KARBOHİDRAT METABOLİZMASI- II

PENTOZ FOSFAT YOLU VE CALVIN ÇEVRİMİ
Zihnioğlu Biyo2-8

Pentoz Fosfat Çevrimi
Pentoz “shunt” Heksoz monofosfat “shunt” Fosfoglukonat Metabolik Yolu • Sitozolde gerçekleşir.

Pentoz Posfat Çevrimi: Fizyoljik Önemi
“NADPH ve Pentoz Sentezi”
Ribonükleotidler için riboz 5-fosfat sentezi
RNA, DNA, Çeşitli koenzimler(CoA, FAD, SAM, NAD+/NADP+).

Redüktif Biyosentezler için NADPH Üretimi
Yağ asidi sentezi Kolesterol sentezi Nükleik asit sentezi

Pentoz Fosfat Çevrimi, glikolitik ara ürün olan glukoz 6-P ile başlar.

Pentoz Posfat Çevrimi: Alternatif “Makas” “shunt”
• Ürünler; gliseraldehit-3-fosfat ve fruktoz 6-P; ileri aşamada tekrar glikolize katılırlar. • Bu nedenle pentoz fosfat yolu bir “shunt” (yan yol;paralel yol)olarak ifade edilir.

Fatty acid synthesis Glucose 2 NADP+ Oxidative Glucose 6-phosphate Ribulose 5-phosphate Fructose 6-phosphate 2 NADPH CO2 Other reactions Glutathione reduction

non-oxidative Ribose 5-phosphate

Glyceraldehyde 3-phosphate NADH ATP

Nucleotide biosynthesis

Pyruvate Glycolysis The pentose phosphate pathway

Pentoz Fosfat Çevrimi
• ATP hücrenin “enerjisidir” ANCAK
– Hücreler aynı zamanda….İNDİRGEYİCİ GÜCE sahiptir.!

• Fotosentez gibi bir çok proses ATP nin yanında NADPH’a gereksinim duyar. • NADH ve NADPH birbirinin yerine konamaz ve değiştirilemez.

NADH ve NADPH birbirine dönüşemez!!!
• • NAD+:ATP sentezine katılır.
• glikoliz, oksidatif fosforilasyon

NADPH: indirgeyici ajandır.
• • • Redüktif biyosentezlerde NADP+ + 2H ---> NADPH + H+ NADPH indirgenme reaksiyonlarında daha etkin, çünkü hücrede; NADPH/NADP+ >> NADH/NAD+

NADPH mitokondriyal elektron transport zincirinde okside olamaz!!!
NADPH O2

Mitochondrial Electron Transport Chain

Hücre içindeki NADPH/NADP+ oranı NADH/NAD+ oranına kıyasla daha yüksektir.

NADP*

H2O

NADPH/NADP+ = 70 NADH/NAD+ = 0.00083

NADPH Kullanılan Metabolik Yollar

Aktif Pentoz Fosfat Çevrimi olan Dokular

Pentoz Fosfat Çevrimi İki Fazdan oluşur.
1. Oksidatif 2. Oksidatif Olmayan

Pentoz Fosfat Çevrimi
Faz 1: Oksidatif

• 2 molekül NADPH oluşur. • 1 molekül ribuloz 5-fosfat oluşur. (riboz-5-fosfat ve ksililoz-5-fosfat’a dönüşebilir) • Dehidrogenaz enzimleri NADP+ için spesifiktir.

NADPH + H+ iki reaksiyon adımında oluşur. Glukoz 6-fosfat DH (G6PD) hız sınırlandırıcı adımdır ve geri dönüşümsüzdür. Hücreler NADPH’a riboz 5-fosfattan daha çok ihtiyaç duyarlar.

Regulatory enzyme

Enzim NADP+ için çok spesifik; NAD+’ın Km değeri NADP+ nin kinden 1000 kat büyüktür.

Oksidatif Faz

• Riboz-5-fosfat ve türevleri; RNA, DNA, ATP, NADH, FAD ve CoA bileşenleridir. • Riboz 5-fosfat’ın aşırısı glikolitik ara ürünlere dönüşürler.

Pentoz Fosfat Çevrimi
Faz 2: Non-Oksidatif
Pentoz fosfatların aşırısının glikolitik ara ürünlere dönüştürülmesi;
Pentoz fosfat çevriminin non-oksidatif fazında görev alan enzimler transaldolaz ve transketolaz lardır. Transketolaz ve transaldolazlar geniş bir substrat spesifikliğine sahiptir.
Şeker fosfatları arasında 2- ve 3- karbon fragmanlarının değişimini katalizlerler. Substratlar; aldoz ve ketoz dur.

Pentoz Fosfat Çevrimi
Faz 2: Non-Oksidatif
Transketolaz; Pentoz fosfat çevrimi substratlarından 2 karbon grubu transferi gerçekleştirir. 2 Karbon grubu transfer eden diğer enzimler gibi transketolaz da tiamin pirofosfat’ı (TPP) kofaktör olarak kullanır. Transaldolaz; pentoz fosfat çevrimi substratlarından 3 karbon grubu transferi gerçekleştirir. Transaldolaz reaksiyonu; substrat ve enzimdeki bir lizin artığı arasında Schiff bazı oluşumunu kapsar.

Faz 2: Non-Oksidatif

Glikoliz

fruktoz-6-fosfat

Gliseraldehit-3-fosfat

Transketolaz:TPP’yi kofaktör olarak kullanır.

Transaldolaz - lizin ε-NH2 katalitik grup olarak kullanılır.

Transketolaz

5 + 5 →

TK TA

3 + 7

7 + 3 → 4 + 6 4 + 5 → 3 + 6
Ksilüloz-5-PO4 Riboz-5-PO4 Gliseraldehit-3-PO4 Sedoheptuloz-7-PO4 Eritroz-4-PO4 Fruktoz-6-PO4 TK

Oksidatif + Non-oksidatif = NADPH

1 1

Riboz’un aşırısı pentoz fosfat yolu üzerinden glikolize girer.

Non-Oksidatif

Regülasyon
Oksidatif Faz:
Glukoz-6-fosfat Dehidrogenaz yüksek [NADP+]/[NADPH] oranı ile uyarılır. NADPH potansiyel kompetitif inhibitördür. NADPH/NADP oranı yüksek ise enzim inhibe olur. NADPH ihtiyacında ise sistem uyarılır.

Regülasyon
Non-Oksidatif Faz:
Reaksiyonlar geri dönüşümlü; bu durumda oksidatif olmayan fazın devamlılığı substratların varlığına bağımlıdır.

Reaktant ve ürünlerin konsantrasyonları hücre veya dokunun metabolik ihtiyaçları doğrultusunda çalışır.

Pentoz Fosfat Çevrimi Farklı Şekillerde İşler Glikoliz vs. PPP
Hücrenin ihtiyaçlarına bağlı olarak 4 senaryo;
Mode 1: Non-oksidatif (riboz-5-fosfat ihtiyacı) Riboz 5-P >> NADPH Mode 2: Oksidatif (NADPH ve Riboz ihtiyacı dengede) NADPH = Riboz 5-P Mode 3: Oksidatif & Non-oksidatif (NADPH ihtiyacı) NADPH >> Ribose 5-P Mode 4: Oksidatif & Non-oksidatif & Glikoliz (Hücrenin NADPH ve ATP ihtiyacı)

Mode 1: Non-oksidatif
Hızlı bölünen hücreler riboz-5-fosfat’a daha çok ihtiyaç duyarlar.

• Bölünen hücreler DNA için nükleotidlere ihtiyaç duyar. • Glikoliz: Glukoz 6P → Fruktoz 6P + GAP • Transketolaz / transaldolaz: 2 Fru-6P + GAP → 3 Riboz 5P

Mode 2: Oksidatif
(NADPH ve Riboz ihtiyacı dengede)
NADP+ Pentoz Fosfat Çevrimi Hızını kontrol eder

• Oksidatif faz hemen hemen geri dönüşümsüzdür. • NADP+ ; glukoz-6-fosfat’ın oksidasyonunda elektron akseptörüdür. • G6P + 2 NADP+ + H2O = R5P + 2 NADPH + 2 H+ + CO2

Mode 3:Oksidatif & Non-oksidatif
(NADPH ihtiyacı); Yağ dokuda yağ asidi sentezi
• G6P; CO2’e okside olur. • 3 reaksiyon adımı: Oksidatif Transketolaz ve transaldolaz Glukoneogenez
Yağ asidi ve steroid biyosentez reaksiyonları yüksek miktarda NADPH’a gereksinim duyarlar. Bu nedenle, karaciğer, yağ doku, adrenal korteks, testis ve süt bezilerindeki hücreler PPP enzimlerini yüksek oranda içerirler.

Mode 4:Oksidatif & Non-oksidatif & Glikoliz (Hücrenin NADPH ve ATP ihtiyacı)
• Oksidatif fazdan gelen R5P; pruvat’a dönüşür • R5P dan elde edilen F6P ve GAP glikolize girer. • NADPH ve ATP meydana gelir. • Pyruvat; biyosentezler için ATP eldesinde kullanılır.

Glikoliz ile Koordinasyon

Eritrositler ve Pentoz Fosfat Çevrimi
Eritrositlerde karbohidrat metabolizmasındaki 3 yol; glikoliz, pentoz fosfat çevrimi ve 2,3-bisfosfogliserattır (2,3-BPG). Glikoliz; membran iyon pompaları için ATP ve methemoglobin’in geri oksidasyonu için NADH sağlar. Pentoz fosfat çevrimi; glutatiyonun indirgenmiş formunun korunması için NADPH eldesini sağlar.

Diğer Pentoz Fosfat Çevrimi Fonksiyonları
• Oksidatif fazda oluşan NADPH okside glutatiyonu(GSSG) indirger. • İndirgenmiş glutatiyon (GSH) hücrelerdeki oksidatif stresten korunma için gereklidir. • İndirgenmiş glutatiyon ayrıca detoksifikasyon proseslerinde de önemlidir.

Eritrositler; glutatiyonun indirgenmesinde kullanılmak üzere pentoz fosfat çevrimini kullanarak büyük oranda NADPH oluştururlar.

Pentoz Fosfat Çevriminin Oksidatif Hasardan Korunmada Önemi
Oksidatif stres peroksitleri oluşturur ve dönüşümlü olarak glutatiyon ile indirgenirler. Eritrositlerde yeterli miktarda indirgenmiş GSH olmaması peroksitlerin(H2O2) birimine neden olur ve sonuçta hücre duvarının zayıflaması ile hemoliz gerçekleşir. Glutatiyon; peroksitleri glutatiyon peroksidaz ile uzaklaştırır.

Pentoz fosfat çevrimi eritrositlerde bu amaçla NADPH üretimindeki tek zorunlu yoldur.

Glutatiyon; glutamat, sistein ve glisinden oluşan bir tripeptiddir.

Calvin Çevrimi
Fotosentez “karanlık” reaksiyonları veya yeni adı ile karbon reaksiyonlarını kapsar.
ATP’den ~P bağlarının parçalanması sonucu açığa çıkan enerji ve NADPH’ın indirgeme gücünün CO2’in fiksasyonu ve indirgenmesinde kullanılarak karbohidrat sentezinin gerçekleştirilmesidir. Calvin çevrimi enzimleri & ara ürünleri kloroplast stromasında lokalize olmuştur. Kloroplast stroması 2 outer mitokondriyal matrikse anologtur. grana disks membranes
(thylakoids) stroma compartment

Chloroplast

Calvin Çevrimi
3 Adımda gerçekleşir
1. CO2’in ribuloz 1,5-bisfosfata fiksasyonu ile 2 molekül 3-fosfogliserat oluşumu 2. 3-fosfogliserat ‘ın heksoz şekerlere indirgenmesi 3. Ribuloz 1,5-bisfosfat’ın rejenerasyonu

Calvin Çevrimi

Calvin Çevrimi: 1.Adım
Ribuloz-1,5-bisfosfat → 3-fosfogliserat
CH2-O- P C=O H-C-OH H-C-OH CH2-O- P
ribuloz-1,5-bisfosfat

CH2-O- P H2O 2 H+ H-C-OH CO2Ribuloz bisfosfat karboksilaz/oksigenaz (“rubisco”) CO2H-C-OH CH2-O- P
3-fosfogliserat (2 molekül)

+ CO2

RubisCO: Oksigenaz Aktivitesi

Calvin Çevrimi: 2. Adım
3-fosfogliserat ‘ın heksoz şekerlere indirgenmesi
O−

Phosphoglycerate Kinase
ATP ADP
O H C C H2C

O H

C C

OPO32− OH

Glyceraldehyde-3-phosphate Dehydrogenase
NADPH NADP+
H CHO C H2C OH OPO32−

OH OPO32−

H2C

OPO32−

Pi

3-phosphoglycerate

1,3-bisphosphoglycerate

glyceraldehyde3-phosphate

Fruktoz-6-Fosfat Glukoneogenez Pentoz Fosfat (non oksidatif)

Dihidroksiaseton fosfat

TI, Triozfosfat İzomeraz AL, Aldolaz FB, Frukto-1,6bisfosfataz SB, SedoheptulozBisfosfataz TK, Transketolaz EP, Epimeraz IS, İzomeraz

Calvin Çevrimi: 3. Adım

PK, Fosforibulo kinaz

glyceraldehyde-3-P
Tüm Reaksiyon; 2. ve 3. adım 5 C3 3 C5
AL, FB

TI

dihydroxyacetone-P

fructose-6-P
TK

TI, Triozfosfat İzomeraz AL, Aldolaz FB, Frukto-1,6bisfosfataz SB, Sedoheptulozbisfosfataz TK, Transketolaz EP, Epimeraz IS, İzomeraz PK, Fosforibulo kinaz

xyulose-5-P + erythrose-4-P
AL, SB

sedoheptulose-7-P
TK

xylulose-5-P + ribose-5-P
EP PK IS

(3) ribulose-5-P (3) ribulose-1,5-bis-P

3

CO2 + H2O

3 3 3 3 2 5

ribulose 1,5-bisphosphate ADP ATP ribulose 5-phosphate Pi glyceraldehyde 3-phosphate 6

6

3-phosphoglycerate 6 6 6 ATP ADP

1,3-bisphosphoglycerate 6 6 NADPH + H+ NADP+ + Pi

glyceraldehyde 3-phosphate

1

glyceraldehyde 3-phosphate

Calvin Çevriminin Regülasyonu
Işık aktive eder, veya karanlık inhibe eder. (Glikoliz ve pentoz fosfat çevriminden elde edilen ATP ve NADPH’ın gereksiz harcanmasının önlenmesinde önemli)