ELEKTRIČNE MAŠINE

Transformatori
Predavanje 3.

V. prof. dr. Š. Mašić

Elektrotehnički fakultet Sarajevo

21. oktobar 2010.

V. prof. dr. Š. Mašić (ETF) ELEKTRIČNE MAŠINE 21. oktobar 2010. 1 / 26
Transformatori
Trofazni transformatori

Trofazni transformatori koriste se za transformaciju napona i struja pri

većim iznosima snaga i predvideni su za spajanje na trofaznu električnu
mrežu i trofazna trošila.
Trofazni transformatori mogu se izgraditi na dva načina:
1 spajanjem tri jednofazna transformatora - tkz. američka izvedba
2 postavljanjem namota na željeznu jezgru s tri stuba - tkz. evropska
izvedba
Namoti na transformatoru na primarnoj sekundarnoj strani mogu se
povezati na dva načina: u spoj zvijezda, spoj trokut ili u spoj cik-cak.
U spoju zvijezda i cik-cak često se izvodi zajednička tkz. ”nul-tačka”ili
zvjezdište.

V. prof. dr. Š. Mašić (ETF) ELEKTRIČNE MAŠINE 21. oktobar 2010. 2 / 26
Transformatori
Trofazni transformatori

Trofazni transformator izgraden od tri jednofazna transformatora.

Spoj primarnih namota - zvijezda sa zvjezdištem.

Spoj sekundarnih namota - zvijezda sa zvjezdištem.

V. prof. dr. Š. Mašić (ETF) ELEKTRIČNE MAŠINE 21. oktobar 2010. 3 / 26
Transformatori
Trofazni transformatori

Trofazni transformator s tri stupa - evropska izvedba

V. prof. dr. Š. Mašić (ETF) ELEKTRIČNE MAŠINE 21. oktobar 2010. 4 / 26
Transformatori
Trofazni transformatori

Trofazni transformator izgraden postavljanjem namota na tri stupa

željezne jezgre

Spoj primarnih namota - zvijezda sa zvjezdištem.

Spoj sekundarnih namota - trokut

V. prof. dr. Š. Mašić (ETF) ELEKTRIČNE MAŠINE 21. oktobar 2010. 5 / 26
Transformatori
Trofazni transformatori

Američka izvedba vs Evropska izvedba

magnetna simetrija niža cijena (cca 20 %)

lakše otklanjanje kvara manja težina
jednostavniji transport manji prostor za smještaj

V. prof. dr. Š. Mašić (ETF) ELEKTRIČNE MAŠINE 21. oktobar 2010. 6 / 26
Transformatori
Trofazni transformatori

Spoj namota transformatora cik -cak primjenjuje na sekundarnoj strani

distributivnih transformatora. Služi za za eliminiranje utjecaja viših
harmonika napona, posebno kod transformatora koji se primjenjuju u
uredajima energetske elektronike.

V. prof. dr. Š. Mašić (ETF) ELEKTRIČNE MAŠINE 21. oktobar 2010. 7 / 26
Transformatori
Trofazni transformatori

Oznake namota trofaznog transformatora.

Prema standardu IEC-Publ.85 (njemačke norme DIN 42402 i VDE 0532),

izvodi namota trofaznog transformatora se označavaju:
1U1−1U2, 1V1−1V2, 1W1−1W2 oznake izvoda namota primarne strane,
2U1−2U2, 2V1−2V2, 2W1−2W2 oznake izvoda namota sekundarne strane.

V. prof. dr. Š. Mašić (ETF) ELEKTRIČNE MAŠINE 21. oktobar 2010. 8 / 26
Transformatori
Trofazni transformatori

Način spajanja namota trofaznog transformatora na stranama višeg i nižeg

napona označava se slovima:
Y spoj namota u zvijezdu na strani višeg napona,
D spoj namota u trokut na strani višeg napona,
y spoj namota u zvijezdu na strani nižeg napona,
d spoj namota u trokut na strani nižeg napona,
z spoj namota u cik-cak zvijezdu na strani nižeg napona,
N zvjezdište u spoju zvijezda na strani višeg napona,
n zvjezdište u spoju zvijezda i cik-cak spoju na strani nižeg
napona.
Načinom spajanja namota transformatora moguće je ostvariti slijedeće
spojeve: zvijezda−zvijezda (Y y), zvijezda−trokut (Y d), zvijezda−cik-cak
(Y z), trokut−zvijezda (Dy), trokut−trokut (Dd) i trokut−cik-cak (Dz).

V. prof. dr. Š. Mašić (ETF) ELEKTRIČNE MAŠINE 21. oktobar 2010. 9 / 26
Transformatori
Trofazni transformatori
Kod razmatranja rada trofaznih transformatora treba razlikovati napone i
struje u namotima, odnosno napone i struje na mjestima priključka
transformatora na električnu mrežu i trošilo.
Naponi na namotima transformatora nazivaju se fazni naponi, a struje koje
teku kroz namote nazivaju se fazne struje.

V. prof. dr. Š. Mašić (ETF) ELEKTRIČNE MAŠINE 21. oktobar 2010. 10 / 26
Transformatori
Trofazni transformatori

Ako je transformator s jedne strane priključi na mrežu simetričnog

trofaznog napona, a s druge strane na njega je priključeno simetrično
trofazno trošilo tada su vrijednosti amplituda napona (struja) na istoj
strani transformatora jednake u svakoj fazi, dok medusobni pomak izmedu
napona (struja) iznosi 120◦ .
Ovisno o načinu spajanja namota transformatora (u zvijezdu ili u trokut),
linijski i fazni naponi, odnosno linijske i fazne struje, mogu imati različite
vrijednosti i različite medusobne fazne pomake.
Odnosi izmedu faznih i linijskih veličina odreduju se prema fazorskim
dijagramima napona i struja.

V. prof. dr. Š. Mašić (ETF) ELEKTRIČNE MAŠINE 21. oktobar 2010. 11 / 26
Transformatori
Trofazni transformatori
Spoj namota - zvijezda

Linijske i fazne struje su jednake

Odnos faznog i linijskog napona:
√
UAB = 2 UA cos 30◦ = 3 UA
V. prof. dr. Š. Mašić (ETF) ELEKTRIČNE MAŠINE 21. oktobar 2010. 12 / 26
Transformatori
Trofazni transformatori
Spoj namota - trokut

o
30

Linijski i fazni naponi su jednaki

Odnos fazne i linijske struje:
√
IA = 2 IAB cos 30◦ = 3 IAB
V. prof. dr. Š. Mašić (ETF) ELEKTRIČNE MAŠINE 21. oktobar 2010. 13 / 26
Transformatori
Trofazni transformatori

Spoj namota - cik-cak

efektivna vrijednost faznog napona na sekundaru transformatora je:

√ √ √ U
Ua = 3 Ua2 = 3 Ub1 = 3
2
V. prof. dr. Š. Mašić (ETF) ELEKTRIČNE MAŠINE 21. oktobar 2010. 14 / 26
Transformatori
Trofazni transformatori

Snaga trofaznog transformatora može se zapisati preko faznih ili linijskih

vrijednosti.
− za spoj u zvijezdu:
UAB √
S = 3 UA IA = 3 √ IA = 3 UAB IA
3

− za spoj u trokut:
IA √
S = 3 UAB IAB = 3 UAB √ = 3 UAB IA
3

V. prof. dr. Š. Mašić (ETF) ELEKTRIČNE MAŠINE 21. oktobar 2010. 15 / 26
Transformatori
Trofazni transformatori - odnosi napona i struja za transformtar s prijenosnim odnosom a

Spoj namota: zvijezda - trokut

Spoj namota: trokut - zvijezda

V. prof. dr. Š. Mašić (ETF) ELEKTRIČNE MAŠINE 21. oktobar 2010. 16 / 26
Transformatori
Trofazni transformatori - odnosi napona i struja za transformtar s prijenosnim odnosom a

Spoj namota: zvijezda - zvijezda

Spoj namota: trokut - trokut

V. prof. dr. Š. Mašić (ETF) ELEKTRIČNE MAŠINE 21. oktobar 2010. 17 / 26
Transformatori
Trofazni transformatori - grupa spoja

Izmedu odgovarajućih fazora napona (linijskih i faznih) primara i

sekundara može postojati fazni pomak. Postojanje faznog pomaka bitno je
u slučaju da se više transformatora koristi u paralelnom radu. Vrijednost
faznog pomaka ovisi o načinu spajanja namota na primaru i sekundaru.

Broj koji pokazuje koliko je puta po 30◦ pravac fazora linijskog

sekundarnog napona pomaknut u odnosu na pravac fazora
odgovarajućeg linijskog primarnog napona, mjeren u smjeru
kretanja kazaljki na satu, naziva se grupa spoja.

Ugao pomaka označava se brojem koji je višekratnik ugla 30◦ i dodaje se

iza slovnih oznaka spojeva namota transformatora, naprimjer, Y y0 ili Dy5.

V. prof. dr. Š. Mašić (ETF) ELEKTRIČNE MAŠINE 21. oktobar 2010. 18 / 26
Transformatori
Trofazni transformatori - grupa spoja

Odredivanje grupe spoja vrši se pomoću shema transformatora i fazorskih

dijagrama napona primara i sekundara.

Kod odredivanja grupe spoja koriste se slijedeći dogovori:

1 Svi namoti na stupovima transformatora imaju isti smjer namatanja.
2 Smjer fazora napona u namotu označen je strelicom u spojnoj shemi.
3 Mjesta priključaka namota na mrežu ili trošilo označena su slovnim
oznakama A, B, C za primar i a, b, c za sekundar.
4 Za referentni fazor uzima se fazor napona u fazi A. (Fazor napona
faze B zaostaje za 120◦ , fazor napona faze C za 240◦ , što odgovara
redoslijedu faza direktnog trofaznog sistema.)

V. prof. dr. Š. Mašić (ETF) ELEKTRIČNE MAŠINE 21. oktobar 2010. 19 / 26
Transformatori
Trofazni transformatori - spoj namota s grupom spoja

Transformator u spoju Yy0

V. prof. dr. Š. Mašić (ETF) ELEKTRIČNE MAŠINE 21. oktobar 2010. 20 / 26
Transformatori
Trofazni transformatori - spoj namota s grupom spoja

Transformator u spoju Yy6

V. prof. dr. Š. Mašić (ETF) ELEKTRIČNE MAŠINE 21. oktobar 2010. 21 / 26
Transformatori
Trofazni transformatori - spoj namota s grupom spoja

Transformator u spoju Yd5

V. prof. dr. Š. Mašić (ETF) ELEKTRIČNE MAŠINE 21. oktobar 2010. 22 / 26
Transformatori
Trofazni transformatori - spoj namota s grupom spoja

Transformator u spoju Dy5

V. prof. dr. Š. Mašić (ETF) ELEKTRIČNE MAŠINE 21. oktobar 2010. 23 / 26
Transformatori
Trofazni transformatori - spoj namota s grupom spoja

Transformator u spoju Yz5

V. prof. dr. Š. Mašić (ETF) ELEKTRIČNE MAŠINE 21. oktobar 2010. 24 / 26
Transformatori
Trofazni transformatori - spoj namota s grupom spoja

Odredivanje grupe spoja pomoću brojčanika sata

Broj grupe spoja odreduje položaj kazaljki sata izmedu referentnih

ekvivalentnih napona primara i sekundara transformatora. Grupa spoja se,
zbog opisanog načina odredivanja, naziva i satni broj.
V. prof. dr. Š. Mašić (ETF) ELEKTRIČNE MAŠINE 21. oktobar 2010. 25 / 26
Transformatori
Trofazni transformatori - upotreba transformatora s odredenom grupom spoja

Ekonomski razlozi i dobre pogonske karakteristike odreduju vrstu i grupu

spoja transformatora koja će se primijeniti u konkretnom slučaju.
1. u distributivnim mrežama napona 6 kV, 10 kV, 20 kV i 35
kV koristi se transformator u spoju Yd5
2. transformatori za ispravljačke uredaje za snage do 250 kVA
su u spoju Yz5
3. za transformatore snage od 250 kVA do 1600 kVA koristi se
transformator u spoju Dy5
4. transformator u spoju Yy nije pogodan za nesimetrična
opterećenja, ali se koristi u slučaju ako se žele transformatori
bez faznog pomaka izmedu primarnog i sekundarnog napona
- spoj Y y0.

V. prof. dr. Š. Mašić (ETF) ELEKTRIČNE MAŠINE 21. oktobar 2010. 26 / 26