχής του Αβδούλ Χαμήτ Α΄. σσ. αντιμετωπίσει οποιαδήποτε ανάγκη. 4) Σε όποιες οικογένειες επιθυμούν να εγκαταλείψουν την πατρίδα τους και να εγκατασταθούν σε άλλους τόπους να επιτρέψει την ελεύθερη μαζί με τα υπάρχοντά τους αναχώρηση· στις οικογένειες αυτές.83-110. Σε εφαρμογή των όρων αυτών. διαθέτει στοά και υπερκείμενο γυναικωνίτη. είναι σπάνιος τον 18ο αν και δεν έχει γίνει ενδελεχής έρευνα των εκκλησιών της Μικράς Ασίας.

το 179534 χρονολογείται ο Ναός των Άγ. σσ. ο Άγ. σσ. σσ.115. Αματίδου-Γεωργίου 1997. σσ. Karaca 2008. ∆ημήτριος των Ταταύλων. 112.Έβερτ – Μηναϊδη. πεντάκλιτη τετρασυπόστατη ξυλόστεγη βασιλική με υπερκείμενο γυναικωνίτη που κτίστηκε το 172629 και το Αγιοταφικό Μετόχι που κτίστηκε το 1691 με επιστασία του μητροπολίτη Καισάρειας της Παλαιστίνης Μελετίου. Άρα δεν πρόκειται περί επισκευής άλλου παλαιοτέρου ερειπωμένου ναού. σ. από την μετακίνηση των κατοίκων της Κακηράχης. 34 Κλεόμβροτος 1976.175    Κωνσταντινούπολης στην βιβλιογραφία αναφέρονται ως προγενέστεροι του: Ο Άγ. η Μεταμόρφωση31.136. Στην ελληνική επικράτεια το 1767 κτίστηκε στο Μεγαλοχώρι Λέσβου. 2007. 361-372. Μαρίνα Κάστρου33. 33 Μελεντζής. Karaca 2008. Θεοδώρων Μυτιλήνης. ∆ιορίσθηκε αρχικά «γραμματικός» στη δραγομανία και από τη θέση αυτή λόγω της γνωριμίας του με τον Χασάν πασά Τζεζαερλή. 36 Σφυρόερας 1996. Μπλανκάρ 2006.. Στην ουσία ήταν συνδιοικητής του Αιγαίου και όχι απλός δραγομάνος του στόλου. ανήλθε στο αξίωμα του δραγομάνου του στόλου το καλοκαίρι του 1770. σ. που ήταν αναμφισβήτητα ο πιο δραστήριος και διορατικός ναύαρχος του οθωμανικού ναυτικού. Αματίδου-Γεωργίου 1997. σ. Γεώργιος Αγίων Θεοδώρων32 και η Άγ. που το 1684 προσέγγισε τη Θάσο και αιχμαλώτισε αρκετούς κατοίκους. που άρχισε να δημιουργείται το 174035. Μια άλλη ενδιαφέρουσα παράμετρος είναι ότι ο ναός κτίστηκε σε ένα νέο χωριό. Η οικογένεια του. 339.1). ήταν συγγενική της οικογένειας του Φραντζέσκου Μοροζίνη37 γενικού καπιτάνου του βενετικού στόλου κατά τον Στ΄ Βενετοτουρκικό πόλεμο (1684-1699). Ποιός ήταν όμως ο Νικόλαος Μαυρογένης. 30 . 37 Sturdza 1983. σσ.111-134. ∆ημήτριος των Ταταύλων. Λαμβάνοντας υπ΄ όψη όλα αυτά είναι σχεδόν ανεξήγητη η κατασκευή αυτού του μεγέθους ναού από ένα νεομεταφερόμενο χωριό.42-48. Καθώς το Αγιοταφικό μετόχι ανακαινίστηκε το 183330. 40.265-274. Έφεσος. φοίτησε στη συνέχεια στη σχολή της Σίφνου και αργότερα στην Πόλη. ΄Εντεκα έτη μετά. Αλλά και η εποχή κτίσης του ναού ήταν ουσιαστικά περίοδος δυσπραγίας για το νησί που αριθμεί την περίοδο αυτή περίπου 2500 κατοίκους και υποφέρει από λιμό και σιτοδεία. ενώ το 1780 έχουν κτιστεί και δύο ναοί της Ίμβρου. Ο Νικόλαος διδάχθηκε τα πρώτα γράμματα στην Πάρο. Γεννήθηκε το 1735 στην Πάρο36 και ήταν γιος του Πέτρου Μαυρογένη (εικ. Φως στα πολλά αυτά ερωτήματα δίνει η αναφορά ενός ονόματος του τελευταίου στίχου της οικοδομικής επιγραφής ΝΙΚΟΛΑΟΥ ∆ΡΑΓΟΥΜΑΝΟΥ ΜΑΒΡΟΓΕΝΗ. σ. λόγω της εμπιστοσύνης που                                                              29 Σταματόπουλος-Μήλλας. 35 Μυτιληνός. 32 Μελεντζής. σ. απομένει γνωστός ως αρχαιότερος ο Άγ.202-215. Σπανός. σ. 31 Τσιτιμάκη 1998. σσ. 101-121.Φακίδη 1990.123-129.

Στις επίσημες διοικητικές πράξεις που υπέγραφε ο πρίγκιπας. με την βοήθεια και πάλι του Χασάν πασά Τζεζαερλή.60-62. Στις 26 Μαρτίου 1786. Βοεβόδας σημαίνει αρχιστράτηγος από το voi=στρατός και vodi=διευθύνω.186 39 . η λέξη Βοεβόδας σλαβική. τα οποία συνήθως γινόταν αποδεκτά. που είχε αποφασιστεί εξαιτίας της συνεργασίας του πληθυσμού τους με τους Ρώσους και στις εισηγήσεις του πιθανότατα οφείλεται η χορήγηση αμνηστίας στους νησιώτες. τους οποίους σε μια επιστολή του της 21ης                                                              38 Μπλανκάρ 2006. για την κατασκευή κοινωφελών έργων (είναι γνωστές οι βρύσες του Μαυρογένη στην Πάρο κ. κατέβαλε ιδιαίτερη φροντίδα για την ίδρυση ή ενίσχυση σχολείων στα νησιά του Αιγαίου (Άνδρου.176    απολάμβανε από τον καπουδάν πασά38 και στον οποίο εισηγούνταν σχέδια. σ. Στα δεκαέξι χρόνια που παρέμεινε στο αξίωμα του δραγομάνου του στόλου. Σίφνου. Νάξου. Η δραγομανία του συνέπεσε με τον Α΄ Ρωσοτουρκικό πόλεμο (1768-1774). Μπλανκάρ 2006. σώθηκαν τα Ψαρά από βέβαιη καταστροφή. Όταν η Πύλη τοποθετούσε στο θρόνο της Βλαχίας και της Μολδαβίας (Χάρτης 1) έναν χριστιανό υπήκοο της του απένεμε ένα από τους τίτλους «μπέης». για την ανέγερση ή αποπεράτωση ναών. Η λέξη Hospodar προέρχεται από τα σλαβικά και σημαίνει γαιοκτήμονας. Σε εισήγηση του επίσης οφείλεται η πολιτική της Πύλης στη Μάνη. Μυκόνου. κατέλαβε το αξίωμα του ηγεμόνα της Βλαχίας. μετά τον τερματισμό του οποίου διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο στην προσπάθεια της Πύλης να ειρηνεύσει το Αιγαίο και να καταστείλει την αναρχία που είχε δημιουργηθεί στην Πελοπόννησο από αλβανικά στίφη που είχαν μετατραπεί σε μάστιγα της περιοχής. Με την μεσιτεία του στον καπουδάν πασά. Η λέξη μπέης είναι τουρκική. σσ. διατάσω. ενώ η οσποδάρος έχει σλαβική ρίζα αλλά την χρησιμοποιούσαν οι ηγέτες της Ρωσίας39. που είχε ανέλθει στη θέση του μεγάλου βεζύρη. συγκεκριμένα είχε επισκευάσει την εκκλησία της Εκατονταπυλιανής Πάρου και η οικογένεια του τη συντηρούσε με δικά της έξοδα. Κέας). προηγούνταν του κειμένου η φράση: ΙΩΑΝΝΗΣ –ΝΙΚΟΛΑΟΣ ΜΑΥΡΟΓΕΝΗΣ ΒΟΕΒΟ∆ΑΣ ΕΛΕΩ ΘΕΟΥ ΠΡΙΓΚΙΠΑΣ ΟΛΟΚΛΗΡΟΥ ΤΗΣ ΟΥΓΓΑΡΙΑΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΒΛΑΧΙΑΣ Είναι ο πρώτος Έλληνας ηγεμόνας των παραδουναβίων χωρών (Χάρτης 1) που δεν προερχόταν από τις παλιές φαναριώτικες οικογένειες. «βοεβόδας» ή «οσποδάρος» που και οι τρεις έχουν ην ίδια έννοια: πρίγκιπας ή δεσπότης. Βλ.ά. Οι οσποδάροι ασκούσαν πραγματική εξουσία και έχαιραν πλήρους ανεξαρτησίας από την Υψηλή Πύλη. ενώ κατ΄άλλους πρόκειται για παράφραση του ελληνικού δεσπότης. η απόσπαση της από το πασαλίκι της Πελοποννήσου και η υπαγωγή της στον καπουδάν πασά.). ενώ παράλληλα αντιπαθούσε τους Φαναριώτες.

3). δικαιώματα από αλυκές και κινητά αφιερώματα. τον Μάρτιο του 1788.15-16 42 Μπλανκάρ 2006. Ως ηγεμόνας έλαβε απόλυτη εξουσία από τον σουλτάνο και είχε γίνει σχεδόν μεγάλος βεζύρης (εικ. «θύμα της αχαριστίας και της θηριωδίας του Σουλτάνου…»45. επιείκεια δικαιοσύνη και αυτοσυγκράτηση40(εικ.2). σ. που διετέλεσε γραμματικός του44. Ροδοπόλεως Ιερωνύμου 2002. σ.42 Καθώς όμως θεωρήθηκε υπεύθυνος για την μετέπειτα ήτα του τουρκικού στρατού στο αυστριακό μέτωπο. χρηματοδότησε σχολεία στην Σίφνο και σ΄ άλλα νησιά. 245. 43 Μπλανκάρ 2006. Ως ηγεμόνας όμως ποτέ δεν έπαψε να ενδιαφέρεται για τα συμφέροντα των νησιωτών. αποκεφαλίστηκε στην Μπέλα της Βουλγαρίας το 1790. 2007. 45 Μαρρές 1989. Αν εξετάσουμε όλα αυτά που έκανε σε μια εποχή που οι πιο θαρραλέοι δεν τολμούσαν να αναλάβουν τίποτε φοβούμενοι ότι θα κατηγορηθούν από τους Οθωμανούς. κακότροπους και χαϊνηδες»  (δόλιους.120. Μερικοί ιστορικοί όμως τον κατηγορούν ότι υπήρξε σκληρός και βίαιος και ο Ρήγας. σσ. Ως ανταμοιβή. σσ. σσ. Παρά την αντίδραση τους όμως παρέμεινε στον ηγεμονικό θρόνο επί τέσσερα χρόνια. ο οποίος τους κατατρόπωσε. θαρραλέος. Παραχώρησε στον ναό της Καταπολιανής Πάρου προνόμια και ποσοστά επί εκκλησιαστικών εισοδημάτων. έτος αποκεφαλισμού του Μαυρογένη. σσ. επί Σελίμ Γ΄43. τον αποκαλεί στο χειρόγραφο της «Φυσικής» του «έκτρωμα της ανθρώπινης φύσης ανάξιον ηγεμόνα της Βλαχίας». Έκτισε το ναό της Ζωοδόχου Πηγής στο Βουκουρέστι. σ. απέτυχαν να αντιμετωπίσουν τον Μαυρογένη. ανέλαβε και την ηγεμονία της Μολδαβίας και διορίστηκε σερασκέρης (αρχιστράτηγος) των τουρκικών στρατευμάτων που αγωνίζονταν εναντίον των Αυστριακών συμμάχων των Ρώσων41. ως ευχαριστία για την θεραπεία της κόρης του που είναι γνωστός και ως Ναός Μαυρογένη. δίκαιος. 249. Την φράση όμως αυτή ο Ρήγας τη διέγραψε το 1790. 107-110.173. 44 Μαρινέσκου Ιστορικά. Αρτεμίου στη Χαλάνδρα Νάξου. θα                                                              40 Μπλανκάρ 2006. ύπουλους). Κατά την διάρκεια του Β΄ Ρωσοτουρκικού πολέμου (1787-1792). Ήταν εξαιρετικά ευφυής. φόρους αμπελώνων της Βλαχίας. αυστηρός με τους ευγενείς. 248-250.177    Αυγούστου 1790 αποκαλούσε «φλύαρους. 41 .46 Με την βοήθεια του κτίστηκε η εκκλησία του Αγ. όταν οι Αυστριακοί αιχμαλώτισαν τον Ηγεμόνα της Βλαχίας Αλέξανδρο Υψηλάντη.19. 297-298. Κατά γενική ομολογία των ρουμάνων συγγραφέων ο πρίγκιπας κυβέρνησε με πραότητα. 46 Balreanu. όταν τύπωσε το βιβλίο αυτό για να μην βρίσει ένα νεκρό. όπως προκύπτει από την αλληλογραφία του.

σ. Μαυρογένη μεταξύ των μεγαλυτέρων ευεργετών του έθνους47. Άραγε το γεγονός ότι η Θάσος ήταν αποικία της Πάρου. ∆ημητρίου Καλλιράχης. Πιθανότατα βέβαια ο ναός αδειοδοτήθηκε ως επισκευή παλιού ναού που βρισκόταν πιθανόν στην παλιά Κακηράχη ή και μικρού επιτόπιου ναού. 48 . Η καταγραφή αυτή διαφωτίζει καταλυτικά τον τρόπο αδειοδότησης των ναών του σαντζακιού του καπουδάν πασά. Με βάση τον τελευταίο αυτό στοίχο της επιγραφής του ναού της Καλλιράχης ερευνήθηκαν και άλλες επιγραφές θασίτικων ναών. στους Αγ. πιθανότατα απευθυνόταν δια μέσου του Έλληνα δραγομάνο του στόλου στον                                                              47 Μπλανκάρ 2006. 2) του νησιού απ΄ όπου ο Μαυρογένης καταγόταν. οι χριστιανοί των νησιών για τη συγκεκριμένη διαδικασία. αλλά πρέπει να αναφέρεται στα αρχικά των αντίστοιχων δραγομάνων της εποχής των ναών. οι κάτοικοι της Καλλιράχης είχαν την πολυτέλεια να έχουν χορηγό τον ίδιο τον δραγομάνο του στόλου. Και την συγκεκριμένη δυσμενή χρονική περίοδο λοιπόν. Πιθανόν ο ίδιος να προσέφερε τη μελέτη του ναού που μπορεί να εκπονήθηκε από Κωνσταντινοπολίτη κάλφα ή αρχιτέκτονα. γεγονός που τους έδωσε τη δυνατότητα να κτίσουν χωρίς χρονικό περιορισμό και χωρίς οικοδομικούς περιορισμούς τον ναό και να ενσωματώσουν εξαρχής τη στοά. Με δεδομένο τις υπερεξουσίες των δραγομάνων του στόλου. Φαίνεται ότι ο ρόλος του στην ανέγερση του μεγάλου αυτού ναού υπήρξε καίριος όχι μόνο στην διαδικασία της αδειοδότησης αλλά ο δραγομάνος θα πρέπει να ήταν και χορηγός. Έτσι μόνο ερμηνεύεται η εμφάνιση του συγκεκριμένου εκκλησιαστικού τύπου αλλά και το μέγεθος και το μεγάλο ύψος του ναού. ο πλέον προβεβλημένος του Στόλου. ήταν ο λόγος που ο δραγομάνος βοήθησε στην ανέγερση του συγκεκριμένου θασίτικου ναού. Στην ελληνική βιβλιογραφία επικρατεί ο όρος δραγομάνος αντί του δραγουμάνου και αυτός υιοθετήθηκε στην παρούσα μελέτη. Σε δύο ναούς. Καζαβητιού και στον Άγ. αναφέρεται στον τελευταίο στίχο της οικοδομικής επιγραφής του Άγ. ενώ στον τρίτο και τέταρτο στίχο κάτω από τον σταυρό αναφέρεται και κτισίματος του ναού. Χαράλαμπο Παναγιάς βρέθηκαν αρχικά με ενδιάμεσο γράμμα το ∆ το οποίο στον Άγιο ∆ημήτριο αναγράφεται ολοκληρωμένο ∆ΡΑΓΟΥΜΑΝΟΥ.178    πρέπει να τοποθετήσουμε τον Ν. το όνομα ΝΙΚΟΛΑΟΣ στους συνδρομητές του Με δεδομένο ότι την εποχή αυτή η Θάσος υπάγεται στον καπουδάν πασά.340. Θεωρούμε ότι η αναγραφή αυτή στους δύο νεότερους ναούς δεν μπορεί να είναι τυχαία. θεωρούμε εξαιρετικής σημασίας την αναγραφή του ονόματος του δραγομάνου του στόλου στην επιγραφή. Αποστόλους Μεγ. (Χάρτ. Αυτή δραγομάνος λοιπόν 48 η ισχυρή προσωπικότητα.

κυρίως στα στρατιωτικά ζητήματα. 51 Στέλγιας 2006. ότι «ποτέ δεν εκτίσθησαν εις την Τουρκίαν τόσαι και τοιαύται περικαλλείς εκκλησίαι. Ο νέος σουλτάνος Σελίμ Γ΄ ο μεταρρυθμιστής (1789-1807) (εικ. ο σύγχρονος με τα γεγονότα Κωνσταντίνος Κούμας θα διαπιστώσει. γρήγορα αντιλήφθηκε ότι η Οθωμανική Αυτοκρατορία δεν ήταν πλέον σε θέση να επιβληθεί στρατιωτικά σε άλλη δύναμη.203.4). 50 . Στον εσωτερικό τομέα ο Σελίμ Γ΄ επιχείρησε πολλές ριζοσπαστικές αλλαγές. Το «ξεσπαργάνωμα» του ελληνισμού που πραγματοποιήθηκε μετά την υπογραφή της Συνθήκης του Κιουτσούκ Καϊναρτζή επί Μεγάλης Αικατερίνης (εικ. η οθωμανική νέα τάξη πραγμάτων. Βέβαια η ανέγερση κι αυτή την περίοδο δεν ήταν εύκολη για τις Κοινότητες. Η διαμεσολάβηση των δραγομάνων του στόλου θα ήταν καταλυτική και γι αυτό καταγράφεται στους ναούς. 11-15. Είχε έλθει πλέον ο καιρός για τη θεσμική καταχώρηση της διπλωματίας κι έτσι το 1793 η Πύλη έστειλε τους πρώτους μόνιμους πρεσβευτές της στα μεγάλα ευρωπαϊκά κέντρα. Συγκρότησε ειδικό συμβούλιο. του οποίου η ανάληψη της εξουσίας συμπίπτει με την Γαλλική Επανάσταση. Παρ΄ όλες τις περιπέτειες οι δύο Ρωσοτουρκικοί πόλεμοι ήταν ευεργετικοί για την Εκκλησία. σ. το οθωμανικό Νιζάμι Τζεντίτ51. Προσπάθησε να περιορίσει την επιρροή των Γενιτσάρων και να δημιουργήσει τακτικό στρατό Ευρωπαϊκού τύπου. Κατά τη διάρκεια των μεταρρυθμίσεων.  Η εντυπωσιακή άνοδος του ποσοστού των ανεγειρόμενων εκκλησιών. σσ. θα αποτελέσει ένα από τα κύρια χαρακτηριστικά αυτής της τελευταίας περιόδου της μεταβυζαντινής τέχνης. ως επί των ημερών του Σελίμ»52. εξασφάλισε το δικαίωμα της προστασίας της χριστιανικής θρησκείας και των εκκλησιών σ΄ όλο τον χώρο της Οθωμανικής επικράτειας. παράλληλα με την εκρηκτική αύξηση του αριθμού των ζωγράφων. Το επόμενο βήμα ήταν η αρχή των μεταρρυθμίσεων. Η περίοδος του παράγοντα των παραγόντων50 είχε πλέον περάσει και ο οθωμανικός παράγοντας ήταν ίσος με τους άλλους δυτικούς στην πολιτική και στρατιωτική ισχύ.τους Γάλλους πάντοτε τους θαύμαζε και ως πρίγκιπας αλληλογραφούσε με το Γάλλο βασιλιά-. 5). Από την αρχή της ανάρρησής του στο θρόνο έλαβε σειρά μέτρων που αφορούσαν φορολογία επί θεμάτων ιδιοκτησίας καθώς και σειρά μέτρων επί της εσωτερικής διοίκησης. 240. σ. Η περίοδος κατά την οποία η Οθωμανική αυτοκρατορία ήταν ο ο παράγοντας των παραγόντων στα πολιτικά και στρατιωτικά δρώμενα της περιοχής.179    καπουδάν πασά49. για ευνόητους όμως λόγους «καμουφλαρισμένη» καθώς οι επόμενοι δραγομάνοι δεν διέθεταν την ισχύ του Νικολάου Μαυρογένη. 52 Δρακοπούλου 2003. στα μέλη του οποίου παραχώρησε πολλές αρμοδιότητες. Πάντα ίσχυαν                                                              49 Πετρονώτης 1979. ενώ περιόρισε σημαντικά αυτές του Μεγάλου Βεζίρη και των τοπικών αρχόντων.

3. Τα νεκροταφεία μέχρι το Τανζιμάτ 53 βρίσκονται στις αυλές των ναών . Ειδικά στην Κωνσταντινούπολη.6). που είχε ήδη αποφασιστεί από τις τρεις μεγάλες δυνάμεις με την Συνθήκη του Λονδίνου του ίδιου έτους. Μετά το 1820 αναστέλλεται η οικοδόμηση εκκλησιών. τ. όπου ο έλεγχος της πολιτείας ήταν πάντα εξαιρετικά αυστηρός. Βερέμης. Συνθήκη της Αδριανούπολης τον Σεπτέμβριο του 182954.168-171. αφετηρία της ίδρυσης των εθνικών κρατών της Βαλκανικής.55 μετά την οποία οι αυστηροί περιορισμοί στο ύψος των κτιρίων και στον χρόνο οικοδόμησης των ναών. 57 Karaca 2008. 5. ΙΒ. 3. οι ναοί αδειοδοτούνταν ως επισκευές και πάντα δινόταν «εξαγορές ανοχής» προς τους κρατούντες. το πρόβλημα όμως ξεπερνιέται με την σημαντικότατη για τον ελληνισμό και όλη την Βαλκανική. στρατιωτικού διοικητικού και πολιτικού συστήματος. για αυτό το λόγο είναι συχνά το δάπεδο των στοών και των ναών χαμηλωμένο κατά ένα ή δύο σκαλιά σε σχέση με το έδαφος. 54 . ΙΕΕ. προχώρησε σε μεταρρυθμίσεις του κοινωνικού.13. πλήθος εκκλησιών επισκευάζεται μετά την Συνθήκη αυτή. που έγιναν γνωστές με το όνομα Τανζιμάτ (Τanzimat). Το επιτρεπόμενο ύψος πρέπει να ήταν περιορισμένο.                                                              53 Αιμ. ειδικά στις τρίκλιτες βασιλικές που έχουν γυναικωνίτη.536. Στεφανίδου 1999. με την οποία επικυρώθηκε το τέλος του ∆΄ Ρωσοτουρκικού πολέμου του 1828 . 55 Καraza 2008. ουσιαστικά η Τουρκία αναγνώριζε ανεπιφύλακτα την δημιουργία αυτόνομου ελληνικού κράτους. Οι υπόδουλοι Έλληνες πλέον είχαν ένα αυτόνομο κράτος έστω και μικρό να τους στηρίζει. Αφετηρία ήταν το διάταγμα του Hatti Humayun Gulhane (1839)57 το οποίο εξαγγέλθηκε στις 3 Νοεμβρίου 1839 από τον Μουσταφά Ρεσίτ πασά. σ. 56 Α.1.4.1829. 306. ώστε ο ναός στο εσωτερικό. Κύριος στόχος του διατάγματος που είναι γνωστό ως Φιρμάνι του Τανζιμάτ (Μεταρρυθμιστικό ∆ιάταγμα) είναι η ανανέωση όλων των αδρανών θεσμών του κρατικού μηχανισμού και η ενίσχυση της κεντρικής διοίκησης. να έχει κανονικό ύψος.180    ελάχιστοι χρονικοί περιορισμοί. σ. Περίοδος 1840-1855 Το 1839 ο σουλτάνος Αμπντούλ Μετζίτ (1839-1861) (εικ. και αποτελεί  μία από τις μεγαλύτερες διπλωματικές νίκες της Ρωσίας. 56με την αγγλική προτροπή και κάτω από την πίεση του Τουρκοαιγυπτιακού πολέμου. Περίοδος 1830-1839 Με τη συνθήκη της Ανδριανούπολης. αρχίζουν να χαλαρώνουν. ΙΕΕ.1.σσ.τ.

Παράλληλα χορηγεί και ο σουλτάνος δίνοντας το παρόν αυτοκρατορικό μου διάταγμα απαγορεύοντας οποιαδήποτε αύξηση στις διαστάσεις του ναού. Η διαταγή εκδόθηκε στο γ΄ δεκαήμερο του μηνός Μουχαρέμ του έτους 1268 (Νεέμβριος 1851).6. Με το Φιρμάνι αίρεται η υποχρέωση να ζητείται η σουλτανική άδεια για την επισκευή εκκλησίας. Όποιος χριστιανός θελήσει να παραβεί με χρηματισμό αυτή τη διαταγή να τιμωρηθεί δεόντως και σύμφωνα με το νόμο. η οποία ενισχύθηκε από τις απελευθερωτικές προσπάθειες των Ελλήνων. Για την ανοικοδόμηση των εκκλησιών αρκεί πλέον η σχετική άδεια της Υψηλής Πύλης. Η Σαρία (Ιερός Νόμος του Ισλάμ) δεν ισχύει και εγκαινιάζεται η περίοδος εκκοσμίκευσης.74μ. ισότητα ασφάλεια. πλάτους 11. Ύστερα από επιτόπια έρευνα του ιεροδικείου διαπιστώθηκε ότι ο ναός έχει τοίχους μήκους 22.                                                              58 Για την επισκευή του Ι. των Μεταρρυθμίσεων) από το Φιρμάνι του Ισλαχάτ που δημοσιεύθηκε στις 18 σαν αντάλλαγμα στη σωτηρία επέμβαση των Αγγλογάλλων στον Κριμαϊκό πόλεμο (1853-1856). το δικαίωμα στην περιουσία για όλους τους Οθωμανούς πολίτες ανεξάρτητα από θρησκεία ή δόγμα. Το κτίσμα έχει πράγματι ερειπώσει και πρέπει να επισκευαστεί στην προηγούμενη του κατάσταση και στο αρχικό του σχήμα.79μ..17μ.181    Το Φιρμάνι αναγνωρίζει όλους τους Οθωμανούς υπηκόους ως ανήκοντες σε ένα ενιαίο μιλλιέτ. Ιδιαίτερα ο αγώνας για την επικράτηση στην Μακεδονία συνέβαλλε στην περαιτέρω ενίσχυση της Εκκλησίας και στην ανέγερση ενός πλήθους ναών. Ύστερα από έρευνα την οποία κατεύθυνε ο σεϊχουλισλάμης Χατζή Αχμεντί. Η εκκλησία αυτή έχει καμένη στέγη και οι τοίχοι της και από τις τέσσερις πλευρές είναι ετοιμόρροποι λόγων της πολυκαιρίας.Ν. Το διάταγμα του Ισλαχάτ έδωσε νέα ώθηση στην ναοδομία των υποδούλων περιοχών. Μ΄ αυτό διασφαλίζεται η ζωή. που βρίσκεται στο δήμο του Παζαργκιάχ (Απολλωνία). της Κοίμησης Θεοτόκου στα Ριζά Χαλκιδικής (Σοποτνίκια επί Τουρκοκρατίας).78μ. όπως αυτές δίνονται παραπάνω και όπως αναφέρει ο ιερός φετβάς.74μ και πλάτους 4. . Από την ορθόδοξη κοινότητα του προαναφερθέντος χωριού ζητήθηκε να επισκευαστεί ο ναός. την τιμή και την περιουσία τους.. 3. και ύψους 4. εκδόθηκε το Νοέμβριο του 1851 φιρμάνι του Αμντούλ Μετζίτ που σε μετάφραση αναφέρει: «Στο χωριό Σοπότνικ.ενώ εγγυάται τη ζωή. διαπιστώθηκε ότι έχει καταστραφεί ο ναός και γι αυτό το λόγο εκδόθηκε ιερός φετβάς ο οποίος επιτρέπει να επισκευαστεί ο ναός στο αρχικό του σχήμα και την παλιά του κατασκευή. ενώ το ιερό είναι μήκους 11. η κοινωνική και νομική υπόσταση. η περιουσία. δηλαδή νόμιμα επιτρέπονται μόνο οι επισκευές παλαιοτέρων ναών58. 3. Χιούτης 2007. εξασφαλίζεται η δίκαιη φορολόγηση τους και η ορθή απονομή δικαιοσύνης και υπογραμμίζεται ότι οι νόμοι ισχύουν για όλους του υπηκόους.1. σσ. ο ναός έχει προσαρτημένο ένα χαγιάτι με στέγη και διαθέτει δέκα παράθυρα με τρεις κόγχες. Περίοδος 1856 και μετά Η βελτίωση των συνθηκών θα ενισχυθεί (∆ιάταγμα Εμπέδωσης Φεβρουαρίου 1856. Ως προς την αδειοδότηση όμως των ναών εξακολουθούν ακόμη να ισχύουν οι παλιοί περιορισμοί. η τιμή. δίνει έμφαση στα δικαιώματα των μη μουσουλμάνων που διέπονται από τρεις κύριες αρχές-δικαιοσύνη. υπάρχει μία χριστιανική εκκλησία επ ονόματι της Παναγίας. Η δεξιά του πλευρά είναι μήκους 22. Κατοχυρώνονται νομικά οι μη μουσουλμανικές κοινότητες.55μ.23-25.78 και πλάτου.

κατά το αρχικόν σχέδιον. Ως προς τας πόλεις. Η επέμβασις της εξουσίας εν τούτοις πράγμασι θέλει γίνεσθαι εντελώς δωρεάν. σσ. διοικητικόν τι κώλυμα.21-39. δια την κυβέρνησιν. ενώ οι εκλεγμένες δημογεροντίες τους διοικητικές. εν οις ο πληθυσμός ανήκει καθ΄ ολοκληρίαν εις εν θρήσκευμα. Άρνηση προβλεπόταν μόνο αν υπήρχαν διοικητικά κωλύματα. όπερ θέλει προς τούτο εκδίδοσθαι. το σχέδιον και το σχήμα. των νοσοκομείων και των νεκροταφείων. τας κωμοπόλεις και τα χωρία. Εις τας πόλεις . οι οποίες αποκτούν θρησκευτική και πολιτική αυτοτέλεια.182    Αξίζει να αναφέρουμε τα σχετικά με την ανέγερση εκκλησιών του ∆ιατάγματος:59 «…Δ΄. Στην περίπτωση της Ελληνορθόδοξης κοινότητας                                                              59 60 Νικολαίδης 1869. εκτός αν υπάρχη. οι πατριάρχαι θέλουσι ζητεί προς τούτο την απαιτουμένην άδειαν. θέλουσιν υποβάλλεσθαι άπαξ μόνον εις την Πύλην. εκάστη κοινότης δύναται εν τη ιδιαιτέρα συνοικία ήν κατοικεί να ανακαινίζει και να διατηρεί τας εαυτής εκκλησίας. των οικοδομών των καθιερωμένων εις την λατρείαν. Παράλληλα εκδίδονται Οργανισμοί εσωτερικής διοίκησης (νιζαμναμέ) με σκοπό την αναδιοργάνωση των κοινοτήτων. ήτις θέλει δέχεσθαι τα παρουσιασθέντα σχέδια και διατάσσει την εκτέλεσιν αυτών. νοσοκομεία. τας κωμοπόλεις και τα χωρία. την πλήρη ελευθερίαν της εξασκήσεως του……» Σύμφωνα με τα άρθρα ∆΄ και Ε΄ και τις σχετικές διευκρινήσεις που παρέσχε η Κυβέρνηση. των σχολείων. τα κατοικούμενα από κατοίκους διαφόρων θρησκευμάτων. δικαστικές και φορολογικές αρμοδιότητες. αλλά αυτή υποχρεωνόταν να το εγκρίνει αμέσως με αυτοκρατορικό διάταγμα (Ιραδέ). συμμορφουμένη προς τας ανωτέρω τεθείσας αρχάς. Εάν κοινότης τις ευρίσκεται μόνη εν τινι τόπω. ή να εκφράσει τις παρατηρήσεις της σε τακτό χρονικό διάστημα. Εν εναντία περιπτώσει. όπως διασφαλίση εις παν θρήσκευμα. το σχέδιο των νέων εκκλησιών θα έπρεπε να υποβάλλεται στην Πύλη. . παρά της Υψηλής Ημών Πύλης και η αυτοκρατορική Ημών άδεια θέλει δίδοσθαι. Ως προς τα νέα κτίρια. Ε΄. δεν θέλει υπόκεισθαι εις ουδέν είδος περιορισμού κατά την δημοσίαν και εξωτερικήν εξάσκησιν της λατρείας της. σχολεία και νεκροταφεία. ουδέν κώλυμα θέλει παρεμβληθή εις την επισκευήν ή ανοικοδόμησιν. ων η ανέγερσις θέλει θεωρηθεί αναγκαία. όπως η γειτνίαση ισλαμικού τεμένους ή μαυσωλείου και η βακουφική ιδιοκτησία του οικοπέδου60. Όταν επέλθη ανάγκη να ανεγερθώσιν νέα τοιαύτα οικοδομήματα. θέλει επιφέρει τας παρατηρήσεις της εντός ωρισμένης προθεσμίας. χωρίς να είναι αναμεμιγμένη μετ΄ άλλων θρησκευτικών κοινοτήτων.73-74. Ζ΄. εγκριθέντα υπό του Πατριάρχου ή των αρχηγών της κοινότητας. οιοσδήποτε και αν η ο αριθμός των οπαδών του. Η κυβέρνησις θέλει λάβει τα αναγκαία ενεργητικά μέτρα. ΣΤ΄. Καραδήμου-Γερολύμπου 1997. σσ. σύμφωνα με το Αυτοκρατορικόν διάταγμα.

2 1.8 1. το 1862 και θα αποτελέσουν ουσιαστικά το «Σύνταγμα» με το οποίο θα διοικηθεί η Ορθόδοξη Κοινότητα ως το 1923. Ζωγράφου. οι πέντε αρχικοί μεσαιωνικοί οικισμοί συνδέονταν άμεσα με μετόχια μονών του Αγ.10 Φιλοθέου 1287 Θεολόγος Θεολόγος-Αρχαίων λίθων λατομία Θεολόγος-Βαθεία Ποταμία Θεολόγος Παλήριον Θεολόγος ∆ρυμονάριον Θεολόγος Θεολόγος Θεολόγος Άγ. Ιωάννης Θεολόγος Παρθεν. Λαύρας  Κακηράχη – Μ. οι οποίοι θα κυρωθούν στην τελική τους μορφή από την Πύλη. η θέση της Ελληνορθόδοξης Κοινότητας ενισχύεται και επιτυγχάνει να αξιοποιήσει για κοινωφελείς σκοπούς τον πλούτο που ορισμένα μέλη της έχουν συγκεντρώσει από εμπορικές δραστηριότητες. Όρους. Μαρίνα Αρχιστράτηγος Μιχαήλ Άγ. Ιωάννης Θεολόγος Αρχιστράτηγος Μιχαήλ ΣόφεναςΜητροφάνου Άγιος Γεώργιος Άγιος Γεώργιος Αγ.7 1. Φωτίδα Όνομα ναού Ευαγγ.Φιλοθέου  Bulgar – Μ. Τίθεται τώρα το ερώτημα: Ποιοί ναοί εξυπηρετούσαν αυτούς τους οικισμούς στην Τουρκοκρατία. ενώ η διακόσμηση τους πλουτίζεται από τις νέες επιρροές.3 Φιλοθέου Φιλοθέου 1287 1287 1. Απόστολοι Θεολόγος Όνομα μετοχιού Ευαγγ. Οι νέες ιδέες στην Οθωμανική διοίκηση δημιουργούν πνεύμα ανεκτικότητας και η Ελληνορθόδοξη Κοινότητα κατακτά επίπεδο ευημερίας που της επιτρέπει να επηρεάζει την πολιτική εξουσία. Ο αριθμός των ναών αυξάνεται εντυπωσιακά. 3.9 Φιλοθέου Φιλοθέου Φιλοθέου 1287 1287 1287 1. Χωροθέτηση και χρονολόγηση των ναών της Θάσου Όπως ήδη αναφέραμε.5 1. Την περίοδο αυτή. Θεοδώρων Άγ. Νικόλαος Άγιος Γεώργιος Άγιος Γεώργιος . Μας είναι γνωστό από τις πηγές ότι τον 13ο αιώνα υπήρχαν στο νησί τα ακόλουθα μετόχια και οι ναοί τους: Μετόχια και ναοί της Θάσου κατά τον 13ο αι. Συγκεκριμένα:  Limanhisar – Μ. Παντοκράτορα  Yenihisar – Μ. Καθώς αίρονται οι περιορισμοί απελευθερώνεται η δημιουργικότητα των προηγουμένων περιόδων των αρχιτεκτόνων που αναπτύσσουν νέους ρυθμούς και τεχνοτροπίες. Παντοκράτορα  Θεολόγος – Μ. Γεώργιος Αγ.183    συντάσσονται οι Εθνικοί ή Γενικοί κανονισμοί.1 Φιλοθέου 1287 Θεολόγος 1.4 Φιλοθέου 1287 1.6 Φιλοθέου Φιλοθέου 1287 1287 1. Μετόχια και Ναοί των βυζαντινών πηγών Α/Α Μονή Έτος Τοποθεσία 1. 2.

Αθανάσιος 1357  Ποταμία Παναγία 1357  Κοίναρα Αρχιστράτηγος Μιχαήλ 1357 Μαρμαρολιμένας Αγ.Βαπτιστής Αγ.1 9. Λευκιά. Γεώργιος Μετόχια και Ναοί που χρονολογήθηκαν ή δημοσιεύτηκαν 3.3 Καρακάλλου 1294 Μαριές Όνομα ναού Αρχιστράτηγος Μιχαήλ Αγ.1 Όνομα μετοχιού Αρχιστράτηγος Μιχαήλ Άγ. Ελένη Μαρμαρολιμένας   Μαρμαρολιμένας   Μαρμαρολιμένας   Κακηράχη 7. ∆ημήτριος 11-16 Σταυρός. Κωνσταντίνος 20 Θεολόγος Κάτω Πολίτες Αγ.184    Α/Α Μονή Έτος Τοποθεσία 1.1 5.4 Παντοκράτορα 1394 Όνομα ναού ΚωνσταντίνοςΙωάν. Ανάργυροι 15ος αιώνας Α/Α Τοποθεσία Όνομα ναού 10 Θεολόγος Άγ.2 7.3 8.2 Παντοκράτορα 1384 9.2 Καρακάλλου 1294 Μαριές 2.1 Μεγίστης Λαύρας Μεγίστης Λαύρας  Μεγίστης Λαύρας  1357 Νεόκαστρο Αγ.1 Καρακάλλου 1294 Μαριές 2. Μανταλούδι ∆εν διασώθηκαν (περιοχή Θεολόγου) 17 Μαριές Κοίμηση Θεοτόκου 18 Θεολόγος Εισόδια Θεοτόκου 19 Θεολόγος Άνω Πολίτες Αγ.1 4. Γεώργιος Αγ. Γεώργιος.3 Παντοκράτορα 1384 9. Παντελεήμων Μεγαλομάρτυς Τρύφων Αγ.11 Φιλοθέου 1287 Νεόκαστρον 2. Άγ. Γεώργιος Ανάληψη Κακηράχη Προφήτης Ηλίας Τον 14ο αιώνα μνημονεύονται τα ακόλουθα μετόχια και οι ναοί τους: Α/Α Μονή Έτος Τοποθεσία Όνομα μετοχιού 7. Μεγαλομάρτυς Σισίνιος Ζωγράφου Εικοσιφοίνισσα Παγγαίου 6. Παντελεήμων 13ος Μαριές Άγ. Μαρίνα Αγ. Κεντριά. Λαρνάκι. Χαράλαμπος .1 13ος αιών 1299 Βουλγάρο Άγ. Γεώργιος Ανάληψη Άγ.1 Παντοκράτορα 1384 9.

Στην Κακηράχη από τους ναούς του Προφήτη Ηλία. Άγ. Κεντριά. σ. του Αγίου Γεωργίου Παλήρη. των Αγίων Αναργύρων την Ανάληψη. εικονοστάσι του οποίου σώζεται σήμερα κοντά στον ναό των Άγίων Αποστόλων. Μανταλούδι ∆εν διασώθηκαν (περιοχή Θεολόγου) Φυσικά θα υπήρχαν και άλλοι ναοί. οι ναοί του δεν καταστράφηκαν. Κωνσταντίνου – Αγ. Στο Yenihisar από τον μετοχικό ναό του Αγίου Αθανασίου και του Αρχαγγέλου Μιχαήλ. του Αγίου Γεωργίου. Στην απογραφή                                                              61 62 Αργ.118. άρα πρέπει να διατηρήθηκαν οι υπάρχοντες βυζαντινοί ναοί. ∆ημήτριος 11-16 Σταυρός. Περίοδος Μετά την Άλωση έως το 1645 Καθώς το νησί παραδόθηκε με συνθήκη.125. Θεοδώρων. 3.2. των Αγ. του Αγ.185    Α/Α Όνομα μετοχιού ή μονής Τοποθεσία 10 Θεολόγος Άγ. του Αρχιστρατήγου Μιχαήλ. Άνω και Κάτω Πολίτες 61 Οι δύο διέθεταν τους μικρούς μονόκλιτους ναούς του Αγίου Κωνσταντίνου και του Αγίου Χαραλάμπους αντίστοιχα62. προσφυγικοί οικισμοί. Στο Bulgar από το ναό του Αγίου Γεωργίου και τον ναό του Αγίου Γεωργίου στην θέση Καζαβήτι. Λευκιά. πιθανόν του Χοζεβίτη.1. Στον Θεολόγο από τους ναούς του Αγίου Ιωάννη του Θεολόγου. . Είναι φυσικό να δεχτούμε ότι το νέο χωριό εκκλησιαζόταν στο καθολικό της Μονής. του Αγ. που σίγουρα συνδέονται με ναούς που ερειπώθηκαν ανά τις εποχές. Το 1570. της Παρθενομάρτυρας Μαρίνας. Ελένης. άλλωστε αυτό είναι φανερό από τα τοπωνύμια τα σχετικά με Αγίους που υπάρχουν σε κάθε κοινοτικό διαμέρισμα. Κατάλογος ναών. Γεώργιος. σ. Νικολάου. Μπακιρτζής 1984. του Αγίου Γεωργίου. Λαρνάκι. Επίσης υπήρχαν και οι μικροί βυζαντινοί ναοί που εντόπισε η Αρχαιολογική έρευνα. Μπακιρτζής 1984. Λαμβάνοντας υπ όψη τους παραπάνω πίνακες σε κάθε χωριό οι κάτοικοι εξυπηρετούνταν τουλάχιστον από τους κάτωθι γνωστούς ναούς: Στο Limanhisar εκτός από την εκκλησία του κάστρου του από τους ναούς του Ιωάννη Βαπτιστή. της Παρθενομάρτυρας Μαρίνας. απογράφεται το νέο χωριό Καζαβήτι που σχηματίστηκε από όσους διακονούσαν τη Μονή του Αγίου Γεωργίου. Αργ. Επομένως οι κάτοικοι της Θάσου αμέσως μετά την παράδοση έπρεπε υποχρεωτικά να περιοριστούν για άγνωστο διάστημα μόνο στις υπάρχουσες βυζαντινές τους εκκλησίες.

2.186    καταγράφονται63 οι ενορίες ανά χωριό. 516-517 65 Καμαρούλιας 1966. Το 1626-27. Μαριόζ). (παπα-∆ούκα. απογράφεται και το έβδομο χωριό οι Μαριές που πιθανόν να εκκλησιάζονταν στο καθολικό του Αγίου Παντελεήμονα. στην τελευταία δεκαετία του 16ου αιώνα απογράφονται64 οι κάτωθι ενορίες στα τρία χωριά που έχουν πάνω από μία: Στο Limanhisar τρεις (παπα-∆ούκα. παπα-Γιάννη. παπα-Καμολινάρη). παπα-∆ημήτρη.3. παπαΘοδωρή. παπα-Γρηγόρη. σσ. Στα μέσα του 18ου αιώνα. η Παναγία Θεολόγου. παπα-Αργυρού.επισκευάζονται οι ακόλουθοι ναοί της Θάσου: Επισκευάζεται ο βυζαντινός μονόχωρος ναός του Αγίου Γεωργίου στο Βουλγάρο με γυναικωνίτη και στοά στα βόρεια που προστέθηκε πρόσφατα.2. παπα-∆ημήτρη). Μπαλτά 2001. στο Θεολόγο εννιά (παπα-Σίμου. παπα-∆ιακούλη. παπα-Αργυρού) και στο Yenihisar πέντε (παπα-∆ημήτρη. 510-511. παπα-Γιώργη. σσ. Περίοδος 1774-1829 Η Συνθήκη Κιουτσούκ Καϊναρτζή ήταν ιδιαίτερα ευνοϊκή για τη Θάσο καθώς οι Ρώσοι την ξύλευσαν κατά τον Α΄ Ρωσοτουρκικό πόλεμο και αν δεν είχαν συμπεριληφθεί στη Συνθήκη οι σχετικές διατάξεις των νησιών. παπα-Γιώργη. σ. παπα-Βασιλικού. Περίοδος 1645-1774 Η παλιότερη χρονολογία σε ναό ανιχνεύεται στην Παναγία του Θεολόγου. 3. Στην βόρεια πλευρά επιγραφή αναφέρει: 1779/ ΘΟ∆ΟΡΙ                                                              63 Μπαλτά 2001. Στο Bulgar και στην Κακηράχη δεν καταγράφονται ενορίες γιατί πιθανόν είναι μία.41. παπα-Λάζαρη). 3. 64 . μέχρι την Συνθήκη της κτίζονται . Σε εφαρμογή της λοιπόν και Ανδριανούπολης. Το έτος 1633 λοιπόν στον Θεολόγο επισκευάζεται ένας μικρός μονόχωρος ναός. παπα-Κόλια.65 Το 1758 πάντως οι κάτοικοι της Παναγιάς λειτουργούνταν στον παλιότερο ναό της Κοίμησης Θεοτόκου.Βασιλικού. παπα-Γιώργη Χαμοκίλη. παπα-Γιώργη και Μαριόζ). επιτράπηκε η εκ «βάθρων»  ανακαίνιση κατεστραμμένων εκκλησιών και μοναστηριών. παπά Γιάννη. παπά-Συνόδη. παπα. όπως προαναφέρθηκε. Στο Limanhisar υπάρχουν τέσσερις ενορίες. Στην απογραφή του Μεχμέτ Γ΄. παπα-Μελένικου. παπα-Λάσκαρη. θα επακολουθούσαν αντίποινα των Τούρκων. μετοχίου της Μονής Καρακάλλου.2. καθώς το έτος αυτό αναγράφεται σε εικόνες του τέμπλου της. στο Θεολόγο τέσσερις (παπα-Θόδωρου. και στο Yenihisar πέντε (παπα-Μελένικου. βασιλική.

που μαρτυριέται από πολλές πηγές. δραγομάνος του στόλου ήταν ο φαναριώτης Ιωάννης Καλλιμάχης (1800-∆εκέμβριος 1803)66. η άνοδος του όμως το 1819 στο αξίωμα του μεγάλου διερμηνέα αποκαλύπτει την εκτίμηση της Πύλης προς το πρόσωπο του. ∆ημήτριος (Χάρτης 4) μπορούμε να δεχθούμε ότι έτσι ονομαζόταν ο βυζαντινός ναός του οικισμού αυτού και πιθανόν με πρόσχημα την επισκευή αυτού του ναού κτίστηκε ο Άγ. Η στοά είναι μεταγενέστερη. Το 1780 πιθανόν χρονολογείται η μεταγενέστερη φάση της Παναγίας Θεολόγου που είναι μονόχωρος ναός με γυναικωνίτη. Στην κτητορική επιγραφή του τελευταίου (εικ. Ο Άγ. Ποταμιά. κτίστηκαν-επισκευάστηκαν έξι ενοριακοί ναοί στο νησί και είναι απορίας άξιον πως άντεξαν οικονομικά οι φτωχές αυτές κοινότητες (Θεολόγος. Ο προς επισκευή ναός θα πρέπει να ήταν ομώνυμος ναός του βυζαντινού χωριού που βρισκόταν κοντά. ∆ημήτριος στην σημερινή του θέση. Η Σύναξη Ταξιαρχών Μαριών το 1803.56Μ2.  2. γνωστούς λόγιους στην Κωνσταντινούπολη. Καζαβήτι. λόγω της στενής του σχέσης με την Φιλική Εταιρεία. τον εμπιστευόταν τόσο πολύ.8. εμβαδού 244Μ2. σύμφωνα με το σχετικό χοτζέτι (εικ. επισκευή. Τον Δεκέμβριο του 1800 διορίστηκε δραγομάνος του στόλου και παρέμεινε στο αξίωμα του ως τον Δεκέμβριο του 1803.47Μ2.187    Ο Άγιος ∆ημήτριος Καλλιράχης κτίστηκε το 1784. σσ. Η στοά είναι μεταγενέστερη. ο δε καπουδάν πασάς Γαζή Χουσεϊν. Μεγάλο Κάστρο. 1. Σφυρόερας 1966. 9) αριστερά αναφέρονται τα αρχικά του: ΚΑ(ΛΛΙΜΑΧΗ) ∆(ΡΑΓΟΥ)Μ(Α)Ν(ΟΥ).                                                              66 Ο Ιωάννης Καλλιμάχης γεννήθηκε το 1781 και απέκτησε αξιόλογη μόρφωση από οικοδιδασκάλους. Τρίκλιτη τρισυπόστατη Βασιλική με εγκάρσιο κλίτος εμβαδού 199. Βλ. με στοά και υπερκείμενο γυναικωνίτη. εμβαδού 156. ∆ημήτριος Θεολόγου το 1803. της Σύναξης Ταξιαρχών Μαριών και των Αγ. . ∆ημητρίου Θεολόγου. Πρόκειται για τρίκλιτη δισυπόστατη Βασιλική. πιθανότατα επειδή θεωρήθηκε ύποπτος για την εξέγερση των Ελλήνων. Στις 24 Φεβρουαρίου του 1821.15Μ2. Αποτελεί πολύ πρώιμο παράδειγμα του συγκεκριμένου τύπου. Πρόκειται για τρίκλιτη τρισυπόστατη Βασιλική εμβαδού 244. 3. Η απομάκρυνση του από την δραγομανία πρέπει να συνδυαστεί με τον θάνατο του προστάτη του καπουδάν πασά. Με δεδομένο ότι η βυζαντινή θέση στον Θεολόγο βρίσκεται στην κορυφή Άγ. 143-148. Το 1803. Σωτήρας) να οικοδομήσουν τόσο μεγάλα για τις οικονομικές δυνατότητες τους κτίρια. Από πολλά έγγραφα προκύπτει ότι παρείχε αμέριστη την συνδρομή του στα νησιά. Τρίκλιτη δισυπόστατη Βασιλική χωρίς στοά. εξορίστηκε στην Καισάρεια και στο τέλος του Οκτωβρίου του 1821 καρατομήθηκε. ο οποίος μπορεί να βοήθησε στην αδειοδότηση του Άγ. Αποστόλων. ώστε του είχε εν λευκώ αναθέσει την διαχείριση των νησιωτικών θεμάτων.7). Οι Άγιοι Απόστολοι Μεγάλου Καζαβητιού το 1803-1804. Μαριές. Και οι τρεις αυτοί ναοί αδειοδοτήθηκαν μετά από απευθείας αίτημα των κατοίκων προς το δραγομάνο του στόλου Νικόλαο Μαυρογένη. Τα χρόνια (1803-1807). ενώ διεκδικούσε την ηγεμονία της Βλαχίας.

η οποία δυστυχώς κατεδαφίστηκε και ξανακτίστηκε το 1952. Σε παιδική ηλικία ακολούθησε τον πατέρα του Κωνσταντίνο στο Ιάσιο. . 5.11) οποία κατεδαφίστηκε και στη θέση της κτίστηκε το 1890 ο σημερινός ναός Μεταμόρφωσης του Σωτήρα. Σφυρόερας 1966. ∆ηλαδή με πρόσχημα την επισκευή κάποιου μικρού ναού ευρισκομένου συνήθως σε απόσταση από το νέο. αλλά και για την κωδικοποίηση του εθιμικού δικαίου των νησιών. στην ουσία πρόκειται για ανέγερση ναών τρισυπόστατων και δισυπόστατων που είναι πρακτική της τουρκοκρατίας και θα αναλυθεί στο κεφάλαιο της τυπολογίας. που συνόδευε τον Ρεϊζ εφέντη Γκαλίπ στις επιχειρήσεις εναντίον των Ρώσων. ο ναός της Αγίας Φωτεινής και το 1806 εκδόθηκε πατριαρχικό σιγίλλιο υπέρ μονής και σχολής στη Σαντορίνη. 6.05Μ2. πιθανόν ο ναός της ομώνυμης προϋπάρχουσας Μονής. τον ξαναβρίσκουμε όμως το 1809 ως αντικαταστάτη του αδελφού του Δημητρίου. (εικ. Με δική του φροντίδα και του αδελφού του Δημητρίου. Το 1810 επισκευάστηκε ο Άγιος Γεώργιος Μικρού Καζαβητιού. Είναι τρίκλιτη τρισυπόστατη Βασιλική. ανοικοδομήθη το 1804 στη Σμύρνη. 4. θα πρέπει να τονίσουμε και πάλι ότι ο όρος για το νησί είναι προσχηματικός. οικοδομούνταν νέος μεγάλος. Το επιστέγασμα των προσπαθειών του υπέρ των αγαθοεργών ιδρυμάτων. Τα Εισόδια της Θεοτόκου Ποταμιάς το 1804 (εικ.188    Από τον ∆εκέμβριο του 1803 δραγουμάνος αναλαμβάνει ο φαναριώτης Παναγιώτης Μουρούζης. Τρίκλιτη τρισυπόστατη Βασιλική με εγκάρσιο κλίτος εμβαδού 225. βοήθησε τους νησιώτες του Αιγαίου σε διοικητικά και οικονομικά ζητήματα. Βλ. Η Γέννηση του Χριστού στον Σωτήρα το 1805. Πρόκειται για επισκευή του ναού του γνωστού ναού του βυζαντινού μετοχιού. σσ.67  ο οποίος εκτός από το ενδιαφέρον του για την οικονομική ανάπτυξη των νησιών. 148-153. Κατά το διάστημα αυτό όπως και ο προκάτοχος του. ήταν η έκληση του προς τους πλοιάρχους των νησιών να συνεισφέρουν όλα τα σιτοφόρα καράβια ανά ένα άσπρο για κάθε κιλό σιτάρι. Απομακρύνθηκε από το αξίωμα στις αρχές Δεκεμβρίου 1806 και φυλακίστηκε τον Απρίλιο του 1807. Βέβαια μιλώντας για επισκευή.10). ο Δημήτριος και ο Παναγιώτης απομακρύνθηκαν από το αξίωμα τους και λίγο αργότερα αποκεφαλίστηκαν. Ο Άγιος Αθανάσιος Κάστρου το 1804. κατέβαλε ιδιαίτερες προσπάθειες για την παιδεία και την εκκλησία.  Με την δική τους συμβολή θα πρέπει να αδειοδοτήθηκε η επισκευή των κάτωθι ναών της Θάσου. υπέρ των νοσοκομείων της Πόλης. Τον Ιούλιο του 1812. Τον Σεπτέμβη του 1804 ανακοίνωσε στους νησιώτες ότι εξεδόθη σουλτανικό μπεράτι και φιρμάνι που επέτρεπε τους Έλληνες πλοιάρχους να ταξιδεύουν ελεύθερα και να επικαλούνται την προστασία της Πύλης σε κάθε ανάγκη τους. Τον Δεκέμβριο του 1803 διορίσθηκε δραγομάνος του στόλου και αμέσως εκδηλώθηκε το ενδιαφέρον του για τη ναυτιλία και το εμπόριο των νησιών του Αιγαίου.                                                              67 Ο Παναγιώτης Μουρούζης γεννήθηκε στην Κωνσταντινούπολη λίγο μετά το 1780. καθώς η απομόνωση και ο κίνδυνος των πειρατών απέτρεπε τις αρχές να ελέγχουν τους υπό ανέγερση ναούς. Η στοά είναι μεταγενέστερη. μεγάλου διερμηνέα.

τρίκλιτη Βασιλική εμβαδού 154. οι κάτοικοι πρέπει να απευθύνθηκαν στον τότε δραγομάνο. τον φαναριώτη Θεόδωρο Ρίζο68. Ως ναός προς επισκευή θα πρέπει να υποθέσουμε ότι ήταν η Κοίμηση Θεοτόκου του βυζαντινού κοντινού χωριού. επί δραγομάνου Κωνσταντίνου Μαυρογένη. ώστε να αντιληφθεί τις ανάγκες τους. σσ.12). άρα πιθανόν αδειοδοτήθηκε ως επισκευή αυτού του ναού. Το 1813 επισκευάστηκε η τρίκλιτη δισυπόστατη Βασιλική της Κοίμησης Θεοτόκου Μαριών (Παναγούδα) εμβαδού 140. Ιωάννη Θεολόγου. σσ.1810 70 Ο Κωνσταντίνος Μαυρογένης. ενέργεια μοναδική για δραγομάνο. που σίγουρα δεν είναι τυχαίο ότι ήταν δευτερότοκος γιος του Νικολάου Μαυρογένη70. μετά την θανάτωση του πατέρα του εγκαταστάθηκε στην Πόλη. Μετά την κήρυξη της Ελληνικής Επανάστασης. . Στις 29 Νοεμβρίου 1811 διορίσθηκε δραγομάνος του στόλου στις 29/11/1811και παρέμεινε στο αξίωμα του ως τον Ιανουάριο του 1816. μετά την έκρηξη της Ελληνικής Επανάστασης. όταν παρέμεινε στη δικαιοδοσία του καπουδάν πασά.61Μ2 με μεταγενέστερη στοά. στις 23 Απριλίου 1813. όπου έζησε ως το 1847. Βλ.25 Μ2. έτος που πέθανε. 157-160. Σφυρόερας 1966. Υπήρξε πολύ αυστηρός και απειλητικός στην είσπραξη των φόρων και δεν έδειχνε καλή διάθεση στις υποθέσεις των ομοεθνών του.2. άλλωστε από το 1813 οι δραγομάνοι του στόλου δεν έχουν δικαιοδοσία στο νησί. Στην μαρμάρινη επιγραφή που φέρει τον δικέφαλο αετό και τη χρονολογία 1814. Πιθανότατα η αδειοδότηση θα έγινε στο μεταβατικό διάστημα της παραχώρησης του νησιού στους Αιγυπτίους.                                                              68 Ο Θεόδωρος ή Θεοδωράκης Ρίζος –Νερουλός. Ο ναός φέρει ενσωματωμένο το ναΰδριο του Αγ. Μετά το 1821 παύουν να είναι δραγομάνοι του στόλου έλληνες. Η οικογένεια του καταγόταν από την Τραπεζούντα και εγκαταστάθηκε περί το 1700 στην Πόλη με εντολή της υψηλής Πύλης. καθώς δεν είναι λογικό να υπήρχαν κοντά δύο ναοί αφιερωμένοι στην Κοίμηση της Θεοτόκου. Αποκεφαλίστηκε στην Πόλη. Η μόνη αξιόλογη ενέργεια του ήταν η διευκόλυνση του εμπορίου των νησιωτών κατόπιν όμως χρηματικών ανταλλαγμάτων. Η άδεια όμως δόθηκε τελικά πολύ αργά. εξορίστηκε στην Προύσα και επανήλθε στην Κωνσταντινούπολη. Βλ.189    εμβαδού 220. Το 1814 επισκευάζεται και το μικρό μονύδριο του Αγ. Μέγας λογοθέτης του Οικουμενικού Πατριαρχείου. Υπήρξε ο κατ΄εξοχήν φιλοδίκαιος και νηφάλιος δραγομάνος και παρ΄όλο που ανατράφηκε με δόξα και χλιδή παρέμεινε πάντα προσηνής και πράος. 163-166.79Μ2. Κατά το διάστημα αυτό έλαβε μέτρα για την πάταξη της πειρατείας στο Αιγαίο και ενδιαφέρθηκε ιδιαίτερα για την ευρυθμία των κοινοτήτων και την απονομή δικαιοσύνης. γεννήθηκε το 1765 και το 1790. Για την άδεια του. Σφυρόερας 1966. Για την άδεια της Κοίμησης Θεοτόκου. διετέλεσε δραγομάνος του στόλου τα διαστήματα 12/1807-17/01/1809 και 29/101809-29/09/1810. 69 Tezkere 15 Muharrem 1225/20. Το 1822 κτίζεται η Κοίμηση Θεοτόκου Ραχωνίου. Παρέμεινε στα νησιά για πολύ καιρό. Απομακρύνθηκε τον Ιανουάριο του 1816. δεξιά ξεχωρίζουμε τα αρχικά του δραγομάνου Κ(ωνσταντίνου) ∆(ραγουμάνου) Μ(αυρογένη) και αριστερά μάλλον ΙΧΡΙ (εικ. Χαραλάμπους Παναγιάς επί δραγομάνου του στόλου Κωνσταντίνου γιού του Νικολάου Μαυρογένη. οι κάτοικοι των Μαριών απευθύνθηκαν δια του βοεβόδα του νησιού με τεσκερέ του 181069 στον ίδιο δραγομάνο. Η στοά είναι μεταγενέστερη.

σημερινό μετόχι της Μονής Φιλοθέου. Το 1830. μονόχωρος ξυλόστεγος με στοά στα δυτικά. Τρίκλιτη δισυπόστατη Βασιλική με τρούλο. Ομοίως ο Αρχάγγελος Ποταμιάς. μονόχωρος καμαροσκέπαστος ναός με στοά και υπερκείμενο κελί. Το 1831 η Γέννηση του Τιμίου Προδρόμου Μαριών. Επίσης ο Άγ. Φυσικά ναός τέτοιου μεγέθους δεν υπήρχε στη θέση του νέου χωριού. Νικόλαος. μονόχωρος ξυλόστεγος με στοά στα δυτικά.190    3. γριγίτικα και καμάρες. Το 1835 ο Άγιος Ιωάννης Λιμένα. δισυπόστατη Βασιλική με τρουλλίσκο εγκάρσιο κλίτος και καμάρες εμβαδού 195.4. Το 1836 ο Αγιος Νικόλαος στην Σκάλα Ποταμιάς. Κτίστηκαν-επισκευάστηκαν όμως και μικροί ναοί-εξωκλήσσια. 3. 8. 2. ∆υστυχώς το 1947 κάηκε και ξανακτίστηκε στην παλιά του μορφή. Τρίκλιτη Βασιλική με στοά και υπερκείμενο γυναικωνίτη. Το 1834 επισκευάστηκε ο ΄Αγιος Γεώργιος Μαριών. αντίθετα περιοχή Άγ. 7.116 .03Μ2. σ. Μάλλον το 1839 επισκευάζεται ο βυζαντινός ναός του Αρχαγγέλου Μιχαήλ Λιμένα. μονόχωρος ξυλόστεγος ναός. από τον επίσκοπο Τραϊανούπολης Άνθιμο71. Τρίκλιτη.51Μ2. τρίκλιτη βασιλική εμβαδού 68. Το ίδιο έτος ο Αρχάγγελος στο Λιβάδι.07Μ2.                                                              71 Απ. σύμφωνα με την κτητορική του επιγραφή. Συγκεκριμένα: 1. 4. Κτίστηκε ως επισκευή παλιότερου μικρού ναού. Περίοδος 1830-1839 Την περίοδο αυτή χαλαρώνουν οι περιορισμοί στο ύψος αλλά και στο χρόνο αποπεράτωσης των ναών και χρονολογούνται οι ενοριακοί ναοί: 1. Νικόλαος Πρίνου. μονόχωρος ξυλόστεγος ναός . 2. ως μονόκλιτη ξυλόστεγη δισυπόστατη βασιλική με γυναικωνίτη και δεν συμπεριλαμβάνεται στη μελέτη. Το 1831 η Κοίμηση Θεοτόκου Παναγίας η μεγαλύτερη εκκλησία του νησιού εμβαδού 499. όπου πιθανόν υπήρχε παλιότερος ναός υπήρχε στην ευρύτερη περιοχή. Το 1835 ο Άγιος Νικόλαος Λιμένα. Το 1830 επισκευάστηκε ο βυζαντινός ναός των Αγίων Αναργύρων Κακηράχης. μονόχωρος ξυλόστεγος με στοά στα δυτικά. ο Άγιος Νικόλαος Αγίου Γεωργίου εμβαδού 170. 5.2. Βακαλόπουλος 1984. μονόχωρος ξυλόστεγος ναός ο οποίος διατηρεί την βυζαντινή κόγχη του ιερού του.26Μ2. Ε. ο οποίος εγκαινιάστηκε στις 17 Μαΐου 1835. 3. 6. Το 1837 ο Άγιος Αθανάσιος Παναγιάς. κοιμητηριακός ναός.

μονόχωρος ξυλόστεγος ναός με εξωνάρθηκα. Το 1843 κτίζεται το καθολικό της Μονής Αγίου Παντελεήμονα Καζαβητιού. μονόχωρος ξυλόστεγος ναός με ερειπωμένη στοά στα δυτικά 12. μετέπειτα μετόχι της Σκήτης του Τιμίου Προδρόμου. ∆ημήτριο Θεολόγου.191    9. χρονολογείται η κατασκευή. μονόχωρος ξυλόστεγος ναός με εξωνάρθηκα (λητή) στα δυτικά. μονόχωρος ναός με στοά στα δυτικά. τρίκλιτη. Ο Άγιος ∆ημήτριος Βουλγάρο. Απόστολους Μεγάλου Καζαβητιού και επιπλέον περεκκλήσι. 11. Αγ. μονόχωρος καμαροσκέπαστος. μονόχωρος καμαροσκέπαστος ναός. Κοίμηση Θεοτόκου Μαριών 6. Στην Κοίμηση Θεοτόκου Ραχωνίου συνδυάζεται η στοά με υπερκείμενο γυναικωνίτη: Τότε κτίζονται και τα ναϋδρια: 1. Άγιος Ιωάννης Βουλγάρο. Αγ. Πιθανόν την εποχή αυτή προστίθενται στοές στους παλιότερους ενοριακούς ναούς: 1. Συγκεκριμένα: 1. Αγ. ερειπωμένη σήμερα. 2. Το 1843.5. μονόχωρος ξυλόστεγος ναός 13. . συνεπτυγμένος αθωνίτικος ή αγιορείτικος τύπος. Γεώργιο Μικρού Καζαβητιού επιπλέον γιργίτικο και περεκκλήσι. Το 1844 η Γέννηση Τιμίου Προδρόμου στο Θεολόγο. συνεπτυγμένος σταυροειδής ναός με σκαφοειδή θόλο και κελί στα δυτικά. 3. μονόχωρος καμαροσκέπαστος ναός. δισυπόστατη Βασιλική με στοά και υπερκείμενο γυναικωνίτη. Η Σύναξη Τιμίου Προδρόμου Ποταμιάς. 3. 4. Ο Άγιος Νικόλαος Παναγιάς.επισκευή ενός ενοριακού ναού και πιθανόν κατασκευάζονται στοές στους παλιότερους ναούς. 14. Συγχρόνως ο Άγιος Γεώργιος Θεολόγου. 10. 2. Αθανάσιο Κάστρου 4. πιθανότατα αδειοδοτημένη ως επισκευή παλιότερου κατεστραμμένου ναού.2. Ο Ιωάννης Πρόδρομος Σωτήρα. Περίοδος 1840-1856 Την επόμενη περίοδο του Τανζιμάτ. κατασκευάζεται η Αγία Παρασκευή Θεολόγου εμβαδού 251. Ο Άγιος ∆ημήτριος Λιμένα. Το 1845 ο Άγιος ∆ημήτριος Ποταμιάς. 5. Αγ. 3.93Μ2.

Όρμου Πρίνου. Καλλιράχη και. 9. Το 1890 η Μεταμόρφωση Σωτήρα στο τρίκλιτη. Αλλά και πολλά ναϋδρια και επτά κοιμητηριακοί ναοί των χωριών Μικρού Καζαβητιού. 7. Το 1861 η Αγ. Το 1858 η Αγία Μαρίνα Μικρού Πρίνου. Ιωάννης Πρόδρομος Μ. μονόχωρος ξυλόστεγος ναός του Θεολόγου. Καζαβητιού μονόχωρος ξυλόστεγος ναός με στοά στα δυτικά. 4. Συγχρόνως ο Άγ. Το 1862 ο Προφήτης Ηλίας Κάστρου.6. μονόχωρος ξυλόστεγος ναός. 2. ∆ημήτριος Μ. 6. Κάστρου. Καζαβητιού. μονόχωρος ξυλόστεγος ναός. 3. ψευδοκαμάρες. Συγχρόνως τα Γενέθλια Παναγίας Παναγιάς. μονόχωρος ξυλόστεγος ναός με στοά στα δυτικά.2. Σωτήρα εμβαδού 191. Το 1859 ο Αρχάγγελος Θεολόγου. Το 1862 η Υπαπαντή της Καλλιράχης. Το 1857 ο Άγιος Ιωάννης Θεολόγος Παναγιάς. μονόχωρος ξυλόστεγος κοιμητηριακός ναός του χωριού. 10. Τριάδα Κοινύρων. 8. 3. 6. τρίκλιτη Βασιλική με στοά και υπερκείμενο γυναικωνίτη. Την εποχή αυτοί κτίστηκαν και οι αχρονολόγητοι: 5. Το 1851 μάλλον επισκευάζεται ο Άγ. Πιθανόν το 1860 ο Άγιος Νικόλαος. 1. μονόχωρος ξυλόστεγος ναός με στοά στο νότο. . Μαριών. Περίοδος 1856-1913 Την πέμπτη και τελευταία περίοδο που εξετάζουμε κτίζονται πλέον χωρίς περιορισμούς δύο ενοριακοί: 1. Το 1865 ο Άγ.05Μ2.192    5. Το 1855 επισκευάζεται ο Άγιος Παντελεήμων του μετοχίου της Μονής Καρακάλλου στις Μαριές.94Μ2. 2. Αντώνιος Ποτού μονόχωρος ξυλόστεγος ναός. Συγχρόνως ο Άγ. στοά και υπερκείμενο γυναικωνίτη. μονόχωρος ξυλόστεγος ναός με στοά στα δυτικά. που επιτράπηκαν μόνο μετά το 1856. Θεολόγου. μονόχωρος ξυλόστεγος ναός με καμαροσκέπαστο οστεοφυλάκιο. Βασιλική με τρούλο. μονόχωρος ξυλόστεγος ναός με στοά στα δυτικά. Γεώργιος Καλλιράχης. Το 1902 ο Άγιος Γεώγιος Καλυβίων Λιμεναρίων εμβαδού 203. μονόχωρος ξυλόστεγος. μονόχωρος ξυλόστεγος ναός. 11.

19. μονόχωρος ξυλόστεγος ναός με στοά στα δυτικά. μονόχωρος ξυλόστεγος . σ. Ανάργυροι Θεολόγου. Το 1896 ο Άγ. 23. Πολυβίου 2002. μονόχωρος ξυλόστεγος ναός. Συχνά σ΄ αυτές αναγράφεται μόνο το έτος κτίσης. Το 1880 ο Ευαγγελισμός της Θεοτόκου στα Λιμενάρια μονόχωρος καμαοσκέπαστος ναός με εξωνάρθηκα και γυναικωνίτη. Κυριακή Πρίνου. 28. 20. 18. Το 1877 ο Άγιος Παντελεήμων Παναγιάς. Σήμερα είναι αλλοιωμένη. Το 1866 πιθανόν επισκευάζεται ο Άγιος Γεώργιος Παλήρη Θεολόγου. 13. ο αρχικός τύπος της ήταν συνεπτυγμένος σταυροειδής με σκαφοειδή θόλο. 165-166. όπως συνέβαινε και στο Πήλιο73. Το 1899 ο Άγιος Ιωάννης Θεολόγος Θεολόγου. Ο Προφήτης Ηλίας Ποταμιάς 3. κοιμητηριακός ναός. Γεώργιος Παναγιάς. Υπάρχουν                                                              72 73 Αγγελούδη 1979. Το 1882 η Μεταμόρφωση Σωτήρα Κακηράχης. Η Ζωοδόχος Πηγή Ποταμιάς μονόχωρος ξυλόστεγος ναός. 27. Το 1899 ο Άγ. Γεώργιος Ποταμιάς. απόδειξη ότι στην ανέγερση τους συνετέλεσε ισότιμα όλο το πλήρωμα της ενορίας72. μονόχωρος ξυλόστεγος ναός. Συγχρόνως Αγ. μονόχωρος ξυλόστεγος . . 3.22. μονόχωρος ξυλόστεγος ναός. 15. 25. το 1892 ο Άγιος Ευστράτιος Κάστρου. μονόχωρος ξυλόστεγος ναός. μονόχωρος ξυλόστεγος ναός με στοά στα δυτικά. μονόχωρος ξυλόστεγος ναός. 22.3. σσ.1. Το 1867 τα Εννιάμερα Παναγίας Κάστρου. 16. Το 1878 επισκευάζονται τα Εισόδια Θεοτόκου Θεολόγου. μονόχωρος ξυλόστεγος ναός 24. Ανδρέας Πρίνου. κοιμητηριακός μονόχωρος ξυλόστεγος ναός. παλιότερα καμαροσκέπαστος. 21. 17. Το 1893 ο Αγ. Το 1874 η Αγία Μαρίνα στο κοιμητήριο Μαριών. Το 1890 οι Άγ. Οι φορείς ανέγερσης των ναών 3. οι χορηγοί Χρήσιμες πληροφορίες για τους συντελεστές και χορηγούς της οικοδόμησης των ναών αντλούμε από την μελέτη των οικοδομικών επιγραφών τους. Το 1898 η Αγία Θέκλα Καλλιράχης κοιμητηριακός μονόχωρος ξυλόστεγος ναός με στοά στα δυτικά. 26.193    12. μονόχωρος ξυλόστεγος ναός με στοά στα δυτικά 14.

Παπαδημητρίου. τους νησιώτες. Η επιγραφή αναφέρει μόνο το όνομα του χορηγού: ΘΟ∆ΟΡΙ. Γεωργίου Βουλγάρο. ∆. εγκαινιάσθηκε ανήμερα της γιορτής του Πολιούχου του. που αναφέρουν ονόματα χορηγών και επιστατών. Πέρα από την συμμετοχή όλων των χριστιανών του νέου χωριού στην οικοδόμηση του. Φλώρου. Ε. κατασκευάζεται η στοά. του Τέμπλου της. αλλά και με την βοήθεια όλων των χριστιανών (εικ.1). την «περιοχή» του. πιθανόν να είναι ο ιδρυτής παλιότερης φάσης της εκκλησίας ή αυτός που κόπιασε για την κατασκευή της. Σύμφωνα με τις οικοδομικές της επιγραφές. Ε. Επομένως ο ιερέας Ι. που υπάρχει στην μεγάλη ∆έηση. στον δραγομάνο που βοήθησε περισσότερο από τον οποιονδήποτε. Μάργα Αγγέλουκλπ. Λαμπίδη . το παρεκκλήσιο της Ζωοδόχου Πηγής και η περίφραξη του ναού των Αγ. στην εικόνα του Ιωάννη Προδρόμου. καταλυτική πρέπει να ήταν η συνδρομή του ιερέα Παπαοικονόμου. Σ. Το 1779 επισκευάζεται ο ναός του Αγ. ενώ το όνομα Νικολάου παραπέμπει ευθέως όπως προαναφέρθηκε στον Παριανό Νικόλαο Μαυρογένη. του γερο. Λαμπίδη. Η καταλυτική συμβολή του δραγομάνου του στόλου αποτυπώθηκε στην οικοδομική επιγραφή με έμφαση.12)./έτους ΖΡΜΑ΄ (7141=1633)».Π. όταν τελείωσαν διαμόρφωσαν την περίφραξη του. τον Αύγουστο του φαίνεται πλήρως τον ναό. διαβάζουμε την ακόλουθη αφιέρωση: «Μνήστη Κ(ύρι)ε των δούλον/ του Θ(εο)ύ Ιωάννου ηερέος/ του Ξανθόπουλου.194    όμως και ορισμένες. πρεσβι/τέρις Μαρίας. Πιθανότατα ο στίχος πρέπει να συμπληρωθεί ως εξής: ΝΙΚΟΛΑΟΥ ∆ΡΑΓΟΥΜΑΝΟΥ ΜΑΒΡΟΓΕΝΗ (ΠΟΛΛΑ ΤΑ ΕΤΗ) (εικ. Ιατρού. Αποστόλων Μεγάλου Καζαβητιού. Ο τίτλος γερο πρέπει να ήταν τίτλος τιμής και σεβασμού σε αξιοσέβαστο παράγοντα του χωριού. Α. Παπαγγέλου. Το 1804. ∆. Αρχικά το όνομα του χωρίς τίτλο αναγράφηκε ταπεινά στους συνδρομητές αλλά στο τέλος κρίθηκε σκόπιμο τιμής ένεκεν να αναγραφεί ολόκληρος ο τίτλος του.11. τον Χατζη- . ∆ύο παρεμφερείς οικοδομικές επιγραφές εντοιχισμένες στον νότιο τοίχο του παρεκκλησίου και στην δυτική πλευρά της περίφραξης αναφέρουν τον κύριο χορηγό του έργου. Στην μονόχωρη εκκλησία της Παναγίας Θεολόγου. του Αγίου ∆ημητρίου.Κωσταντή και του Νικολάου. οι κάτοικοι 1815. Τριάντα ένα χρόνια αργότερα. Η τρίκλιτη Βασιλική του Αγίου ∆ημητρίου Καλλιράχης. αυτή κατασκευάστηκε με την οικονομική συνδρομή του κυρ-Γιαννάκη και του έντιμου κυρΧατζή Αντωνίου σε μνημόσυνο του Αστρογιοβάννη. Ξανθόπουλος . τόσο σε τρίκλιτες βασιλικές. όσο και σε μονόχωρους. που περιβάλλεται από πετρότοιχο και περιλαμβάνει και το παλιό σχολείο της τουρκοκρατίας. Ι. Το 1947 κατασκευάστηκε και το καμπαναριό και το ρολόι με δωρεά των ∆.

Σωτήρη. όπως αναγράφεται στην εικόνα του προφήτη Ηλία του ναού. στις 22 Ιουνίου 1858 εγκαινιάζεται το Κοιμητήριο της Αγ. Ένα χρόνο αργότερα στο Θεολόγο εγκαινιάζεται ο ναός του Αρχαγγέλου Μιχαήλ. Στην επιγραφή διαβάζουμε ότι επιτροπή ήταν ο Γιαννάκης και ο χατζη. Τον Ιούνιο του 1815 κατασκευάστηκε η περίφραξη του Άγ. Οικονόμου. Τρία χρόνια αργότερα. Στις 8 Μαΐου του 1874 στις Μαριές εγκαινιάστηκε ο κοιμητηριακός ναός της Αγ. Κτίστηκε με συνδρομή και δαπάνη το χωριού «Καζαβύτη παπάζ Μαχαλεοτών». αλλά και τον Αρχιερέα Αναστασιουπόλεως Άνθιμο που εγκαινίασε το ναό. με δαπάνη του προεστού της κοινότητας Αναγνώστη Αργυροπούλου. Συμμετοχή στην οικοδόμηση είχαν και οι Μονές του Αγίου Όρους. Σωτηρίου Έλληνα. στις οποίες με επιστολές οι κάτοικοι ζητούσαν την οικονομική τους βοήθεια όταν αποφάσιζαν την . Γεωργίου Παναγιάς μαθαίνουμε ότι ο ναός κτίστηκε με την επιμέλεια και φροντίδα του Κωνσταντίνου Π. επιστάτη της ενορίας της Καλλιράχης. Στις 20 Απριλίου του 1882 στην Κακηράχη εγκαινιάζεται μετά από επισκευή ο ναός της Μεταμόρφωσης Σωτήρα με χορηγία του Ελευθερίου Ευαγγελιστή. Τον Απρίλιο του 1855 στα Μαριές εγκαινιάστηκε ο μονόχωρος ναός του Άγ. Αυγουστή. ∆ημήτρη και τους λοιπούς χριστιανούς. Έντεκα χρόνια αργότερα. στις 8 Φεβρουαρίου του 1893. δια συνδρομής του εντίμου Αναγνώστου παπα∆ημητρίου και των λοιπών εγχωρίων και με δαπάνη ολοκλήρου του πληρώματος της εκκλησίας του Αγ.∆ιαμαντής και παπάς ο Χρίστος Βόλτσος. Νικολάου. Θέκλας Καλλιράχης. Γεωργίου Μικρού Καζαβητού. Επιγραφή του 1831. αναφέρει τους κτήτορες: χατζη-Κωνσταντή. Παντελεήμονα. σύμφωνα με την επιγραφή του Άγ. με δαπάνες όλων των προσκυνητών. Το 1831 κτίζεται η Κοίμηση Θεοτόκου Παναγίας. Ο χορηγός αναφέρεται και στις δεσποτικές εικόνες του τέμπλου. Μαρίνας. ενώ ο ίδιος το 1898 ανακαίνισε και δεύτερο ναό. Αυγερίκο. Μία καλοδιατηρημένη επιγραφή έχει εντοιχιστεί στις 10 Μαρτίου του 1843 αριστερά της εισόδου του κυρίως ναού του καθολικού του μονυδρίου του Αγίου Παντελεήμονα Μικρ. αδιάβαστη παραμένει και η επιγραφή του σύγχρονου κοιμητηριακού ναού του Αγ. πιθανόν εγγονού του Σωτήρη της πρώτης επιγραφής. η επιγραφή του όμως είναι δυσανάγνωστη.195    Σταυρόπουλο και «λοιπούς εντύμους». τον κοιμητηριακό της Αγ. Μαρίνας Μικρού Καζαβητιού. ενώ σε μία άλλη του 1962 διαβάζουμε το όνομα του ομογενή δωρητή ΗΠΑ. Στο ίδιο χωριό. Ε. Γεωργίου. Καζαβητιού.

ο Άγ. Βασιλικού.187. 404-405. είναι ιδιοκτησία της Μαρίας Κλήμη. που βρισκόταν λίγο έξω από το χωριό τους. Συγκεκριμένα η μονή Βατοπεδίου είχε αποστείλει οικονομική βοήθεια για την ανέγερση της εκκλησίας του Αγίου Γεωργίου στο Καζαβήτι κατά το έτος 1869 και για άλλο ναό της ίδιας κοινότητας το έτος 1897. σ. σσ. Χαλκιάς υπό έκδοση 76 Δημητροκάλλης 1993. Την επιστολή είχε επιδώσει ο βατοπαιδινός μοναχός Ιωάσαφ74. πολυελαίους. και για νεόδμητη εκκλησία στην κοινότητα Κάστρου (1882). Η μονή Ξηροποτάμου είχε στείλει οικονομική βοήθεια για την εκκλησία του μικρού Καζαβητιού το έτος 1874. καθώς και για το εξωκλήσι του Αγίου Παντελεήμονος (1889) στην ίδια περιοχή. Τα έτη 1870 και 1890 έστειλε χρήματα για την ανέγερση εκκλησιών στην κοινότητα του Σωτήρος. Παράλληλα οι μονές και κυρίως μεμονωμένοι μοναχοί. εγγονής του Κ. με την οποία καλούσαν τον ηγούμενο να συνδράμει οικονομικά στις εργασίες επέκτασης του ναού του θαυματουργού Αγίου Παντελεήμονος. Ως θεσμός πρέπει να ανάγεται στους υστεροβυζαντινούς χρόνους και είναι εξέλιξη της παραπλήσιας συνήθειας της ∆υτικής εκκλησίας κατά την οποία παρεκκλήσια προσκολλούνταν στους ναούς77. 75 ιδιόκτητα . Για την ίδια εκκλησία είχε ξαναδώσει χρήματα το 1890. Συγκεκριμένα: Επιστολή για οικονομική βοήθεια είχαν αποστείλει οι κάτοικοι της κοινότητας του Μικρού Καζαβητιού προς την Σκήτη του Αγίου Ανδρέα το έτος 1863.                                                              74 Κύρου 2005. ενώ στην κοινότητα Παναγίας είχε στείλει χρήματα για την εκκλησία του Αγίου Παντελεήμονος (1870 & 1874). «οιδότες καλώς ότι η ιερά μονή περί πολλού ποιείται δια την σύστασιν θεοφιλών και χριστιανικών έργων». Σταματέκου το 1890. 77 Βουρνούς 1998. Οι ιδιόκτητοι ναοί είναι συχνό φαινόμενο των νησιών του Αιγαίου76. κλπ. Οικονομική βοήθεια είχε δώσει. εικόνες. Γεώργιος περίπου το 1844 από τον ιερέα του χωριού Παπαγιώργη. δώριζαν τέμπλα. ενώ τα Εισόδια της Θεοτόκου. σ. Στις 24 Απριλίου 1844 κτίστηκε ο ναός του Ιωάννη Προδρόμου στο Θεολόγο. για ένα παρεκκλήσι (1885). Στον Θεολόγο. για την εκκλησία της κοινότητας Βουλγάρου το έτος 1887 και την ανέγερση ναού στην παραλία του Καζαβητιού το έτος 1897. υπάρχουν και οι ιδιόκτητοι ναοί: Οι Άγιοι Ανάργυροι κτίστηκαν με δαπάνη του Α. Επιχορηγήσεις75 «υπέρ ανεγέρσεως ναών» στα χωριά της Θάσου υπάρχουν καταχωρημένες στα κατάστιχα ληψοδοσίας των μονών Βατοπεδίου και Ξηροποτάμου. και για την εκκλησία του Αγίου Νικολάου του Λιμένα (1893). Σώζονται επιστολές κατοίκων αλλά και καταχωρήσεις στα κατάστιχα των Μονών υπέρ αρκετών ναών. με κτήτορα τον Κωστανδή Βηρζαμάνη και την γυναίκα του Ειρήνη.196    ανέγερση ναών. βιβλία. επίσης.68.

197    3. 575-596. Ο αρχιτέκτονας δραστηριοποιείται στα Ιδρύματα της πολιτείας ή του Σουλτάνου και ο κάλφας στις συντεχνίες79 των μαστόρων.3. σσ. 84. υποσ. τόσο πιο ανεξάρτητος ήταν. αλλά ήταν χαλαροί. Όσο πιο χαμηλή ήταν η κοινωνική του θέση. 597-612 80 Αποστολίδης 1934-35. Οι αρχιτέκτονες και οι κατασκευαστές των ναών Στους τελευταίους αιώνες της Οθωμανικής αυτοκρατορίας τα όρια ανάμεσα στις έννοιες «αρχιτέκτονας» και αρχιμάστορας-κάλφας. πόλη και χωριό και ταξίδευαν. 49-68. σσ.2. Καλφάδες80 λεγόταν και οι επικεφαλής των μετακινουμένων κομπανιών (buluk) που αναλάμβαναν το σχεδιασμό και την κατασκευή έργων στις πόλεις μετά το τέλος του 17ου αιώνα. Η άνθηση των buluk ξεκίνησε στο τέλος του 18ου αιώνα στο δυτικό μέρος της Βαλκανικής χερσονήσου. 79 Για τις συντεχνίες βλ. σσ. Μετά το διάταγμα Hatti Humayun Gulhane του 1839. ο αριθμός των δημόσιων ήταν πολύ μεγαλύτερος. κατά την διάρκεια του Αλβανικού pasalik. Η εποχή της αναδιοργάνωσης και άνθησης των συντεχνιών τους ξεκινά με το φιρμάνι του Μουσταφά ΙΙ το 1773. Baer 1979(2). σσ. 87-102. . 1988 (2) . Καλύτερα απ΄                                                              78 Θεοδωρίδου-Σωτηρίου 2006. που σημαίνει βοηθός αναφερόταν στον τεχνίτη που βοηθούσε τον αρχιτέκτονα. Μήπως υπήρχαν πολλοί τεχνίτες σε κάποιες περιοχές ώστε κάποιοι ήταν υποχρεωμένοι να εργάζονται αλλού. ο όρος «κάλφας» από το hailife ή το αραβικό khailifa. από τον 18ο αιώνα και μετά. Baer 1979(1). Οργανωμένες ως αδελφότητες χτιστών και ξυλουργών συχνά ανήκαν στην ίδια οικογένεια. 282-283. σσ. Υποθέτοντας ότι η οικονομική ανάπτυξη των πόλεων και η ανάπτυξη περίπλοκων τύπων σπιτιών. 126-127.3. με το οποίο καθορίζονταν οι υποχρεώσεις και τα δικαιώματα κάθε εσναφιού. ενώ η Αλβανική περιοχή και η Βόρεια και ∆υτική Μακεδονία έδωσαν δυναστείες ολόκληρες από αρχιμάστορες που σχεδίαζαν ιδιωτικά και δημόσια κτίρια. Ήταν κυρίως ομάδες προερχόμενες από ορεινές περιοχές. Cerasi. η ευρεία χρήση ξύλινων δομικών συστημάτων. Είναι ενδιαφέρον να σημειώσουμε ότι ενώ κατά την κλασική Οθωμανική περίοδο. συνεπάγονταν κατασκευές γρήγορες και φτηνές. σσ. όταν πλέον η αύξηση του αστικού πληθυσμού άρχισε να γίνεται αισθητή. αλλά που απαιτούσαν τεχνική εξειδίκευση. Πως σχηματίστηκαν οι κινούμενες αυτές ομάδες. Cerasi 1988(1). Αστρενίδου-Κωτσάκη 1996. Οι δεσμοί με την εξουσία υπήρχαν. όπου συγκεκριμένες τεχνικές είχαν διατηρηθεί. συμπεραίνουμε ότι όλα αυτά πρέπει να ευθύνονται για την αύξηση στη ζήτηση ικανά καταρτισμένων ατόμων και άρα συνέβαλαν στην ανάπτυξη των μετακινούμενων κομπανιών. παρατηρείται το φαινόμενο μιας έκρηξης καλφάδων με νέο αυξημένο κύρος και ρόλο. σ. οι καλφάδες αναλάμβαναν ευθύνη για δημόσια κτίρια και παρότι αναλάμβαναν και ιδιωτικά έργα. είναι ασαφή78.

υποχρέωσε αυτούς τους επαγγελματίες. Τα ξένα βιομηχανικά προϊόντα κατακλύζουν τις αγορές της Μακεδονίας. 83 Νόμος περί οικοδομής και επισκευής δημοσίων και βακουφικών κτιρίων 1293/1876-77. ως ελέγοντο ή σιλιτζήδες ή ως κτίσται. συνήθως τον δάσκαλο του τόπου. η πνευματική πρόοδος. Η εμφάνιση του σπουδασμένου αρχιτέκτονα. έθετον ένα διαβήτην εις την ζώνην και κατασκεύαζαν εαυτούς αρχιτέκτονες…» Με το πέρασμα του χρόνου. Γεδεών81: «μέχρι περίπου το 1839 επτά (ο Χατζή Νικολής Νικηταϊδης. ο Νικόλαος Γιαγτζόγλου. ολίγιστοι μεν εκ Ζαγοράς.                                                              81 Γεδεών 1934.» Αυτοί οι καλφάδες του δεύτερου μισού του 19ου αι.198    όλους περιγράφει το φαινόμενο ο Μ. Νιώτης ονόματι. Στο δεύτερο μισό και μέχρι το τέλος του 19ου αι. « εργαζόμενοι βραχύν χρόνον ως ξυλουργοί. ο Γαλύπ Κάλφας. 158. που αντιβαίνει πλήρως στην έννοια της συντεχνίας.. αναπτύσσεται το φαινόμενο του ανταγωνισμού. «κατασκευάστηκαν αρχιτέκτονες όχι επτά αλλά εβδομήκοντα επτά. ο Κωνσταντίνος Γιολασιγμάζης. Σε μια πρώτη φάση που διαρκεί μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του 1870 καταγράφεται η οπισθοχώρηση της συντεχνιακής οικοδομίας που έχει ως αντικείμενο ξυλόπηκτες και λίθινες οικοδομές. περιβάλλοντο στολήν ευπρεπή. προσκαλούνται οι μάλλον ικανοί εκ των τεχνιτών». Ένα ντοκουμέντο από το Αρχείο της Συντεχνίας των Τεκτόνων (δουλγερήδων) Φιλιππούπολης μας περιγράφει διάλυση της συντεχνίας τους: «Το τέλος της συντεχνίας έρχεται με το τη μοίρασμα της «Κάσσας» τον Ιανουάριο του 1878. την σύνταξη των συμφωνητικών με αμοιβή. αντικατέστησε την τουρκική λέξη κάλφας με την ελληνική αρχιτέκτων». ανδρός λίαν ευπαιδεύτου. οι πλείστοι δε εκ των επαρχιών Γρεβενών. 77. « …ούτως επί της πρωτομαστορείας του Χατζη-Παύλου. 429. Κώδικες Γ΄1890:3147-3155. ο Χατζη ∆ημήτριος Γαϊτανάκης) ήταν οι πρώτιστοι καλφάδες και παρ΄ αυτοίς εργάζοντο οι λοιποί…». Σύντομα το συντεχνιακό σύστημα ακολουθώντας τον γενικό κανόνα παρακμάζει. Μετά το 1880 οι επιστήμονες αρχιτέκτονες που συνέρευσαν στην Φιλιππούπολη υποκατέστησαν με τη δράση τους την συντεχνίαν». λεπτουργοί. λίγο πριν η πόλη καταληφθεί από τους Ρώσσους. Βουραζέλη-Μαρινάκου 1950. σ. καταγράφεται το 1877 και στον νόμο για την οικοδομή των δημοσίων και βακουφικών κτιρίων83: «Εν ή περιπτώσει δεν υπάρχει εν τω τόπω. ο Χατζη Στεφανής Γαϊτανάκης. ο Κωνσταντίνος κάλφας. σσ. η τουρκική λέξις τσιράκι αντικατεστάθη δια της λέξεως δούλος… ο πρωτομαϊστωρ της συντεχνίας των τεκτόνων της Φιλιππουπόλεως. Καστοριάς και Σιατίστης…. Στα συμφωνητικά αυτά τότε οι τεχνικοί όροι μεταφέρονται στα ελληνικά Συγκεκριμένα το 187382. 82 . Έκτοτε δεν μπόρεσε να ανασυσταθεί. κατόπιν εργασίας ενός ή δύο ετών. ένθα θα ανεγερθή το κτήριον μηχανικός και αρχιτέκτων επιστήμων. να ζητούν από κάποιο μορφωμένο.

την πληρωμή των μαστόρων και επιστατούσε γενικά στο μπουλούκι. είναι πολύτιμες: Το κάθε μπουλούκι. Ήταν ευρηματικός. σκεπάρνι. που αφορά επισκευή του 1822. Τα θεμέλια της οικοδομής. Στη Θάσο οι επιγραφές με ονόματα μαστόρων είναι ελάχιστες: Η παλιότερη είναι αχρονολόγητη στην Κοίμηση Θεοτόκου Μαριών (ναός του 1813) και αναφέρει ΜΑΣΤΟΥΡΟΥ ΑΙΡΑΚΛ(Η) ΚΟΥΡΤΟΥ.215 Φλίντρης. ο «μπινάς» τουρκικά ήταν πολύ σοβαρή υπόθεση για να την αφήσει στους άλλους μαστόρους. Αν τα θεμέλια ήταν η βάση της ζωής του λαϊκού τεχνίτη. οι γωνίες ήταν η βιτρίνα. Τρυπούσαν πρώτα το ξύλο με την αρίδα κι ύστερα περνούσαν τα καρφιά. βασίζεται στις διηγήσεις παλιών μαστόρων. η δομή των μπουλουκιών. 3. τα εργαλεία τους Ότι ξέρουμε για τα μπουλούκια. είναι δυσδιάκριτη σήμερα μετά τα αλλεπάλληλα ασβεστώματα. αρμολόι 8-9. σ. η δόξα της δουλειάς του. που καθώς είναι βιωματικές. σ. εντείνεται η ανάπτυξη του σχεδίου ως ξεχωριστής διαδικασίας. η επόμενη ι του 1822 στην Κοίμηση Θεοτόκου Ραχωνίου. σ. μυστρί. Και την αρίδα. Το 1977 είχε διαβαστεί από την υπογράφουσα.31. γιατί με το                                                              84 Αγγελούδη 1980. στον Άγ. 85 . έναν πελεκάνο και δύο νταμαρτζήδες για να βγάζουν την πέτρα.34 86 Βατσκαλής. ένα τρίγωνο σαν δέλτα που αλφάδιαζαν. Στην εργασία τους οι μάστορες χρησιμοποιούσαν86 σφυρί. οργανωτικός. είχε ειδικές ικανότητες και δεξιότητες. Γεώργιο Βουλγάρο αναφέρει τον μάστορα Ζαχαρία. Αρίδες διαφόρων ειδών χρησιμοποιούσαν στις στέγες.3. ζύγι.199    Στην δεύτερη φάση που διαρκεί μέχρι το τέλος της δεκαετίας του 1880. αρμολόι 8-9. πριόνι. καθώς δεν υπήρχαν πρόκες και στη θέση τους έβαζαν γυφτόκαρφα. Ο κάθε μάστορας είχε και ένα ζώο. Ο αρχηγός τους όμως ο πρωτομάστορας. οι προσόψεις. ένα μέτρο και μία κορδέλα. Φρόντιζε για την εξεύρεση εργασίας. καθώς και 3-4 τσιράκια για τη μεταφορά της πέτρας και της λάσπης. χωρίς την παραμικρή μηχανική γνώση. Εργαζόταν κι αυτός στα θεμέλια της οικοδομής. Μία δεύτερη. στις προσόψεις και στις γωνίες που κλείδωναν τα αγκωνάρια. φοιτήτρια τότε: «1822 Μάιο μήνα από τεχνίτες του Άνω Καζαβητιού»84. καπάτσος στην εκτέλεση δύσκολων εργασιών αλλά και στο παζάρεμα της δουλειάς. εμφανίζονται εκπαιδευμένοι αρχιτέκτονες και νέες τυπολογίες και ρυθμοί παρουσιάζονται. εντοπίζεται μία σημαντική τομή. καθώς επικρατούν οι νέοι ρυθμολογικοί κανόνες. ο τρόπος δουλειάς. αλφάδι. Οι περισσότεροι ήταν τελείως αγράμματοι. ένα σπάγκο.3. σχεδιαστής με καλλιτεχνικό ένστικτο και τολμηρή φαντασία. ακόμη και το μικρότερο αποτελείτο από 4 μαστόρους85.

μια γωνιά. δηλ. δύο λοστούς.33. μια μέρα δουλειά. ένα πηκούνι. πότε και χωρίς φαί. ένα ματρακά.200    κάρφωμα στράβωναν. μια ξύλινη πήχυ κι ένα ζευγάρι γυαλιά από ψιλή σίτα για να τους προφυλάσσει τα μάτια από το πελέκημα. οι ανειδίκευτοι εργάτες. 88 . Στο νταμάρι87 χρησιμοποιούσαν δύο βαργιές. Οι πελεκάνοι ήταν οι καλλίτεροι μάστορες και χρησιμοποιούσαν ένα κανονικό σφυρί. Γλεντούσαν την αράδα τους…. Τραγουδούσαν και σφύριζαν στο πελέκημα για να ξεχνιούνται και να μην βιάζονται.» Θυμάμαι τον πατέρα μου πούλεγε «μια ζουρλοτσουκανιά. Οι μάστορες διακρίνονταν σε δύο κατηγορίες: Οι με καλοί χτίζανε το έξω μέρος ή δε άλλοι το μέσα.Πολλοί σχεδίαζαν την πέτρα με μολύβι και μετά πελεκούσα. τόσο πιο καλοί μάστορες ήταν. … Είχε κόπο και κούραση η δουλειά. μια άσχημη καλεμιά ήθελε παραπάνω δουλειά89…» Τα τσιράκια. ένα μεγάλο σφυρί που το έλεγαν κοτσκούτα. μια χτενιά. άλλοι όμως είχαν καλό χέρι και δούλευαν το καλέμι χωρίς σχέδιο. γι αυτό λεγόταν και γκοβατζήδες. ασβέστη και άμμο. Τώρα ανάλογα με την πέτρα έβαζαν δύο-τρεις το πολύ σφήνες.30. αρμολόι 8-9. Άλλη εργασία τους ήταν να σπάνε και να κουβαλούν με τα ζώα πέτρες. σ. τα μισά γομάρια ήταν φορτωμένα εργαλεία. σ. Στις εξορμήσεις για δουλειά χρησιμοποιούσαν τη                                                              87 Φλίντρης. σ. Τα κεντήματα στην πέτρα ήθελαν φαντασία και πολύ μεράκι88. δέκα βελόνια. Να βλεπες όταν ξεκινούσαν. αγκωνάρια ή πρέκια και κατώφλια για πόρτες και παράθυρα και να μαθαίνουν την τέχνη. Ως προς τα λεφτά έπαιρναν τα ίδια. Όλοι δούλευαν στα πόστα τους από την ανατολή μέχρι τη δύση του ηλίου. αλλά οι πελεκάνοι είχαν καλή ρέγουλα και προπαντός ήθελαν ησυχία και χρόνο. έφτιαχναν λάσπη και κουβαλούσαν με το πηλοφόρι την ειδική σκάφη το γκοβάτ. Όλη τους η τέχνη ήταν μια λέξη : αργά. γι αυτό διάλεγαν κανένα δέντρο με ίσκιο ή σκεπή και δούλευαν. δέκα κοπίδια. κάθε μάστορας τα πήγαινε στους γύφτους για επιδιόρθωμα. Τα εργαλεία που χρησιμοποιούσαν ήταν πολύτιμα γι αυτούς. 90 Μουτσόπουλος 1976. που ήταν πάντα υπολογισμένο στο μεροκάματο τους. «…. 358. αρμολόι 6(1ούλιος 1978). Ανοίγανε τρύπες με το βελόνι και βάζανε την σφήνα καθώς και ορισμένα κοτσοπέταλα για να σφίξει και τη χτυπούσαν με τη βαργιά οπότε άνοιγε η πέτρα. ένα καζμά και ένα φτυάρι. 89 Φλίνδρη. Τις μεγαλύτερες πέτρες τις κόβανε με σφήνες. Πριν ξεκινήσουν το ταξίδι.34 Βατσκαλής. Όσο πιο αργά δούλευαν. αρμολόι 8-9. Ένας καλός πελεκάνος έπρεπε να έχει 40 με 50 σφήνες και βελόνια. Ξεκινούσαν από τα χωριά τους μετά τις Απόκριες στα οποία και επέστρεφαν περίπου τα μέσα Νοεμβρίου90. σ. Το κόψιμο της πέτρας ήθελε μεγάλη μαστοριά.

συνήθως χωρίς τη στοά και χωρίς εσωτερική διακόσμηση. Βλ. τα καουδαρίτικα για να μην τους καταλαβαίνουν οι εκάστοτε εργοδότες και γενικά οι τρίτοι. σ. Λόγω του ελάχιστου επιτρεπόμενου χρόνου οικοδόμησης. αρμολόι 8-9. μέχρι τη Συνθήκη Ανδριανούπολης. «απαλό» το λάδι. ύστερα έβγαζε μεράδι για τα ζώα. Στο νησί η παράδοση διασώζει ότι σε σαράντα μέρες κτίστηκε ο Άγ. 15-16. 95 Αγγελούδη 1979. σύμφωνα με την οικοδομική της επιγραφή.3. 39. ώστε η εργασία να τελειώσει σύντομα. η Αγ. Το χρονικό διάστημα οικοδόμησης των ναών Σύμφωνα με την παράδοση.15. Ύστερα στον πάτο μοίραζαν τα δικά τους. Έτσι «κούφιο» ήταν η οικοδομή. 93 Σε σαράντα μέρες κτίστηκε η Εκκλησία του Αγίου Νικολάου στον Αλμυρό Πηλίου. 3.4. Κυριακή Ζαγοράς Βλ. Η βασική προσθήκη σ΄ όλα αυτά είναι η βοήθεια που παρείχε όλο το χωριό. Η μοιρασιά γινόταν ως εξής91: «Έβγαζε τα δεφτέρια ο πρωτομάστορας κι άρχιζε να βγάζει τα έξοδα. σ.201    συνθηματική γλώσσα.  άρα κτίστηκε σε δώδεκα μέρες! Το γεγονός αυτό υποχρέωνε τους πιστούς να κτίζουν βιαστικά το ναό. σ. για το λοστό τόσα. Την βοήθεια αυτή. χωρίς στασίδια κλπ. 94 Χιόνης 2009. έτσι κι αλλιώς στη Θάσο την παρείχαν οι συγχωριανοί σε όποιον έκτιζε σπίτι92. βαριά. οι εργασίες έγιναν σε ελάχιστο χρόνο. Η Κοίμηση Θεοτόκου Μαριών (1813) φαίνεται πως κτίστηκε σε ακόμη λιγότερες μέρες. 170. τόσα για τα γομάρια. με χρήση των ντόπιων οικοδομικών υλικών. Μακρής 1976. σσ. 71 και σε λιγότερο από δύο μήνες. τόσα εγώ…». κασμάδες τάχε ο πρωτομάστορας. οι ναοί έπρεπε να κτιστούν σε σαράντα μέρες93. 92 . Τόσα μεροκάματα για τα μλάρια. Βαρδαβούλιας 1986. όπως απαιτούσαν οι χρονικοί περιορισμοί. Έβγαζε μεράδι για τα εργαλεία. σ. σ.22. Πόσο μάλλον στην οικοδόμηση του ναού του χωριού. το «γιαρντίμ». χωρίς καμία τοιχογραφία. για τα εργαλεία γενικά. ήταν αταβάνωτοι. συχνά κατασκευαζόταν μόνο το κεντρικό κλίτος. Σίγουρα εσωτερικά οι ναοί είχαν ορατούς τους πυρήνες των τοξοστοιχιών. ∆ημήτριος Θεολόγου το 180394 και Άγιος Αθανάσιος Κάστρου το 180495. Πολυβίου 2002. τόσα για το κριθάρι και τροφή των ζώων γενικά. «μαυρομάτες» οι ελιές. Φυσικά υπήρχαν και οι οικονομικοί λόγοι που επέτειναν αυτή την πρακτική. «Θοδώρα» το τσίπουρο. Τόσα εσύ. Η άδεια δόθηκε στις 23 Απριλίου 1813 και η οικοδομική επιγραφή αναφέρει 1813 /Μαϊου 5. Έλεγε πρώτα. πιθανόν γιατί ο ναός οικοδομήθηκε εκ θεμελίων έχοντας όμως πάρει άδεια επισκευής ναού που βρισκόταν σε άλλη θέση.                                                              91 Δόβας. που βοηθούσε ποικιλοτρόπως τα μπουλούκια. Λοστός. «κριτσέλης» το αποχωρητήριο. επομένως για τον φόβο ελέγχου. για τη βαριά τόσα μετζίτια.

Γενικά η κατασκευή μπορούσε να διαρκέσει πολλά χρόνια και ουσιαστικά για τους ενοριακούς ναούς συνεχίζεται ως σήμερα. Μετά την Συνθήκη της Αδριανούπολης χαλαρώνουν και οι ναοί κτίζονται σε κανονικό χρόνο με επιμέλεια που αντικατοπτρίζεται στις τοιχοποιίες τους αλλά και στην τυπολογία τους. ήταν αφόρητοι. Βελένης 1985. σ. σσ.   Οι χρονικοί αυτοί περιορισμοί πρέπει να τηρούνταν μέχρι το 182997. όπως φαίνεται από την κατασκευή των μεγάλων εκκλησιών της Θάσου. δεν κατασκεύαζαν στοά98 και άφηναν αδιακόσμητο το εσωτερικό. καθώς οι συχνές δωρεές απαιτούν απορρόφηση των κονδυλίων!                                                              96 Μήλλας. Είναι χαρακτηριστική η περίπτωση της οικοδόμησης Θεοτόκου στο Πέραν. του ναού των Εισοδίων της Ο ναός. Έξοδα υπερβολικά για την εποχή και σε αναλογία με το αρχικό οικοδόμημα.71-72. Συνήθως περιελάμβανε και το Σχολείο που κτιζόταν σε σχέση με την εκκλησιά. Το ίδιο συνέβη με τον νάρθηκα και την στοά των Ταξιαρχών στη Βίτσα Ζαγορίου. που όμως δικαιολογούνται. Στον ναό της Κοιμήσεως στο Πορτί Καρδίτσας. Μίλητος(1). ∆ρομολογούσαν επίσης την κατασκευή του οριστικού σανιδωτού ή ξυλόγλυπτου Τέμπλου. Από τον επόμενο κιόλας χρόνο μπορούσαν να συνεχίσουν κατασκευάζοντας την στοά. Η κατασκευή της περίφραξης ήταν μέσα στις προτεραιότητες τους.202    Πιθανόν στα απόμακρα μέρη. 207. Οικονόμου 1993. ότι στην περίπτωση μιας τρίκλιτης βασιλικής. Βλ. πιθανόν σταδιακά. θεμελιώθηκε στις 26 Ιουνίου 1804 και η κτίση και η στέγαση του λέγεται ότι πραγματοποιήθηκε πρόχειρα σε μία και μόνη νύχτα και αρχικά μόνο στο κεντρικό κλίτος. Οι τοιχογραφίες αν υπήρχαν μπορούσαν να γίνουν σταδιακά με δωρεές πολύ αργότερα. σ. αν επέλεγαν αυτή την λύση. τοποθετούσαν ένα στοιχειώδες Τέμπλο. με την «αρωγή και συναντίληψη και μόχθο» ανδρών και γυναικών της Περαίας. σ. διαφορετικά κατασκεύαζαν ξύλινα ταβάνια.90.21 98 Αυτή η διαδικασία τηρήθηκε στον ναό της Κοιμήσεως Θεοτόκου στην Γουμένισσα. Βλ. καθώς οι απαραίτητες «εξαγορές ανοχής» προς τους κρατούντας υπήρξαν αδρότατες96. 97 . Βλ. Σε πάνω από πεντακόσιες χιλιάδες γρόσια υπολογίζονται οι δαπάνες ανέγερσης του ναού. Στη συνέχεια κατασκεύαζαν με μπαγδατί τις τοξοστοιχίες και την ψευδοκαμάρα. Το ίδιο συνέβη και στην Θεσσαλονίκη. Μαντοπούλου-Παναγιωτοπούλου. Λαμβάνοντας υπ΄ όψη αυτούς τους περιορισμούς μπορούμε με βεβαιότητα να ισχυριστούμε. οι περιορισμοί αυτοί να ήταν ελαστικοί. 23. Αν δεν επιλεγόταν η λύση αυτή. Καρατζόγλου 1993. στις μεγάλες πόλεις και ιδιαίτερα στην Κωνσταντινούπολη όμως. σ. πεντάκλιτη ξυλόστεγη βασιλική με υπερκείμενο γυναικωνίτη. Σαββοπούλου-Κατσίκη1993. στέγαζαν το ναό γρήγορα. που εξασφαλίστηκαν «συνδρομή των πέριξ χριστιανών και συμμετοχή του ταμείου Παναγίας της Καφφατιανής». εν καιρώ κατασκεύαζαν νεοκλασικό διάκοσμο.

Παρόμοια πρακτική ακολουθήθηκε και στους ενοριακούς ναούς της Θάσου. απέκτησε καμπαναριό99. καθώς η μελέτη των φάσεων της έγινε δυνατή κατά την διάρκεια των επισκευών από τις ζημίες που προκάλεσαν οι σεισμοί του 1978. Κατα- Εσωτερικός Μικρ. ο γυναικωνίτης οπισθοχώρησε. Επιμήκυνση 1947 . σσ. έγινε πιόσχημος και καμπυλόγραμμος και κατέλαβε το χώρο πάνω από τη στοά και αφαιρέθηκε το εγκάρσιο κλίτος καθώς δεν στήριζε πια τον γυναικωνίτη. σοβά- γυναικωνίτη τισμα εξωτε- υπερκείμενο γυναικωνίτη ρικά. Τα παράθυρα διευρύνθηκαν. προστέθηκε δυτική στοά. Στην δεύτερη φάση. συπόστατη Βασιλική σκευή στοάς παραθυριών Προσθήκη Καζαβητιού με εγκάρσιο κλίτος. Γεώργιος Τρίκλιτη ξυλόστεγη Κατασκευή 1815. παρεκκλήσιο φραξης και διάκοσμος                                                              99 Μαντοπούλου-Παναγιωτοπούλου 1998. ∆ημήτριος Τρίκλιτη δισυπόστατη Προσθήκη Προσθήκη Θεολόγου ξυλόστεγη Βασιλική με στοάς καμπαναριού (1803) πιόσχημο γυναικωνίτη Σύναξη Τρίκλιτη δισυπόστατη Κατάργηση Προσθήκη Ταξιαρχών ξυλόστεγη Βασιλική με της νότιας καμπαναριού Μαριών (1803) πιόσχημο καμπυλωμέ- εισόδου νο γυναικωνίτη 4 5 6 Άγ. πιθα- κεραιών στον καμπαναριού (1804) πιόσχημο γυναικωνίτη νόν κλείσιμο γυναικωνίτη με εγκάρσιο κλίτος ∆. η αψίδα υπερυψώθηκε. Απόστο- Τρίκλιτη ξυλόστεγη τρι- 1804. Στην τρίτη φάση. στα μέσα του 19ου αι. Αθανάσιος Τρίκλιτη ξυλόστεγη τρι- Κατασκευή Προσθήκη Προσθήκη Κάστρου συπόστατη Βασιλική με στοάς. Κατα- Καλλιράχης καμαροσκέπαστη Κατασκευή των σκελών σκευή καμπα- (1784) Βασιλική με στοά και περίφραξης του ναριού. εισόδου Άγ. .Κατα- 1883. Κατασκευάστηκε αρχικά το 1727 ως τρίκλιτη τρισυπόστατη βασιλική με εγκάρσιο κλίτος και ευθύγραμμο γυναικωνίτη στα δυτικά. τρισυπόστατη βασιλική στοάς σκευή περί- ροκοκό Καζαβητιού με στοά. 3. τσιμεντένια έγχρωμα πλακάκια στο δάπεδο 2 3 Άγ. το 1928. και πιθανόν καμπαναριού (1804) ευθύγραμμο γυναικωνί- κατασκευή του τη. φάσεις των τρίκλιτων Βασιλικών της Θάσου Α/Α Ναός Αρχική φάση Β΄ Φάση Γ΄ Φάση        ∆΄ Φάση 1 Άγ.3.4. 134-135.1.. ∆ιάνοιξη 1930. λοι Μεγ.203    Η διαδικασία αυτή της εκκλησιαστικής μεταβυζαντινής αρχιτεκτονικής είναι ευκρινής στην Νέα Παναγία της Θεσσαλονίκης. παρεκκλήσιο παρεκκλησιού Άγ. ∆ημήτριος Τρίκλιτη τρισυπόστατη 1815.

15 Άγιος Τρίκλιτη ξυλόστεγη Προσθήκη Γεώργιος Βασιλική με νάρθηκα νάρθηκα. ξυλόστεγου καμπαναριού νάρθηκα 12 Άγιος Νικό- Τρίκλιτη. Γ΄ Φάση        ∆΄ Φάση Κατασκευή 1940. Θεοτόκου δισυπόστατη Βασιλική Κατασκευή Μαριών (1813) με στοά στο νότο στοάς Κοίμηση Τρίκλιτη ξυλόστεγη Θεοτόκου Βασιλική. (1 831) γιργίτικα και σιδερένια γυνακωνίτη κουφώματα Άγιος Τρίκλιτη. υπερ- Κατασκευή καμπαναριού Σωτήρα (1890) κείμενο γυναικωνίτη. παστη Βασιλική κατασκευή Ποταμιάς χαγιατιού (1836) 13 14 Αγία Τρίκλιτη.204    (1810) ευθύγραμμο παρεκκλησίου γυναικωνίτη. δισυπόστατη 1860 Κατασκευή του Νικόλαος καμαροσκέπαστη κατασκευή του ανεξάρτητου Λιμένα (1835) Βασιλική με τρούλο. καμαροσκέ- Πρόσφατη λαος Σκ. Λιμεναρίων και υπερκείμενο υπερκείμενου γυναικωνίτη γυναικωνίτη και καμπαναριού   . φανού τρούλο και φανό. με στοά και Ραχωνίου (1822) Άγιος Τρίκλιτη καμαροσκέπα- Υπερύψωση Νεοκλασικός Νικόλαος στη Βασιλική με στοά του κλιμακο- διάκοσμος στο Αγίου και υπερκείμενο στασίου του εσωτερικό Γεωργίου γυναικωνίτη γυναικωνίτη 8 9 (1830) και κατασκευή καμπανοστάτη 10 11 Κοίμηση Τρίκλιτη δισυπόστατη 1962 Θεοτόκου καμαροσκέπαστη Κατασκευή Παναγίας Βασιλική με τρούλο. γιργίτικο. Μεταμόρφωση Τρίκλιτη ξυλόστεγη Βα- 1907 Προσθήκη Σωτήρος σιλική με στοά. γυναικωνίτη Α/Α Ναός Αρχική φάση Β΄ Φάση 7 Κοίμηση Τρίκλιτη ξυλόστεγη 1880. δισυπόστατη Κατασκευή του Παρασκευή Βασιλική με στοά και ανεξάρτητου Θεολόγου υπερκείμενο πιόσχημο καμπαναριού (1843) γυναικωνίτη. καμπαναριού. 2000 στοάς Κατασκευή Προσθήκη γυναικωνίτη ιδιόμορφης υπερκείμενου γραφείου ιερέα κάτοψης.

205 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4. . Η ΤΥΠΟΛΟΓΙΑ-ΟΙ ΤΙΜΩΜΕΝΟΙ ΑΓΙΟΙ.

206 1. ύπαρξης ή μη γυναικωνίτη. είναι τρίκλιτες καμαροσκέπαστες Βασιλικές με διάφορες παραλλαγές ως προς την ύπαρξη ή μη στοάς. Νικόλαο Σκάλας Ποταμιάς και είναι αντίστοιχα 6. ενώ παραπλήσια στοιχεία έχει και ο κοιμητηριακός ναός του Αγ.) Οι Ιερές ακολουθίες τελούνται εξίσου ορθά στα μονόχωρα ναΰδρια και στις τρίκλιτες Βασιλικές αλλά και στους άλλους τύπους. 3. και 88.μ. Επομένως η επιλογή του τύπου της τρίκλιτης Βασιλικής ή μονόχωρου ναού. μονόχωροι ξυλόστεγοι ναοί. γυναικωνίτη και αριθμού κογχών Ιερού Βήματος. Τρίκλιτες Βασιλικές υπάρχουν δέκα πέντε ενώ μονόχωρα ναΰδρια σαράντα οκτώ (Γράφημα 1. ∆έκα. Πράγματι το μεγαλύτερο εξωτερικό πλάτος και εμβαδόν μονόχωρου ναού στο νησί είναι αντίστοιχα 7. Στις ενοριακές γενικά επιλέγεται ο τύπος της τρίκλιτης Βασιλικής που προσδίδει κύρος στο ναό. ∆ύο. είναι τρίκλιτες ξυλόστεγες Βασιλικές με διάφορες παραλλαγές ως προς την ύπαρξη ή μη στοάς.07τ. άρα με ευχέρεια θα στεγαζόταν ως μονόχωρος.1. Γεώργιος Βουλγάρου (1779) και η Παναγία Θεολόγου(1780) όμως η επιλογή του τύπου αυτού σίγουρα οφείλεται σε οικονομική δυσπραγία. και το συναντούμε στον κοιμητηριακό ναό του Αγ. ο Άγ. Ιωάννη Θεολόγου (7. ανήκουν στον συνεπτυγμένο σταυροειδή με ωοειδή θόλο και . Πέντε. 2. σώζονται μέχρι σήμερα και εξετάζονται στα πλαίσια αυτής της μελέτης.71μ και 98.51τ. Υπάρχουν βέβαια και δύο παλιότεροι ενοριακοί ναοί που είναι μονόχωροι. Ανδρέα Όρμου Πρίνου (1899) .μ. Η τυπολογία Το σύνολο των ναών της Θάσου που κτίστηκαν κατά την διάρκεια της Τουρκοκρατίας. γυναικωνίτη και αριθμού κογχών Ιερού Βήματος. Από αυτούς εξήντα τρεις είναι τρίκλιτες ή μονόκλιτες Βασιλικές και τρεις μόνο ανήκουν σε σύνθετους τύπους. Στο σημείο αυτό μπορούμε να επισημάνουμε τα ακόλουθα: Το ελάχιστο εξωτερικό πλάτος και εμβαδό τρίκλιτης Βασιλικής συναντιέται στον Άγ. συνήθως γίνεται για λόγους σημειολογικούς καθώς εξυπηρετεί καλλίτερα τη Θεία Λειτουργία και όχι πάντα κατασκευαστικούς. Τυπολογία ναών (Γράφημα 2).90 Μ2). με παραλλαγές ως προς την ύπαρξη ή μη στοάς. Στο νησί υπάρχουν οι ακόλουθοι τύποι: 1.47 πλάτος και εμβαδόν 98.1. αριθμού κογχών Ιερού βήματος.. μονόχωροι καμαροσκέπαστοι ναοί με στοά ή χωρίς. Σαράντα-δύο.92μ. 4. 5. Πέντε. 4. είναι εξήντα έξι.

2. τρούλο.1.1. 1.1.1. Άγ.5. γιργίτικα και γυνακωνίτη 1.1. 1. 2. Σύναξη Ταξιαρχών Μαριών (1803) 4.1. Τρίκλιτη δισυπόστατη ξυλόστεγη Βασιλική με γυναικωνίτη 1. τρούλο και φανό.1. Κοίμηση Θεοτόκου Παναγιάς (1831) 4.1.1. Άγ. . Νικόλαος Σκ. Νκόλαος Αγ.1.2.Τρίκλιτη ξυλόστεγη δισυπόστατη Βασιλική 1.1. Άγ.1.4. Άγ.1. Μεταμόρφωση Σωτήρα στον Σωτήρα (1890). 4.1.1.1.1.1.1.Τρίκλιτη δισυπόστατη ξυλόστεγη Βασιλική με στοά και υπερκείμενο γυναικωνίτη 1. Παναγούδα Μαριών (1813) 4.2. Γεωργίου (1830) 4. Τύποι τρίκλιτων ξυλόστεγων Βασιλικών 4. Τρίκλιτη ξυλόστεγη Βασιλική με στοά.1.1.1.2. Κοίμηση Θεοτόκου Ραχωνίου (1822) 2.2.1.1.2. Αθανάσιος Κάστρου (1804). Ποταμιάς (1836).207 6.1. Γεώργιος Καλυβίων Λιμεναρίων (1902) 4. Καζαβητιού (1810). 2. Καζαβητιού (1803. ∆ημήτριος Καλλιράχης 4. Τύποι τρίκλιτων καμαροσκέπαστων Βασιλικών 4.1.1.1. στον συνεπτυγμένο αθωνίτικο ή αγιορείτικο τύπο. 3. με γιργίτικο και παρεκκλήσι 4. Άγ. Τρίκλιτη ξυλόστεγη τρισυπόστατη Βασιλική με εγκάρσιο κλίτος και γυναικωνίτη με ή χωρίς γιργίτικο και παρεκκλήσια : 1.Τρίκλιτη (1784) δισυπόστατη καμαροσκέπαστη Βασιλική με εγκάρσιο κλίτος.5. Άγ.1.Άγ. με παρεκκλήσι).1. Νικόλαος Λιμένα (1835) 4. . Τρίκλιτη τρισυπόστατη καμαροσκέπαστη Βασιλική με στοά και υπερκείμενο γυναικωνίτη.1.1.3. Τρίκλιτη ξυλόστεγη Βασιλική με υπερκείμενο γυναικωνίτη στοάς ή εξωνάρθηκα που προστέθηκε εκ των υστέρων 1. υπερκείμενο γυναικωνίτη.3.4. Τρίκλιτη καμαροσκέπαστη Βασιλική με στοά και υπερκείμενο γυναικωνίτη 1.2. Γεώργιος Μικρ. 1. Απόστολοι Μεγ. Άγ. Παρασκευή Θεολόγου (1843) 4. Τρίκλιτη καμαροσκέπαστη Βασιλική 1.1. Αγ.1.1. Τρίκλιτη δισυπόστατη καμαροσκέπαστη Βασιλική με τρούλο 1.1. Αναλυτικά ανήκουν στους ακόλουθους τύπους: 4.1.1. Άγ.1. Μία.1. ∆ημήτριος Θεολόγου (1803) 2.6.

Αθανάσιος ξυλόστεγη 3 Εγκάρσιο κλίτος στοά ξυλόστεγη 3 Εγκάρσιο κλίτος στοά Κάστρου1804 6. Νικόλαος Καμαρο- Αγ.γιργίτικο 7 Κοίμηση Θεοτόκου ξυλόστεγη 2 Μαριών1813 8 Κοίμηση Θεοτόκου ∆εν έχει ∆εν έχει γυναικωνίτη ξυλόστεγη 1 Ραχωνίου 1822 Υπερκείμενος στοά Γυναικωνίτης (προσθήκη) 9 10 11 Άγ. Παρασκευή ξυλόστεγη 2 γυναικωνίτη στοά ξυλόστεγη 1 Υπερκείμενος στοά Θεολόγου1843 14 Μεταμόρφωση Σωτήρα Σωτήρα Γυναικωνίτης φανός 1890 15 Άγ. Νικόλαος Καμαρο- Χρυσής Ακτής σκέπαστη 2 ∆εν έχει όχι γυναικωνίτη 1836 13 Άγ. Ταξιαρχών Μαριών 1803 4.1. Νικόλαος Καμαρο- Λιμένα 1835 σκέπαστη 1 Υπερκείμενος στοά γυναικωνίτης 2 Εγκάρσιο κλίτος όχι τρούλος 2 ∆εν έχει Στοά τρούλος γυναικωνίτη ενσωματωμένη 12 Άγ. Παρεκ- Καζαβητιού1810 κλήσι. Γεώργιος Μικρ. Άγ. ∆ημήτριος Καμαρο- 3 Υπερκείμενος στοά Καλλιράχης 1784 σκέπαστη Άγ.2. Καζαβητιού κλήσι 1803 5. ∆ημήτριος ξυλόστεγη 3 γυναικωνίτης στοά ξυλόστεγη 2 γυναικωνίτης στοά ξυλόστεγη 3 Εγκάρσιο κλίτος στοά γυναικωνίτης Θεολόγου 1803 3 Σύν. Άγ. Υπερκείμενος Εξωνάρ- Καλυβίων Γυναικωνίτης θηκας Λιμεναρίων 1902 (προσθήκη) Γιργίτικα .Πίνακας τυπολογίας τρίκλιτων Βασιλικών Α/ Βασιλική Στέγαση Α Αριθμός Γυναικωνίτης. Άγ. Γεώργιος ξυλόστεγη 1 Τρούλος. Απόστολοι Παρεκ- Μεγ.208 4.Γεωργίου 1830 σκέπαστη Κοίμηση Θεοτόκου Καμαρο- Παναγίας 1831 σκέπαστη Αγ. Στοά ή Τρούλος Άλλα Αγίων Εγκάρσιο εξωνάρ- ή φανός στοι- κλίτος ή θηκας χεία υπερκείμενος γυναικωνίτης 1 2 Άγ.

1. Μονόχωρος ξυλόστεγος ναός με στοά στο νότο ή στο βορά  Άγ. Γεώργιος Παναγιάς (1893)  Άγ.1. Μονόχωρος ξυλόστεγος ναός με στοά ή εξωνάρθηκα στα δυτικά  Άγ. Άγ. Χαράλαμπος Παναγιάς (1814)  Υπαπαντή Καλλιράχης (1862) 4. Νικόλαος Παναγίας (1850-60)  Άγ. Ιωάννης Πρόδρομος Σωτήρα  Ζωοδόχος Πηγή Ποταμιάς 4. Παντελεήμων Παναγιάς (1877)  Άγ. 1.Άγ. Ανάργυροι Θεολόγου (1890)  .3.3.Άγ.1.209 4.2.3. Ιωάννης Λιμένα (1835)  Άγ.3.3.Μ. Παντελεήμων Μαριών (1855)  Άγ. Γεώργιος Βουλγάρο (1779) 4.Άγ. Μονόχωρος ξυλόστεγος ναός με γυναικωνίτη  Παναγία Θεολόγου (1633)  . Ευστράτιος Κάστρου (1899)  Άγ.  Γέννηση Τιμίου Προδρόμου Μαριών (1831)  Ι. Τυπολογία μονόχωρων ναών 4. Μαρίνα Μαριών (1874)  .Άγ.3. Τύποι μονόχωρων ξυλόστεγων ναών (Γράφημα 3). Αντώνιος στον Ποτό (1851)  Αρχάγγελος Θεολόγου (1859)  Γενέθλια της Παναγίας (1857)  Άγ. Τριάδα Κοινύρων (1861)  Προφήτης Ηλίας Κάστρου (1862)  Εισόδια Θεοτόκου Θεολόγου(1861-1875)  Τα Εννιάμερα της Παναγίας Κάστρου (1867)  .Γεώργιος Ποταμιάς (1896)  . Αρχαγγέλου Μιχαήλ Θεολόγου (1831)  Άγ. Γεώργιος Μαριών (1834)  Άγ.1.1.4. Ανάργυροι Κακηράχης (1830)  Σύναξη Τιμίου Προδρόμου Ποταμιάς (1839)  Αρχάγγελος Λιμένα (1835-40) .

Καζαβητιού (1858)  Άγ. Ιωάννης Θεολόγος Θεολόγου(1899)  Αρχάγγελος Μιχαήλ Ποταμιάς (αρχική φάση).Ευαγγελισμός της Θεοτόκου Λιμεναρίων (1880) 4.1.1. Ιωάννης Μεγ.3. Μονόχωρος καμαροσκέπαστος ναός  Άγ.1. Μαρίνα Μικρ.1. Καζαβητιού(1865)  Άγ. Κυριακή Καζαβητιού (1865-1870)  Άγ.1. Καζαβητιού (1865)  Άγ.Γεώργιος Παλήρη (1866)  Άγ.210  Άγ. ∆ημήτριος Μ.6. Ιωάννης Παναγιάς (1850-60)  Άγ. Νικόλαος Παναγιάς (1835-40)  Άγ. Μονόχωρος καμαροσκέπαστος ναός με στοά και υπερκείμενο κελί  Άγ Αθανάσιος Παναγιάς(1837) 4. ∆ημήτριος Βουλγάρο (1835-40)  Άγ.Συνεπτυγμένος αθωνίτικος ή αγειορείτικος τύπος  Άγ.Θέκλα Ποταμιάς (1898) 4.5. Μονόχωρος καμαροσκέπαστος ναός με εξωνάρθηκα και γυναικωνίτη  .4. 4. Καζαβητιού (1843)  Άγ. Ανδρέας Όρμου Πρίνου (1890)  Άγ. Παντελεήμονας Μικρ.4.1.1. Γεώργιος Καλλιράχης (1850-60)  Άγ.1. ∆ημήτριος Ποταμιάς (1845) .4. Ιωάννης Βουλγάρο (1835-40)  Μεταμόρφωση Σωτήρα Κακηράχης (1882) 4. Τύποι μονόχωρων καμαροσκέπαστων ναών (Γράφημα 4) 4.Συνεπτυγένος σταυροειδής με ωοειδή θόλο  Άγ.1.4. Γεώργιος Θεολόγου (1861-1876)  Άγ. ∆ημήτριος Λιμένα (~1839)  Γέννηση Τιμίου Προδρόμου Θεολόγου (1844)  Άγ.

Πίνακας τυπολογίας μονόχωρων ναών Α/ Α Ναός Στέγαση Γυναικω νίτης 1 Παναγία Θεολόγου (1633) Αγ.7. Γεώργιος Θεολόγου (~1844) Αγ. Αγ. Καζαβητίου (1843) Γέννηση Τιμίου Πρόδρομου Θεολόγου(1844) Άγ. ∆ημήτριος Βουλγάρο (~1839) Αγ. ∆ημήτριος Ποταμιάς (1845) Αγ. Ιωάννης Πρόδρομος Βουλγάρο (~1839) Σύναξη Τιμίου Προδρόμου Ποταμιάς (1839) Μ.1. ∆ημήτριος Λιμένα (~1839) Αγ.211 4. Γεώργιος Μαριών (1834) Αρχάγγελος στο Λιβάδι Θεολόγου (1834) Αγ. Ιωάννης Λιμένα (1835) Αγ. Χαράλαμπος Παναγιάς (1814) Άγ. ∆ημήτριος Ποταμιάς (1845) Αγ. Αθανάσιος Παναγιάς (1837) Ξυλόστεγος Ξυλόστεγος Ξυλόστεγος Ξυλόστεγος ναι 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 21 22 Αρχάγγελος Λιμένα (~1839) Αρχάγγελος Μιαήλ Ποταμιάς (αρχική φάση) (~1839) Άγ. Αντώνιος Στοά νότια ή βόρεια Στοά ή εξωνάρθηκας δυτικά κελί Συνεπτυγμένος σταυροειδής με ωοειδή θόλο Συνεπτυγμένος αθωνικός ναι ναι Παρακείμενο ναι Ξυλόστεγος Ξυλόστεγος Ξυλόστεγος Ξυλόστεγος Καμαροσκέπαστος Ξυλόστεγος Καμαροσκέπαστος Καμαροσκέπαστος Ξυλόστεγος Ξυλόστεγος Ξυλόστεγος ναι Υπερκείμενο ναι ναι ναι ναι ναι Ξυλόστεγος ναι Ξυλόστεγος ναι Καμαροσκέπαστος Καμαροσκέπαστος ναι ναι Ξυλό- . Ανάργυροι Κακηράχης (1830) Γέννηση Τιμίου Προδρόμου Μαριών (1831) Αγ. Γεώργιος Βουλγάρο (1784) Αγ. Παντελεήμονα Μικρ. Νικόλαος Παναγιάς(~1839) Άγιος Ιωάννης Πρόδρομος Σωτήρα (~1839) Άγ.

Ανάργυροι Ξυλόστεγος Γυναικω -νίτης Στοά νότια ή βόρεια Στοά ή εξωνάρθηκας δυτικά κελί Συνεπτυγμένος σταυροειδής με ωοειδή θόλο Ξυλόστεγος Ξυλόστεγος Ξυλόστεγος Ξυλόστεγος Ξυλόστεγος Ξυλόστεγος Ξυλόστεγος Ξυλόστεγος Ξυλόστεγος ναι ναι ναι Ξυλόστεγος Ξυλόστεγος ναι Ξυλόστεγος ναι Ξυλόστεγος ναι ναι Ξυλόστεγος Ξυλόστεγος ναι Ξυλόστεγος Ξυλόστεγος Ξυλόστεγος Καμαροσκέπαστος ναι ναι Ξυλόστεγος Ξυλό- ναι Συνεπτυγμένος αθωνικός . Τριάδα Κοινύρων (1861) Αγ. Ιωάννης Θεολόγος Παναγιάς (1857) Γενέθλια Παναγίας Σκάλας Παναγιάς (~1857) Αγία Μαρίνα Καζαβητιού (1858) Αρχάγγελος Θεολόγου(1859) Αγ. ∆ημήτριος Καζαβητιού (~1865) Αγ. Τριάδα Κοινύρων (1861) Υπαπαντή Καλλιράχης (1862) Άγ.212 Α/ Α 23 24 25 26 27 28 29 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 στον Ποτό (1851) Ναός στεγος Στέγαση ΄Αγ. Νικόλαος Θεολόγου (1860) Αγ. Αντρέας Πρίνου (1899) Αγ. Παντελεήμων Μαριών (1855) Αγ. Κυριακή Καζαβητιού (~1865) Εισόδια Θεοτόκου Θεολόγου (~1865) Άγ. Γεώργιος παλήρη Θεολόγου (1866) Εννιάμερα Παναγίας Κάστρου(1867) Αγία Μαρίνα Μαριών (1874) Άγ. Ιωάννης Μεγ.Γεώργιος Καλλιράχης (~1862) Προφήτης Ηλίας Κάστρου (1862) Αγ.Καζαβητιού (1865) Αγ. Παντελεήμων Παναγιάς(1877) Ευαγγελισμός Θεοτόκου Λιμεναρίων (1880) Μεταμόρφωση Σωτήρα Κακηράχης (1882) Αγ.

Στους αιώνες αυτούς που οι ελληνορθόδοξες κοινότητες επιτέλους είχαν την δυνατότητα να κτίσουν-επισκευάσουν νέους ναούς. ήταν και λύση που διευκόλυνε πολύ τους μαστόρους. που την εφήρμοζαν με επιτυχία στην κατασκευή των απλών σπιτιών αλλά και των αρχοντικών. Ο χρόνος κατασκευής ήταν βέβαια περιορισμένος. Ο τύπος της τρίκλιτης Βασιλικής μπορούσε να προσαρμοστεί σε κάθε μέγεθος ναού με μεγάλη ευκολία και γι αυτό στους ενοριακούς τουλάχιστον ναούς. Ιωάννης Θεολόγος Θεολόγου (1899) Ζωοδόχου Πηγής Ποταμιάς (~1900) Ξυλόστεγος Ξυλόστεγος Ξυλόστεγος Ξυλόστεγος Γυναικω -νίτης Στοά νότια ή βόρεια Στοά ή εξωνάρθηκας δυτικά κελί Συνεπτυγμένος σταυροειδής με ωοειδή θόλο Συνεπτυγμένος αθωνικός ναι Καμαροσκέπαστος Ξυλόστεγος 4. Επομένως αναγκαστικά έπρεπε να είναι έκκεντρη και για συμμετρία διπλή. Ειδικά για τους ενοριακούς ναούς το μέγεθος έπρεπε να είναι αρκετά μεγάλο. ΙΕΕ. 267. έπρεπε να κτιστούν πάρα πολλοί ναοί συγχρόνως. γιατί οι ναοί ήταν πετρόκτιστες κατασκευές καλυπτόμενες με ξύλινες στέγες. ώστε να ικανοποιεί τις ανάγκες όλων των οικισμών.00 μέτρα η στήριξη του ζευκτού απαιτούσε και ενδιάμεση στήριξη. η στήριξη ήταν αδύνατο να είναι κεντρική.213 Α/ Α 45 46 47 48 49 50 Θεολόγου(1890) Ναός στεγος Στέγαση Αγ. Λόγω του τελετουργικού της Θείας Λειτουργίας. συγκεκριμένα της στέγασης της συνήθως με δίρριχτη στέγη. Οι τρίκλιτες ξυλόστεγες Βασιλικές. σσ. Ο τρόπος κατασκευής των τοίχων δεν απαιτούσε από τα συνεργεία των κτιστάδων ιδιαίτερες δεξιότητες. Η υιοθέτηση λοιπόν της λύσης της ξυλόστεγης Βασιλικής. Γεώργιος Παναγιάς (1893) Άγ. κυριαρχεί σχεδόν ολοκληρωτικά. σ. γιατί θα εμπόδιζε την είσοδο στην Ωραία Πύλη. Είναι γνωστή και αρκούντως αιτιολογημένη η εξάπλωση του τύπου της τρίκλιτης ξυλόστεγης Βασιλικής σ΄ ολόκληρη τη Βαλκανική χερσόνησο κατά τον 18ο και 19ο αιώνα1. οι 1 Χατζηδάκης. . Έτσι προέκυψε η τοποθέτηση των στύλων. Μπούρας 1979. 159-168.Γεώργιος Ποταμιάς (1896) Αγία Θέκλα Καλλιράχης (1898) Αγ. αλλά τα διαθέσιμα συνεργεία γνώριζαν την τεχνολογία των ξύλινων στεγών. Ευστράτιος Κάστρου (1892) Άγ.2. Υπήρχε όμως στους μεγάλους ναούς ένα πρόβλημα: Επειδή το καθαρό πλάτος των ναών υπερέβαινε συνήθως τα 7.

δηλαδή δεν εξαρτώνται από το διαθέσιμο καθαρό μήκος των εκατέρωθεν της αψίδας του Ιερού τμημάτων του ανατολικού τοίχου. Οι λόγοι δεν είναι κατασκευαστικοί.1.214 οποίοι επιλέχθηκαν να είναι ξύλινοι. είναι μεγαλύτερο το βόρειο και σε μία τα δύο τμήματα είναι ίσα. τέσσερις κτισμένες μεταξύ των ετών 1803-1843. 4. Το πλήρωμα της Εκκλησίας λόγω των αυστηρών περιορισμών στην οικοδόμηση ναών κατά την τουρκοκρατία. . το βόρειο έχει πάντα μεγαλύτερη διάσταση από ότι το νότιο. σσ. κατασκεύαζαν δηλαδή με την τεχνική του μπαγδατιού που τους ήταν ομοίως εξαιρετικά οικεία.13-19. συχνά επέλεγε η νέα τρίκλιτη Βασιλική να τιμάται σε περισσότερους από έναν άγιο. ουσιαστικά είναι εφαρμογή της τεχνολογίας των ξύλινων σπιτιών. αλλά φαίνεται εορτολογίου του συγκεκριμένου ότι χωριού. Η επιλογή δεν ήταν τυχαία.2 Στο νησί οι τρισυπόστατες ξυλόστεγες είναι τρεις. εξυπηρετούν συγκεκριμένες ανάγκες Επειδή στις τρισυπόστατες στο βόρειο τμήμα του Α. Αναλυτικά (Γράφημα 5): 2 Βελένης 1982. κτισμένες μεταξύ των ετών 1803-1810. Τα κάλυπταν και για λόγους θερμομόνωσης με ξύλινα ταβάνια. Η διαφορά είναι στην απόσταση μεταξύ των στύλων. η ύπαρξη τρούλου. όπως ακριβώς και στα σπίτια. Τα ζευκτά με εξαίρεση τις στοές απέφευγαν να τα διατηρούν ορατά. Το πολύκογχο του ανατολικού τοίχου του Ιερού Βήματος Η δυνατότητα εορτασμού τριών Αγίων είναι κοινή πρακτική τον 18ο και τις πρώτες δεκαετίες του 19ου αιώνα. όταν επιτέλους είχε την δυνατότητα της οικοδόμησης ναού.2. Στα σπίτια είναι συνήθως 0. Αντίθετα στους ναούς είναι πολύ μεγαλύτερη διότι συνήθως φέρουν μόνο την στέγη. η ύπαρξη του εγκάρσιου κλίτους και του γυναικωνίτη αλλά και αν ο γυναικωνίτης είναι υπερκείμενος της στοάς σύγχρονος του ναού ή μεταγενέστερος. υιοθετούσαν τη λύση της ψευδοκαμάρας. Αντίθετα στις δισυπόστατες όπου στο βόρειο τμήμα υπάρχει μόνο η πρόθεση και στο νότιο δύο κόγχες. η παρουσία γριγίτικου και νεώτερων παρεκκλησιών. τοίχου ανοίγονται τρεις κόγχες και στο νότιο δύο. που ήταν η πλέον διαδεδομένη κατά την Τουρκοκρατία.90-1. Πολλές φορές όμως. Στη Θάσο οι τρίκλιτες ξυλόστεγες Βασιλικές κατατάσσονται σε επτά τύπους. καμάρες που παρέπεμπαν στην βυζαντινή τεχνολογία των καμαρών και των θόλων.. Το αξιοσημείωτο είναι ότι οι δισυπόστατες ξυλόστεγες είναι περισσότερες. όπου όμως συνήθως παραλαμβάνουν φορτία και άλλου ορόφου. Τα κύρια χαρακτηριστικά των τύπων είναι το πολύκογχο του ανατολικού τοίχου του Ιερού Βήματος. καθώς οι υπάρχοντες ναοί ήταν λίγοι και είχαν ήδη προστεθεί νεομάρτυρες που έπρεπε να τιμηθούν.20μ.

47Μ2) κτίζεται τρισυπόστατη με τις τρεις κόγχες να ανοίγονται στα διαθέσιμα 3. Παρ όλο που το διαθέσιμο Β.215 Οι Άγιοι Απόστολοι Μεγάλου Καζαβητιού (1803).71μ. τρίκλιτη τρισυπόστατη Βασιλική. πιθανόν όμως γιατί το μικρό καθαρό πλάτος της ανατολικής πλευράς (7. πλευράς ήταν ανεπαρκές για άνοιγμα τριών κογχών. δωδέκατη σε μέγεθος(149. Το 1810 το Μικρό Καζαβήτι κτίζει τον Άγιο Γεώργιο. ανοίγονται δύο κόγχες. η Αγία Παρασκευή Θεολόγου 1843.50μ.30μ ήταν επαρκές για άνοιγμα τριών κογχών. Για ευχερέστερη διάνοιξη των τριών κογχών. να είναι κατά 0. πλευράς 10. 7.53 μ. Ο ανατολικός τοίχος έχει το μικρότερο καθαρό μήκος. μήκους 3. κτίζεται η Σύναξη των Ταξιαρχών.94μ. οι τρεις κόγχες ανοίγονται οριακά στα διαθέσιμα 2.00Μ2.46μ του βόρειου τμήματος της Α. Το καθαρό μήκος της Α. πλευράς είναι 7.17μ.05Μ2). μήκος των 3. πλευράς. στα 2. Αντίθετα στο νότιο. του βόρειου εσωτερικού τμήματος της ανατολικής πλευράς και δύο στα 3. γι αυτό υπάρχει μόνο η πρόθεση. Το καθαρό πλάτος της Α. η ένατη σε μέγεθος τρίκλιτη Βασιλική Είναι κι αυτή δισυπόστατη. ενώ στο .61μ. Στο νότιο τμήμα αντίθετα. επειδή ήδη λειτουργούσε στο χωριό ο ναός της Παναγίας και δύο τιμώμενοι άγιοι επιπλέον θεωρήθηκαν αρκετοί. την 13η σε μέγεθος στο νησί. Το 1804 κτίζεται ο Άγ. Το μέγεθος του κυρίως ναού είναι 242. Η σύγχρονη της. Αντίθετα στο νότιο τμήμα ανοίγονται κανονικά οι δύο κόγχες στα 3. ανοίγεται μόνο η πρόθεση.86μ του βόρειου εσωτερικού τμήματος της ανατολικής πλευράς ενώ οι άλλες δύο στα 2. είναι δισυπόστατη. δέκα χρόνια μετά την Σύναξη των Ταξιαρχών. και το καθαρό μήκος της Α.93Μ των τριών τρισυπόστατων.47μ.70μ εσωτερικά στο βόρειο τμήμα της δεν επαρκούσε για το άνοιγμα τριών κογχών.55 υπάρχουν κανονικά οι δύο κόγχες. στις Μαριές σε ένα φτωχό και μικρό χωριό.40μ.70μ. Αθανάσιος Κάστρου. για αυτό υπάρχει μόνο η πρόθεση. Πράγματι. οι Μαριές κτίζουν δισυπόστατη την Κοίμηση Θεοτόκου (Παναγούδα).67μ). μεγαλύτερο από την τρισυπόστατη του Καζαβητιού.30Μ2). ο ΄Αγιος ∆ημήτριος Θεολόγου.60μ.60μ. Πιθανόν παρ όλο που το διαθέσιμο βόρειο πλάτος των 3. ενώ ολόκληρη η ανατολική της πλευρά έχει καθαρό μήκος 9.29μ. η έβδομη σε μέγεθος (199. ήταν επαρκές. που στα 3. Η νεώτερη ξυλόστεγη δισυπόστατη Βασιλική. Τον ίδιο χρόνο. πλευράς 10.37μ του νότιου. το διαθέσιμο εσωτερικό μήκος των 2. πλευράς είναι 10. η τέταρτη σε μέγεθος τρίκλιτη τρισυπόστατη Βασιλική (225. μήκους 3. διαθέτει δύο κόγχες. κτίζεται το 1843.15Μ2). (208. η έκτη σε μέγεθος εκκλησιά του νησιού. Το 1813. Λόγω του μικρού μεγέθους της. η αψίδα τοποθετείται έκκεντρα με αποτέλεσμα το αριστερό τμήμα της Α. Το καθαρό μήκος της Α. συγκεκριμένα 2.41μ μεγαλύτερο από το δεξί.

αλλά και στη Λέσβο. Μουτσόπουλος 2006.398. 415. 353. Απόδειξη η Νέα Παναγία Θεσσαλονίκης που αρχικά εγκάρσιο κλίτος που στήριζε τον ευθύγραμμο γυναικωνίτη. αλλά το κεντρικό κλίτος είναι στενότερο. Μουτσόπουλος 2003. 7 Μαντοπούλου-Παναγιωτοπούλου 1998. σ. Σε μερικές περιπτώσεις δεν προστίθεται κίονας: Αγ.50 μέτρα.411. Αρώνη-Κοτσάλη. 3. Στον γυναικωνίτη όμως προστίθεται φυτευτός κεντρικός κίονας και σχηματίζεται κανονικά τοξοστοιχία. 4 Μακρής 1976. Ομοίως αφανείς είναι συνήθως οι κόγχες στην Ήπειρο και ∆υτική Μακεδονία. Η ύπαρξη του εγκαρσίου κλίτους Η ύπαρξη του εγκάρσιου κλίτους στους ναούς. 413. Η ύπαρξη του εγκάρσιου κλίτους. σσ.5 4. γιατί θα κατασκευαζόταν κεντρικό τόξο μεγάλης χορδής. 1999. διαφορετικής από τα υπόλοιπα. Εξωτερικά οι κόγχες τις πρόθεσης και του διακονικού των τρίκλιτων Βασιλικών που 3 μελετήθηκαν είναι σε όλα τα μνημεία αφανείς. Θεοχαρίδου. Βλ. Στους δύο άλλους ναούς στο πρώτο επίπεδο δεν υπάρχει τοξοστοιχία και οι κίονες παραμένουν δύο.371. Κλεόμβροτος 1976.2. πιθανόν ο ναός ακολουθεί το προηγούμενο πρωϊμότερο παράδειγμα του Αγ. 20. σσ. Υιοθετείται όμως σε ναούς με μεγάλο πλάτος. αλλά καταργήθηκε. Γεώργιο. διαθέτει τρεις κίονες και στα δύο επίπεδα. Αθανασιάδου-Κωτίδου 1998. δεν έχει διερευνηθεί στην βιβλιογραφία και στα δημοσιευμένα μνημεία δύσκολα ανιχνεύεται. διότι το κεντρικό κλίτος έχει πλάτος 5. Χρυσάφη-Ζωγράφου.13. Παρασκευή 3 Σηφουνάκης. 61. τμήματος ανοίγονται δύο κόγχες. ενώ δεν συνηθίζεται σε ναούς με περιορισμένο πλάτος. με διαμορφωμένα τέσσερα τόξα στο πρώτο επίπεδο. συνήθως συνυπάρχει με ευθύγραμμο διέθετε γυναικωνίτη6. σσ. 429. Εδώ οι λόγοι είναι καθαρά μορφολογικοί. Η προσθήκη του κίονα οφείλεται σε στατικούς λόγους. ενώ λόγω του μειωμένου ύψους στον γυναικωνίτη υπάρχει απλή ξύλινη δοκός. για να στηρίξει σωστά το γυναικωνίτη. Μπούρας 1979. ∆ημητρίου στο ίδιο χωριό. 403. Μπέλιτσος. Στην πιο καθαρή μορφή του.365.67 για τον Άγ. σσ. 6 Υπάρχουν όμως και ναοί με εγκάρσιο κλίτος. . 8 Βρυώνης-Γιαννίτσαρης 1998. που θεωρείται μεγάλο άνοιγμα.71-80. σσ. όταν ο γυναικωνίτης οπισθοχώρησε πάνω από την νέα στοά που απέκτησε αργότερα ο ναός7. Μουτσόπουλος 1973. Χωρίς διαμορφωμένη τοξοστοιχία συναντάται στον Ιερό Ναό Παναγίας ∆ομιανών (1787) στην Ευρυτανία8. αλλά χωρίς γυναικωνίτη. 5 Καμαρούλιας 1966. 134-135. στον Άγιο Αθανάσιο Κάστρου (1804). αν δεν υπάρχουν οι κατάλληλες φωτογραφίες. αντίθετα στη γειτονική Λήμνο και στο Πήλιο4 είναι ορατές στα περισσότερα μνημεία. για τους Αγ. Αποστόλους και 3.70μ.216 ίδιο μήκος του Ν.2. Το εγκάρσιο κλίτος στο νησί υπάρχει σε τρεις ναούς.

4. Αθανασιάδου-Κωτίδου 1998. Γιουγκοσλαβία. Πρέπει να σημειωθεί. Χατζηαντωνίου-Δεληβογιατζή 1993.. που εξυπηρετούσε τα γειτονικά μετόχια και ο Άγιος Νικόλαος Σκάλας Ποταμιάς που πρέπει νμα εξυπηρετούσε ομοίως μετόχι. 13-31. Οι γυναίκες περιορίζονταν στον γυναικωνίτη. του οποίου το προς τον ναό μέτωπο φρασσόταν με καφασωτά. ότι συνήθως η πρόσβαση σ αυτόν γινόταν μόνο με εξωτερική σκάλα. το μεσαίο κλίτος οριοθετεί το ανατολικό τμήμα του πρόναου11. Βουλγαρία. οι γυναικωνίτες στηριζόταν σε εγκάρσιο στην ανατολική τους πλευρά ξύλινο κλίτος.Γενίτσαρης 1998. έχουν αρκούντως αναπτυχθεί12. βρίσκεται πάνω από την στοά του ναού που σ αυτόν τον τύπο είναι σύγχρονη του. 83-110.217 Πυξού (1899)9.117-118. 11 Βρυνιώτης. Ο Γυναικωνίτης Ο διαχωρισμός της θέσης ανδρών και γυναικών αποτελεί κατάλοιπο της τουρκοκρατίας. συνήθως κατασκευάστηκαν εκ των υστέρων. 4.4. ενώ στον Άγ.2.12. Μαντοπούλου-Παναγιωτοπούλου 2002. Αθανάσιο Ευόσμου Θεσσαλονίκης γυναικωνίτης. και φυσικά για να απελευθερώσουν τον κυρίως 9 Μουτσόπουλος 2003. Για να το αποφύγουν θα έπρεπε να και για να έχουν καλλίτερη στήριξη σε πέτρινο τοίχο. γιατί αυξανόταν ο πληθυσμός. αλλά μόνο 10 δεν υπάρχει εξωνάρθηκας. Οι τρίκλιτες ξυλόστεγες βασιλικές στο νησί διαθέτουν όλες γυναικωνίτη.3. ώστε οι άνδρες να μην διασταυρώνονται με τις γυναίκες κατά την άνοδο τους στον γυναικωνίτη. 12 Καμπούρη-Βαμβούκου 1989. για κατασκευαστικούς λόγους. Οι εσωτερικές σκάλες που βρίσκουμε σήμερα στους ναούς. σ. Είναι ο τύπος της τρίκλιτης ξυλόστεγης Βασιλικής με στοά και υπερκείμενο γυναικωνίτη. σσ.Ο υπερκείμενος γυναικωνίτης Στη Θάσο ήδη παρατηρήσαμε ότι η στοά συχνά κτιζόταν αργότερα από τον ξυλόστεγο ναό. 276. εκμετάλλευση από τον κυρίως ναό όλου του ύψους ως την οροφή. σσ. Πιθανότατα ο τύπος αυτός της Βασιλικής με το εγκάρσιο κλίτος είναι ο πρόδρομος του τύπου της Βασιλικής με στοά και υπερκείμενο γυναικωνίτη. σ. χρήση του χώρου πάνω από τη στοά. Στον ιερό ναό Παναγίας ∆ομιανών. 10 . ο οποίος εμφανίζει μεγάλη διάδοση στην Ελλάδα. Πιστεύουμε όμως ότι ο τύπος προέκυψε όταν ατόνησαν οι περιορισμοί στον χρόνο οικοδόμησης. ∆εν διαθέτουν η Κοίμηση Θεοτόκου Μαριών. Σε τρεις ναούς το μεγαλύτερο τμήμα του γυναικωνίτη. σσ. Επειδή οι ναοί μεγάλωναν σε διαστάσεις.13-22.2. σ. Τα πλεονεκτήματα του. δημιουργία υψηλού δυτικού μετώπου του ναού κλπ. Κωνσταντινούπολη και Μικρά Ασία.

Ο τρούλος στο νησί υπάρχει μόνο σε μία ξυλόστεγη Βασιλική. σ. Νευροκοπίου. 13 Μαντοπούλου-Παναγιωτοπούλου 2002. Μόνο στην Κοίμηση Θεοτόκου Ραχωνίου επεκτείνεται και στον νότο ως προέκταση του προϋπάρχοντος ναϋδρίου του Αγ. σσ.55. που υπέστη διαδοχικές επεμβάσεις14. τον μετέφεραν πάνω από τη στοά. Στους Αγίους Αποστόλους η Ζωοδόχος Πηγή ιδρύθηκε το 1804 ενώ στον Άγιο Γεώργιο το παρεκκλήσι του Αγ. έχοντας διάμετρο. στην Κοίμηση Θεοτόκου Ραχωνίου (1822) και στον Άγ. γι αυτό στον πατριαρχικό ναό της Κωνσταντινούπολης δεν επιτράπηκε ο εξωτερικά ορατός τρούλος και επιλέχθηκε ο τύπος της τρίκλιτης Βασιλικής. Σύμφωνα με μαρτυρίες προστέθηκε το 190715 από τον ιερέα Παπαστυλιανό γιατί δεν επιτράπηκε το 1890. «δια επικαλύμματος» που μιμείται «αθηναϊκό τρούλο» και καταλαμβάνει το κεντρικό τμήμα της ψευδοκαμάρας του κεντρικού κλίτους.193-198. 4. Στο νησί υπερκείμενος γυναικωνίτης υπάρχει πάνω από δυτική στοά σε τρεις ναούς. Τα νεώτερα παρεκκλήσια Στις δύο τρισυπόστατες Βασιλικές του Καζαβητιού υπάρχουν ενσωματωμένα στις στοές παρεκκλήσια16.84-85. επεκτείνεται όμως και στον κυρίως ναό. Χαραλάμπους ιδρύθηκε το 1815 . η ανάγκη εορτασμού κι άλλων αγίων οδήγησε στην εκ των υστέρων κατασκευή παρεκκλησίων ενσωματωμένων στις στοές. στη Μεταμόρφωση Σωτήρα στον Σωτήρα.218 ναό από τον κύριο όγκο του γυναικωνίτη που δημιουργούσε «σκοτεινή περιοχή» κάτω απ αυτόν. υιοθέτηση καινούργιων αρχιτεκτονικών ρευμάτων και απόδοση μνημειακού ύφους13. Η προσθήκη έγινε για να ικανοποιήσει τις ανάγκες των πιστών και δεν αποτελεί όπως συνέβη σε ναούς άλλων περιοχών.5. 4. 14 . πιθανότατα χωρίς άδεια. Γεώργιο Καλυβίων Λιμεναρίων (1902) η στοά και ο υπερκείμενος γυναικωνίτης προστέθηκαν εκ των υστέρων τη δεκαετία του 40. σ. Παρατηρούμε δηλαδή ότι παρ όλο που οι δύο ναοί κτίστηκαν τρισυπόσταστατοι. σ.2. ίσο με ένα μετακιόνιο διάστημα. Ιωάννη Θεολόγου. Σε δύο ναούς.99 Runciman 1994.4. Πρόκειται ουσιαστικά για ελαφριά ξύλινη κατασκευή.23.2. λόγω στενότητας του πλάτους της στοάς. σσ. Ο τρούλος Η ύπαρξη του τρούλου εμπεριέχει συμβολισμούς που δεν ήταν ευάρεστοι στις Οθωμανικές αρχές. 15 Αθανασίου. τοποθετημένος στο κέντρο του ναού. Βλ Τσούρη 1980. 16 Παρόμοιο παρεκκλήσι υπάρχει στο Ακρινό Κ.

σσ. 22. Ειρήνη Χρυσοβαλάντου.179. Γεώργιος στον Σόλο Καλαβρύτων(1806)25. Γεωργίου τιμάται στην μνήμη του Αγ. Γκιολές 1992. Στην τουρκοκρατία είναι πολύ σπάνιος. Η ιδιαιτερότητα στην Κοίμηση Θεοτόκου. Άγιος ∆ημήτριος Σαλαμίνας. η οποία μεταφέρεται στο καθολικό της ομώνυμης Μονής την παραμονή της γιορτής.59-60.)22.3. όπου ο έλεγχος ήταν ασφυκτικός. Οι ναοί αυτοί συνήθως έχουν υπερυψωμένο το μεσαίο κλίτος: Ναοί Καστοριάς17.197-207. είναι ότι τα γριγίτικα συγχρόνως διαθέτουν και ανεξάρτητους εισόδους προς το γυναικωνίτη. 4.20. Φανερωμένη Σαλαμίνας (17ος αι.25. Οι τρίκλιτες καμαροσκέπαστες Βασιλικές Στο νησί υπάρχουν πέντε καμαροσκέπαστες βασιλικές. με αρχική φάση χρονολογημένη το 180624. εξαιτίας της ειδικής κατασκευής του ξυλότυπου. Το ενδιαφέρον είναι ότι ουσιαστικά πρόκειται για παρεκκλήσια. σσ. 18 . 24 Η βασική παρατήρηση είναι ότι το νησί ανήκε στον καπουδάν πασά. 23 Παπαϊωάννου 1993. ενώ το νότιο στην Αγ. 9. Τα γριγίτικα Στον Άγιο υπάρχουν Γεώργιο Καζαβητιού και στην Κοίμηση Θεοτόκου Παναγίας δύο μικροί ανεξάρτητοι χώροι κάτω από τους γυναικωνίτες για τις ηλικιωμένες. σσ. σ. Του Αγ. 25 Αγοροπούλου-Μπιρμπίλη 2002. σσ. Αθανάσιος και Κύριλλος στην Υδρούσα της 23 Σάμου(1782) . Πετρονώτης 1979. 22 Μπίρης 1989. άρα η άδεια δόθηκε από τον δραγουμάνο Παναγιώτη Μουρούζη. οι δύο μάλιστα φέρουν και τρούλο. 19 Γκιολές 1992. Στην Κοίμηση Θεοτόκου. σ. Χαράλαμπο. ο πρώτος τρουλαίος ναός 17 Πελεκανίδης. η οποία δεν μπορούσε να ολοκληρωθεί στο σύντομο επιτρεπόμενο χρονικό διάστημα της κατασκευής. Εξίσου σπάνιος είναι και ο τύπος της καμαροσκέπαστης τρίκλιτης Βασιλικής με τρούλο: Ναός Ταξιαρχών στο Κριτσίνι Τρικάλων Θεσσαλίας(1625)21. συναντάται στους μεσοβυζαντινούς χρόνους.2. 20 Πετρονώτης 1979. Χατζηδάκης 1984. Ο τύπος της τρίκλιτης καμαροσκέπαστης Βασιλικής με ή χωρίς τρούλο. σσ.6. άρα κτισμένη χωρίς τους Οθωμανικούς περιορισμούς. Αγ. Σοφία Αχρίδας18 Βασιλική Ζαραφώνας Λακωνίας19. Αγ. Άγ. το βορινό γριγίτικο είναι αφιερωμένο στον Αγ. 202-205.174. είναι όμως έργο της τελευταίας Βενετοκρατίας. Ο ναός της Ανώνυμης Ακροκορίνθου (1685- 1715). Ειδικά στην Κωνσταντινούπολη. ακολουθεί τον τύπο αυτό. σσ. Παντελεήμονα και εδώ φυλάσσεται σύμφωνα με την παράδοση η εικόνα του Αγίου.6. σ.111-126. 21 Ορλάνδος 1937. 153-165.219 4. 60-61 .

έγινε χωρίς χρονικό περιορισμό αλλά με χρηματική άνεση και εξειδικευμένο συνεργείο στην κατασκευή ημικυλινδρικής καμάρας. τον υπερκείμενο γυναικωνίτη. όταν μετά τη Συνθήκη της Ανδριανούπολης (1829) οι περιορισμοί φαίνεται να είχαν ατονήσει.35/18. ∆ημήτριος Καλλιράχης. πλευράς είναι 7. Νικολάου στην Σκάλα Ποταμιάς. Το ενδιαφέρον είναι ότι φέρει και «αθηναϊκό» τρούλο. που προέκυπτε από την μεταφορά της βυζαντινής Κακηράχης.26Μ2.60μ. Παναγιάς δεσπόζει στο χωριό και Κοίμηση Θεοτόκου εντυπωσιάζει με το μέγεθος της: 499. κτίστηκε το 1836 και είναι του Αγ. Τρισυπόστατη είναι η παλιότερη. κτισμένη το 1784. Στο βόρειο τμήμα. Το πολύκογχο του ανατολικού τοίχου του Ιερού Βήματος. 4. ενώ στο νότιο τμήμα μήκους 3. Νικόλαος Λιμένα. μήκους 2.38 ανοίγονται ομοίως τρεις. ήταν ιδιαίτερα χρήσιμη. υπερδιπλάσια από την αμέσως μικρότερη της. τον τρούλο και τα γριγίτικα. σε μήκος 1. δύο. Οι τρεις κόγχες ανοίγονται άνετα στα διαθέσιμα 3. Η δυνατότητα εορτασμού τριών αγίων. 4. Τον συναντάμε στην τεράστια σε μέγεθος Παναγία Αγιάσου (1815)27 και 26 Σαρλάκ 2010. ∆ισυπόστατες είναι δύο ναοί: Η πρώτη στο μέγεθος.3. Ο υπερκείμενος γυναικωνίτης Ο υπερκείμενος γυναικωνίτης είναι σπάνιος στις καμαροσκέπαστες βασιλικές. Γεωργίου η Κοίμηση Θεοτόκου Παναγίας. ο Άγιος ∆ημήτριος. σ. που παρέπεμπε στη βυζαντινή παράδοση.50μ.83 . Το καθαρό πλάτος της είναι15. Η πέμπτη εκκλησία.70 και 6. Στον Άγιο Νικόλαο Λιμένα το μήκος της Α. επομένως ο τύπος της καμαροσκέπαστης Βασιλικής που συνδέεται με τη βυζαντινή παράδοση ήταν για το νησί ο ιδανικός τύπος.1.40μ.88 υπάρχει μόνο μια κόγχη. που είχε χορηγό τον ίδιο το δραγομάνο του στόλου. ένα χωριό νέο. τον Άγ. Η κάθε μία κατατάσσεται σε διαφορετικό τύπο με κύρια χαρακτηριστικά το πολύκογχο του ανατολικού τοίχου. του βόρειου εσωτερικού τμήματος της ανατολικής πλευράς. Η παλιότερη τρίκλιτη καμαροσκέπαστη του νησιού είναι ο Άγ.3.35μ υπάρχουν δύο κόγχες εκατέρωθεν της αψίδας που ανοίγονται σε τμήματα μήκους 6. κατασκευάστηκε το 1831. ενώ στο νότιο.45μ. Φαίνεται ότι η κατασκευή αυτή του ναού. 27. Ιδιαίτερα για την Καλλιράχη. Οι άλλοι τιμώμενοι άγιοι πρέπει να είναι ο Αρχάγγελος Μιχαήλ και οι Άγιοι Θεόδωροι.19μ.220 ήταν ο Άγιος Αθανάσιος Ταταούλων (Κουρτουλούς) που κτίστηκε την περίοδο 1855185826. Η κτίστηκε το 1830 ενώ επόμενη χρονολογικά ο Άγιος Νικόλαος Αγ. Τρούλο φέρει και το 1835 ο ΄Αγ.2. ∆ημήτριο Καλλιράχης.

σσ. Το εμβαδόν του κυρίως ναού των εκκλησιών αυτών ποικίλλει. Νικόλαος Λιμένα(1835). ∆ημήτριος Καλλιράχης (1784). σσ. ∆ημήτριος Θεολόγου (1803). Άγ.229-242.28Μ2). . 28 Πουλημένος 1998. Γεώργιος Καζαβητιού (1810). στην Κοίμηση Θεοτόκου Παναγίας και στον Αγ.4. Άγ. Γύρω στα διακόσια τετραγωνικά (190. Στον Άγιο Νικόλαο Λιμένα είναι κυκλικός με δώδεκα τυφλά αψιδώματα εδραζόμενος σε τέσσερα τόξα. Στην Παναγία είναι οκταγωνικός. σσ. Παρασκευή Θεολόγου (1843). σ.Το εμβαδόν των τρικλίτων (Γράφημα 9) .144-159. Παρατηρούμε ότι ο Άγ. 29 Αγοροπούλου-Μπιρμπίλη 2002. Μαντοπούλου-Παναγιωτοπούλου 2002. Μία πάνω από 250Μ2: Κοίμηση Θεοτόκου Παναγίας (1831). ο Άγ.00 Μ2: Σύναξη Ταξιαρχών Μαριών (18103).00: Άγ.01 . 4. Άγ. Σπανός 2003. Καζαβητιού (1803).3. Άγ. Άγ. 4. Κοίμηση Θεοτόκου Ραχωνίου (1822). έχει ο ναός των Αγ. 92-97.221 στην αρχική φάση του ναού της Ευαγγελίστριας στην Τήνο (1830)28.00Μ2: Άγ.  Οι περισσότερες. σ.00Μ2.50 μ.  Τέσσερις μεταξύ 150.13-21.200. σσ. 84-85.01 και 150.. για το λόγο αυτό καταλαμβάνει δύο μετακιόνια διαστήματα εσωτερικά. Γεώργιος Καλυβίων Λιμεναρίων (1902). Νικόλαο Λιμένα. Καζαβήτι (1803). ενώ εξωτερικά εδράζεται σε τετράγωνη βάση πλευράς ίσης με το πλάτος του κεντρικού κλίτους και της τοξοστοιχίας. Νικόλαος Άγ. ένα μέγεθος ναού ιδανικό για να εξυπηρετήσει τα χωριά της Θάσου. 117.01 και 250.  Και μόνο μία μεταξύ 50. Κοίμηση Θεοτόκου Μαριών (1813). Ο τρούλος Υπάρχει σε δύο ναούς.01-100. Το κεντρικό κλίτος έχει πλάτος 6. Απόστολοι Μεγ. Αποστόλων στο Μεγ. Γεώργιο στον Σόλο Καλαβρύτων29. Άγ.  Τέσσερις μεταξύ 200. Γεωργίου (1854).3. Μεταμόρφωση Σωτήρα Σωτήρα (1890). Η έδραση αυτή παραπέμπει στον Αγ. 27 Κλεομβρότου1976. ∆ημήτριος Καληράχης είναι η παλιότερη γνωστή καμαροσκέπαστη Βασιλική με υπερκείμενο γυναικωνίτη. και η διάμετρος του είναι ίση. Στο νησί υπάρχει καμαροσκέπαστη και στον Άγιο Γεώργιο. Μαντοπούλου-Παναγιωτοπούλου 2002. Νικόλαος Σκάλας Ποταμιάς (1835). πέντε βρίσκονται μεταξύ 100.

00 μέτρα είναι το μήκος του Άγ. ∆ημήτριος Θεολόγου (12. Ο λόγος π/μ (Γράφημα 12). Το εξωτερικό πλάτος των τρικλίτων (Γράφημα 10).01 και 13. Άγ. ένας μεταξύ 10. Αθανάσιος Κάστρου (12.00 τρεις μεταξύ 12. Άγ. Νικόλαος Αγίου Γεωργίου. Άγ. Σύναξη Ταξιαρχών Μαριών (1803).222 4.00 μέτρων.  Μία μόνο εκκλησία έχει πλάτος μεταξύ 6.00 και  ένας μεταξύ 25. (Κοίμηση Θεοτόκου Παναγίας).00 μέτρα (Άγ.08). Νικόλαος Άγ. Άγ. Μεταμόρφωση Σωτήρα Σωτήρα (1890). Γεώργιος Καλυβίων Λιμεναρίων) δύο μεταξύ 10.01 και 12. Γεώργιος Καλυβίων Λιμεναρίων (1902).(1813) με λόγο 0.60: Σύναξη Ταξιαρχών Μαριών (1803). ∆ημήτριος Θεολόγου (1803). Απόστολοι Μεγ.01-30. Νικόλαος Λιμένα (1835). Αγ. Άγ. Αθανάσιος Κάστρου (1804). Νικόλαος Σκάλας Ποταμιάς) αλλά και μόνο μία μεταξύ 8 και 9 μέτρων.6. Άγ.  Σε 12 ναούς.01 και 7. Άγ.00 μέτρων: Άγ. ∆ημήτριος Καλλιράχης (1784).Το εξωτερικό μήκος των τρικλίτων(Γράφημα 11) Το μήκος σε μεγάλο ποσοστό. Γεώργιος Καζαβητιού (1810).91 ο Άγ. 4. Απόστολοι Καζαβητιού (1803). κυμαίνεται στην περιοχή των 15. Περισσότερο δρομικός είναι η Κοίμηση Θεοτόκου Μαριών. Κοίμηση Θεοτόκου Μαριών (1813). Άγ. τέσσερις.00μ.52 και πιο πεπλατυσμένος με λόγο 0. Γεωργίου (1854). Νικόλαος Λιμένα (1835). Γεώργιος Καλυβίων (1902). Άγ. (1854).  Οι περισσότερες.01 μέτρων.  Ένας είναι μικρότερος των 10. Γεώργιος Καζαβητιού. Είναι ο λόγος που ρυθμίζει την δρομικότητα ή μη των ναών. συγκεκριμένα 18. Καζαβητιού (1803).00μέτρων.Κοίμηση Θεοτόκου Ραχωνίου (1822). . (Σύναξη Ταξιαρχών Μαριών. Άγ.7.01 και 10.10). Άγ. Όμως ίσως το ιδανικό πλάτος για κατασκευή τρισυπόστατης εκκλησιάς είναι γύρω στα 12.01-20. Ακριβώς 20.00 μέτρων (Άγ. ∆ημητρίου Θεολόγου. 4.00 τρεις μεταξύ 11.5. Νικόλαος Λιμένα.00 και μόνο μία έχει πλάτος μεγαλύτερο των 13. Άγ.45μ.  Τέσσερις ναοί έχουν λόγο μεταξύ 0.01-15.56-0. Η επιλογή του πλάτους είναι μία άλλη ενδιαφέρουσα παράμετρος.01 και 11. Άγ. έχουν πλάτος μεταξύ 9.

50/16.50/2.45=1.95 206.70= 3.15 0.10/20.35= 11.50=2.05 9.90=1. τυφλό και ρηχό αψίδωμα κοινότατο σε όλη την Τουρκοκρατία στην Ελλάδα (Άγ.72 1902 κανονική 9. Άγ.30= 0. ∆ημήτριος Καλλιράχης (1784).58 πάνω από την είσοδο υπάρχει σε πέντε ναούς το γνωστό υπέρθυρο προσκυνητάρι. 244. Αθανάσιος 6.74 3.85/19.56 190.80=1.77/2. Γεώργιος Καλυβίων Λιμεναρίων Εξωτερικά 11.52/16.50/15.67 1890 κανονική Σωτήρα Σωτήρα 15 6.00 0.08/18.50/3.41/15.70: Ο Άγ.58 Άγ.60/2.55/1.18 139. Νικόλαος Λιμένα 1835 δισυπόστατη 9.51 4. Λόγος π/μ Λόγος κεντρ. Σύναξη Ταξιαρχών Μαριών.92/9.67/1.60=2. δόν πλάγιο 1 Άγ.08 68.93 149.23=1.Πίνακας διαφόρων παραμέτρων των τρίκλιτων Βασιλικών30 Α/ Βασιλική έτος Α Αριθμ. Γεώργιος 7 5.78 156.90=1.70 142.40=1.66 9 Αγ.19=2. Νικόλαος Σκάλας 1836 κανονική Ποταμιάς 13 Άγ.00= 8. 30 Το εμβαδόν δεν περιλαμβάνει την κόγχη του Ιερού Βήματος. Κοίμηση Θεοτόκου Ραχωνίου (1822).Γεωργίου 11 0.68 Άγ.61 2.80=0.03 191.71 504.75 11.77/2. τη στοά και το καμπαναριό. 5.40= 0. ∆ημήτριος Θεολόγου.47 6.91 Κοίμηση Θεοτόκου 1831 δισυπόστατη Παναγίας 12 0.00/2.40/1.60/1.65 Άγ.08 0.70 Θεολόγου 14 18.00= 0.28 12.Τραπεζών κυρίως ναού κλίτους/αριστ.40=1.52= 0.8.40= 2.50= 4. 12.25/16. Απόστολοι 5.37/12.50 155.60 3.53= 3. ∆ημήτριος 1784 τρισυπόστατη Καλλιράχης 2 1803 τρισυπόστατη Θεολόγου 1803 δισυπόστατη Μαριών 1803 τρισυπόστατη Καζαβητιού 1804 τρισυπόστατη Κάστρου 1810 τρισυπόστατη Καζαβητιού 9.45/27.61 Σύν.74 4.66-0.13 148.72/16.52 Κοίμηση Θεοτόκου 1822 κανονική Ραχωνίου 10. Ταξιαρχών 4.61 Κοίμηση Θεοτόκου 1813 δισυπόστατη Μαριών 8 242.80/17.8/2. Παρασκευή Μεταμόρφωση 1843 δισυπόστατη Άγ.85 Αγ.36= 0.90= 0. ∆ημήτριος 3 12.68 Άγ. .63= 5.15 3. Νικόλαος Σκάλας Ποταμιάς (1836).87 149.48/1.38=2.70/ 2.22= 3.00 0.02= 0.15/15. Νικόλαος 1851 κανονική 11. 4.73 3. Εμβα- Αγ.64 Άγ.06/1.31 225.68 10 Άγ.05/17.65=2.223  Άλλοι τέσσερις έχουν λόγο μεταξύ 0.30 0. Κοίμηση Θεοτόκου Παναγίας (1831).35=2.46=2.00/2.

Απόστολοι Μεγ. Ι. Αθανάσιος Κάστρου. Η κατασκευή της στέγης τους είναι απλή. 39 Βοκοτόπουλος 1975. τυφλό και ρηχό αψίδωμα κοινότατο Τουρκοκρατία στην Ελλάδα 40 σε όλη την (Αγ. Η κάλυψη των μικρών δρομικών ναών γίνεται με ξύλινη δικλινή στέγη στις Ηπειρωτικές περιοχές της Χερσονήσου του Αίμου και στα Ιόνια νησιά. σ. σ. σ. Οι ξυλόστεγοι ναοί της Θάσου. οι μονόχωροι ναοί οικοδομούνται συνεχώς από την βυζαντινή εποχή ως και ολόκληρη την τουρκοκρατία. το μέγεθος των κτιρίων. Άγ. Το γεγονός αυτό διευκόλυνε την ανέγερση ναών του τύπου αυτού. Άγ. Καζαβητιού. σ.106. μέσω κυρίως του καθορισμού του πλάτους τους. Μονόχωροι ξυλόστεγοι ναοί Οι μονόχωροι ναοί είναι στενόμακρες αίθουσες μικρών διαστάσεων. Orlandos 1953. σσ. Αλλά και στην υπόλοιπη χώρα. 71. σ 116.224 Αγ. σσ. Οι Βέροιας και της Καστοριάς34 όπως και οι πρώιμοι των νομών Πέλλας και Φλώρινας35 ανήκουν σ΄ αυτή την κατηγορία. 40 Χρυσάφη 1982. 37 Βοκοτόπουλος1975. 254. Στη Μικρά Ασία. Εξωτερικά πάνω από την είσοδο υπάρχει σε αρκετούς ναούς το γνωστό υπέρθυρο προσκυνητάρι. είναι οι πλέον διαδεδομένοι. είναι κατά κανόνα κεραμοσκέπαστοι39. Άγ. Καζαβητιού). 36 Μουτσόπουλος 1956. τα νησιά του Αιγαίου και την Κύπρο οι ναοί. Ο τύπος ευρύτατα διαδεδομένος από τα παλαιοχριστιανικά χρόνια31 ως τα ύστερα μεταβυζαντινά32. Μαμαλούκος 1998. λόγω της έλλειψης του ξύλου. 38 Νικονάνος 1979. Η διαθέσιμη ξυλεία καθορίζει πέρα απ΄ τις χρηστικές ανάγκες. 267-268. Χατζηδάκης.9. 33 Ξυγγόπουλος 1957. μέσα στα στενά χρονικά όρια που όριζαν οι αυστηροί Οθωμανικοί περιορισμοί καθώς δεν απαιτούσε ιδιαίτερη τεχνογνωσία από τους μαστόρους και επιπλέον στη Θάσο το ξύλο ήταν άφθονο. Ήπειρο37 και Θεσσαλία38. σ. σσ. Κοίμηση Θεοτόκου Μαριών. 254. 4. Καζαβητιού). Γεώργιος Μικρ. Αλλά η μεγάλη διάδοση τους οφείλεται στις δύσκολες οικονομικές συνθήκες. ενώ σε άλλες δεν υπάρχει είτε γιατί καταστράφηκε ή γιατί για οικονομικούς λόγους δεν φιλοτεχνήθηκε ποτέ (Παναγία Θεολόγου. σαράντα συνολικά. σ. είναι αυτός που περισσότεροι ναοί της μεταβυζαντινοί ναοί ιδιαίτερα προτιμήθηκε στη Μακεδονία33. Σε μερικούς ναούς η τοιχογραφία έχει επιζωγραφηθεί. 32 .42. σ. ΙΙΕ. 35 Μουτσόπουλος 2003. 34 Ξυγγόπουλος 1957. σσ. Καζαβητιού. η ίδια με των θασίτικων σπιτιών.106.Μ. Αγ. Άγ. Χρυσάφη 1982. σ. Ιωάννης Ποταμιάς.128. όπως στην Πελοπόννησο36. που ικανοποιούνταν με φτηνή κατασκευή ναών. Παντελεήμονα Μικρ.179-191.154. 119-148. ∆ημήτριος Μικρ. Χαράλαμπος 31 Ορλάνδος 1952.116-117.

ο Αγ.1. Μαρίνα Μικρ.9. Καζαβητιού.32 Μ2.3.00 Μ2  Έξι μεταξύ 60. Κυριακή Καζαβητιού.Το μήκος Ο πλέον επιμήκης ναός είναι ο Άγ.00 Μ2  ∆ύο μεταξύ 70.01-30. Γέννηση Τιμίου Προδρόμου Μαριών.01. Αντώνιος Ποτού με μήκος 5.00 Μ2  Ένας μεταξύ 90. Γεώργιος Βουλγάρο με λόγο π/μ=0. Ο ναός με το μικρότερο μήκος είναι ο Άγ.90 μέτρα. το καθολικό της Ι. Αγ.70μ. 4. συγκεκριμένα 137. 7. Αντώνιος Ποτού  Οκτώ βρίσκονται μεταξύ 30. 4.01-90. .17 μ. Γεώργιος Βουλγάρο που διαθέτει και γυναικωνίτη.00 Μ2  Και ένας πάνω από 100. Το εμβαδόν των μονόχωρων ξυλόστεγων Το εμβαδόν τους ποικίλλει :  ∆ύο έχουν εμβαδόν μεταξύ 20. Καζαβητιού.Το πλάτος Ένα ενδιαφέρον στοιχείο είναι το πλάτος των μικρών αυτών ναών.00 Μ2  Οκτώ βρίσκονται μεταξύ 40. Γεώργιος Μαριών.2. 4. Γεώργιο Μαριών και είναι 4. Αγ. Το μικρότερο το συναντούμε στον Άγ.95 μέτρα. Γεώργιος Μαριών και ο Άγ. 4. Άγ. ενώ ο πλέον πεπλατισμένος ο Άγιος Γεώργιος Παναγιάς με λόγο 0.4. Μ.01-60.9.97 μέτρα. Αγ.01-80. Αν αφαιρεθεί το πάχος των τοίχων. αντίστοιχα.00 Μ2  ∆ύο μεταξύ 80.01-50. Ο επόμενος χωρίς γυναικωνίτη. Παντελεήμονα Μικρού Καζαβητιού με μήκος 13.00 Μ2  Οκτώ βρίσκονται μεταξύ 50.62μ. με μήκος 17.9.225 Παναγιάς. Ο πλέον δρομικός ναός είναι ο Αγ.43.01-70. ο λόγος δηλαδή πλάτους προς μήκος.01-40. το καθαρό πλάτος των δύο ναών είναι 2.9.Ο λόγος π/μ Άλλο ενδιαφέρον στοιχείο είναι η δρομικότητα του ναού.00 μέτρα ενώ το μεγαλύτερο στην Ζωοδόχο Πηγή Ποταμιάς.00Μ2.01-100. Θέκλα Καλλιράχης). Ιωάννης Μεγ.82. και 6. Αγ.

04 40.12 0.65 56.70 63.70 1834 48.67 0. Πίνακας μετρικών στοιχείων των μονόχωρων ξυλόστεγων ναών Α/ Α 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 Πλάτος Ναός Έτος Αγ. Ιωάννης Παναγιάς Αγ.93 Μήκος 1861 ~1876 5.95 0.68 57.75 ~1866 6.5.10 0.77 40.76 ~1840 6. Γεώργιος παλήρη Θεολόγου Άγ.65 64.65 1857 1892< 6.97 7.58 0.73 1890 5.60 0.90 0.75 0.88 0.69 59.73 39.79 34.69 52. Αντώνιος Ποτού Άγιος Ιωάννης Πρόδρομος Σωτήρα ΄Αγ.55 8.68 0.31 Πάχος τοίχου 0.05 52.73 0.70 6.31 0.31 0.05 0. Τριάδα Κοινύρων Εισόδια Θεοτόκου Θεολόγου Αγ.63 61.65 0.66 45.20 6.79 45. Ανάργυροι Θεολόγου Άγ.90 7.10 0. ∆ημήτριος Καζαβητιού Σύναξη Τιμίου Προδρόμου Ποταμιάς Αγ.Γεώργιος Καλλιράχης Άγ.65 1865 6.25 8.65 6.75 57.70 0.65 0. Παντελεήμων Μαριών Εννιάμερα Παναγίας Κάστρου Άγ.13 0.05 8.80 0.60 0.Γεώργιος Ποταμιάς Αγ. Ευστράτιος Κάστρου Άγ.64 32.40 10.62 0.65 0.72 0.Αρχαγγέλου Μιχαήλ στο Λιβάδι Θεολόγου 1834 1851 ~1840 4.60 4.69 0.65 1839 6.70 1865 5.65 ~1876 6.76 55.79 0.37 9.25 9. ∆ημήτριος Βουλγάρο Αγ.70 1866 5.64 26.28 0.00 4.20 6.80 1835 1857 5.86 39.67 0.25 7.15 0.80 1877 5.10 Λόγος π/μ 0. Παντελεήμων Παναγιάς Άγ.30 0.75 0.32 0.72 35.70 4.30 8.50 7.60 4.27 0.25 9.55 0.10 7.75 1831 6.75 0.47 36.68 ~1839 1874 1858 4. Ιωάννης Καζαβητιού Γέννηση Τιμίου Προδρόμου Μαριών Αγία Θέκλα Καλλιράχης Αγία Κυριακή Καζαβητιού Άγ.51 0.00 0.66 32.53 8.70 .56 0.90 0. Ανάργυροι Κακηράχης Αρχάγγελος Λιμένα Αγία Μαρίνα Μαριών Αγία Μαρίνα Καζαβητιού Αγ.61 37. Γεώργιος Μαριών Άγ.70 1896 6.80 4.55 1855 Εμβαδό 6.99 0.46 0.95 7.79 9.65 0.33 8. Γεώργιος Παναγιάς Ι.72 55.75 0.65 1830 5.63 1898 6.64 28.66 5.83 50.10 0.50 44.50 7.16 4.9.44 8.62 0.Μ.15 7. Ιωάννης Λιμένα Γενέθλια Παναγίας Παναγιάς Αγ.58 0.80 5. Νικόλαος Παναγιάς Αρχάγγελος Θεολόγου Άγ.40 9.60 185060 1859 5.68 1893 7.95 0.95 6.93 0.73 0.80 0.83 0.85 8.40 0.82 65.45 9.61 66.40 8.70 0.73 43.94 0.90 0.65 1867 5.16 6.55 7.07 0.38 0.73 7.226 4.18 0.

σσ. ∆ημήτριος Βουλγάρο (1835-40). Η μορφή αυτή της Αγίας Τράπεζας είναι πολύ διαδεδομένη στους θασίτικους μεταβυζαντινούς μονόχωρους ναούς εφαρμοσμένη στην Θάσο από τα βυζαντινά χρόνια. Παρόμοιας μορφής ήταν και η Αγία Τράπεζα στα Εισόδια Θεοτόκου Θεολόγου του 15ου αι. Γεώργιος Μαριών που επισκευάστηκε το 1834 διατηρώντας την κόγχη και το περίγραμμα βυζαντινού ναού του 13ου αιώνα. 5.227 Α/ Α 32 33 34 35 36 37 38 39 40 Ναός Έτος Πλάτος Αγ. Άγ.03 0.60 1780 6.07 137. 2. Στους ξυλόστεγους ναούς που εξετάζουμε εφαρμόζεται σε δεκαεπτά: 1.30 7. Χαράλαμπος Παναγιάς (1814).80 0. Ιωάννης Θεολόγος Ραχωνίου 1814 6. 329-330.46 0. 6. και στη δίδυμη εκκλησία των Αγ.7 12. Άγ. Αγ.00 Λόγος π/μ 0.90 6.70 0. 41 42 Χρυσάφη 1982. συναντούμε στην Κοίμηση της Θεοτόκου στα Τρίκαλα Κορινθίας(1784) 41 .90 11. Γεώργιο Μαριών (13ο αι.15 13.65 1843 6.10 1862 Εμβαδό 11.53 10. φέρει στην πρόσοψη παλαιοχριστιανικό κιονίσκο. 3.. Άγ.10 Πάχος τοίχου 0. .17 0.32 Αλλοιωμένο 0.10 13. Άγ.60 Πιθανόν Ο μικρότερος ναός του τύπου αυτού. Χαράλαμπος Παναγιάς Υπαπαντή Καλλιράχης Προφήτης Ηλίας Κάστρου Μ. ενσωματωμένη Αγία Τράπεζα σε μονόχωρο μεταβυζαντινό ξυλόστεγο ναό. Καζαβητιού Παναγία Θεολόγου Ζωοδόχου Πηγής Ποταμιάς Αγ.34 0. 7. Τσαβάρα 1982.72 17.70 1862 7.60 7. Αυτή την λύση την υιοθέτησαν πολλοί μεταβυζαντινοί μάστοροι. Γεώργιο Μαριών (1834). Η βασική παρατήρηση στον μικρό ναό αυτό είναι η ενσωματωμένη στην κόγχη του Ιερού Αγία Τράπεζα που στην συγκεκριμένη περίπτωση.25 0.72 0.14 98.1834).95 0.73 77. Παντελεήμονα Μικρ. Γεώργιος Βουλγάρο Αγ.88 0. Λόγω ενσωμάτωσαν την Αγία Τράπεζα στην κόγχη του Ιερού. 250. Ανάργυροι Κακηράχης (1830). Αρχάγγελος Λιμένα (1835-40).80 0. 4. Αντρέας Πρίνου Αγ.42) 87. Βασιλείου και Σπυρίδωνα στο Πραστείο ∆υτικής Μάνης(1753-54) 42. Εισόδια Θεοτόκου Θεολόγου (15ος αιώνας).4 11. ο Άγ. Εκτός Θάσου.46 80.55 67.18 0. Άγ.63 0.50 83.55 74.43 1899 1779 Μήκος 7. Είναι γνωστό ότι η Αγία Τράπεζα ήταν σταθερή και μαρμάρινη μεγέθους λοιπόν τα θασίτικα ναϋδρια κατά τους βυζαντινούς χρόνους.6 (6.

13. Άγ. Εννιάμερα της Παναγίας Κάστρου (1867).9. Ιωάννης Μεγ. Άγ. κιονόκρανο στο εσωτερικό + κιονίσκος Όλη η Αγία Τράπεζα Όλη η Αγία Τράπεζα Ίχνος τοιχογραφίας Όλη η Αγία Τράπεζα + κιονίσκος Πιθανόν βυζαντινή φάση Πιθανόν βυζαντινή φάση Βυζαντινή φάση Βυζαντινό δέσιμο τοίχων Πιθανόν βυζαντινή φάση Πιθανόν βυζαντινή φάση Πιθανόν βυζαντινή φάση Πιθανόν βυζαντινή φάση Πιθανόν βυζαντινή φάση .Θέκλα Καληράχης (1898). 17.6. 11. Άγ. Άγ. 9. Άγ.228 8.Πίνακας ναών με σταθερή μαρμάρινη Αγία Τράπεζα ή ενσωματωμένη στην Αψίδα του Ιερού Ενσωματωμένη Αγία Τράπεζα Α/ Α Ναός Έτος 1 Άγ. Αντώνιος Ποτού (1851) 10. Ένα άλλο στοιχείο είναι τα διάφορα παλαιοχριστιανικά μέλη που ενσωματώνονται στους ναούς και χρησιμοποιούνται κυρίως στην κατασκευή της Αγίας Τράπεζας. ∆ημήτριος Βουλγ.Γεώργιος Παλήρη (1866). 14.Μ. Ιωάννης Πρόδρομος Σωτήρα. Καζαβητιού (1843). Άγ. Ιωάννης Λιμένα Αρχάγγελος Λιμένα 1835 ~1839 οχι + 9 Αγ. Γεώργιος Βουλγάρο 1779 2 Αγ. Γεώργιος Μαριών 1834 6 Ι. Καζαβητιού(1865). 4. 16. Άγ. Άγ. Ανδρέας όρμου Πρίνου (1899). ~1839 + 10 Σύναξη Τιμίου Προδρόμου Ποταμιάς 1839 11 Άγ.Αρχαγγέλου Μιχαήλ στο Λιβάδι Θεολόγου 1834 7 8 Αγ. Υπαπαντή Καλλιράχης (1862). Νικόλαος Παναγιάς ~1839 12 Άγιος Ιωάννης Πρόδρομος Σωτήρα ~1839 3 Παλαιοχριστιανικά μέλη Παρατηρήσεις Πιθανόν βυζαντινή φάση Πεσίσκος στην Αγία Τράπεζα. 15. Παντελεήμονας Μικρ. Μαρίνα Μαριών (1874). 12. Ανάργυροι Κακηράχης 1814 + 1830 + 4 Γέννηση Τιμίου Προδρόμου Μαριών 1831 5 Αγ. Χαράλαμπος Παναγιάς Άγ.

Γεώργιος Καλλιράχης Αγ. Παντελεήμονα Μικρ. Γεώργιος Παναγιάς 1890 1893 34 Άγ. Αντώνιος στον Ποτό 1843 + 1851 + 16 ΄Αγ. Τράπεζα Βυζαντινή φάση Πιθανόν βυζαντινή φάση + Όλη η Αγία Τράπεζα Όλη η Αγία Τράπεζα Όλη η Αγία Τράπεζα Πιθανόν βυζαντινή φάση Πιθανόν βυζαντινή φάση . Καζαβητιού Άγ.Γεώργιος Ποταμιάς 1896 35 Αγ. ∆ημήτριος Καζαβητιού Αγ. Αγ. Ιωάννης Θεολόγος Ραχωνίου ~1839 + Παλαιοχριστιανικοί κίονες γύρω από την εκκλησία Πιθανόν βυζαντινή φάση 14 Μ. Ιωάννης Παναγιάς 1857 Όλη η Αγία Τράπεζα 19 Αγία Μαρίνα Καζαβητιού Αρχάγγελος Θεολόγου Αγία Τριάδα Κοινύρων 1858 22 23 Υπαπαντή Καλλιράχης Προφήτης Ηλίας Κάστρου 1862 1862 + + 24 Άγ.229 Α/ Α Ναός Έτος Ενσωματωμένη Αγία Τράπεζα Παλαιοχριστιανικά μέλη Παρατηρήσεις 13 Αγ. Ανάργυροι Θεολόγου Πιθανόν βυζαντινή φάση Πιθανόν βυζαντινή φάση Πιθανόν βυζαντινή φάση Πιθανόν βυζαντινή φάση + 1859 1861 Όλη η Αγία Τράπεζα ∆ιάφορα στο Ιερό Βήμα 1890 Αγ. Παντελεήμων Μαριών 1855 17 Γενέθλια Παναγίας Παναγιάς 1857 Όλη η Αγία Τράπεζα 18 Άγ. Ευστράτιος Κάστρου Αγία Θέκλα Καλλιράχης Ζωοδόχου Πηγής Ποταμιάς 1899 + 1898 + Πιθανόν βυζαντινή φάση Πιθανόν βυζαντινή φάση Πιθανόν βυζαντινή φάση Όλη η Αγία Τράπεζα 32 33 36 37 Εντοιχισμένα Παλαιοχριστιανικά μέλη Όλη η Αγ. Γεώργιος παλήρη Θεολόγου ~1862 + 1865 + ~1865 + 1866 + 1867 + 1874 1878 + + 15 20 21 25 26 27 28 29 30 31 Εννιάμερα Παναγίας Κάστρου Αγία Μαρίνα Μαριών Εισόδια Θεοτόκου Θεολόγου Αγ. Αντρέας Πρίνου Άγ. Κυριακή Καζαβητιού Άγ.

Μονόχωροι καμαροσκέπαστοι ναοί Στο νησί το ξύλο υπάρχει σε αφθονία. Το πλάτος Στον Άγιο ∆ημήτριο Λιμένα το πλάτος είναι ελάχιστο. Αναλυτικότερα:  Ένας έχει εμβαδόν μεταξύ 5.45μ. Από τα έξι τα πέντε αποδεδειγμένα ήταν μετόχια του Αγίου Όρους.01-60.01-100.33 μέτρα. Στους δύο ναούς που σήμερα έχει τοποθετηθεί ξύλινη στέγη.00 μέτρα. Το αμέσως επόμενο είναι 5.40 και 5.  2.  ∆ύο μεταξύ των 60. Γεώργιο Θεολόγου και το μεγαλύτερο 7..15μ.90 μέτρα. επίσης ο Άγιος Γεώργιος Θεολόγου και η Σύναξη Τιμίου Προδρόμου Θεολόγου διαθέτουν μαρμάρινη Αγία Τράπεζα από πιθανή βυζαντινή φάση.39Μ2 και η τοιχοποιία της 0. . γίνεται για να τονιστεί η ιδιαιτερότητα της κατασκευής ενός ναού που πρέπει να ξεχωρίζει τουλάχιστον στο εσωτερικό του από τα γύρω σπίτια και να εμπνέεται από τη βυζαντινή παράδοση. που σήμερα όμως στεγάζεται με ξύλινη στέγη.60μ.23. στον Άγιο ∆ημήτριο Λιμένα η Αγία Τράπεζα είναι εντοιχισμένη. Σε μόνο μία εκκλησία.10. Η αμέσως μεγαλύτερη όμως. Η επιλογή των μνημείων που θα στεγαστούν με αυτόν τον τρόπο δεν είναι τυχαία. Γεώργιος Θεολόγου 51.01-70.1.00-10.01-80.00 μέτρα και  Ένα μεταξύ των 90. Επομένως η επιλογή της στέγασης με καμάρα που απαιτεί εξειδικευμένο συνεργείο καθώς πρέπει να δημιουργηθεί ξυλότυπος. 4. 2.  ∆ύο έχουν εμβαδόν μεταξύ των 50.78 μέτρα στον Άγ. Ιωάννη Θεολόγο Θεολόγου. σε αντίθεση με τις ξυλόστεγες.230 4. το εμβαδό της 5.Το εμβαδόν των καμαροσκέπαστων Η μικρότερος ναός έχει εμβαδόν εξαιρετικά μικρό 5.00μ. ενώ η μεγαλύτερη του νησιού. τον ρόλο των ελκυστήρων παίζουν φυσικά οι ελκυστήρες των ζευκτών. όπου αυτό συνηθίζεται. ο Άγ. η Γέννηση Τιμίου Προδρόμου Θεολόγου έχει τοποθετημένους επιπλέον και δύο κατά μήκος. ο Άγ.45/2. Αν αφαιρεθεί το πάχος των τοίχων το καθαρό πλάτος είναι 1.10.47 αντίστοιχα.47 μέτρα στον Άγ. 4. Ιωάννης Θεολόγος.00 μέτρα. 1.39 Μ2. 98. ενώ το έκτο είναι επίσης μονύδριο. Για αντισεισμικούς λόγους οι καμαροσκέπαστοι έχουν ξύλινους ελκυστήρες τοποθετημένους κατά πλάτος.00 μέτρα  Ένα μεταξύ των 70. Ένας ναός.

231
4.10.2.Το μήκος
Στον Άγιο ∆ημήτριο Λιμένα το μήκος είναι ελάχιστο, 2.15μ. Το επόμενο είναι
8.88 στον Άγ. Γεώργιο Θεολόγου και το μεγαλύτερο 12.98 μέτρα στον Άγ. Ιωάννη
Θεολόγο Θεολόγου.
4.10.3. Ο λόγος π/μ
Ο πλέον δρομικός ναός είναι ο Άγ. Ιωάννης Θεολόγος Θεολόγου με λόγο
0.56 και ο λιγότερο ο Άγ. ∆ημήτριος Λιμένα με λόγο 1.14 . Το αμέσως επόμενο
μνημείο είναι η αρχική φάση του Αρχαγγέλου Μιχαήλ Ποταμιάς, με λόγο 0.735.
4.10.4.Πίνακας μετρικών στοιχείων των μονόχωρων καμαροσκέπαστων ναών
Έτος
πλάτος
μήκος
Λόγος
Εμβαδόν Πάχος
Α/ Ναός
π/μ
τοίχων
Α
1
Άγ. ∆ημήτριος
~1840
2.45
2.15
1.14
5.39
0.60
Λιμένα
2
Άγ. Γεώργιος Θεολ- ~1844
5.78
8.88
0.65
51.33
0.70
όγου (Φιλοθέου)
3
΄Αγ. Αθανάσιος
1835
6.29
9.20
0.68
57,89
0.65
Παναγιάς
4
Γέννηση Τιμίου
1844
6.00
10.25
0.59
61.50
0.85
Προδρόμου Θεολόγου(∆ιονυσίου)
5
Ευαγγελισμός Θεο- 1880
5.90
10.35
0.57
61.70
0.70
τόκου Λιμεναρίων
(Ιβήρων)
6
Αρχάγγελος Μιχαήλ ~1840
7.35
10.00
0.735
73.50
0.95
Ποταμιάς(αρχική
φάση)
1899
7.47
12.98
0.56
98.90
1.00
7
Αγ. Ιωάννης Θεολόγος Θεολόγου
(αρχική φάση)
(Φιλοθέου)
4.11.

Συνεπτυγμένος σταυροειδής με ωοειδή θόλο

O τύπος αυτός είναι βυζαντινός, συναντιέται στην Αττική43 (Άγ. Νικόλαος
Χαλιδού, Άγ. Γεώργιος στην Οινόη) και σε άλλα μέρη της Ελλάδας αλλά και στη
Σερβία. Ήταν συνηθισμένος στα μεσοβυζαντινά χρόνια44. Χαρακτηριστικό του τύπου
είναι η αντιστήριξη του τρούλου από σταυροειδώς διαταγμένους θόλους, που
εκφυλίζονται σε τόξα και τα γωνιακά διαμερίσματα απουσιάζουν, ενώ τη θέση τους
καταλαμβάνουν πεσσοί. Εξωτερικά, την βυζαντινή εποχή, ο ναός με το γέμισμα των
μεταξύ των κεραιών κενών παίρνει ορθογώνια μορφή με σαφώς διαγραμμένο στις

43
44

Μπούρα, Καλογεροπούλου, Ανδρεάδη 1998, σσ. 233, 241, 288, 299, 290, 301.
Γκιολές 1992, σ.158.

232
στέγες τον σταυρό, μια και τα γωνιακά διαμερίσματα στεγάζονται πολύ χαμηλά.
Αντιπροσωπευτικό παράδειγμα ο αργολικός ναός στο Πλατανίτι (12ος αιώ.)
Ο τύπος συγγενεύει.
1. Με μια παραλλαγή του μονόκλιτου εγγεγραμμένου σταυροειδή μετά τρούλου
στην οποία τα τέσσερα υποστυλώματα του σταυρού εφάπτονται υπό την
μορφή παραστάδων στους πλάγιους τοίχους, αλλά δεν

πληρούνται τα

γωνιακά διαμερίσματα, τα οποία μετατρέπονται συνήθως σε αβαθή
αψιδώματα. Αντιπροσωπευτικά παραδείγματα είναι οι μικροί ναοί, ο Άγιος
Στέφανος Ριβίου45 στην Ακαρνανία και η Ευαγγελίστρια στο Γεράκι46. Και
2. Mε την μονόκλιτη τρουλαία Βασιλική στην οποία καταργείται η εγκάρσια
κεραία ή ενσωματώνεται σαν τοξωτή διεύρυνση στο πάχος της λιθοδομής.
Ο συνεπτυγμένος σταυροειδής εγγεγραμμένος όπως και οι παραπλήσιοι τύποι
του μονόκλιτου εγγεγραμμένου σταυροειδούς με τρούλο και της μονόκλιτη τρουλαίας
Βασιλικής, γνωρίζει μεγαλύτερη διάδοση κατά την τουρκοκρατία, διατηρώντας την
ίδια μορφή, τουλάχιστον όσον αφορά την κάτοψη47. Η μόνη διαφοροποίηση που
ενίοτε συμβαίνει αφορά τον τρούλο και συνίσταται στην απουσία τυμπάνου. Ενώ
δηλαδή στον βυζαντινό τύπο ο τρούλος πάντοτε διαθέτει τύμπανο με παράθυρα, στα
μεταβυζαντινά χρόνια συχνά εφαρμόζεται υπό την επίδραση της ισλαμικής
αρχιτεκτονικής, τυφλός ημισφαιρικός ή ελαφρά χαμηλωμένος τρούλος που εδράζεται
απευθείας στα τόξα χωρίς τη μεσολάβηση τυμπάνου. Πιθανόν ο σημαντικότερος
λόγος δημιουργίας τυφλού θόλου,

ήταν η απαγόρευση κατασκευής εξωτερικά

48

ορατού τρούλου .
Η δημιουργία και η εξέλιξη του συνεπτυγμένου σταυροειδούς εγγεγραμμένου
ναού με τυφλό χωρίς τύμπανο τρούλο δεν έχει ακόμη πλήρως διερευνηθεί. Σε γενικές
γραμμές, τουλάχιστον όσον αφορά τον ηπειρωτικό ελλαδικό χώρο, φαίνεται πως
αυτός εμφανίζεται στις αρχές του 17ου αιώνα και παρουσιάζει μια ολοένα αυξανόμενη
διάδοση που κορυφώνεται γύρω στα τέλη του 18ου και στις αρχές του 19ου αιώνα,
ενώ εξακολουθεί να εφαρμόζεται ως τα μέσα του 19ου αιώνα. Το πρωϊμότερο
παράδειγμα που δημοσιεύτηκε χρονολογείται το 1631,

το ναΰδριο Άγ. Γεώργιος

49

στην περιοχή Προβάτα του Αγ. Όρους . Ειδικότερα στο Άγιο Όρος, ο τύπος αυτός,
συνήθως χωρίς καθόλου νάρθηκα αλλά μόνο με ένα ξύλινο προστώο, αποτελεί κατά
την τουρκοκρατία τον κανόνα για την πλειονότητα των μικρών ναών, ιδιαίτερα στα
ναΰδρια των κελιών. To ενδιαφέρον αυτό φαινόμενο, η επιλογή δηλαδή τύπου με
45

Μπούρας 1968, σσ.47-53.
Μουτσόπουλος, Δημητροκάλλης 1981, σ.85.
47
Πορτελάνος 1982, σ.173.
48
Γεδεών 1885-90, σ. 530.
49
Πολυβίου 1982, σ. 81-82.
46

233
τρούλο για τόσο μικρά κτίσματα που θα περίμενε κανείς να είναι μονόχωρα
ξυλόστεγα ναΰδρια, θα πρέπει ασφαλώς να αποδοθεί στην ισχύ της αγιορείτικης
ναοδομικής παράδοσης, η οποία θέλει την έννοια του ναού συνυφασμένη με την
τρουλαία κατασκευή, όπως αποδεικνύει η ύπαρξη κάποιας μορφής τρούλου, ακόμη
και ξύλινου σε όλους τους ναούς του Αγίου Όρους, ιδιαίτερα στα μεταβυζαντινά
χρόνια50.
Στα μεταβυζαντινά παραδείγματα, εξωτερικά, ο ναός έχει ορθογώνια μορφή.
Υπάρχουν όμως ναοί με σαφώς διαγεγραμμένο στις στέγες τον σταυρό
ναοί

που καλύπτονται από ενιαία στέγη52.

51

αλλά και

Οι ναοί αυτοί συνήθως είναι μικρά

παρεκκλήσια και η διαγραφή του σταυρού στον άξονα ανατολής-δύσης, λόγω του
μικρού βάθους των πεσσών θα οδηγούσε σε υποτυπώδη διαγραφή της δυτικής,
βόρειας και νότιας κεραίας των σταυρών, που σε συνδυασμό με το μικρό μέγεθος
του ναού θα έκανε την σύνθεση πολύπλοκη. Ο μεταβυζαντινός ναός που βρίσκεται
πλησιέστερα στον τύπο του συνεπτυγμένου, καθώς ο σταυρός διαγράφεται και στη
στέγαση, είναι οι Άγ. Ασώματοι στο Κορωπί που χρονολογούνται στον 17ο αιώνα53.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν ορισμένα μικρά παρεκκλήσια Μονών του
Αγίου Όρους, όπως τα παρεκκλήσια του Τίμιου Προδρόμου –Εισόδια της Θεοτόκου
της Μονής Ξηροποτάμου54 τα οποία ως προς την κάτοψη ακολουθούν πιστά την
τυπολογία των συνεπτυγμένων σταυροειδών εγγεγραμμένων ναών χωρίς όμως να
διαθέτουν το ειδοποιό στοιχείο του τύπου, δηλαδή τον τρούλο και τα φέροντα τόξα
του.
Μελετώντας τα δύο θασίτικα μνημεία που μπορούν να αποδοθούν σ΄ αυτό τον
τύπο παρατηρούμε κατ΄ αρχάς ότι και τα δύο καλύπτονται σήμερα από ενιαία στέγη.
Στον ναό της Μεταμόρφωσης ο λόγος του πλάτους των κεραιών του σταυρού προς
το συνολικό πλάτος του ναού εσωτερικά είναι

3.35 :2.36= 1.42, ενώ στον Άγιο

Ιωάννη Πρόδρομο είναι 4.92: 3.94 =1.248.
Ο

ναός

της Μεταμόρφωσης Σωτήρα στην Κακηράχη Θάσου, φέρει δύο

οικοδομικές επιγραφές. Η παλιότερη55 φέρει το έτος 1299 και πρέπει να προέρχεται
από άλλο βυζαντινό ναό, που κατασκευάστηκε από τον Λουκά που ήλθε από την
γειτονική Χριστούπολη, την σημερινή Καβάλα. Κτίστηκε δε με την συνδρομή του
Καλοιωάννη και τιμόταν στην μνήμη του Προφήτη Ηλία. Η νεότερη του 1882 θα
πρέπει να αναφέρεται στην επισκευή του ναού, πιθανόν της ξύλινης στέγης του που
50

Πολυβίου 1993, σ. 59.
Πορτελάνος 1982, σ.174.
52
Πολυβίου 1989, σσ. 91,93,97. Πολυβίου 199, σσ. 55, 56, 58, 60, 62.
53
Μπούρα, Καλογεροπούλου, Ανδρεάδη 1998, σσ.10-11,20,14-15.
54
Πολυβίου 1993, σ.59.
55
Koder 1983, σ.138. Kalopissi-Verti 1992, σ.107.
51

234
αντικατέστησε τον κατεστραμμένο θόλο. Πότε κατασκευάστηκε το αρχικό κτίσμα είναι
άγνωστο. Αν από αυτό προέρχεται η τοιχογραφία της Θεοτόκου που βρίσκεται στην
Λιτή της Μονής Ιβήρων Αγίου Όρους, μπορεί το ναΰδριο να ανήκε στην Μονή Ιβήρων
και να κατασκευάστηκε πριν το 1651, οπότε πιθανόν καταστράφηκε από το τάγμα
των Ιπποτών της Μάλτας που

πραγματοποίησε μεγάλη πειρατική επιδρομή στη

Θάσο56 κατά τη διάρκεια του Κρητικού πολέμου.
Από τα γνωστά ναΰδρια του τύπου αυτού το συγγενέστερο προς

την

Μεταμόρφωση ως προς το μέγεθος είναι οι Άγ. Ασώματοι στο Κορωπί με διαστάσεις
4.50/5.75μ, λόγο π/μ=0.78 και εμβαδό 25.88μ2. Η Μεταμόρφωση έχει εξωτερικές
διαστάσεις 4.25μ/ 7.40, λόγο π/μ=0.57και εμβαδό 31.45μ2. Παρατηρούμε ότι η
Μεταμόρφωση έχει καθαρό πλάτος 3.35, όσο και οι Άγ. Ασώματοι, εμφανίζει όμως
μεγαλύτερη δρομικότητα. Η μεγαλύτερη διαφορά είναι στις όψεις. Στους

Άγ.

Ασώματους οι σταυροί διαγράφονται, παρ όλο που η δυτική, νότια και βόρεια κεραία
είναι έχουν ελάχιστο μήκος. Αντίθετα η Μεταμόρφωση πρέπει να καλυπτόταν από
δίρριχτη στέγη. Η έντονη δρομικότητα με δεδομένο το μικρό πλάτος των τόξων του
στον άξονα ανατολής-δύσης, 2.36,και επομένως και το μικρό καθαρό πλάτος του
ναού, 3.35μ. οδήγησε στην στέγαση με ελλειψοειδή τυφλό θόλο.
Ναός με λίγο μεγαλύτερο εμβαδό από τη Μεταμόρφωση αλλά διαφορετικό λόγο
π/μ=0.76, πλησιέστερο με αυτόν των Αγ. Ασωμάτων είναι ο κοιμητηριακός ναός των
Εισοδίων της Θεοτόκου στο Επταχώρι (Μπουρμπουτσικό) Βοϊου-Γράμμου57. Ο ναός
έχει εξωτερικές διαστάσεις 5.10/6.70 και εμβαδό 34.17μ2. Φέρει σφαιρικό τυφλό
θόλο και ιδιόμορφη στέγαση: Η στέγαση γίνεται με δίρριχτη στέγη με φούσκωμα να
υποδηλώνει τον τυφλό θόλο. Η στέγη δεν είναι ενιαία, αλλά διαχωρίζεται από την
δίρριχτη ομοίως στέγη της καμάρας του Ιερού βήματος που έχει χαμηλότερο
τοποθετημένο το γείσο.
Ο Άγιος Ιωάννης Πρόδρομος είναι μεγαλύτερος ναός, εξωτερικών διαστάσεων
5,50/9,05μ, λόγο π/ μ=0.61 και εμβαδό 49.78μ2. Το εσωτερικό του πλάτος είναι
4.00μ. ενώ το πλάτος του δυτικού τόξου είναι 3.00μ. Παρόμοιος μεταβυζαντινός ναός
είναι ο

Άγ. Νικόλαος στο Χορευτό Πηλίου (1651) με εξωτερικές διαστάσεις

6.35/8.80μ, λόγο π/ μ=0.72 εμβαδό 55.80μ2. Συγκρίνοντας τους δύο αυτούς ναούς
παρατηρούμε πάλι την έντονη δρομικότητα και αυτού του θασίτικου ναού, παρ όλο
που είναι μικρότερη από της Μεταμόρφωσης. Και για τους δύο αυτούς ναούς
επιλέχθηκε ελλειπτικός τυφλός θόλος. Η διαφορά έγκειται ότι στον θασίτικο τύπο δεν
υπάρχει φούσκωμα. ∆εδομένου ότι οι τοίχοι του ναού υπερυψώθηκαν, είναι πολύ
πιθανό το φούσκωμα να υπήρχε στην αρχική φάση.
56
57

Σιμόπουλος 1984, σ.51. Διαλεκτόπουλος 2005, σ.168
Πολυβίου 1982(2), σσ.43-44.

Ναός με παρόμοιο εμβαδό με

235
τον Άγ. Νικόλαο είναι και ο ο Άγ. Αθανάσιος Λαύκου Πηλίου (1795)58 με εξωτερικές
διαστάσεις 6.68/8.31μ,

λόγο π/ μ=0.80 και εμβαδό 55.52μ2 ο οποίος όμως

στεγάζεται με σφαιρικό θόλο με τύμπανο.
Οι ελλειπτικού σχήματος θόλοι και τρούλοι είναι γνωστοί από το Βυζάντιο. Τους
συναντάμε στην Αγ. Ειρήνη Κωνσταντινουπόλεως, στην Καταπολιανή της Πάρου,
την Σωτήρα Χρηστομάνου κλπ59. Στην μεταβυζαντινή αρχιτεκτονική συναντιέται ως
χαμηλός θόλος στον Άγ. Νικόλαο Χορευτού, στο Παρεκκλήσιο του Αγ. Ιωάννη στον
Πύργο του Αγ. Σάββα (1682)60.
Ο μεταβυζαντινός αυτός τύπος του συνεπτυγμένου σταυροειδούς με τυφλό
ελλειψοειδή θόλο χωρίς εξωτερικά την διαγραφή των σταυρών

υιοθετήθηκε στα

μικρά ναΰδρια των μετοχιών της Θάσου διότι προσέδιδε στους μικρούς ναούς τον
συμβολισμό του θόλου, αναγκαίο για ναό μετοχιού του Αγίου Όρους αλλά
συγχρόνως έδινε τη δυνατότητα στέγασης με θόλο

μικρών

ναών με έντονη

δρομικότητα. Ο τύπος αυτός είναι ιδιαίτερα λειτουργικός, διότι λόγω της ύπαρξης των
τεσσάρων κτιστών διαμερισμάτων, προκύπτουν τρεις ανεξάρτητοι χώροι, όπου
αναπτύσσονται οι θέσεις των στασιδιών. Έτσι η θολοσκεπής περιοχή διατίθεται εξ
ολοκλήρου στην ιεροτελεστία της Θείας Ευχαριστίας.
4.12. Συνεπτυγμένος αθωνίτικος ή αγιορείτικος τύπος
Ο αθωνικός τύπος εμφανίστηκε στο τέλος του 10ου αιώνα

στην Μεγίστη

Λαύρα, όταν ο Άγιος Αθανάσιος σε δραστική επέμβαση στο καθολικό, που είχε
κτιστεί ως σύνθετος τετρακιόνιος τρουλαίος ναός, πρόσθεσε κόγχες στα άκρα των
δύο εγκαρσίων κεραιών του σταυρού που σκοπό είχαν τη διεύρυνση και την
καλλίτερη λειτουργία του. ∆ιαμορφώθηκε έτσι ένας νέος τύπος που εφαρμόσθηκε
όχι μόνο στις εκκλησίες του Άθω, αλλά και στα καθολικά πολλών μοναστηριών του61
(Προφήτης Ηλίας Θεσσαλονίκης, Κομνήνειον)62. Ο αποκρυσταλλωμένος τύπος του
συνθέτου τετρακιόνιου σταυροειδούς τρουλλαίου ναού με κόγχες στα πέρατα των
εγκαρσίων καμαρών,

συχνά συμπληρωμένος με ευρύχωρο νάρθηκα (λητή),

παρεκκλήσια και τυπικαριά επικράτησε τα επόμενα χρόνια στα καθολικά του Αγίου
Όρους και της Θεσσαλίας.
Τους πρώτους αιώνες μετά την Άλωση, στα μοναστηριακά καθολικά του
Αγίου Όρους63 και των Μετεώρων64 και στα σημαντικότερα καθολικά της υπόλοιπης
58

Μακρής 1976, σσ. 66, 69.
Πορτελάνος 1982, σ.172.
60
Nenadivic 1974, σ. 39.
61
Μπούρας 2001, σσ.81- 82.
62
Μπούρας 1969, σ.166. Μυλωνάς 1982, σ. 135.
63
Μυλωνάς 1963, σσ. 189-207.
59

236
Ελλαδικής χώρας, της Αντινίτσας (β΄ μισό του 15ου αι.)65, του Αγάθωνος66, του
∆ούσικου (152367), του Γαλατάκη68, της Πέτρας Πίνδου (πριν

τα μέσα του 16ου

αιώνα)69 και της Κορώνης Πίνδου(1587),της Μονής Φλαμουρίου στο Πήλιο(15951602)70, στο Καθολικό της Μονής ∆ιονυσίου στον Όλυμπο71 (1535) εφαρμόζονται τα
βυζαντινά πρότυπα με κάποιες παρεκκλίσεις (Μονή του Αγ. Γεωργίου στα Κερδύλια ,
έξω από την Ασπροβάλτα72, δεύτερο μισό του 16ου αιώνα, όπου η κάλυψη του
κεντρικού χώρου γίνεται με σταυροθόλιο αντί τρούλλου), Μονή Πατέρων Λίθινου
Ζίτσας,1590, όπου ο τρούλλος είναι πολυεδρικός και η κιονοστοιχία δίνει
δρομικότητα στο ναό που συναντάται μόνο σε τρίκλιτη Βασιλική73).
Στα επόμενα χρόνια ο τύπος εξακολουθεί να εφαρμόζεται ακολουθώντας σε
γενικές γραμμές τα βυζαντινά πρότυπα (Μονή Αγ. Γεωργίου στο Επταχώρι
(Μπουρμπουτσικό) Βοϊου-Γράμμου,1625)74, Μονή Σουρβιάς στο Πήλιο75(1627),
σταδιακά όμως ο τύπος αλλοιώνεται και απλοποιείται, (Καθολικό της Μονής Σωσίνου
στο Πωγώνι της Ηπείρου(1598)76, και μόνο στο Άγιο Όρος εφαρμόζεται στην καθαρή
του μορφή. Έτσι συναντάμε:
1. Μονόκλιτες ξυλόστεγες βασιλικές με πλευρικούς χορούς (Κοίμηση
Παναγίας κοντά στην Μακρυνίτσα, 179577, Αγίου Νικάνορα, 1835; στην
Έράτυρα),
2. Σταυρεπίστεγες με χορούς (Μονή Λευκών Ευβοίας, Μονή Προδρόμου
νησίδας Ιωαννίνων)
3. Σταυροειδείς εγγεγραμμένους της παραλαγής των δικιονίων, με τον
ημικύλινδρο της δυτικής κεραίας

να έχει αντικατασταθεί

με τυφλό

σφαιρικό θόλο (Άγ. Παντελεήμων στην Ανατολή Αγιάς Θεσσαλίας, 1641)78
4. Μονόκλιτες τρουλλαίες με χορούς (Ζωοδόχος Πηγή Μεσενικόλα πριν από
το 164779, Μονή Γενεσίου της Θεοτόκου στην Πλάκα Αράχθου (β΄ μισό

64

Σωτηρίου 1932, σ. 393 κ.έ.
Ορλάνδος1930, σσ. 369-381.
66
Σωτηρίου 1928, σ.361-362, Λαζαρίδης, ΑΔ.17(1961-62), σσ.166-167, του ίδιου, ΑΔ.19(1964),
σσ.230-235, του ίδιου, ΑΔ.20(1965), σσ.308-310.
67
Ορλάνδος 1953, σ.207.
68
Σωτηρίου 1928, σ.361, 363.
69
Ορλάνδος 1939-40, σσ.167-168. Μυλωνάς 1982, σσ. 121-138.
70
Κίζης 1982, σσ. 151-166.
71
Σιαξαμπάνη-Στεφάνου 1989, σσ. 111-124.
72
Θεοχαρίδου- Τούρτα 1989, σσ. 45-64.
73
Παπαδοπούλου-Κασκάνης 2002, σσ. 135-150.
74
Πολυβίου 1982(2), σσ. 35-46.
75
Κίζης 1989, σσ. 159-170.
76
Στυλιανού 1982, σσ. 67-85.
77
Μπούρας 2001, σ. 241.
78
Πασαλή 1993, σσ. 113-128.
79
Ορλάνδος 1939-40, σσ.191.
65

237
του 17ου αιώνα)80, Άγ. Γεώργιος Μουζάκη πριν από το 165781, Το
καθολικό της Μονής Άβελ στη Βήσσανη Πωγωνίου, πριν το 177082), Μονή
Αγ. Γεωργίου Βουλγαρελίου (∆ροσοπηγής) ,171483), Το Καθολικό της
Μονής Χρυσοσπηλαιώτισσας Γουριανών Άρτας με τρούλλο,1665,84, οι
Ταξιάρχες κάτω

Σουδενών Ζαγορίου με δωδεκάπλευρο τρούλλο του

159185, οι Άγιοι Πάντες στη Βίτσα, 182086, Το Καθολικό της Μονής
Κοιμήσεως της Θεοτόκου στην Κεχρεά Θεσσαλίας87,το Καθολικό της
Μονής Αγ. Τριάδας Καρδίτσας88,ο ναός των Αγ. Θεοδώρων στη Ραψάνη89
Οι δυσκολίες της δομής του τρούλλου και η προσπάθεια επανάληψης της
συμβολικής του μορφής οδηγούν σε νέους τύπους,
1. Όπως της στήριξης τρούλλου μικρής διαμέτρου σε εγκάρσια καμάρα (Άγ.
Γεώργιος και Υπαπαντή Σοφικού, ) ή
2. Μορφής σταυρεπίστεγου με τρούλλο (Άγ. Ζαχαρίας Καστοριάς)
3. Τρουλλοκαμάρας με πλάγιους χορούς και σφενδόνια και με αποτετμημένη
καμάρα στον άξονα Α-∆ (Άγ. Γεώργιος Ελληνοπύργου, παραμονές του
182190)
4. Σταυροειδείς απλούς τετρακιόνιους

εγγεγραμμένους τρουλλαίους με

πλευρικούς χορούς με χρήση σφαιρικών θόλων στις κεραίες του σταυρού
αντί ημικυλινδρικών καμαρών με τα δυτικά γωνιακά διαμερίσματα
καλυπτόμενα από σκαφοειδείς θόλους(Μοναστήρι της Μεταμόρφωσης
Σωτήρα στη Βράχα Ευρυτανίας, 1745)91
5. Τρίκογχους ναούς με τυφλό θόλο (καθολικό της Μονής Τσιούκας στα
Καστανοχώρια,1662)92.
Οδηγούν επίσης σε μορφές απροσδόκητες, όπου ένας δυσανάλογα μικρός
τρούλλος στηριζόμενος με ανορθόδοξο τρόπο, αναδύεται από μια βαριά στέγη ή ένα
δώμα93, τρούλλοι τύπου Β. Σαντορίνης94. Μία μόνο περίπτωση τρίκλιτης ξυλόστεγης
Βασιλικής με πλευρικούς χορούς, ο Άγ. Αθανάσιος Εράτυρας95 έχει δημοσιευτεί.

80

Πολίτη 1979. σσ.137-145.
Ορλάνδος 1939-40, σ.184.
82
Τζάκου 1982, σσ. 57-66.
83
Α.Δ. 22(1967), Χρονικά σ.357. πιν. 269β και Ορλάνδος 1927, σ.154,σημ.4.
84
Α.Δ. 22(1967), Χρονικά σ.358. Πολίτη 1989, σσ. 135-144.
85
Λαμπρίδης 1889 , Η΄σ.28.
86
Α.Δ. 21(1966), Χρονικά σ.301και Λαμπρίδης 1880, σ.105.
87
Α.Δ. 20(1965), Χρονικά σ. 339.
88
Α.Δ. 27(1972), Χρονικά σ.430,πιν. 363.
89
Α.Δ. 25(1997), Χρονικά σ.292.
90
Καρατζόγλου 1998, σσ102-106.
91
Ντέλλας 1993. σσ.99-112.
92
Πολίτη 1993. σσ.75-86.
93
Μουτσόπουλος 1964, σσ.109,129.
81

238
Βέβαια εξακολουθούν να κτίζονται

και ναοί

που ακολουθούν τον

ολοκληρωμένο αγιορείτικο τύπο, τον σύνθετο τετρακιόνιο με χορούς, με

μικρές

πρωτότυπες παραλλαγές: Καθολικό της Μονής της Αγίας Τριάδας στο Ζουπάνι,
(1800), χωρίς λητή, με επιμήκυνση της δυτικής κεραίας του ναού και στέγαση με
ημισφαίριο.96 Ναός του Αγ. Νικολάου στο Περιβόλι Γρεβενών97 με λητή,(1803), που
διαθέτει δύο κίονες και δύο πεσσούς με επιμήκυνση της ανατολικής κεραίας του
σταυρού,

Μονή

Αγ. Τριάδας ∆ρακότρυπας Πίνδου98 με νάρθηκα

επιμήκυνση της ανατολικής κεραίας του σταυρού,
Προδρόμου (Ιβήρων) στο Άγιον Όρος

(1742) και

Κυριακό της Σκήτης Τιμίου

99

(1799), όπου παρατηρείται εκλεκτικιστική

αναβίωση του τύπου, Αγία Παρασκευή στο Νεραιδοχώρι Τρικάλων (1792) με λητή με
φουρνικά

να

στεγάζουν

σταυροθολίων100,
φουρνικά,

έξι

τα

γωνιακά

διαμερίσματα

αντί

ημικυλίνδρων

Ιερός ναός Αγίων Ταξιαρχών Μαράθου Αγγράφων,
παράπλευρους

ημικυλινδρικούς

θόλους

και

τρία

ή

101

με δύο
όμοια

τεταρτοσφαίρια,1760.
4.13.Οι τιμώμενοι άγιοι των ναών της Τουρκοκρατίας
4.13.1. Οι Άγιοι των ενοριακών ναών(Γράφημα 25)
Οι δεκαπέντε τρίκλιτες Βασιλικές της Θάσου τιμούν διαφόρους Αγίους και γεγονότα
και γιορτάζονται με πανηγύρι102 και «κουρμπάνι», δωρεάν διανομή φαγητού (εικ.1-7).
Παρατηρούμε ότι μόνο τρεις εκκλησίες τιμούν τον άγιο Νικόλαο που γιορτάζει σε
περίοδο ελαιοσυλλογής, οπότε οι Θάσιοι εργάζονται ακόμη και τις Κυριακές και τις
εορτές.
1. Ο Άγιος Νικόλαος, θαλασσινός άγιος τιμάται από τρεις εκκλησίες τριών
χωριών (Αγ. Γεώργιος, Ποταμιά, Λιμένας) παρ΄ όλο που εορτάζει στις 6
∆εκεμβρίου, όταν έχει αρχίσει η ελαιοσυλλογή.

94

Κομανούδης 1960, σ.34.
Αιμ. Στεφανίδου-Φωτιάδου 1982. σσ. 21-34.
96
Λεωνιδοπούλου-Στυλιανού 1979. σσ.67-82
97
Πολυβίου 1979, σ.83-92
98
Καρατζόγλου 1982. σσ.139-150.
99
Βογιατζής 1989, σσ. 75-90.
100
Πασαλή 1998, σσ.189-206.
101
Γιαννίτσαρης-Βρυνιώτης 1998, σσ. 57-66.
102
Τα πανηγύρια ήταν από τις βασικές εκδηλώσεις της κοινωνικής ζωής. «…..Στο νησί όμως κάθε
πανηγύρι γινόταν για δύο βασικούς λόγους: Για να τιμηθεί ο Άγιος που γιόρταζε και για το γλέντι. Μετά
το τέλος της λειτουργίας δεν έφευγε κανένας. Παρέες, παρέες, συγγενολόγια ή φίλοι που είχαν φροντίσει
να ΄χουν μαζί τους όλες τις προμήθειες, έστρωναν κιλίμια ή μεγάλα πανιά καταγής και το γλέντι
φούντωνε. Σε κάποια παρέα χόρευαν με τα βιολιά, πιο κει με τη λατέρνα, λίγο πιο πέρα με τη γκάιντα,
ενώ αλλού με τα φωνόγραφα, με χωνί ή με βαλίτσες….» Βαρδαβούλιας 1986, σ.24
95

239
2. Η Κοίμηση Θεοτόκου ομοίως από τρεις (Ραχώνι, Παναγιά, Μαριές)

που

πανηγυρίζουν τον δεκαπενταύγουστο και στις 23 Αυγούστου, ημερομηνίες
εκτός ελαιοσυλλογής.
3. Ο Άγιος ∆ημήτριος από δύο (Καλλιράχη, Θεολόγος) και εορτάζει στις 26
Οκτωβρίου εκτός ελαιοσυλλογής.
4. Ο Άγ. Γεώργιος, στις 23 Απριλίου από δύο, (Μικρό Καζαβήτι,

Καλύβια

Λιμεναρίων), εκτός ελαιοσυλλογής.
Ορισμένοι άλλοι Άγιοι τιμώνται μεμονωμένα:
5. Σύναξη Ταξιαρχών στις Μαριές, εκτός ελαιοσυλλογής.
6.

Άγ. Απόστολοι στο Μεγάλο Καζαβήτι, εκτός ελαιοσυλλογής.

7.

΄Αγ. Αθανάσιος

18 Ιανουαρίου και 2 Μαΐου, στο Κάστρο, εκτός

ελαιοσυλλογής.
8. Άγ. Παρασκευή στο Θεολόγο, εκτός ελαιοσυλλογής, στις 26 Ιουλίου και στις
14 Οκτωβρίου.
9.

Μεταμόρφωση Σωτήρα στον Σωτήρα, εκτός ελαιοσυλλογής.

4.13.2. Οι άγιοι των ναϋδρίων ανά χωριό103
4.13.2.1. Ραχώνι
1. Στις 23 Απριλίου ο Άγ. Γεώργιος Βουλγάρου
2. Στις 8 Μαΐου ο Αγ. Ιωάννης Θεολόγος
3. Σαράντα μέρες μετά το Πάσχα της Ανάληψης (εορτασμός στον Αγ.
Ιωάννη Ραχωνίου)
4. Στις 29 Αυγούστου ο Αποκεφαλισμός του Τιμίου Προδρόμου
4.13.2.2.Πρίνος-Καζαβήτι
1. Στις 7 Ιανουαρίου εορτάζει ο ναός της Σύναξης Τιμίου Προδρόμου στο
Μεγάλο Καζαβήτι
2. Στις 7 Ιουλίου η Αγ. Κυριακή Μεγάλου Καζαβητιού
3. Στις 17 Ιουλίου, η Αγ. Μαρίνα Μικρού Καζαβητιού,
4. Στις 29 Αυγούστου ο Αποκεφαλισμός Τιμίου Προδρόμου
5. Στις 26 Οκτωβρίου ο Άγ. ∆ημήτριος Μικρού Καζαβητιού,
6. Στις 30 Νοεμβρίου ο Αγ. Αντρέας Όρμου Πρίνου

4.13.2.3. Σωτήρας
1. Στις 29 Αυγούστου ο Αποκεφαλισμός Τιμίου Προδρόμου
103

Υπάρχουν και άλλα ναΰδρια στα χωριά που λειτουργούν και πανηγυρίζουν κτισμένα όμως μετά την
Τουρκοκρατία και δεν παραλαμβάνονται στον κατάλογο. Δεν περιλαμβάνεται και η Ανάληψη του
Σωτήρα, χρονολογημένη στον 13ο αιώνα.

240

4.13.2.4.Καλλιράχη
1. 2 Φεβρουαρίου Υπαπαντή Σκάλας Καλλιράχης
2. Στις 23 Απριλίου ο Αγ. Γεώργιος Σκάλας Καλλιράχης
3. Την 1 Ιουλ