Tema 3: ELASTICITETET E KËRKESËS DHE KOEFIÇENTËT QË LIDHEN ME

TË.
Elasticiteti i çmimit
Elasticiteti I të ardhurës.
Elasticiteti I tërthorët.
Elasticitetet dhe ë nivelet e ndryshme të tregut.
Elasticiteti total.
Kofiçentët e lakueshmërisë së çmimit.
3.1. Elasticiteti i çmimit.
a). Përkufizimi dhe interpretime
Koncepti i një kurbe kërkese parashikon një lidhje midis çmimit dhe sasisë që blerësit kanë
dëshirë dhe mundësi të blejnë duke mbajtur faktorët e tjerë konstant.
Teoria e çmimit, sugjeron një lidhje të anasjelltë mes çmimit dhe sasisë, por ajo nuk thotë
asgjë rreth përgjigjeve të sasisë së kërkuar ndaj një ndryshimi çmimi për një mall.
Ne keto kushte eshte jashtezakonisht e veshtire te te diskutosh mbi nivelin me te cilin
njerzit rrisin apo ulin blerjet e tyre kur ndryshojne çmimet. Kjo konsiderohet nje
mardhenje e rendesishme me shume aplikime te dobishme. Eshte kjo arsyeja qe
ekonomistet kane krijuar nje koncept te veçant qe permbledh kete mardhenje . Emertimi
formal i ketij koncepti eshte elasticiteti i çmimit te kerkeses. Elasticitet do te thote
reagim.
Por për të lehtësuar krahasimet, shpesh ekonomistët përdorin lidhjet në përqindje që janë të
pavarura nga madhësia e njësive të matjes së çmimit dhe sasisë. Më e zakonshmja e këtyre
lidhjeve, është koncepti i ndryshimit të vetë çmimit të kërkesës.
Elasticiteti i çmimit Ky është një raport i cili shpreh ndryshimin në përqindje të sasisë të
shoqëruar me një ndryshim të dhënë në përqindje në çmimin e produktit kur faktorët e
tjerë I kemi mbajtur konstant.
Përcaktimi matematik i elasticitetit të çmimit është :
Ep
DQ
Q
DP
P
DQ
DP
P
Q
· · ∗

Nqs., funksioni i kërkesës është shkruar si Q = f(p), atëhere pjerrësia, rënja e funksionit,
është dQ/dP dhe elasticiteti i çmimit në një pikë ( ) Q P , është Ep
dQ
dP
P
Q
· ∗
¸
¸

_
,

Nqs, grafikët e funksionit kanë çmim në boshtin vertikal, ekuacioni mund të shkruhet
P= (Q), në këtë rast, pjerrësia është dP/dQ dhe

,
_

¸
¸
·
Q
P
dQ
dP
Ep
1
Shembull 1
Jepen P

= 4; Q = 50 dhe 10 − ·


P
Q

E
p
=
5
4
50
4
* 10 * − · − ·


Q
P
P
Q
Shembull 3
Ju veproni ne tregun e mishit dhe ju e dini se keni ndermend te ngrini çmimin e mishit
me 5% dhe se elasticiteti i kerkeses ne shitjen me pakice eshte -0.950.
Llogarisni ndryshimin ne sasine e mishit te kerkuar
%∆ Q
l) Perkufizimi E =
p %∆ P

2) Rishkrimi %∆ Q = (E ) (%∆ P)
P
%∆ Q = ( -0.950)( 5%) = -4.750 %
Manaxheri i tregut te mishit do te priste qe shitjet te uleshin me 4.75%$
Një ekuacion tjetër për përcaktimin e elesticitetit të çmimit është hark formula :
Ep
Q Q
Q Q
P P
P P
Q Q
Q Q
P P
P P
·

+

+
·

+
+

0 1
0 1
0 1
0 1
0 1
0 1
0 1
0 1
*
Pikat {0 dhe 1 }, përfaqësojnë dy pika të ndryshme në një kurbë kërkese. Ekuacioni hark,
është një mekanizëm për të llogaritur një elasticitet në një mesatare midis dy pikave.
Shembull 2
Jepen dy pika ne kurben e kerkeses , llogarisni elasticitetin e kekeses?
P
0
= 1.20; P
1
= 0.80; Q
0
= 0.90; Q
1
= 1.10
2
1
2
4 .
2
2 .
81 . 2 . 1
8 . 2 . 1
1 . 1 9 .
1 . 1 9 .
1 0
1 0
1 0
1 0
− · ÷

·
+

+

·
+

+

·
P P
P P
Q Q
Q Q
Ep
Koefiçentët e elasticitetit të çmimit te kërkesës, kanë shenjë negative dhe intervali i
koefiçentit të elasticitetit të çmimit është nga( 0 në - ∞)
Ky interval tradicionalisht ndahet në tri pjesë:
1. Nqs., vlera absolute e koefiçentit është më e madhe se 1, kërkesa thuhet se është
elastike. Ndryshimi në përqindje në sasinë e kërkuar, është më i madh se ndryshimi në
përqindje i çmimit. Rasti kufi është kurba horizontale e kërkesës, ku kërkesa është
plotësisht elastike ( K = ∞. ).
2. Nqs., vlera absolute e koefiçentit është <1, kërkesa është jo elastike. Ndryshimi në
përqindje në sasinë e mallit, është më i vogël se ndryshimi në përqindje i çmimit. Rasti
limit është një elasticitet ( K = 0 ), kërkesa është plotësisht jo elastike.
3. Një koefiçent (-1 ), pasqyron rastin e elasticitetit unik. Ndryshimi në përqindje në
sasi është i barabartë me ndryshimin në përqindje në çmim.
Koefiçenti i elasticitetit, ndryshon gjatë kurbës së kërkesës. Nqs, një funksion kërkese
linear është shtrirë në dy boshtet. Elasticiteti ndryshon nga -∞ në boshtin e çmimit në 0
në pikën mbi boshtin e sasisë. Kjo tregon se çmimi është 0 kur kurba e kërkesës pret
boshtin e sasisë dhe që sasia është 0, kur kurba e kërkesës ndërpret boshtin e çmimit.
b). Elasticiteti i çmimit dhe të ardhurat e përgjithshme.
E ardhura e përgjithëshme, ka dy komponentë, sasin dhe çmim. Yp= Q*P. Meqënëse këto
dy komponentë kanë lidhje të zhdrejtë, nuk mund të vihet re se si ndryshimi në çmim, do të
influencojë në të ardhurat e përgjithëshme. Çështja nëse një rritje në përqindje në çmim do
të risë apo do të ulë të ardhurat e përgjithëshme, varet nga madhësia e ndryshimit
korespondues në përqindje të sasisë. Problemi merr zgjidhje në varësi të madhësisë së
koefiçentit të elasticitetit të çmimit të kërkesës.
♦ Nqs., kërkesa është elastike, në zonën përkatëse të çmimeve, atëhere çmimi dhe të
ardhurat e përgjithëshme ndryshojnë në mënyrë të zhdrejtë. Një ulje e çmimit rrit të
ardhurën e përgjithëshme, ndërsa një rritje e çmimit do të ulë të ardhurën e
përgjithëshme. Kjo rrjedh nga përcaktimi i një kërkese elastike.
♦ Nga ana tjetër n.q.s, kërkesa është jo elastike, në zonën përkatëse të çmimeve, atëhere
çmimi dhe e ardhura e përgjithëshme ndryshojnë në mënyrë të drejtë. Një rritje në
çmim do të rrisë të ardhurën e përgjithëshme dhe anasjelltas
3.2. Elasticiteti i të ardhurës.
Elasticiteti i të ardhurës së kërkesës, është një matëse e sasisë përkatëse ndaj ndryshimeve
në të ardhurën, kur faktorët e tjerë mbahen konstantë. Lidhja e të ardhurave me sasinë,
është quajtur funksioni i konsumit ose i Engelit. Elasticiteti i të ardhurës është përcaktuar
në një pikë të funksionit dhe ndryshon gjatë zonës dhe kufirit të kurbës në mënyrë tipike.
Elasticiteti i të ardhurës për ushqime në tërësi dhe për shumë produkte ushqimore
individuale në kushte normale ulet, ndërsa të ardhurat rriten.
Le të themi që Y, përfaqëson të ardhurën, mbi këtë bazë përcaktimi i elasticitetit të së
ardhurës në një pikë është :
Ey
DQ
Q
DY
Y
DQ
DY
Y
Q
· · *
Kjo interpretohet si ndryshim në përqindje në sasi që i përgjigjet çdo 1 % ndryshim në të
ardhurën, kur faktorët e tjerë mbeten konstant. Në shumicën e rasteve ky koefiçent është
pozitiv. Kjo është në vazhdim të idesë se ndërsa të ardhurët rriten, një konsumator blen më
shumë nga shumica e produkteve, dhe kur e ardhura ulet ndodh e kundërta.
Ka disa mallra, të cilat kanë elasticitete negative të të ardhurës në kufirin e zakonshëm të të
ardhurave. Pra, ndodhë që një mall të ketë një elasticitet pozitiv, në një kufi të ardhurash
dhe elasticitet negativ në të ardhura më të mëdha.
Kjo është e arsyeshme se ndërsa të ardhurat rriten, konsumatorët me sa duket blejnë artikuj
të cilësive më të larta (që këtej edhe artikuj me çmim më të lartë) si dhe sasira më të
mëdha.
Shembull 4
Perdorimi i elasticiteteve te te ardhures.
Supozojme se ju do te drejtoni tregun e mishit ne Tirane dhe bordi juaj ka rene dakort per
nje rritje te pages reale te stafit te kompanise mbi l5 perqind duke filluar nga muaji i
ardheshem. Ju llogarisni se kjo do te rrise te ardhurat per fryme me l0% dhe se elasticiteti
i te ardhures i kerkeses eshte 0.470. Ju keni nevoje te dini sa mish viçi do te blini me
shume nga kjo rritje.
Perkufizimi E
Y
=
Y
Q


%
%


Duke e rishkruar
) (% * ) ( % Y Ey Q ∆ · ∆
%∆ Q = (.470) (10) = + 4.70%
Si rezultat i rritjes ne te ardhuren, do te porositen 4.70% mish viçi me shume.
Elasticiteti i tërthortë i çmimit të kërkesës
Elasticitetet e tërthorta të çmimit të kërkesës, tregojnë se si sasia e blerë e një malli i
përgjigjet ndryshimeve në çmimin e një malli tjetër. Pra, elasticiteti i tërthortë i mallit
të(i ), në lidhje me mallin e ( j ), është përcaktuar si:
Eij
DQ
Q
DP
P
DQ
DP
P
Q
i
i
j
j
i
j
j
i
· · *
Kjo interpretohet si ndryshim në përqindje në sasinë e mallit ( i ) të dhënë për çdo 1 %
ndryshim në çmimin e mallit ( j ), kur faktorët e tjerë janë mbajtur konstant.
Në praktikë, ekzistojnë tri tipe të lidhjeve të tërthorta. Mallrat mund të jenë:
a. Zëvendësus
b. Plotësues
c. Pavarur
Përcaktimi i tri tipeve të lidhjeve të tërthorta, është bazuar në efektin e zëvëndësimit të
ndryshimit të çmimit të mallit të ( j ).
a). Efekti i zëvendësimit është pozitiv për mallrat zëvendësues.
Rritet çmimi ( j ) rritet sasia e kërkuar e ( i ), Ulet çmimi ( j ) ulet sasia e kërkuar e ( i ).
Kjo është quajtur ndryshe edhe lidhja pozitive ,që do të thotë lëvizja në të njëjtin drejtim.
Çmimi i mallit të ( j ) dhe sasia e mallit të ( i ), lëvizin në të njëjtin drejtim. Nqs., çmimi i (
j ) rritet, atëhere konsumatorët tentojnë të zëvendësojnë ( j ) me sasine e ( i ). Nqs., çmimi i
( j ) ulet, atëhere, konsumatorët tentojnë të zëvendësojnë ( i ) me ( j ), relativisht më të ulët.
Në të dyja rastet, ka një lidhje pozitive midis çmimit të mallit të ( j ) me sasinë e mallit të
( i ). Si p.sh ( gjalpë, margarine, vaj ose mish viçi, pule, deri etj).
b). Efekti i zëvendësimnit është negativ për mallra plotësuese.
Çmimi i mallit të ( j ) dhe sasia e mallit të ( i ), lëvizin në drejtim të kundërt. Një rritje me
çmim e ( j ) do të thotë se asia e kërkuar e ( j ) ulet dhe që këtej sasia e mallit (i) gjithashtu
ulet. Një ulje në çmimin e ( j ), sasia e mallit plotësues ( j ) rritet dhe kjo do të thotë se
sasia e kërkuar e mallit ( i ) rritet. P.sh.(Buka me sallamin për Sanduiçet).
c). Efekti i zëvendësimit është zero për mallrat e pavarura.
Me këtë, kuptojmë se nuk ekzistojnë lidhje zëvendësimi ose plotësimi midis dy mallrave.
Pra, në bazë të të dhënave të argumentuara më sipër në mënyrë të përmbledhur, themi se
mallrat zëvendësuese kanë elasticitet të tërthortë pozitiv, mallrat plotësuese kanë elasticitet
të tërthortë negativ, kurse mallrat e pavarura kanë elasticitet të tërthortë zero.
Ekziston gjithashtu efekti i të ardhurës të ndryshimit të çmimit të mallit ( j). Efekti i të
ardhurës mbi kërkesën për sasinë e ( i ) është zakonisht, por jo gjithmonë negativ për
elasticitet e tërthortë. Një ulje në çmim, rrit të ardhurën reale dhe që këtej tenton të rrisë
sasitë e blera. Një rritje në çmim, ulë të ardhurën reale dhe tenton të ulë sasitë e blera.
Efekti i të ardhurës zakonisht, tenton të përforcojë efektin e zëvendësimit për mallrat
plotësuese. Interpretimi i elesticiteteve të tërthorta është vështirësuar më tej nga fakti se
efekti i të ardhurës nuk është gjithmonë në lidhje të kundërt me çmimin. Ka mallra
inferiore të cilat kanë elasticitet të të ardhurave negative.
Është gjithashtu e mundur që lidhjet e sakta midis elesticiteteve të tërthorta të shprehen
edhe matematikisht.
Shembull 5
Perdorimi i elasticiteteve e terthorta (kryqezuara)
Supozojme se ju zotroni te njejtin treg mishi dhe ju deshironi te percaktoni me sa duhet te
ndryshoje kerkesa juaj e mishit te viçit nese çmimi i mishit te derrit rritet me l0% dhe
elasticiteti i terthorte (kryqzuar) i kerkeses se mishit te viçit per mish derri eshte 0.140.
E
d
=
Qmishderri
Qmishviçi


%
%

E
d
mish lope per mish derri
) (% * ) ( % P Ep Q ∆ · ∆
%∆ Q Mish lope = (0.140) ( 10) = + 1.40%.
Keshtu 10 perqind rritje ne çmimin e mishit te derrit do te bente qe kerkesa per mish viçi
te rritej me 1.40%.

Lidhja midis elasticiteteve në nivele të ndryshme tregu.
a). Kërkesa konsumatore
Këto lidhje përfshijnë kushtet e Homogjenitetit, Slutsky dhe të Tërsisë së Engelit,secili nga
këto kushte do të trajtohet i veçantë.
Kushtet e elasticitetit të mbajtura për një konsumator individual me një funksion dobie të
dhënë, kënaqin një sërë supozimesh duke përfshirë edhe supozimin që shijet dhe
preferencat individuale janë deri diku të arsyeshme. Gjithashtu, në mënyrë të përafërt,
konsumatori është supozuar të jetë i aftë në klasifikimin e mallrave , por preferencat dhe
klasifikimi duhet të shmangë paqartësitë dhe të jetë i vazhdueshëm. Për veç kësaj,
konsumatori është supozuar kërkues dhe preferon më shumë mallra.
b). Kushti i homogjenitetit
E
ii
+ E
i1
+ E
i2
+ …+ E
iy
= 0 (1)
Ku : E
ii
- Elasticiteti i drejtpërdrejtë i çmimit
E
i1
- Elasticitetet e tërthorta të çmimit
E
i2
- Elasticitetet e tërthorta të çmimit
.
.
E
iy
- Elasticiteti i të ardhurës.
Ky ekuacion konsiston se shuma e elasticiteteve të vet çmimit, çmimeve të tërthorta dhe të
ardhurës është i barabartë me zero.
Domethënja e kushtit të homogjenitetit është se efekti i zëvendësimit dhe efekti i të
ardhurës të një ndryshimi në vetë çmimin e produktit bazë duhet të jetë në vazhdim me
elasticitetet e tërthorta dhe të ardhurës për këtë mall. Një elasticitet i madh i të ardhurës
përpiqet të nënkuptojë një elasticitet të madh të vetë çmimit ( në vlerë absolute).
Nqs., kemi një numër të madh të zëvendësuesve, do të kemi një elasticitet relativisht të
madh të vetë çmimit për këtë mall. Këtë lidhje e ilustrojmë me një shembull , duke
përdorur elasticitet e nivelit të shitjes me pakicë për mish kau.
1 Elasticiteti I vete cmimit( mish kau) -0.95 Eii
2 Elasticiteti I cmimit per mish viçi 0.06 Ei1
3 Elasticiteti I cmimit per mish derri 0.10 Ei2
4 Elasticiteti I cmimit per mish gjingji 0.04 Ei3
5 Elasticiteti I cmimit per mish pule 0.07 Ei4
6 Te gjitha elasticitetet e tjera te terthorta 0.21 Ein
7 Elasticiteti I te ardhures 0.47 EiY
Shuma 0
Parë nga një kënd tjetër vështrimi del që shuma e elasticiteteve të tërthorta është e
barabartë me diferencën midis elasticitetit të çmimit dhe elasticiteteve të tërthorta dhe të
ardhurës.
Nën supozimin që elasticiteti i të ardhurës është pozitiv dhe elasticiteti i çmimit negativ,
arrijmë në konkluzionin se kur kjo diferencë është e vogël atëhere, “efektet e tërthorta”,
janë në tërësi të vogla. Kjo presupozon pak zëvendësues. N.q.s, diferenca është e madhe
do të aplikohet gjykimi i kundert. Nga “Ekuacioni i Kushtit”, ne mund të vemë re se n q s,
elasticitetet e tërthorta dhe elasticiteti i të ardhurës janë afër zeros, atëhere elasticiteti i vetë
çmimit do të jetë gjithashtu afër 0 ( pra jo elastik).
Shembuj për këtë janë mallrat e kripura të cilat kanë një kërkesë jo elastike. Argumenti
është se këto mallra kanë pak zëvendësues dhe përbëjnë një pjesë shumë të vogël të
shpenzimeve të konsumatorit.
Kushti i homogjenitetit, tregon se vlera absolute e elasticitetit të vetë - çmimit ka mundësi
të jetë më e madhe se vlera e elasticitetit të tërthortë të çmimit.
Supozimet janë që elasticiteti i të ardhurës është pozitiv dhe mbi të gjitha lidhjet e tërthorta
janë lidhje zëvendësuese, nga kjo del që elasticitetet e tërthorta janë numra pozitiv. Prandaj
që shuma e elasticiteteve të jetë 0, elasticiteti i vetë - çmimit, duhet të jetë negativ dhe më i
madh se elasticitetet e tërthorta. Në vazhdim, është supozimi se nqs., shuma e elasticitetit
të tërthortë është pozitiv, atëhere elasticiteti i vetë - çmimit do të ishte më i madh ( në vlerë
absolute) se elasticiteti i të ardhurës.
P.sh. supozojmë që elasticiteti i të ardhurës për drith është 0.7, atëhere elasticiteti i çmim
kërkesës është menduar të jetë s’paku -0.7, dhe për shkak të zëvendësimit që mund të ketë
ka të ngjarë të jetë lehtësisht më i madh.
c). Kushti slutsky.
Ky kusht, shprehet me ekuacionin që specifikon lidhjen midis elasticiteteve të tërthorta:
{E
ij
dhe E
ji
}.
E
ij
= R
j
/R
i
* E
ji
+ R
j
( E
jy
- E
iy
) (2)

R
i
- Shpenzimet për mallin ( i ) si pjesë e shpenzimeve gjithsej
R
j
- Shpenzime për mallin ( j ) si pjesë e shpenzimeve gjithsej
E
ij ,
Eji- Elasticitetet e tërthorta
Eiy ,R
jy
- Elasticitetet e të ardhurës.
Ky ekuacion është quajtur ndryshe edhe lidhja simetrike.
Duke supozuar që shpenzimi i konsumatorit, për mallin ( j ), është një pjesë e vogël e të
ardhurës gjithsej dhe se elasticitetet e të ardhurës për dy mallrat zëvendësues janë,
përafërsisht të barabartë atëhere :
(2’) Eij
R
R
Eji
j
i
≈ * Ky raport është një përafrim i lidhjes slutsky.
Raporti Slutsky, tregon se si janë lidhur elasticitetet e tërthorta. Nqs (Eij) është e njohur,
atehere (Eji), mund të vlerësohet dhe anasjalltas.
Ky raport është përdorur edhe për të vendosur një kufi për max të lejuar të vlerave të
elasticitetit të tërthortë. Kjo është me rëndësi për faktin sepse elasticitetet e tërthorta kanë
paraqitur vështirësi për vlerësimin direkt nga të dhënat e disponueshme.
Përgjigjja absolute e sasisë së (i), ndaj ndryshimit të çmimit në (j), është përcaktuar nga
derivimi i pjesshëm δQ
I
/ δP
j
. Ky derivat e pjesshëm mund të ndahet në efektin e
zëvendësimit dhe efektin e të ardhurës.




Q
P
K Q
Q
y
i
j
ij j
i
· −
K
ij
- efekti i zëvendësimit
Y - e ardhura
Termi i fundit përcakton efektin e të ardhurës. Derivati i pjesshëm


Q
P
i
j
, mund të dahet
në mënyrë anologe.
Simetria është midis komponentëve të efektit të zëvëndësimit dhe dy drivateve të
pjesëshme . mbi këtë bazë Kij = Kji
Kjo nënkupton :




Qi
Pj
Qj
Qi
Y
+ · *




Qj
Pi
Qi
Qj
Y
+ *
Efekti I të ardhurës ndaj një ndryshimi çmimi do të jetë më I madh për mallin që zë një
pjesë më të madhe të shpenzimeve gjithësejt. Duke ju referuar shembullit me mish kau,
arrijmë në përfundimin se një pjesë shumë e vogël e t ardhurave mesatare të konsumatorit
është harxhuar për mish qingji krahasuar me mish kau. Mbi këtë bazë çdo 1% ndryshim në
çmimin e mishit të qingjit ka shumë pakë efekte në konsumin e mishit të kaut.
Duke supozuar që një konsumator mesatar shpenzon 2 % të shpenzimeve gjithsej për mish
kau (i ) dhe 0.1 % për mish qengji (j) dhe duke supozuar që elasticiteti i tërthortë i mishit
të gjengjit në lidhje me atë të kaut është (Eji) = 0.6, atëhere nga ekuacioni
(2’) E
ij
= (R
j
/R
i
)*E
ji
= (0.001/0.02)*0.6 = 0.05 x 0.6 = 0.03%
Me kushtin e supozuar çdo 1% , ndryshon në çmimin e mishit të qingjit do të ketë si
përfundim vetëm një 0.03 % ndryshim në konsumin e mishit të kaut. Kjo është e vërtetë
bile megjithëse 1 % ndryshim në çmimin e mishit të kaut do të ketë si përfundim 0.6 %
ndryshim në konsumin e mishit të qengjit.

c) Kushti i terësisë së Engelit
Shprehet me formulen:
R
1
E
1y
+ R
2
E
2y
+ … R
n
E
ny
= 1 ( 3 )
Ku: R
1,
R
2
…R
n
, - na japin peshat specifike të të ardhurave për çdo artikull në një buxhet
konsumatori që është marrë 1 njësi, dhe E
1y
, E
2y
… E
ny
- janë elasticitetet e të ardhurave.
Ky ekuacion, tregon se shuma e elasticiteteve të të ardhurës për të gjithë artikujt në një
buxhet konsumatori është i barabartë me 1 njësi.
Elasticiteti i të ardhurës është pozitiv.
Marrim një shembull. Elasticiteti i të ardhurës për mish, perime dhe vezë është
përkatësisht 5, 1 dhe 0.2. Ndërsa pesha specifike që zë paraja për çdo artikull, është
përkatësisht 0.1, 0.4 dhe 0.5. Duke zbartuar formulën nxjerrim :
(0.1)*5 + (0.4)*1 + (0.5)*0.2 = 1 njësi.
3.4. Elasticitetet dhe nivelet endryshme të tregut.
Në këtë çështje, trajtohet lidhja midis elasticiteteve të çmimit të kërkesës si dhe mardhënjet
me raportet e kërkesës kryesore dhe asaj rrjedhëse në nivelë të ndryshme tregu.
Nivelet e tregut
Shpesh është e vështirë të vlerësohen drejtpërdrejt elasticitetet e çmimit të kërkesës për një
produkt në pika të ndryshme në zinxhirin tregtar për faktin se elasticitetet janë të ndryshme
si në shitjen me pakicë ashtu dhe në nivelin e fermës. Lidhja e saktë midis elasticiteteve,
varet nga ajo se si janë raportet midis kurbave të kërkesës kryesore dhe rrjedhëse.
P
Pr
Cmimi M
Pd Kerkesa kryesore
Kerkesa rrjedhese
Q
Ilustrimi i kurbave të kërkesës kryesore dhe rrjedhëse
Kurbat e kërkesës janë ndarë në kufij tregtar. Kjo zonë tregtare, është një shumë konstante
absolute, prandaj në këto kushte, kufiri është një mosmarrje parasysh e shumës së tregtuar.
Në këtë rast, elasticiteti në një nivel tregu mund të vlerësohet nga elasticiteti në nivelin
tjetër.
E
d
= E
r
(Pd / Pr)
d - niveli rrjedhës ( Ferma )
r - niveli kryesor ( shitje me pakicë )
*. Në këto supozime e vetmja gjë që ndryshon është çmimi.
Er
DQ
DP Q
dhe Ed
DQ
DP
Pd
Q
·
¸
¸

_
,
·
¸
¸

_
,

Pr
Kështu nqs., ( E
r
) është e njohur edhe ( E
d
) mund të llogaritet.
Ed Er
Pd DQ
DP Q
Pd
·
¸
¸

_
,
·
¸
¸

_
,

¸
¸

_
,

Pr
Pr
Pr
Le të jetë M, kufiri tregtar.
M = P
r
- P
d
Nqs.,niveli primar i çmimit do të jetë gjithmonë më i madh se niveli rrjedhës i
çmimit.
Kështu raporti P
d
/P
r
< 1 (gjithmonë). Niveli i elasticitetit rrjedhës do të jetë gjithmonë më
i vogël në vlerë absolute se niveli i elasticitetit primar. Një kufi i madh, ka si rezultat një
diferencë të madhe në elasticitetet në të dy nivelet. P.sh. nqs. vlera ( e fermës ) e një malli
është sa 50 % e çmimit të shitjes me pakicë, niveli i elesticitetit të fermës është sa ½ e
çmimit të shitjes me pakicë.
Një alternativë tjetër është përqindja fikse e kufirit tregtar. Kjo do të thotë që kufiri është
një % konstante e çmimit të blerjes apo të shitjes. Duke supozuar një kufi me një %
konstante pa marrë parasysh sasinë e tregtuar, elasticitetet e çmimit në të dy nivelet e tregut
do të ishin të njëjta për një sasi të tregtuar të dhënë.
Lidhjet e sakta midis elasticiteteve, varen nga natyra e kufirit tregtar. Kështu, ekonomistët
duhet të kenë disa njohuri për sjelljen, ndikimin e kufirit për të specifikuar lidhjen midis
elasticiteteve.
Një specifikim i thjeshtë i një kufiri ( M ), është kombinimi linear i një sasie konstante
( C ) dhe i një % konstante ( a ) i çmimit të shitjes me pakicë.
M = C + aP
r
ku : C ≥ 0, 0 ≤ a < 1
Ky specifikim, tregon se çdo njësi e kufijve ulet me çmimet më të ulta, ndërsa sasia e
tregtuar rritet. Duke përdorur shënimin e mëparshëm, niveli i elasticitetit rrjedhës është :
( )
Ed Er
c
a
· −

¸

1
]
1
*
Pr
1
1
Elementi konstant në kufi do të thotë se niveli i elasticitetit rrjedhës është më shumë jo
elastik se niveli respektiv i elasticitetit kryesor. P.sh., supozojmë që për një produkt
bujqësor, fasule.
M = 0.4 + 0.2 P
r
Ku: P
r
= 150. dhe niveli i elasticitetit primar është Er = -0.8.
Duke ditur këto të dhëna, zbatojmë formulën dhe gjejmë elasticitetin rrjedhës
Ed = - 0.8 * (1 -
0 4
1 0 2 150
.
. * −
) = - 0.8* (1-0.0033)= - 0.7974
Çmimi në nivelin rrjedhës është :
P
d
= P
r
- M = 150 - ( 0.4 + 0.2 x 150 leke) = 150 – ( 0.4 + 30)= 119.6 leke.
Nqs., a = 0 , atëhere ekuacioni reduktohet në rastin e kufirit konstant absolut.
Ed Er
c
· −

¸

1
]
1
1
Pr
meqënëse, C = P
r
- P
d ,
atëhere Ed Er
Pd
·
¸
¸

_
,

Pr

Nqs., C = 0, atëhere E
d
= E
r
Ky është rasti i kufirit me përqindje konstante.
Në rrethanat kur kemi të bëjmë me Produkte të përbashkëta, të cilat janë pjesë fikse të një
malli bazë dhe elasticitetet janë llogaritur të gjitha në të njëjtin nivel tregu. Atëhere
elasticiteti e çmimit të mallit bazë ( Ex ), është një mesatare e thjeshtë harmonike e
elasticitetit të çmimit të Produktit Përbashkët ( E
1
, E
2
…) .
Lidhja simetrike midis dy elasticiteteve është :
( ) ( )
Ex
PW PW
Ex
PW
Ex
PW
·
+
+
1 1 2 2
1
1 1
2
2 2
1 1
X - Malli bazë
X1, X2

- Produkte të përbashkëta
W
1
,W
2
- Sasia fikse për njësi të x që i shkon x
1
dhe x
2 ,
X1
= W
1
x, x
2
= W
2
x
P
1
,P
2.
Çmimet për njësi të produkteve të përbashkëta.
Shembulli. Mund të përgjithësohet për rastin e ( n ) produkteve të përbashkëta. Nqs., njëri
produkt p.sh. x
2
është hedhur si i papërshtatshëm dhe P
2 w2
= 0, atëhere E
x
= E
1
. Në një rast,
nqs., ( x
1
) përfaqëson pjesën më të shumtë të vlerës së ( x ), atëhere E
x
~ E
1
.
Një rast i tillë është ndarja e kafshës në produkte të përbashkëta, mish kau dhe lëkurë.
Lëkura, paraqet një vlerë relativisht të vogël gjithsej të kafshës. Që këtej, niveli i
elasticitetit të fermës për kafshën dhe për mishin e kaut do të ishte i ngjashëm.
Një shembull me bathë. Nga përpunimi janë kaluar në dy artikuj të përbashkët miell dhe
vaj. Në këtë rast , X është 1 njësi = 1 kg.
X
1
= miell i bathëve
X
2
= vaj i bathëve
W
1
= 47.8 lekë
W
2
= 10.4 lekë
Shënim: mielli dhe vaji janë marrë në pjesë të fiksuara respektivisht nga 1 njësi.
P
1
= 2.9 lekë ( Çmimi i miellit )
P
2
= 12 lekë ( Çmimi i vajit )
E
x1
= - 0.9 ( Elasticiteti i çmimit të miellit )
E
x2
= - 2.5 ( Elasticiteti i çmimit të vajit )
Elasticiteti me shumicë i dy produkteve X me anë të formulës llogaritet
Ex ·
+
− −
29 47 8 12 10 4
1
0 9
29 47 8
1
2 5
12 10 4
* , * ,
,
* * ,
,
* * ,
= - 1,3
Elasticiteti total
Nqs., çmimi i një malli ndryshon, çmimet e zëvendësuesve të tij, do të ndryshojë gjithashtu
( me përjashtim të rasteve kur ato janë fiksuar nga programe qeveritare). Çmimet e
mallrave konkuruese tentojnë të lëvizin në të njëjtin drejtim, por në varësi të sasive të
ndryshme. Kështu, një ndryshim në çmimin e një malli vë në lëvizje forcat të cilat në fund
të fundit, kanë si rezultat vendosjen e një strukture të re të çmimeve.
Ndërlidhja midis çmimeve plotëson idenë e kurbës së kërkesës totale përkatëse dhe
elasticiteteve totale. Kurba e kërkesës totale është përcaktuar si lidhje e çmimit me sasinë
që rezulton kur gjithë ndryshimet e tjera të rëndësishme të kërkesës janë lejuar të veprojnë
dhe ndërveprojnë, ndërsa struktura e tregut kërkon të arrijë një nivel të ri ekuilibri.
Elasticiteti total ( gjithsej ) është përcaktuar si ndryshim neto në përqindje në sasine që
rezulton nga 1 % ndryshim në vetë çmimin duke marrë parasysh ndërveprimet e variablave
të lidhura midis tyre.
Duke supozuar që ndërlidhjet kryesore janë lidhje zëvendësuese, atëhere, në grafikun që
do të japim më poshtë, paraqitet ideja e lidhjes totale përkatëse dhe ilustron konceptin e
elasticitetit total.
Kurba përkatëse e kërkesës totale hipotetike.
D
1
D
2
D
3
Kurba pergjegjese
Duke supozuar vetëm një zëvendësues ( j ), për mallin ( i ), elasticiteti total për (i) është :
T
i
= E
i
+ E
ij *
S
ij

E
i
- elasticiteti vetë çmimit
E
ij
- elasticiteti tërthortë i çmimit
S
ji
- ndryshimi në përqindje në çmimin ( j ) dhe për çdo 1 % ndryshim në çmimin e (i)
Nga pikpamja konceptuale, koefiçenti i elasticitetit, gjithnjë mund të shikohet si shumë e
dy termave :
♦ Elasticitetit të vetë - çmimit
♦ Elasticitetit të tërthortë shumëzuar nga elasticiteti i çmimit ( j ), në lidhje me
ndryshimin në çmimin e ( i ).
Elasticiteti i vetë çmimit është përshtatur për efektet e tërthorta. ( E
ij
) dhe ( S
ji
), janë
zakonisht pozitiv dhe më të vegjël se sa ( 1 ), për mallrat zëvendësuese. ( E
i
), është
natyrisht negativ dhe më i madh në vlerë absolute se elasticitetet e tërthorta. Kështu,
( T
i
), është negative por më e vogël në vlerë absolute se ( E
i
).
Për shembull. Nqs., mishi i kaut është zëvendëses kryesor për mishin e derrit, atëhere,
elasticiteti total i përafërt, për mishin e derrit është :
Ti = E
i
+ E
ij
x S
ji,
T
i
= - 0.94 + ( 0.72 )( 0.29 ) = - 0.73
( i ) - mish derri
( j ) - mish kau
E
i
= - 0.94
E
ij =
- 0.72
Sji = 0.29
Në këtë rast, elasticiteti i vetë çmimit të kërkesës për mish derri, është vlerësuar të jetë (-
0.94 ), por ndryshimi neto në përqindje në sasinë e mishit të derrit që blerësit do të
dëshironin të blinin në përgjigje të 1 % ndryshim në çmimin e mishit të derrit, pas marrjes
parasysh të efekteve të tërthorta me mishin e kaut është ( - 0.73 ).
3.6. Koefiçentët e lakueshmërisë çmimit
Përkulshmëria e çmimit është trajtuar shpesh si e kundërta e elasticitetit të çmimit. Ky
koefiçent, jep ndryshim në përqindje në çmim shoqëruar me 1 % ndryshim në sasinë, kur
faktorët e tjerë janë konstant.
Koncepti i përkulshmërisë së çmimit është veçanërisht i rëndësishëm për produktet
bujqësore për vetë karakteristikat që kanë këto produkte. Për mallra të tilla, sasia e
mundshme për konsum është përcaktuar në një shkallë të madhe nga madhësia e
prodhimit.
Mbi këtë bazë, nga paqëndrueshmëria e tyre, e gjithë sasia mund të konsumohet brenda një
periudhe të muajve pas korrjes së prodhimit. Në këtë rast, kemi të bëjmë më një ofertë të
fiksuar dhe brenda periudhës së kohës niveli i prodhimit s’mund të ndryshojë. Çështja
është se çfarë çmimi do të përligjë tregun oferta e dhënë. Drejtimi i shkakut është sasia tek
çmimi.
Mollët e prodhuara për përdorim të freskët, ilustrojnë këtë problem. Ato prodhohen çdo vit
dhe s’mund të jenë të magazinuara nga një vit prodhimi tek tjetri.
Niveli i prodhimit është faktor kryesor për vendosjen e çmimit mesatar për vitin në fjalë.
Ndryshimet e çmimit brenda vitit, kanë një ndikim shumë të vogël në madhësinë e
prodhimit.
Koefiçenti i përkulshmërisë së çmimit ( F
i
) është përcaktuar si :
∆ P Q %∆ P Q ∂ P Q
i i i dP i i i
F = ----- ( ---- ) ose ----- ose ( ---- ) ( ---- ) ose( ---) ( ----)
ii ∆ Q P %∆ Q dQ P ∂ Q P
i i i i i i
Në disa kushte, ai është i përafërt me elasticitetin korespondues të çmimit dhe ashtu si
elasticiteti i çmimit të kërkesës, koefiçenti i përkulshmërisë së çmimit ka shenjë negative.
Një përkulshmëri çmimi prej ( - 3.0 ) do të thotë se ka 3 % ndryshim çmimi në përgjithësi
të 1 % ndryshim në sasi. Kështu, nqs., kërkesa është jo elastike, atëhere, koefiçenti i
përkulshmërisë së çmimit, ka të ngjarë të jetë më i madh se 1 në vlerë absolute.
Një çmim i përkulshmërisë është i vazhdueshëm me një kërkesë jo elastike, prandaj një
ndryshim i vogël në sasi, ka një përpjekje relativisht të madhe mbi çmimin. Nqs. kërkesa
është elastike, atëhere koefiçenti i përkulshmërisë së çmimit ka të ngjarë të jetë më i vogël
se 1 në vlerë absolute. Një çmim i papërkulshmërisë është i vazhdueshëm në një kërkesë
elastike.
Koefiçenti i përkulshmërisë së çmimit nënkupton që çmimi është një funksion i sasisë të
një produkti të veçantë dhe të sasive të zëvendësuesve. Në të kundërtën, kemi sasinë
funksion të çmimit të produktit dhe çmimeve të produkteve të tjera.
Koefiçentët e përkulshmërisë që janë analogë me konceptet e elasticitetit të të ardhurës dhe
elasticitetit të tërthortë, mund të përcaktohen.
Përkulshmëria e të ardhurës,është ndryshimi në përqindje në çmim në përgjigje të 1 %
ndryshim në të ardhura kur faktorët e tjërë janë konstantë. Ajo llogaritet si më poshtë :

%∆ P ∆ P ∂ P
i i Y i Y
F = (-------- ) = (----- ) ( --- ) ose (------) (--- )
iy %∆ Y ∆ Y P ∂ Y P
Ky kofiçent është tipikë pozitive.
Çmimi lëviz direkt me zhvendosjen në kërkesë. Një e ardhur më e madhe nënkupton një
kërkesë më të madhe dhe kjo sugjeron një çmim më të lartë për një nivel të dhënë të sasisë.
Përkulshmëria e tërthortë e ( i ) në lidhje me ( j ), është ndryshimi në përqindje në
çmimin e mallit ( i ) në përgjigje të 1 % ndryshim në sasinë e mallit ( j ) kur faktorët e tjerë
mbeten konstant. Lidhja algjebrike është si më poshtë :
%∆ P ∆ P Q ∂ P Q
i i j i j
F = -------- = ( ----- ) ( --- ) ose ( ---- ) ( ---- )
ij %∆ Q ∆ Q P ∂ Q P
j j i j i
Përkulshmëria e tërthortë bazuar në variablin e sasisë së një zëvendësimi pritet të jetë
negative. Kjo është në kontrast me elasticitetet e tërthorta për zëvendësuesit të cilët
zakonisht janë pozitiv. Një ofertë më e madhe e një zëvendësuesi ka si përfundim një
çmim më të ulët për zëvendësim i cili menjëherë ka si përfundim një rënje në kërkesën për
mallin e parë. Kërkesa më e vogël nënkupton një zvogëlim të çmimit.
Që këtej, një ofertë më e madhe e zëvendësimit ( mallit j ), zvogëlon çmimin e mallit të
marrë në konsideratë ( malli i ).
PYETJE
1. Si shprehet dhe çfarë vlerash merrë kofiçenti I elasticitetit të çmimit ?
2. Cilat janë tre tipet e lidhjeve te terthorta ?
3. Çfar shpreh kofiçenti I lakueshmërisë së çmimit ?