ÜÇ FAZLI DEVRELER

w

w

w

.e
e

m
de
r

sn
o

tla

ri.
co

9.1 VEKTÖRLERøN ÇøFT HARFLERLE GÖSTERøLMESø
9.2 øKø FAZLI AKIM
9.3 ÜÇ FAZLI SøSTEM
9.4 GÜÇ ÖLÇMEK
9.5 ÜÇ FAZLI SøSTEMDE GÜÇ KATSAYISININ DÜZELTøLMESø
9.6 KARIùIK ÖRNEK PROBLEMLER

m

BÖLÜM9

168

ALTERNATøF AKIM DEVRE ANALøZø Topak 

m

9. ÇOK FAZLI AKIMLAR

ri.
co

Alternatif akõm üreten jeneratörlere Alternatör denir. E÷er bir alternatör yalnõz
bir sinüs dalgasõ úeklinde emk üretirse, 1 fazlõ alternatör denir. ùimdiye kadar
inceledi÷imiz elektrik devrelerindeki kaynaklar hep 1 fazlõ kaynaklardõ. E÷er bir
alternatör 90 derece faz farklõ iki sinüsoidal emk üretiyorsa buna iki fazlõ
alternatör denir. E÷er bir alternatör aralarõnda 120’úer derece faz farkõ bulunan
üç sinüsoidal emk üretiyorsa, böyle bir kayna÷a da üç fazlõ alternatör denir.

VEKTÖRLERøN ÇøFT HARFLERLE GÖSTERøLMESø

m
de
r

9.1

sn
o

tla

Enerjinin iletimi ve üretimi bakõmõndan çok fazlõ sistemin bir fazlõ sistem
üstünlükleri :
a-) Aynõ boyuttaki iki veya üç fazlõ alternatör bir fazlõdan daha fazla güç
verir.
b-) Çok fazlõ alternatörde kilowatt–saat baúõna enerjinin maliyeti bir
fazlõdan daha düúüktür.
c-) Çok fazlõ enerji iletim hatlarõ bir fazlõ hatlardan daha ucuzdur.
Örne÷in üç fazlõ enerji iletim hattõnõn bakõr a÷õrlõ÷õ eúde÷er 1 fazlõ hattõn ¾’ü
kadardõr.

Birden fazla gerilim ve akõm kayna÷õ veya 2 ve 3 fazlõ gerilim kaynaklarõnõ
ihtiva eden akõm ve gerilim vektörleri için sistemli bir gösterme úekli kabul
edilirse problemlerin çözümünde hata yapma ihtimali azalõr.

.e
e

ùekil 9.1 (a) daki E vektörünü ele alalõm. Bu vektörün baúlangõcõ O ve uç
kõsmõda A’dõr vektörün yönü O’dan A’ya do÷rudur. Bu vektörü çift harfle (EOA)
úeklinde gösterebiliriz. (OA) harfleri bize vektörün yönünü de göstermiú olur. E
vektörünün tersi olan (180 derece faz farklõ) –E vektörü çift harflerle (EAO)
úeklinde gösterilir. Bir vektörün alt yanõndaki harflerinin yeri de÷iúirse vektör
180qderece döndürülmüú olur.

w

w

w

EAO = -EOA

169

ALTERNATøF AKIM DEVRE ANALøZø Topak

m 

A

F

IAo
IBo

ri.
co

IoF
O

IoD

D

-E

o

E

EOA

B

C

tla

EAO

IoC

A

(a)

(b)

sn
o

ùekil 9.1. Vektörlerin çift harfle gösteriliúi

m
de
r

ùekil 9.1 (b)’deki O dü÷üm noktasõna gelen ve giden akõmlarõn yönleri
iúaretlenmiú ve vektöryel olarak gösterilmiúlerdir. Dü÷üm noktasõna gelen
akõmlarõn vektöryel toplamõ, ayrõlan akõmlarõn vektöryel toplamõna eúittir.
IAO + IBO = IOC + IOD + IOF

Eúitli÷in bir tarafõnõ di÷er tarafa taúõyalõm,
IOA+ IOB+ IOC+ IOD+ IOF = 0

.e
e

Dikkat edilirse, akõm vektörleri eúitli÷in bir tarafõna veya öteki tarafõna
aktarõldõ÷õnda baúlangõç veya son harflerin yer de÷iútirdi÷i görülür.
ùekil 9.2’deki seri RLC devresinde AD uçlarõndaki gerilim, her elemanõn
uçlarõndaki gerilimlerin vektöryel toplamõna eúittir.

w

w

w

UAD= UAB + UBC + UCD

170

ALTERNATøF AKIM DEVRE ANALøZø Topak 

m

A
UAB

UAD

UBC

UCD

C

ri.
co

Dikkat edilirse bileúke vektörün ilk harfi birinci
vektörün ilk harfi, bileúke vektörün ikinci harfi’de
üçüncü vektörün ikinci harfi oldu÷u görülür. Toplanan
vektörlerden birinci (UAB) vektörünün ikinci harfi (B),
ikinci (UBC) vektörün birinci harfi (B) ve ikinci harf C,
üçüncü UC vektörünün ilk harfi de C’dir

B

D

sn
o

9.2 øKø FAZLI AKIM

tla

ùekil 9.2 Seri RLC devre

m
de
r

NS kutuplarõ arasõnda döndürülen bir bobinde sinüsoidal bir emk indüklenir.
ùekil 9.3’te görüldü÷ü gibi stator’a bir bobin yerleútirilir ve ortadaki NS kutbu
döndürülürse , kutuplarõn manyetik akõsõ tarafõndan kesilen bobinde sinüsoidal
bir emk indüklenir. Pratikte kullanõlan alternatif akõm jeneratörlerinin büyük
güçlü ve yüksek gerilimli olanlarõ hep bu tipte yapõlõrla yani bobinler sabit
tutularak kutuplar döndürülür.
Bobin

S

w

w

w

.e
e

N

ùekil 9.4 (a) da görüldü÷ü gibi NS kutuplarõ
arasõn birbirine dik iki bobin yerleútirilir,
bobinlerin uçlarõ mildeki 4 bilezi÷e
ba÷lanõrsa, kutuplar döndürüldü÷ünde A
bobininde ve B bobininde indüklenen
sinüsoidal emk’lar arasõnda da 90q’ar
derece faz farkõ olur.

ùekil 9.3

ùekil 9.4 (b) de görüldü÷ü gibi , A ve B bobinleri birbirine dik olarak statora
yerleútirilir, ortadaki NS kutuplarõ döndürülürse, A ve B Bobinlerinin uçlarõndan
90 derece faz farklõ sinüsoidal iki emk alõnõr.

171

ALTERNATøF AKIM DEVRE ANALøZø Topak 

Bobin

B

N

S

B

ri.
co

b

m

A

N

A

a

S

(a)

(b)

tla

ùekil 9.4 øki fazlõ alternatif emk’nõn elde edilmesi.

EA

EB

m
de
r

ea
eb

sn
o

A ve B bobinlerinde indüklenen emk’larõn de÷iúim e÷risi ùekil 9.5’te görülüyor.
Bobinlerin sarõm sayõlarõ birbirine eúit olursa, emk’larõn da genlikleri dolayõsõyla
etkin de÷erleri birbirinin aynõ olur. ùekil 9.5’te A bobininin emk’sõ B’den 90q
derece ilerdedir.

.e
e

0

90o

180o

360o

t

ùekil 9.5 Sinüsoidal A ve B emk’larõ

w

w

w

ùekil 9.4’deki jeneratörlere iki fazlõ alternatörler ve elde edilen emk’lere de iki
fazlõ alternatif akõm denir. Emk larõn herhangi bir andaki de÷erleri

ea = Em . Sinwt

eb = Em . Sin (wt –90q)

øki fazlõ jeneratördeki A ve B bobinlerinde indüklenen emk’larõn etkin
de÷erlerinin 120 Volt ve bobinlerin uçlarõna ba÷lanan omik dirençlerin 12’úer
ohm oldu÷unu kabul edelim. ùekil 9.6 (a) da görüldü÷ü gibi fazlardan 10
amper akõm çekilir.

172

ALTERNATøF AKIM DEVRE ANALøZø Topak 

A

EaA

12 :

10 A

IA=10A
a
b

EbB=120/-90o

RB
12 :

IB

0

B

b

ri.
co

10 A

a

RA
12 :

EoA

12 :
EaA=120/0o

m

A

EbB

(b)

tla

(a)
ùekil 9.6 øki fazlõ sistem

EoA=120/0o

m
de
r

EAo=120/-180o

sn
o

Her iki fazõn yan yana olan dönüú iletkenleri yerine A B uçlarõ birleútirilerek tek
bir hat çekilirse, ùekil 9.6 (b) elde edilir. EaA gerilimi ile IaA akõmõ, EbB gerilimi
ile IbB akõmõ aynõ fazdadõr. Çünkü, omik dirençle Cos M = 1 olan yükler ba÷lõdõr
ùu halde, IaA akõmõ ile IbB akõmõ arasõndaki faz farkõ 90q derecedir. Müúterek
olan dönüú iletkenine (Nötr hattõ) denir. Nötr hattõndan geçen akõm, 90qderece
faz farklõ IaA ve IbB akõmlarõnõn vektöryel toplamlarõna eúittir. øki dõú hat
arasõndaki potansiyel farkõ da vektöryel iúlemle bulunabilir.
o

A

o

IoA=10/0o

EoA

AB

E

EoB=120/-90o

AB

IoB
In= 2 .I
EoB

.e
e

E

90o

(a)

(b)

ùekil 9.7 øki fazlõ sistemde gerilim ve akõm vektör diyagramlarõ.

w

w

w

øki fazlõ sistemde iki dõú hatlar arasõndaki gerilim ùekil 9.7 (a) daki vektör
diyagramõndan bulunur.
EoA = EoB = Ef oldu÷undan, EAB = EAO + EOB,
EAB =

2

EAB =

2

.Ef

. 120 = 170 Volt .

ùekil 9.7 (b)’deki vektör diyagramõndan nötrden geçen akõmõ hesaplayalõm.
173

ALTERNATøF AKIM DEVRE ANALøZø Topak 

2

.I

In =

I A2  I B 2

=

102  102

=

2

.10 = 14,14 A.

m

In =

ri.
co

ùu halde iki fazlõ bir sistemde iki dõú hat arasõndaki potansiyel farkõ faz
emk’larõnõn 2 katõna, nötr akõmõ da faz akõmõnõn 2 katõna eúittir.
øki fazlõ sistemde güç bir faz gücünün iki katõna eúittir.
P = 2 . E . I . cos M
I = Faz akõmõ,

cosM = yükün güç katsayõsõ

tla

E = faz gerilimi,

9.3 ÜÇ FAZLI SøSTEM

sn
o

1.ÜÇ FAZLI EMK’øN ELDE EDøLøùø

m
de
r

NS kutuplarõ arasõna ùekil 9.8 (a) da görüldü÷ü gibi üç tane bobin 120’úer
derece faz farklõ olarak yerleútirilerek döndürülürse, aralarõnda 120 úer derece
faz farkõ olan üç tane sinüsoidal emk elde edilir. Her bobinin uçlarõ mildeki altõ
bilezi÷e ba÷lanõrsa, bileziklere sürtünen fõrçalarla bobinlerde indüklenen emk
lar dõúarõya alõnarak yükler ba÷lanabilir. ùekil 9.8 (b) de A, B ve C bobinlerinde
indüklenen 120’úer derece faz farklõ emk’larõn de÷iúim e÷rileri görülüyor.
EA

EB

EC

N

b

C

A

0

.e
e

a

60o

90o

120o

180o

270o

360o

t

B

c

w

w

w

S

(a)

(b)

ùekil 9.8 Üç fazlõ emk’in elde ediliúi ve emk’lerin de÷iúim e÷risi

A, B ve C bobinlerinin sarõm sayõlarõ bir birine eúit olursa indüklenen emk’
lerin maksimum de÷erleri, dolayõsõyla etkin de÷erleri de bir birine eúit olur. Bu
120’ úer derece faz farklõ ve maksimum de÷eri aynõ olan üç e÷ri aúa÷õdaki
gibi ifade edilir.
174

ALTERNATøF AKIM DEVRE ANALøZø Topak 

m

e A = Em . Sin Ȧt
e B = Em . Sin (Ȧt – 120o)
e C = Em . Sin (Ȧt – 240o)

ri.
co

ùekil 9.8 incelendi÷inde, A bobininde indüklenen emk (+Em) de÷erini aldõktan
120° sonra B bobininde indüklenen emk (+Em) de÷erini alõr. B den 120°
sonra C bobininde indüklenen emk (+Em) de÷erine ulaúõr. C bobinindeki emk
A bobinindeki emk dan 240° geri veya 120° ileridedir. C bobinindeki emk A
bobinindeki emk dan 240° geri vaya 120° ileridedir.
2. Yõldõz (Y) Ba÷lõ sistem

sn
o

tla

ùekil 9.9 (a) da A , B ve C bobinlerinin durumu indüklenen emklerin vektör yel
gösteriliúleri çizilmiútir. Bobinlerin son uçlarõ (a,b ve c) birleútirilirse, úekil 12.9
(b)’de Y ba÷lõ sistem ve vektör diyagramõ elde edilir.

C

m
de
r

ùekil 9.9 (b)’de görüldü÷ü gibi, 120 derece faz farklõ üç bobinin son
uçlarõ birleútirilerek elde edilen noktaya (o) denir ve A, B ve C uçlarõndan ve
o’dan birer hat çõkarõrsak, ABC faz hatlarõnõ ve sõfõr hattõnõ ilave eden bir
sistem elde ederiz. Buna yõldõz sistem denir. Faz hatlarõ ile nötr arasõndaki
gerilimler birbirine eúit ve 120’úer derece faz farklõdõrlar. Herhangi bir faz hattõ
ile nötr arasõndaki gerilime <<Faz Gerilimi>> denir.
C

EcC
c
b

a

EcC

EaA

EaA

A

0

.e
e

EbB

B

A

EoC

C

0

0

A

120o

EoA

EbB

B

B

(b)

w

w

w

(a)

EoB

ùekil 9.9 Üç fazlõ emk’larõn yõldõz ba÷lanmasõ ve vektör diyagramõ
a. Fazlar Arasõ Gerilim (Hat Gerilimi) :

A,B ve C fazlarõ arasõndaki gerilimlerin vektör diyagramlarõnõ çizmeye ve
fazlar arasõ gerilimin mutlak de÷erini faz gerilimi ile ifade etmeye çalõúalõm.
175

ALTERNATøF AKIM DEVRE ANALøZø Topak 

m

ùekil 9.9 (b)’deki devrede AB faz hatlarõ arasõndaki EAB gerilimi, EOA ve EOB
faz gerilimlerinin vektörel toplamõna eúittir.
EAB = EAO + EOB

ri.
co

ùekil 9.10’da EAB vektörü EAO = -EOA vektörü ile EOB vektörünün bileúkesi
alõnarak çizilmiútir. BC faz hatlarõ arasõndaki EBC gerilimi EBC = EBO + EOC dir.
CA faz hatlarõ arasõndaki gerilim de
E

E

E

oC

Bo

EAo=-EoA

120o

E

oA

sn
o

0

tla

BC

60o

30o

120o

30o

E

E

oB

ECo=-EoC

E

CA

m
de
r

AB

ùekil 9.10 Yõldõz sistemde faz ve fazlar arasõ emk’lar vektör diyagramõ
ECA = ECO + EOA vektörel toplamõna eúittir. ùekil 9.10’da EBC ve ECA fazlar
arasõ gerilimlerin çiziliúleri görülüyor. Vektör diyagramõ incelendi÷inde EAB,
EBC ve ECA fazlar arasõ gerilimlerinin de (hat gerilimlerinin) arasõnda 120’úer
derecelik faz farkõ oldu÷u görülüyor.

.e
e

EAB vektörünün genli÷i (mutlak de÷eri) vektör diyagramõndan hesaplanabilir.
EAB = 2(EOB)cos30o = 2.(EOB)

3

/2 =

3

w

Faz gerilimleri birbirine eúit oldu÷u için fazlar arasõ gerilimlerde birbirine
eúittir. EAB = EBC = ECA = E. Fazlar arasõ gerilim faz geriliminin 3 katõna
eúittir.
E=

3

.Ef

w

w

. (EOB)

176

ALTERNATøF AKIM DEVRE ANALøZø Topak 

m

b. Yanlõú yõldõz ba÷lama

sn
o

tla

ri.
co

Üç fazlõ emk’nõn indüklendi÷i A,B ve C faz bobinlerini yõldõz ba÷larken son
uçlarõnõ (a,b,c) bir köprü ile birleútirmemiz gereklidir. Yõldõz köprüsünü
yaparken fazlardan her hangi birinin uçlarõnõ karõútõrmamõz neticesinde son
ucu diye baúlangõç ucunu di÷er fazlarõn son uçlarõ ile birleútirebiliriz. ùekil
9.11 (a)’da görüldü÷ü gibi üçüncü fazõn uçlarõnõ karõútõrarak baúlangõç ucu
C’yi di÷er birinci ve ikinci fazlarõn son uçlarõ ile birleútirelim.Birinci faz emk’yõ X
ekseni üzerinde EOA vektörü ile, ikinci faz emk’sõ birinci faz vektöründe 120
derece geride EOB vektörü ile gösterilir.Üçüncü fazõn emk’sõ birinciden 120
derece ileride veya ikinci fazdan 120 derece geridedir. Üçüncü fazõn uçlarõnõ
ters ba÷lamakla bu fazõn emk’sõ 180 derece döndürülmüú olur.
ùekil9.9(b)’deki üçüncü faz emk’sõnõ gösteren EOC vektörü 180 derece
döndürülünce úekil9.11(b)’deki vektör diyagramõndaki gibi ECc vektörü ile
gösterilir. ùekil 9.9(b) ve úekil 9.11(b) vektör diyagramlarõ karúõlaútõrõldõ÷õnda,
tek fark EOC vektörünün ters olarak çizilmesidir.
Üç fazlõ bir alternatör yõldõz ba÷landõktan sonra fazlar arasõ emk’lerini bir
voltmetre ile ölçerek yõldõz ba÷lanmanõn do÷ru veya yanlõú oldu÷u hemen
bulunabilir

EAB =

m
de
r

Do÷ru yõldõz ba÷lamada fazlar arasõ emk’da faz emk’larõnõn 3 katõna eúittir.
ùekil 9.11 (b)’deki vektör diyagramõnda görüldü÷ü gibi yanlõú yõldõz
ba÷lamada fazlar arasõ emklardan biri faz emk’sõnõn 3 katõna eúit oldu÷u
halde di÷er fazlar arsõ emk’lar faz emklarõna eúittir.
3

.Ef

EAC = Ef

EBC = Ef

.e
e

ùu halde fazlar arsõ emk’lar faz emk’sõnõn 3 katõna eúit ise alternatör
(alternatif akõm jeneratörü) do÷ru yõldõz ba÷lõdõr. Fazlar arasõ emk’lardan ikisi
faz emk’sõna eúit ise alternatör yanlõú yõldõz ba÷lõdõr.

w

w

w

C

c

C

EoA
o

120

a

30o

A
0

b

B

B

EcC

EoB

(a)

(b)

ùekil 9.11 yanlõú yõldõz ba÷lõ sistem

177

ALTERNATøF AKIM DEVRE ANALøZø Topak 

c. Yõldõz Sistemde Akõmlar

ri.
co

m

A,B ve C faz emk’larõnõ úekil 9.12 (a)’da görüldü÷ü gibi üç eúit omik direnç
ba÷layalõm. Fazlarõn dönüú iletkenleri yerine dirençlerin üç ucunu ve fazlarõn
a,b ve c sonuçlarõnõ birleútirerek tek bir iletken çekelim. Bu iletkene “Nötr” hattõ
denir. ùekil 9.12(b)’deki yõldõz sistem elde edilir. Burada kaynak ve yük yõldõz
ba÷lanmõú, 0 noktalarõ da bir hatla birleútirilmiútir.

tla

R1 = R2 = R3 oldu÷undan her fazdan çekilen IOA, IOB ve IOC akõmlarõ birbirine
eúittir.Yük omik oldu÷u için her faz akõmõ kendi fazõnõn emk’sõyla aynõ
fazdadõr. Faz emk’larõ 120’úer derece farklõ olduklarõna göre, faz akõmlarõ
arasõnda da 120’úer derece faz farkõ vardõr. ùekil 9.13’de faz emk’larõnõn ve
faz akõmlarõnõn vektör diyagramõ görülüyor.

sn
o

ùekil12.12 (b)’de görüldü÷ü gibi yõldõz sistemde faz akõmõ hat akõmõna
eúittir.Faz akõmlarõ bir birine eúit oldu÷u için hat akõmlarõ da bir birine eúittir.

m
de
r

| IOA | = | IOB | =| IOC | = If
| IAA’| = | IBB’| = | ICC’| = I
Ihat = Ifaz
IC C ’

C

I O ’O

E cC

0

C’

E aA

A

.e
e

E bB

IA A ’

R3
A’

R1

0'
R2

IB B’

B

B’

(b)

w

w

w

ùekil 9.12 Yõldõz Sistem ve yõldõz dengeli yükün ba÷lanõúõ.

Üç eúit dirençli yükün yõldõz ba÷lanmasõ ile meydana gelen üç fazlõ yüke <<
Üç fazlõ dengeli yük>> denir. Yõldõz sistemde hat akõmlarõ faz akõmlarõna
eúittir.
Kayna÷õn sõfõr noktasõ (0) ile yükün sõfõr noktasõ (0’) nü birleútiren iletkene
“Nötr Hattõ” demiútik. Bu hattan geçen Ioo’ nötr akõmõnõ (0) veya (0’) dü÷üm
noktalarõna Kiriúof’un akõm kanununu uygulayarak bulabiliriz.

178

ALTERNATøF AKIM DEVRE ANALøZø Topak 

m

IOA + IOB + IOC = IO’O
IA’O’ + IB’O’ + IC’O’ = IO’O’
Bir birine eúit 120o faz farklõ üç akõm vektörünün bileúkesi sõfõrdõr.

ri.
co

ùu halde dengeli yüklü yõldõz sistemde nötrden geçen akõm sõfõrdõr.
EoC

IoC

Io C

120o
120o

EoA

IoA

tla

120o 0

0

Io A

120o

IoB

sn
o

I r = -I o C

EoB

Io B

a) Faz EMK’larõ ve faz akõmlarõ vektör diyagramõ b) Akõmlarõn vektörel toplamõ

m
de
r

ùekil 9.13

Üç fazlõ Y ba÷lõ bir kayna÷a, faz empedanslarõ bir birine eúit üç fazlõ yõldõz bir
yükü ba÷layalõm, úekil 9.14 (a).
ICC’=IC

C

0

IAA’=IA

EbB

A’

ZA

w

a) Empedanslõ dengeli yük

w

M

E oA

IBB’=IB

B

w

0
M

0'

ZB

.e
e

EaA

A

M

ZC

In=IO’O

EcC

E oC

C’

B’

ùekil 9.14

E oB

b) Vektör diyagramõ

Her fazdan yükün çekti÷i faz akõmlarõ faz emk’lerinden empedansõn açõsõ
kadar geri kalõr. ùekil 9.14 (b) de faz emk’lerinin ve faz akõmlarõnõn vektör
diyagramõ görülüyor. IA, ZA empedansõndan geçen akõm; IB, ZB den geçen
akõm ve IC de ZC den geçen akõmdõr. Nötrden geçen akõm 120o farklõ IA, IB ve
IC akõmlarõnõn vektör yel toplamõna eúittir.

179

ALTERNATøF AKIM DEVRE ANALøZø Topak 

EOA
ZA

IB

EOB
ZB

IC

EOC
ZC

m

IA

ri.
co

In = IA + IB + IC
Örnek 9.1

ùekil 9.14 (a) da ki devrede yükün empedanslarõ ZA = ZB = ZC = 30:‘30 q dir.
Üç fazlõ Y ba÷lõ alternatörün faz emklarõ EOA 120V‘0 q , EOB 120V‘  120 q ,

Çözüm 9.1
E OA
ZA

120‘0 q
30‘30 q

IB

IC

b)

4 ‘  30 A

EOB
ZB

120 ‘  120 q
30 ‘30 q

m
de
r

a) I A

sn
o

tla

EOC 120V‘120 q dir.
a) Hat akõmlarõnõ, b) Nötrden geçen akõmõnõ hesaplayõnõz. c) Faz
emk’lerini ve hat akõmlarõnõ gösteren vektör diyagramõnõ çiziniz.

ln

I A  I B  IC

EOC
ZC

120 ‘120 $
30 ‘30 $

4 A‘  150 q

4 A‘90 $

4‘  30 q  4 ‘  150 $  4 ‘90 q

.e
e

ln ( 3 ,46  j 2 )  ( 3,46  j 2 )  ( 0  j 4 ) 0  j0
ln 0 A

c) Vektör diyagramõ, úekil 9.14 deki diyagramõ benzeridir. Yalnõz, ij = 30o
alõnacaktõr.

ùekil 9.15 (a) daki üç fazlõ alternatörün faz bobinlerinin uçlarõ úekil 9.15 (b)
deki gibi ba÷landõ÷õnda üçgen (¨ ) ba÷lantõ elde edilir. Üçgen ba÷lõ bir
alternatörün emk lerinin vektör diyagramõ úekil 9.15 (c) de görülüyor

w

w

w

3. Üçgen (¨ ) Ba÷lõ Sistem

180

ALTERNATøF AKIM DEVRE ANALøZø Topak 

C

a

EcC

EaA
A

b

ECB EAC
c

B

EbB

a

A

EbB

A

EBA

B

B

B

120o

EaA A

120o

b) Üçgen ba÷lantõ

c)Vektör diyagramõ

tla

a)

C

ri.
co

c

120o

b C

EcC

m

C

ùekil 9.15 üçgen ba÷lõ sistem

sn
o

Üç fazlõ alternatör üçgen ba÷landõktan sonra A, B ve C faz hatlarõ arasõndaki
emk lerin faz emk lerine eúit oldu÷u diyagramõndan görülüyor.
fazlar arasõ emk ler faz emk’lerine

m
de
r

ùu halde, üçgen ba÷lõ bir jeneratörde
eúittir.
E = Efaz

b

C

EbB

EcC
c

B

B

(a) Do÷ru üçgen ba÷lantõ

w

w

A
E cC

w

V

A

bB

EaA

a

EaA

C

E

.e
e

Üç fazlõ bir jeneratörün üçgen ba÷lanmasõnda herhangi bir yanlõúlõ÷õ önlemek
için, fazlar arasõndaki üç ba÷lantõdan ikisi yapõlõr. Üçüncü ba÷lantõ yapõlmadan
önce úekil 9.16 (a) da görüldü÷ü gibi açõk iki uca bir volt metre ba÷layarak
uçlar arasõndaki gerilim ölçülür. Uçlar arasõndaki gerilim sõfõr ise ba÷lantõ
do÷rudur. Açõk olan bu iki uç bir birine ba÷lanarak üçgen ba÷lantõ tamamlanõr.
E÷er volt metreden bir faz geriliminin iki katõ okunursa ba÷lantõ úekil 9.16 (b)
deki gibi yanlõútõr. Bu iki uç ba÷lanõrsa alternatörün sargõlarõ arasõnda aúõrõ bir
akõm dolaúõr.

181

ALTERNATøF AKIM DEVRE ANALøZø Topak

EaA

a

A

EaA

a

A

b
EbB
C

C

V

ri.
co

2Ef

EbB

m 

EcC

EcC

c

tla

c

(b) Yanlõú üçgen ba÷lantõ

sn
o

ùekil 9.16 Üçgen sistem
a.Üçgen Sistemde Akõmlar

m
de
r

Üç fazlõ bir jeneratörün A,B ve C fazlarõnõn uçlarõna de÷erleri bir birine eúit üç
tane omik direnç ba÷layalõm ùekil 12. 17 (a) da görülen üç fazlõ devre elde
edilir. R1=R2=R3 faz emk leride bir birinin eúit oldu÷u için her fazdan aynõ
de÷erde akõmlar çekilir. A fazõndan çekilen IaA akõmõ faz emk’ i EaA ile aynõ
fazdadõr. IbB faz akõmõ faz emk’i EbB ile, IcC üçüncü faz akõmõ da EcC faz emk’i
ile aynõ fazdadõr.

.e
e

ùekil 9.17 (a) daki devrede yan yana çekilen çift iletkenleri birleútirerek tek hat
çekti÷imizde úekil 9.17 (b) deki devre elde edilir. Burada jeneratör üçgen R1 R2
ve R3 yük dirençleri de üçgen ba÷lanmõú olur. ¨ ba÷lõ alternatörden çõkan üç
hat (A, B ve C hatlarõ ) ¨ ba÷lõ R1 R2 ve R3 dirençlerine ba÷lõdõr.
IcC

EaA

a

E cC

IaA
IcC I
aA

c

B

IaA

IaA

b

E bB

R1

A’
b'

IbB’
IcC

w

w

w

C

A

182

R2

I3

I1

B’

a'
C’

I2

c'

R3

ALTERNATøF AKIM DEVRE ANALøZø Topak 

IC C ’

E BC

A

I aA
I cC I
aA

A’

R2

E AB
IB B’

B

I3

I1

B’

ùekil 9.17 Üçgen sistem

C’

I2

R3

m

C

R1

I A A’

ri.
co

E CA

tla

ùekil 9.17 (b) deki (¨) üçgen sistemde AA’ iletkeninden IAA akõmõ, (a)
devresindeki iki iletkenden geçen akõmlarõn vektör yel farkõna eúit oldu÷u
görülür.

IAA’ + IbB = IaA

sn
o

IAA’ = IaA-IbB
IAA’
akõmõnõ úekil 9.17 (b) devresindeki A dü÷üm noktasõna kirúofun akõm
kanununu uygulayarak da bulabiliriz.
IAA’ = IaA – IbB

m
de
r

BB’ hattõndan geçen IBB’ akõmõ ile CC’ hattõndan geçen IcC’ akõmõ da aynõ
úekilde bulunabilir.
B noktasõna uygulanan Kirúof kanunundan,
IBB’ = IbB – IcC

C noktasõna uygulanan kirúof kanunundan,

.e
e

ICC’ = IcC – IaA
Alternatörü yüke ba÷layan üç hattan geçen IBB’ IAA’ ve ICC’ akõmlarõna kõsaca
HAT AKIMI denir. Alternatörün faz sargõlarõndan geçen akõmlara da FAZ
AKIMI denir. ùekil 9.17 (a) dan (b) ye geçildi÷inde faz emk’leri ile fazlar arasõ
emk’ler arasõnda úu iliúkiler yazõlabilir ;
EaA = ECA,

EbB = EAB,

Faz emkleri ile aynõ fazda olan faz akõmlarõnõn vektör diyagramõnõ çizdikten
sonra, vektöryel iúlemlerini yaparak, hat akõmlarõnõn da vektör diyagramõnõ
úekil 9.17 (c) de görüldü÷ü gibi çizebiliriz.

w

w

w

EcC = EBC

Faz akõmlarõ bir birine eúit ve 120 úer derece faz farklõ oldu÷u gibi, hat akõmlarõ
da bir birine eúit ve 120 úer derece faz farklõdõrlar. IAA’ hat akõmõnõ vektör
diyagramõndaki ikiz kenar üçgenden hesaplayalõm;

183

ALTERNATøF AKIM DEVRE ANALøZø Topak 

-IbB

-IAA’

0

-IaA

12
0o

30 o

12
0o

30 o

IcC

ri.
co

ICC’

m

E cC =E BC

E aA=E CA
-IaA

IbB

tla

-IcC

E bB=E AB
-IBB’

I AA'

3 . I aA

2 IaA 

3
2

m
de
r

I AA'

2  IaA Cos30$

sn
o

ùekil 9.17 ( c ) Üçgen sistemde hat ve faz akõmlarõ vektör diyagramõ

I aA '
I AA'

I

I bB

I BB '

I cC

I CC '

If

I

( faz akõmõ )

( hat akõmõ ) oldu÷undan genel olarak,

3.I f olur.

.e
e

Üçgen sistemde, üç fazlõ alternatörün fazlarõ dengeli yüklü ise alternatörden
çekilen hat akõmõ, faz akõmõnõn 3 katõna eúittir. Üç fazlõ alternatör için
söyledi÷imizi üç fazlõ yük içinde söyleyebiliriz. Üç fazlõ dengeli bir yükün faz
akõmõ, jeneratörden çekti÷i hat akõmõnõn 1 / 3 üne eúittir.
Hat akõmlarõnõ veren yukarõdaki formülleri alt alta yazarak topladõ÷õmõzda sõfõr
bulunur.
IAA’ + IBB + ICC’ = 0

w

w

w

ùu halde, üçgen sistemde üç hat akõmõnõn vektör yel toplamõ sõfõrdõr.

ùekil 9.17 (c) deki vektör diyagramõnda , bir birine eúit ve 120 úer derece faz
farklõ hat akõmõ vektörleri görülüyor.
Üçgen ba÷lõ üç fazlõ bir alternatöre empedanslarõ bir birine eúit üçgen bir yükü
úekil 9.18 (a) da ki gibi ba÷layalõm Faz empedanslarõnõn açõlarõ ij ise,

184

ALTERNATøF AKIM DEVRE ANALøZø Topak 

m

alternatörün her fazõndan geçen akõm, faz geriliminden ij kadar geri kalõr.
Alternatörün faz ve fazlar arasõ gerilimlerini, faz ve hat akõmlarõnõ gösteren
vektör diyagramõ úekil 9.18 (b) de görülüyor.

Z1

Z2

IBC I
AB

EAB
B

IB

C’

Z2

A’

A

ICA

C

EBC

IA

ri.
co

IC

ECA

tla

B’

ùekil 9.18 (a) Empedanslõ dengeli üçgen yükün üçgen ba÷lõ alternatörden
besleniúi

sn
o

E BC

Icc’

IBC

m
de
r

-IAB

-ICA

0

M

-IAA’

E CA

ICA

IAB

.e
e

-IBC

E AB

-IBB’

ùekil 9.18 ( b) üçgen sistemde emk’ler ve faz ile hat akõmlarõ vektör diyagramõ

w

w

w

4.Üç Fazlõ Sistemde Güç

a. Dengeli yüklü Yõldõz Sistemde Güç

Bir fazlõ A.A da güç P = U.I . cos ij vattõr. Üç fazlõ Y ba÷lõ dengeli bir yükte
harcanan güç, bir fazõn gücünün 3 katõna eúittir.
Py = 3 Uf . If . Cos ij

185

ALTERNATøF AKIM DEVRE ANALøZø Topak 

Py =

3

3

). I.Cosij

ri.
co

Py = 3 (U /

m

Üç fazlõ yüke sarf edilen gücü, hat akõmõ ve fazlar arasõ gerilimle ifade
edebilmek için Uf = U / 3 ; If = I de÷erlerini eúitlikteki yerlerine yazalõm;

. U .I . Cosij

b. Dengeli Yüklü Üçgen Sistemde Güç

tla

Py = Dengeli yüklü Y sisteminde güç, vat (W)
U = Fazlar arasõ gerilim, volt (V)
I = Hat akõmõ, amper.

sn
o

Dengeli yüklü üçgen ba÷lõ bir alternatörden çekilen güç veya üçgen ba÷lõ
dengeli bir yükte sarf edilen güç, bir fazda sarf edilen gücün 3 katõna eúittir.
Pǻ = 3Uf . If . Cosij
Uf yi fazlar arasõ gerilim, If yi de hat akõmõ cinsinden ifade ederek
formülde yerine yazalõm;
Pǻ = 3 . U . I .Cosij

m
de
r

Y ve ǻ ba÷lõ dengeli yüklerin çektikleri toplam güçleri veren formüllerle
karúõlaútõrõlõrsa aynõ olduklarõ görülür. ùu halde, dengeli yülü Y ve ǻ
sisteminde güç;
(P = 3 . U . I . Cosij) formülü ile hesaplanõr.
5.Faz Sõrasõ

.e
e

Üç fazlõ bir sistemde Y ba÷lõ bir alternatörün üretti÷i 120 úer derece Faz farklõ
A, B ve C (R,S,T) faz emk’lerinin sõrasõnõ bilmek dengeli ve dengesiz üç fazlõ
yüklerin faz ve hat akõmlarõnõn hesabõ ve vektör diyagramõnõn çizimi için
gereklidir.

w

w

w

ùekil 9.19 (a) da üç fazlõ Y ba÷lõ bir alternatörden A,B,C ve O (R,S,T ve O)
hatlarõnõn çõkõúõ görülüyor. ùekil 9.19 (b) deki vektör diyagramõ faz emkleri
arasõndaki iliúkiyi gösteriyor. A fazõnõn EOA faz emk’i, B fazõ EOB emkinden
120° ileride veya EOB, EOA den 120° geridedir. B fazõnõn EOB emki C fazõnõn
EOC emkinden 120° ileridedir. Bu sistemde faz sõrasõ A B C dir.
EOC

E‘120 q , EOB

E‘0 q , EOA

186

E‘  120 q

ALTERNATøF AKIM DEVRE ANALøZø Topak 

E‘0 q , EOA

E‘  120 q

ri.
co

E‘120 q , EOB

EOC

m

ùekil 9.20 (a) da görüldü÷ü gibi alternatörün A ve C fazlarõnõn uçlarõnõ
de÷iútirirsek, (b) deki vektör diyagramõnda görüldü÷ü gibi faz sõrasõ C B A
(ACB) olur. EOB, EOC den 120° geride, EOA da EOB den 120o geridedir.

ùekil 9.21 (b) de görüldü÷ü gibi fazlar arasõ emk’leri gösteren vektör diyagramõ
incelendi÷inde faz sõrasõnõn A B C oldu÷u görülür. EAB den 120o geride ECA
vektörü gelir. E emk’lerin altõndaki birinci harflere bakõlõrsa faz sõrasõnõn A B C
oldu÷u anlaúõlõr.

E‘0 q

.E BC

E‘  120 q ,

O

E‘120 q

E oA

sn
o

A

ECA

tla

E AB

0

E oB

B

m
de
r

O

C

E oC

ùekil 9.19 Yõldõz ba÷lõ alternatörün faz sõrasõ ABC
E oC

.e
e

A

0
B
O

C

E oA

ùekil 9.20 Üç fazlõ sistemde faz sõrasõ CBA

w

w

w

O

187

E oB

ALTERNATøF AKIM DEVRE ANALøZø Topak 

A (R)

G

B (S)

3

C (T)

EAB

ri.
co

0

m

ECA

EBC

tla

ùekil 9.21 Faz sõrasõ ABC

sn
o

6. Dengeli Üç Fazlõ Yükler

m
de
r

Üç fazlõ bir A.A úebekesine ba÷lanan dengeli yõldõz ve üçgen yüklerden geçen
faz ve hat akõmlarõnõn bulunmasõnõ, akõm ve gerilim vektör diyagramlarõnõn
çizilmesini ve úebekeden çekilen gücün hesaplanmasõnõ örnek problemler
çözerek açõklamaya çalõúalõm
Örnek9.2

Faz gerilimi 120V olan üç fazlõ Y ba÷lõ bir alternatöre ba÷lanan dengeli 3 fazlõ
yük 40 kW çekiliyor. Yükün güç katsayõsõ 0,855 geridir. Hat ve faz akõmlarõnõ
hesaplayõnõz.
Çözüm9.2

3 Uf

3.120

.e
e

U

P

w

w

w

I

I

3UCosM

If

208V

40.1000

130 A

3 .208.0 ,855

130 A

Örnek 9.3
ùekil 9.22 deki dengeli 3 fazlõ ǻ yükün 3 fazlõ úebekeden çekti÷i hat akõmõnõ ve
yükün fazlarõndan geçen akõmlarõ hesaplayõnõz. Gerilim ve akõmlar vektör
diyagramõnõ çiziniz.

188

ALTERNATøF AKIM DEVRE ANALøZø Topak 

UCA

m

Ic

IC

-I
B

45o

C

ri.
co

A

15o

-I
A

B

0

IA

IA

A
I AB
U A B =110 /-120 o

IC A

IB

15o

5: /45 o

IB

C

5: /45 o

IB
U B C =110/0 o

C

A

IA
IBC
IC

UAB

a)

sn
o

B

-I
C

5: /45 o

tla

U CA =110/120 o

UBC

15o

45o

45o

B

(b) Vektör diyagramõ

m
de
r

ùekil 9.22 3 fazlõ dengeli yük ve vektör diyagramõ
Çözüm 9.3

.e
e

Üçgen yükün her fazõndan geçen akõmlarõ bulalõm .
U AB 110‘  120 q
22 A‘  165q 21,2  j 5,7
I AB
Z
5‘45 q
U BC 110‘0 q
I BC
22 A‘  45 q 15,55  j15,55
q
Z
5‘45
U CA 110‘120 q
I CA
22 A‘75 q 5,7  j 21,2
q
Z
5‘45

IA

I AB  I CA

22‘  165q  22‘75 q

IB

I BC  I AB

22‘  45 q  22‘  165q

IC

I CA  I BC

22‘75 q  22‘  45 q

w

w

w

Yükün üç köúesine kirúofun akõm kanunu uygulayalõm ,

189

38,1‘  135 q
38,1‘  15 q

38,1‘105 q

ALTERNATøF AKIM DEVRE ANALøZø Topak 

m

Örnek 9.4
Örnek problem 9.3 ü kompleks sayõlarõ kullanmadan çözünüz.

ri.
co

Çözüm 9.4

tla

Üçgen ba÷lõ yükün her fazõna uygulanan gerilim úebekenin fazlar arasõ
gerilimine eúittir.
U 110
Faz akõmõ, I f
22 A
Z
5
Yükün her fazõndan 22A geçti÷inde úebekeden çekilen hat akõmlarõ bir birine
eúit ve faz akõmõnõn 3 katõ olacaktõr.

sn
o

U 22. 3 38,1A
Faz empedanslarõnõn açõsõ 45° oldu÷una göre faz akõmlarõ gerilimden 45° geri
kalõr. 120° faz farklõ hat gerilimlerinden 45° úer derece geri kalan faz akõmlarõ
arasõnda da 120 úer derece faz farkõ olur. Gerilimler ve faz akõmlarõ vektör yel
olarak gösterildikten sonra çizim yolu ile de IA, IB ve IC hat akõmlarõ úekil 9.22
(b) de görüldü÷ü gibi çizilebilir.

A

m
de
r

Örnek 9.5: ùekil 9.23 (a) daki dengeli yõldõz yükün, (a) úebekeden çekti÷i
akõmlarõ ve nötr akõmõnõ (b) çekilen gücü bulunuz. (c) vektör diyagramõnõ
çiziniz.

IA

UoC

IC

IA

Z

UOA=120 /0o

.e
e

IA

30o

20 : /-30o

0

0

UOC=120 /120o

UOB=120 /-120o

IB

IB

Z

20 : /-30o

20 : /-30o

30o

Z

w

w

w

B

IC

IB

IC

UoB

C

ùekil 9.23 Dengeli yõldõz yük ve vektör diyagramõ

190

30o

UoA

ALTERNATøF AKIM DEVRE ANALøZø Topak 

m

Çözüm 9.5

tla

b) P = 3 . Uf . If . Cosij = 3.120.6.Cos 30o = 1870 vat

ri.
co

(a) IA faz akõmõ ( hat akõmõ) UOA faz geriliminden (30°) ileride olur. Çünkü,
empedansõn açõsõ (-30°) oldu÷una göre bu empedans seri R C den meydana
gelmiútir. Yükün di÷er faz empedanslarõ da aynõ oldu÷u için öteki faz akõmlarõ
da faz gerilimlerinden 30’ar derece ileride olurlar.
120
I A I B IC
6A
20
Nötrden geçen akõm I0, 120° faz farklõ IA, IB ve IC akõmlarõnõn vektör yel
toplamõna eúittir. Bu toplamda sõfõrdõr. I0 = 0

sn
o

c)Vektör diyagramõnõn çizimi: UOA vektörü referans ekseninde alõnõr. UOB
120° geride, UOC de120° ileride vektörlerle gösterilir. 6A lik faz akõmlarõ da faz
gerilimlerinden 30° ileride alõnõr.
Örnek 9.6 : ùekil 9.22 (a) da ki dengeli üçgen yükün úebekeden çekti÷i hat
akõmõnõ üçgen yükü eúde÷er yõldõz yüke çevirerek bulunuz.

m
de
r

Çözüm 9.6 : Dengeli üçgen yükün faz empedansõ Z' 5:‘45 q oldu÷una
Z' 5
göre, eúde÷er yõldõz yükün faz empedanslarõ Zy
‘45 q olur. ùekil 9.24
3
3
(a) da eúde÷er yõldõz yükün úebekeye ba÷lanõúõ görülüyor.
ùekil 9.24 (a) da ki Y yükün her fazõna uygulanan gerilim fazlar arasõ gerilimin
(1/ 3 ) üne eúit oldu÷una göre bir fazõn eúde÷er devresini úekil 9.24 (b) de ki
gibi çizebiliriz. Bu eúde÷er devreden hat akõmõ kolayca bulunur.

.e
e

A

IA

I
Z1

5/3 : /45o

UAB=110 /-120o

Uf=110/ 3

w

w

w

0

Z2

5/3 : /45o

IB

Z3

Z1

UCA=110 /-120o

5/3 : /45o

5/3 : /45o

B

UBC=110 /0o

IC

C

(a)

(b) Yõldõz yükün bir fazõnõn eúde÷er devresi
ùekil 9.24 Eúde÷er yõldõz yük

191

ALTERNATøF AKIM DEVRE ANALøZø Topak 

Uf
Z

ri.
co

3
38,1‘  45 q A
5
‘45 q
3
Her fazõn 38,1A lik hat akõmlarõ, faz gerilimlerinden 45° geri kalõr.
I

m

110

7 . Dengesiz Üç Fazlõ Yükler

tla

Üç fazlõ A.A úebekesine ba÷lanan dengesiz yõldõz ve üçgen yüklerden geçen
faz ve hat akõmlarõnõn ve yükün çekti÷i gücün hesaplanmasõ, vektör
diyagramõnõn çizilmesi gibi konularõ örnek problemler çözerek açõklayalõm.
Örnek 9.7

Çözüm 9.7

sn
o

Üç fazlõ üçgen ba÷lõ bir õsõtõcõnõn omik dirençleri R1 = 20ȍ, R2 = 40ȍ ve R3 =
25ȍ dur. Fazlar arasõ 400V olan üç fazlõ úebekeye ba÷lanan yükün çekti÷i hat
akõmõnõ ve yükün fazlarõndan geçen akõmlarõ hesaplayõnõz.

m
de
r

ùekil 9.25 (a) da yükün úebekeye ba÷lanõúõ görülüyor. R1 direncinden geçen
I1 akõmõ URS fazlar arasõ gerilimi ile aynõ fazdadõr.
400
I1
20 A
20
R2 direncinden geçen I2 akõmõ UST fazlar arasõ gerilimi ile aynõ fazdadõr.

400
10 A
40
R3 direncinden geçen I3 akõmõ da UTR fazlar arasõ gerilimi ile aynõ fazdadõr.

.e
e

I2

400
25

16 A

w

w

w

I3

192

ALTERNATøF AKIM DEVRE ANALøZø Topak 

U TR
60

A

R

o

I2

I3= 1 6 A

B
400V

I1 = 2 0 A

0
60

IS

C

I2

IT

60

60

IR

o

d

60

U RS

o

f

I2= 1 0 A

o

o

-I3

U AB

tla

T

o

R2=40:

IS

S

I3

5:
=2
R3

I1

400V

R=
1 20
:

60

-I1

ri.
co

IR

m

IT

(a)

(b) Vektör diyagramõ

sn
o

ùekil 9.25 Dengesiz üçgen yük

m
de
r

URS gerilimini referans ekseninde alarak , UST ve UTR gerilim vektörlerini
çizdikten sonra gerilimlerle aynõ fazda olan faz akõmlarõnõn da vektörlerini
çizdi÷imizde úekil 9.25 (b) de görülen vektör diyagramõ elde edilir.
A,B ve C dü÷üm noktalarõna Kirúofun akõm kanununu uygulayarak hat
akõmlarõnõ bulalõm:
A dü÷üm noktasõ : IR = I1 – I3
B dü÷üm noktasõ : IS = I2 – I1
C dü÷üm noktasõ : IT = I3 – I2

( vektörel )
( vektörel )
( vektörel )

.e
e

IR = I1 + (-I3) yazõlabilir. I1 vektörü ile (-I3) vektörünün toplamõ IR akõmõnõ verir.
Di÷er akõmlar içinde aynõ iúlemler yapõlõr. ùekil 9.25 (b) deki vektör
diyagramõnda bu vektör yel toplamlar gösterilmiútir.
IR akõmõnõ, odf dik üçgenine Pisagor teoremini uygulayarak bulabiliriz.
I1  I 3 . cos 60$ ) 2  ( I 3 .sin 60$ ) 2

w

w

w

(20  16.0,5) 2  (16.0,866) 2

282  13,852

31,3 A

IR akõmõnõn Ix ve Iy bileúenlerini, I1 ve (-I3) vektörlerinin x ve y eksenindeki
bileúenlerinden

bularak

,

IR

akõmõnõ

IR

Ix  I y
2

2

formülü

hesaplayabiliriz.

IS

( I 2  I1. cos 60$ ) 2  ( I1.sin 60$ ) 2

193

(10  20.0,5) 2  (20.0,866) 2

ile

de

ALTERNATøF AKIM DEVRE ANALøZø Topak 

IS

202  (17,32) 2

IT

( I 3  I 2 . cos 60$ ) 2  ( I 2 .sin 60$ ) 2

IT

212  8,662

(16  10.0,5) 2  (10.0,866) 2

ri.
co

22,7 A

m

26,5 A

Örnek 9.8

tla

ùekil 9.26 (a) da görüldü÷ü gibi yõldõz ba÷lõ dengesiz bir yük, fazlar arasõ
gerilimi 380V olan üç fazlõ dört hatlõ bir úebekeye ba÷lanmõútõr. a) Her fazdan
geçen akõmõ b) nötr hattõndan geçen akõmõ c) Yükün çekti÷i toplam gücü
bulunuz.
Çözüm 9.8

sn
o

a) R1 direncinden geçen IA akõmõ UOA faz gerilimi ile aynõ fazdadõr.
220
IA
22 A
10

R2 direncinden geçen IB faz akõmõ UOB faz gerilimi ile aynõ fazdadõr.

220
22

m
de
r

IB

10 A

R3 direncinden geçen IC faz akõmõ UOC faz gerilimi ile aynõ fazdadõr.

IC

220
12,5

17,6 A

.e
e

UOA, UOB ve UOC faz gerilimlerini 120úer derecede faz farklõ üç vektörle
gösterildikten sonra, IA, IB ve IC akõmlarõnõ da vektör yel olarak çizdi÷imizde
úekil 9.26 (b) de ki vektör diyagramõ elde edilir.

w

w

w

b) Nötr hattõndan geçen akõm IA, IB ve IC akõmlarõnõn vektör yel toplamõna
eúittir. Faz akõmlarõnõn x ve y eksenlerindeki bileúenlerine ayõralõm. ùekil 9.26
(b)Nötr akõmõnõn x eksenindeki bileúeni Ixn = IA – (IB + IC) Cos 60°

194

ALTERNATøF AKIM DEVRE ANALøZø Topak 

A

IC

IA
R1=10 :

UOA=220 /0o

IN

30o

ri.
co

IA

m

y

UOC

60

In

o

38,8o

IA

120o

0
UOB=220 /-120o

IB

IB

R3=12,5 :

R2=22 :

IB

B
IC

IC

UOB

x

tla

UOC=220 /120o

UOA

C

sn
o

ùekil 9.26 Dengesiz yõldõz yük ve vektör diyagramõ
Ixn = 22-10.0,5 –17,6.0,5 = 8,2ȍ

Nötr akõmõnõn y eksenindeki bileúeni
Iyn = Ic Sin 60o –IB Sin 60o = 17,6.0,866-10.0,866 = 6,59ȍ
IN

( 8 ,2 ) 2  ( 6 ,59 ) 2

10 ,5 A

m
de
r

b. ùebekeden çekilen toplam güç, her fazõn çekti÷i güçlerin toplamõna eúittir.
P = P1 + P2 + P3

P = 220.22 + 220.10 + 220.17,6 = 10912vat

9.4 GÜÇ ÖLÇMEK

w

w

w

.e
e

Herhangi bir yükün úebekeden çekti÷i güç vat metre ile ölçülür. Bir fazlõ bir
yükün çekti÷i gücü ölçmek için vat metrenin akõm bobini devreye seri, vat
metrenin gerilim bobini de devreye paralel olarak úekil 9.27 de görüldü÷ü gibi
ba÷lanõr. Vat metrenin akõm bobininden yükün çekti÷i akõm geçti÷i, gerilim
bobinine de yükün uçlarõndaki gerilim uygulandõ÷õ için ölçü aletinin ibresi vat
olarak yükün çekti÷i gücü gösterir.

195

ALTERNATøF AKIM DEVRE ANALøZø Topak

W

ZA

A

ri.
co

W

m 

W

ZB

B

I

O

ZC

Z1

U

W

ùekil9.28a)Yõldõz yükün faz
güçlerinin ölçülmesi

sn
o

ùekil9.27Vatmetre ile güç
ölçmek

tla

C

Üç fazlõ yõldõz ba÷lõ bir yükün üç fazlõ A.A úebekesinden çekti÷i toplam gücü
ölçmek için yükün her fazõna úekil 9.28 (a) da görüldü÷ü gibi birer vatmetre
ba÷lanõr.

m
de
r

Üç fazlõ üçgen ba÷lõ bir yükün úebekeden çekti÷i toplam gücü ölçmek için de
yükün her fazõna úekil 9.28 (b) de görüldü÷ü gibi birer vat metre ba÷lanõr.
Yõldõz veya üçgen ba÷lõ yük dengeli ise, vat metrelerin gösterdi÷i faz güçleri bir
birine eúit olur. ùebekeden çekilen toplam güç vat metrelerden birinin
gösterdi÷i de÷erin (bir fazõn gücü) üç katõna eúit olur. Yükler dengesiz ise,
úebekeden çekilen toplam güç vat metrelerin gösterdi÷i de÷erlerin toplamõna
eúittir.

w

w

w

.e
e

Dengeli yükün çekti÷i toplam güç : P = 3.P1
Dengesiz yükün çekti÷i toplam güç : P = P1 + P2 + P3

196

ALTERNATøF AKIM DEVRE ANALøZø Topak 

A

m

W

A

U

ÜÇ FAZLI

ri.
co

Z2

W
B

Z1

YÜK

U
B

Suni Nötr

Z3

W
C

(a) Üçgen yükün faz güçlerinin
ölçülmesi

sn
o

(b) Üç fazlõ yükün çekti÷i gücün üç
vat metre ile ölçülmesi

tla

C

ùekil 9.28 Üç fazlõ yükün gücünü ölçmek

m
de
r

Yõldõz yükün sõfõr noktasõ klemens tablosuna (uç ba÷lantõ noktasõna), üçgen
yükün de faz uçlarõ ayrõ ayrõ klemens tablosuna çõkarõlmamõú ise, her fazõn
gücünü ölçecek úekilde vat metreleri úekil 9.28 de görüldü÷ü gibi
ba÷layamayõz.

.e
e

Bu durumda yõldõz ve üçgen yüklerin úebekeden çekti÷i gücü ölçmek için üç
tane vat metre úekil 9.28 (c) deki gibi ba÷lanõr. Burada üç tane eú vat metrenin
gerilim bobinlerinin birer uçlarõ fazlara gerilim bobinlerinin di÷er uçlarõ da bir
birine ba÷lanmõútõr. Böylece meydana getirilen suni nötr noktasõ ile her vat
metrenin gerilim bobinine ( U/ 3 ) gerilimi uygulanmõú olur. Vat metre bir tane
ise , eúit üç direnci y ba÷layõp ABC fazlarõ uygulandõ÷õnda yõldõz noktasõ suni
nötr olur. Vatmetre ile her fazõn gücü ölçülebilir.

w

w

w

Yük dengeli olursa, vatmetrelerin akõm bobinlerinden geçen hat akõmlarõ aynõ
olaca÷õ için vatmetrelerin gösterdi÷i de÷erler de bir birine eúit olur.
Vatmetrelerden birinin gösterdi÷i de÷erin üç katõ úebekeden çekilen toplam
gücü verir. Yük dengesiz olursa, vatmetrelerin akõm bobinlerinden geçen
akõmlar farklõ olaca÷õ için vatmetrelerin gösterecekleri de÷erlerde farklõ olur.
Vatmetrelerden okunan de÷erlerin toplamõ úebekeden çekilen toplam gücü
verir.
P = P1 + P2 + P3

197

ALTERNATøF AKIM DEVRE ANALøZø Topak 

a) øki Vat metre Metodu ( Aron Ba÷lantõsõ )

ri.
co

m

Üç fazlõ dengeli ve dengesiz yüklerin úebekeden çekti÷i güçlerin ölçülmesinde
en çok kullanõlan iki vatmetre metodudur. Bu metodun di÷er metotlara
üstünlükleri úunlardõr:
a) Yõldõz ve üçgen yüklere aynõ ba÷lantõ uygulanõr.
b) Dengeli ve dengesiz yüklerin çektikleri güçleri üç de÷il iki vatmetre
ile ölçmemizi sa÷lar.
c) Dengeli yüklerin güç katsayõlarõ vatmetrelerin gösterdi÷i de÷erlerden
bulunabilir.

tla

1. Dengeli Yõldõz Yük

.e
e

m
de
r

sn
o

Dengeli yõldõz úebekeden çekti÷i gücü ölçmek için iki vatmetre úekil 9.29 (a)
da görüldü÷ü gibi ba÷lanõr. Birinci vatmetrenin akõm bobininden geçen akõm IA
gerilim bobinine uygulanan gerilim de UAB dir. økinci vatmetrenin akõm
bobininden geçen akõm IC, gerilim bobinine de UCB fazlar arasõ gerilimi
uygulanmõútõr. Vatmetrelerin gösterdi÷i de÷erleri bulmak için akõmlarõ ve
gerilimleri gösteren vektör diyagramõnõ çizmeye çalõúalõm. Dengeli yõldõz yükün
geri güç katsayõlõ oldu÷unu kabul edelim. Yük dengeli oldu÷u için UAO, UBO,
UCO faz gerilimleri bir birine eúit ( U/ 3 ) ve 120 úer derece faz farklõdõr. 120°
faz faklõ üç vektörle faz gerilimleri çizildikten sonra her faz akõmõ faz
geriliminden ij kadar geride olarak alõnõr. Birinci vat metreye uygulanan UAB
gerilimi UAO ve UOB faz gerilimlerinin vektör yel toplamõ alõnarak çizilir. økinci
vat metreye uygulanan UCB gerilimi de, UCO ile UOB faz gerilimlerinin vektör yel
toplamõ alõnarak çizildi÷inde úekil 9.29 ( b ) deki vektör diyagramõ elde edilir.

A

W

w

w

U AB

IC
IA

30 o

IB
ZB

M

O

30 o

U AO
ZC

w

B

P2

-U BO

U CO

ZA

P1

U CB

IC

IB

IA

W

C

(a) øki vat metrenin ba÷lanõúõ (Aron Ba÷lantõsõ)

(b) Vektör diyagramõ

ùekil 9.29 Dengeli yõldõz yükün iki vat metre ile gücünün ölçülmesi

198

ALTERNATøF AKIM DEVRE ANALøZø Topak 

ri.
co

m

Vektör diyagramõ incelendi÷inde, UAB fazlar arasõ gerilimi ile UAO faz gerilimi,
UCB fazlar arasõ gerilimi ile UCO faz gerilimi arasõnda 30’ar derecelik faz farkõ
oldu÷u görülür. Birinci vat metreye uygulanan UAB gerilimi ile IA akõmõ
arasõndaki faz farkõ (30+ij), ikinci vat metreye uygulanan UCB gerilimi ile IC
akõmõ arasõndaki faz farkõ da (30-ij) dir.
P1 = UAB . IA . Cos(30+ij)
økinci vat metrenin gösterdi÷i de÷er;
P2 = UCB . IC . Cos(30-ij)

tla

Güç formülündeki UAB ve UCB mutlak de÷eri yerine U ve IA ile IC mutlak
de÷erleri yerinede I yazalõm.

sn
o

Birinci vat metrenin gösterdi÷i de÷er;
P1 = U . I . Cos(30+ij)
P2 = U . I .Cos(30-ij)
Vat metrelerin gösterdi÷i de÷erleri toplayalõm.

m
de
r

P1 + P2 = U . I . ( Cos (30+ij) + Cos (30-ij) )
øki açõ toplamõnõn ve farkõnõn kosinüsü,
Cos ( Į ± ȕ) = Cos Į . Cos ȕ ± Sin Į . Sin ȕ
Formülü ile hesaplanõr. Güç ifadesindeki kosinüsleri bu formüle göre açalõm.
P1 + P2 = UI. ( Cos30o. Cosij – Sin30o. Sinij + Cos30o Cosij +
o
Sin30 .Sinij)
P1 + P2 = U.I . 2 Cos 30o . Cosij
2 Cos30o = 2.

.e
e

Bulunur.

P1 + P1 =

32

3 yerine alõnõrsa

3 .U.I.Cosij

w

w

w

Bulunur. Bu formül dengeli üç fazlõ sistemde toplam gücü veren formüldür. ùu
halde, iki vat metrenin gösterdi÷i de÷erlerin toplamõ bize, üç fazlõ dengeli
yükün úebekeden çekti÷i gücü verir.
2. Dengeli Üçgen Yük
ùekil 9.30 (a) da dengeli üçgen yüke iki wattmetre’nin ba÷lanõúõ görülüyor.
ùekil9.29 (a)’daki yõldõz yüke wattmetrelerin ba÷lanõúõ ile karúõlaútõrõldõ÷õnda
wattmetre ba÷lanõúlarõnda bir fark olmadõ÷õ görülür. Birinci wattmetrenin
gerilim bobinine Uab gerilimi uygulanmõú ve akõm bobininden Ia hat akõmõ

199

ALTERNATøF AKIM DEVRE ANALøZø Topak 

m

geçmektedir. økinci wattmetrenin akõm bobininden Ic hat akõmõ geçmekte ve
gerilim bobinine de Ucb gerilimi uygulanmõútõr.

ri.
co

Vektör diyagramõnõn çiziminde úu yol takip edilir

sn
o

tla

Uab fazlar arasõ gerilimi referans ekseni (x ekseni) üzerinde alõnõr. Uab’den
120 derece geride Ubc ve Uab’den 120 derece ileride Uca vektörleri çizilir.
Dengeli üçgen yükün güç katsayõsõ cosM geri olarak kabul edelim. Bu
durumda yükün I1, I2 ve I3 faz akõmlarõ faz gerilimlerinden M açõsõ kadar geri
kalõrlar. Uab’den M kadar geride I1 akõm vektörü, Ubc’den M kadar geride (I2)
vektörü, Uca’dan M kadar geride I3 vektörü çizilir. A ve C dü÷üm noktalarõna
kirsdchoff’un akõm kanununu uygulayarak Ia ve Ic hat akõmlarõ bulunabilir.Ia
akõmõ , I1 ve (-I3) vektörlerini toplayarak; Ic akõmõ da I3 ve (-I2) vektörlerini
toplayarak bulabiliriz. Ucb gerilim vektörü Ubc’nin tersi olarak alõndõ÷õnda úekil
9.30 (b)’deki vektör diyagramõ elde edilir.Vektör diyagramõ incelendi÷inde I1 ile
Ia arasõndaki açõ 30 derece, Ia ile Uab arasõndaki açõnõn da (30 +M) oldu÷u
görülür. Ic ile (-I2) arasõndaki açõ 30 derece, Ucb gerilimi ile Ic arasõndaki açõ
da (30 – M) derecedir. Yük dengeli oldu÷u için Ia, Ib ve Ic hat akõmlarõ birbirine
eúit ve 120’úer derece faz farklõdõrlar.
U CA

IA

W

Z3

I1

Z1

m
de
r

P1
A

I3

-I 2
-I 1

I3

M

I2

IB

30+M

Z2

B

U CB

IC

U AB

I1

IB

P2

.e
e

C

IC

W

-I C

IA

ùekil 9.30

w

Birinci wattmetreden okunan güç, P1 = U.I.cos(30+M)
økinci wattmetreden okunan güç P2 = U.I.cos(30 – M)
Bu iki güç toplanõr ve gerekli trigonometrik iúlemler yapõlõrsa formül elde edilir.
P1 + P2 =

3

U.I.cosM

w

w

I2

200

ALTERNATøF AKIM DEVRE ANALøZø Topak 

3.Dengesiz Yõldõz ve Üçgen Yükler :

m

øki vat metrenin gösterdi÷i de÷erlerin cebirsel toplamõnõ dengesiz yõldõz ve
üçgen yüklerin úebekeden çekti÷i toplam güce eúit oldu÷unu ispatlayalõm.

ri.
co

ùekil 9.29 (a)’daki yõldõz yükün dengesiz oldu÷unu kabul edelim. Herhangi bir
anda yükün úebekeden çekti÷i güç, fazlarõn ani güçlerinin toplamõna eúittir
P = UAO.IA + UBO.IB + UCO.IC

sn
o

IA + IB +IC = 0
IB = -(IA + IC )

tla

Kirschoff’un akõm kanununa göre herhangi bir anda O noktasõna gelen
akõmlarõn geometrik toplamõ 0’dõr.

Akõmlarõ güç ifadesindeki yerine yazalõm.

m
de
r

P = UAO . IA – UBO . (IA+IC) + UCO . IC
P = (UAO – UBO ) . IA + (UCO – UBO) . IC

bulunur. Elde edilen güç ifadesinde birinci terimi birinci vat metrenin, ikinci
terimi de ikinci vat metrenin gösterdi÷i de÷erlerdir .
(UAO – UBO). IA = P1
(UCO –UBO). IC = P2

.e
e

ùu halde, úebekeden çekilen gücün ani de÷eri vat metrelerin gösterdikleri ani
güçlerin toplamõna eúittir.

w

w

w

ùekil 2.30(a)’daki üçgen yükün dengesiz oldu÷unu kabul edelim. Yükün
úebekeden çekece÷i herhangi bir andaki güç, her fazõn çekti÷i ani güçlerin
toplamõna eúittir.
P = UAB . I1 + UBC. I2 + UCA . I3

Kirschoffun gerilim kanununa göre kapalõ üçgen bir devrede gerilim
düúümlerinin geometrik toplamõ 0’dõr.

UAB +UBC + UCA = 0

201

ALTERNATøF AKIM DEVRE ANALøZø Topak 

m

Gerilim denklemindeki eúitlikten UCA yõ bulup güç eúitli÷inde yerine yazalõm.

UBC = -UCB ifadesini yerine koyalõm
P = (I1 –I3).UAB + (I3- I2) . UCB

bulunur.

ri.
co

UCA = - (UAB + UBC)
P = UAB . I1 + UBC . I2 - (UAB + UBC).I3
P = (I1 –I3 ) . UAB + (I2 –I3). UBC

tla

øfadenin birinci terimi birinci vat metrenin, ikinci terimi de ikinci vat metrenin
gösterdi÷i de÷erlerdir.

sn
o

ùu halde, herhangi bir dengeli veya dengesiz yükün úebekeden çekti÷i toplam
güç, iki vat metrenin gösterdi÷i de÷erlerin cebirsel toplamõna eúittir.

m
de
r

Üç fazlõ dört hatlõ úebekelerde iki vat metre ile dengesiz yüklerin güçleri
ölçülemez. Vat metrelerin ba÷lõ olmadõ÷õ faza, yeni yükler ilave edildi÷inde
birinci ve ikinci vat metrelerden geçen akõmlar ve vat metrelerin gerilim
bobinlerine uygulanan úebeke gerilimi sabit kaldõ÷õ için, vat metrelerin
gösterecekleri de÷erler de÷iúmez. Dolayasõ ile, fazõn birine yeni yükler ilave
edildi÷i halde, vat metrelerin gösterdi÷i toplam güç sabit kalmõútõr.
4. Güç Katsayõsõnõ Vatmetrelere Etkisi

Dengeli üç fazlõ yüklerde iki vat metre ile yapõlan Aron ba÷lantõsõnda ( úekil
9.29 (a) ve úekil 9.30 (a) ) vat metrelerin gösterdi÷i de÷erlere veren formülleri
yeniden yazalõm.
P2 = U . I Cos (30-ij)

.e
e

P1 = U.I.Cos(30+ij)

P1 = P2 = U.I.Cos30o
bulunur.

P1 = P2 = ( 3 /2) U.I

Vat metrelerin her biri toplam gücün yarõsõnõ gösterir.

w

w

w

Çeúitli güç katsayõlarõ olan yüklerde vat metrelerin gösterece÷i de÷erleri
inceleyelim.
a) Cos ij = 1 olan yük : Güç katsayõsõ bir olan dengeli bir yükte
birinci ve ikinci vatmetrelerin gösterdi÷i de÷erler bir birine eúittir.

202

ALTERNATøF AKIM DEVRE ANALøZø Topak 

m

b) Cosij = 0,866 ileri ve geri olan yük : Güç katsayõsõ 0,866 ileri
olunca ij 30o olur. Güç formüllere ij = 30o yazalõm.

ri.
co

P1 = U .I Cos(30°+ 30° ) = U.I Cos60 = U.I / 2
P2 = U.I Cos(30° – 30° ) = U.I Cos 0° = U.I

bulunur.

Birinci vat metre toplam gücün (1/3) ünü, ikinci vat metre ise toplam gücün (
2/3) ünü gösterir.

tla

Güç katsayõsõ 0,866 geri olursa, ij = -30° olur. Birinci vat metreden P1 = U.I
Cos0°= U.I de÷eri, ikinci vat metreden de P2 = U.I Cos60° = ( 1 / 2 )U.I de÷eri
okunur.

sn
o

c) Cos ij = 0,5 geri olan yük : Cos ij =0,5 , ij = –60° olur. Vat
metrelerin gösterdikleri de÷erler.
P1 = U.I Cos (30° – 60° ) = U.I Cos (-30° ) = ( 3 /2) U.I
P2 = U.I Cos(30° +60°) = U.I Cos 90° = 0
bulunur.
økinci vatmetre 0 de÷erini gösterirken birinci vat metre yükün çekti÷i toplam
gücü gösterir

m
de
r

d) Cos ij < 0,5 olan yük : Yükün güç katsayõsõ 0,5 den küçük
olursa, ij açõsõ 60° den büyük olaca÷õ için güç ifadesindeki Cos
(30 + ij) de÷eri 90° den büyük olur
90° den büyük açõlarõn kosinüsü negatif oldu÷u için vatmetrelerden birinin
gösterdi÷i de÷er negatiftir. Bu, vat metrelerden birinin ters sapmasõ demektir.
Birinci veya ikinci vat metrelerden hangisinin ters sapaca÷õ güç katsayõsõnõn
ileri veya geri (yani ij açõsõnõn + veya - ) oluúuna göre de÷iúir.

.e
e

Yükün çekti÷i toplam gücü bulmak için ters sapan vat metrenin gerilim
bobininin uçlarõ de÷iútirilir. Ve vat metrenin gösterdi÷i de÷er okunur. Di÷er vat
metrenin gösterdi÷i de÷erden ters sapan vat metreden okunan de÷er
çõkarõlarak toplam güç bulunur.

w

w

w

5. øki Vatmetre øle Güç Katsayõsõnõ Ölçmek

Dengeli üç fazlõ yüklerde vat metrelerin gösterdi÷i P1 ve P2 de÷erlerinden
yüklerin katsayõlarõ bulunabilir. Vat metrelerin gösterdi÷i de÷erler,
P1 = U.I.Cos (30° + ij)
P2 = U.I.Cos (30q – ij) bu iki de÷erin farkõ ;
,

P2 – P1 = U.I. Cos ( 30° – ij) – U.I Cos (30° + ij )

203

ALTERNATøF AKIM DEVRE ANALøZø Topak 

m

Gerekli trigonometrik iúlemlerle sadeleútirelim .

Sin 30o = 1/2 de÷erini yerine yazalõm.

ri.
co

P2 – P1 = U . I ( Cos30°o . Cosij + Sin30° . Sinij – Cos30o . Cosij
+ Sin30o. Sinij)
P2 – P1 = U . I .2Sin30o . Sinij

P1 + P2 =

3

. U . I . Cos ij

tla

P2 – P1 = U.I . Sin ij bulunur. Vat metrelerin gösterdi÷i de÷erlerin
toplamõnõ daha önce bulmuútuk.

Vat metrelerden okunan de÷erlerin farkõnõ toplamõna bölelim.

m
de
r

sn
o

SinM
3.CoM
1
.tgM
3
P P
tgM
3. 2 1
P2  P1
tg ij hesaplandõktan sonra trigonometrik cetvellerden ij ve Cosij bulunur.
P2  P1
P2  P1
P2  P1
P2  P1

Örnek 9.9

.e
e

Üçgen yük 200V üç fazlõ bir úebekeye ba÷lanmõútõr. Yükün birinci fazõnda
10ȍ luk direnç, ikinci fazõnda 8ȍ luk endüktans ve üçüncü fazõnda 7ȍ luk bir
kapasitans vardõr. Yükün çekti÷i toplam gücü iki vat metre metodu ile ölçmek
için gerekli ba÷lantõ yapõlmõútõr. (úekil 9.31) a) Yükün úebekeden çekti÷i faz ve
hat akõmlarõnõ, b) A ve C faz hatlarõna ba÷lõ olan vat metrelerin gösterdikleri
de÷erleri hesaplayõnõz.

w

w

w

Çözüm 9.9

Her fazdan geçen akõm ve faz gerilimleri ile faz akõmlarõ arasõndaki açõlarõ
bulalõm.
200
a) I AB
20 A , UAB ile aynõ fazda
10
200
I BC
25 A , UBC den 90° geride
8

204

ALTERNATøF AKIM DEVRE ANALøZø Topak 

200
7

28,57 ,

UCA dan 90° ileride

m

I CA

P1

IAB

7:

10:

200/0o

ICA

IBC

IB
B

tla

200/120o

IA

W

A

ri.
co

ùekil 9.31 (b) deki vektör diyagramõnda 120° faz faklõ UAB, UBC ve UCA faz
gerilimleri çizildikten sonra faz akõmlarõ açõlarõna göre çizilmiútir.

8:

200/-120o
W

-UBC

m
de
r

UCA

IC

sn
o

P2
C

IB

IBC

ICA

IB

o

60

30o

30o

30o

-IAB

30o

30o

30o

IAB

UAB

96,6o

w

w

w

.e
e

ICA

83,4o

-IBC

IC
UBC

ùekil 9.31 Dengesiz üçgen yük, akõm ve gerilim vektör diyagramõ

A, B ve C noktalarõna Kirúofun akõm kanununu uygulayarak hat akõmlarõnõ
hesaplayalõm.
IA = IAB – ICA ,

IB = IBC – IAB

IC = ICA – IBC

Bu vektöryel toplamlarõ vektör diyagramõ üzerinde yapalõm.

205

ALTERNATøF AKIM DEVRE ANALøZø Topak 

IA

(20  28,5.Cos30$ ) 2  (28,5.Sin30$ ) 2

IB

(20  25.Cos30$ ) 2  (25.Sin30$ ) 2

IC

(28,5.Cos30  25.Cos30$ ) 2  (28,57.Sin30$  25.Sin30$ ) 2

43,46 A

m

46,97 A

ri.
co

26,96 A

b) Birinci vat metrenin gösterdi÷i de÷er,

UAB ile IA arasõndaki açõ, tg ij1 = 14,25/43,7 = 0,32 ij1 = 17,7o
P1 = UAB . IA . Cos ij1 = 200. 46,97 . Cos 17,7o = 8949 vatt 

U BC
IC 

200‘  120q = 200‘60q
26 ,9 ‘  96 ,6q

arctg

26 ,7
3,

83,4q

sn
o

U CB

tla

økinci vat metrenin gösterdi÷i de÷er ,

UCB ile IC arasõndaki M2=60°+96,6°=156,6°

P2 = 200 x 26,96 .Cos156,6° = 200.26,96 . (-0,918) = - 4949vat

m
de
r

Yükün çekti÷i toplam güç , P = 8949 – 4949 = 4000vat.

Üçgen yükteki úelfin ve kondansatörün çekti÷i güçler sõfõrdõr. O halde
úebekeden çekilen güç 10: luk dirençte õsõ úeklinde sarf olur.
P = R . IAB2 = 10 .(20)2 = 10.400 = 4000 vat

w

w

w

.e
e

ùu halde, yukarõda vat metrelerin gösterdi÷i de÷erlerle buldu÷umuz güç
do÷rudur.

206

ALTERNATøF AKIM DEVRE ANALøZø Topak 

m

9.5 ÜÇ FAZLI SøSTEMDE GÜÇ KATSAYISININ DÜZELTøLMESø

I1

I

R (A )

ri.
co

IC

M

Y Ü K cos M
GERø

S (B )

0

T (C )
O

U

M

Im1

I1

Im

I

tla

IC

IW

CY

(b)

sn
o

(a)

ùekil 9.32 Güç katsayõsõnõn Y ba÷lõ kondansatörle düzeltilmesi

w

w

w

.e
e

m
de
r

Güç katsayõsõ çok küçük olan üç fazlõ dengeli bir yükün güç katsayõsõnõ, úekil
9.32(a) da görüldü÷ü gibi, kondansatör ba÷layarak düzeltmek istiyoruz. Yükün
güç katsayõsõ Cosij geri ve çekti÷i hat akõmõ da I dõr. ùekil 9.32 (b) deki vektör
diyagramõnda görüldü÷ü gibi I akõmõ faz geriliminden ij kadar geridedir. I akõmõ
gerilimle aynõ fazda olan IW (vatlõ akõm veya reel akõm ) ve gerilime 90° dik. Im
(mõknatõslama akõmõ) bileúenlerine ayrõlõr. Sistemin güç katsayõsõnõ Cos ij1 e
yükseltebilmek için devreye ba÷lanan kondansatörün çekece÷i akõm IC = Im –
Im1 olmalõdõr.
Yükün úebekeden çekti÷i,
Görünür güç ( zahiri güç) ,
S = 3 . U.I . 10-3 kVA
Hakiki güç (aktif güç) ,
P = 3 . U . I Cosij . 10-3kW
Reaktif güç ( kör güç ) , Q = 3 U . I .Sin . ij . 10-3 kVAr
Q C (k V A )

P (k W )

0
M

M

Q 1(k V A r)

S 1(k V A )

Q (k V A r)

S

ùekil 9.33 Görünür, aktif ve reaktif güçler vektör diyagramõ

207

ALTERNATøF AKIM DEVRE ANALøZø Topak 

m

ùekil 9.33 de güçler vektör diyagramõ çizilmiútir. Hakiki güç referans (x ekseni)
ekseninde, reaktif güç y ekseninde alõndõktan sonra bu iki de÷erin vektörel
toplamõ alõnarak görünür güç bulunur.

tla

ri.
co

Yükün katsayõsõ Cos ij1 e yükseldi÷inde úebekeden çekti÷i hakiki güç aynõ
kalõr. ùebekeden çekilen reaktif güç Q1 de÷erine düúer. Devreye ba÷lanan
kondansatörlerin verece÷i Qc reaktif gücü, yüke lazõm olan Q reaktif gücün bir
kõsmõnõ karúõladõ÷õ için úebekeden çekilen reaktif güçte azalma olur.
Dolayõsõyla güç katsayõsõ da büyür.
Yükün katsayõsõ Cos ij den Cos ij1 e çõkarmak için gerekli olan Qc
reaktif gücü (Q-Q1) dir.
Qc = Q – Q1

Qc = 3 . Uf . Ic = 3 .(
Qc =

3

.U.I

U
3

sn
o

Yõldõz ba÷lõ kondansatörün úebekeden çekti÷i hat veya faz akõmõ Ic, fazlar
arasõ gerilim U oldu÷una göre kondansatörlerin verdi÷i toplam reaktif gücü
bulalõm.
) .Ic =

3

. U . Ic

m
de
r

Yõldõz ba÷lõ kondansatör grubunun bir fazõndan geçen akõm,

Ic

,

§U ·
3.U .¨
¸.ZCy
© 3¹

.e
e

Qc

Uf
Xc

U
3
1
ZCy

Ic

3
ZCy bulunur.
3
Qc = U2 . Ȧ . Cy

,

w

w

w

Yõldõz ba÷lõ kondansatör grubunun bir fazõndaki kondansatörlerin kapasitesi
yukarõdaki formülden bulunur.

Cy

Qc
U 2Z

Cy = farad

reaktif)
Ȧ = açõsal hõz
volt

,

,
2ɥf

Qc = reaktif güç, VAr ( volt amper
;

U = fazlar arasõ (hat) gerilimi,

Kondansatör grubunun verdi÷i güç kvar (kVAr) ile ifade edersek, mirofarad
olarak her fazõn kapasitesi,

208

ALTERNATøF AKIM DEVRE ANALøZø Topak 

Qc.109
P f formülü ile hesaplanõr.
U 2Z

m

Qy

3

. U .Ic

Hat akõmõ Ic =

. U. ȍC

Qc = 3 . U2 . ȦC¨
Bir fazõnõn kapasitesi

§U ·
¨
¸ 3
© Xc ¹

Ic nin bu de÷erini (61) de yerine

C'

tla

Ic =
yazalõm.

3

Qc
3U 2Z

sn
o

Qc =

ri.
co

ùekil 9.32 de yükün güç katsayõsõnõ düzeltmede kullanõlan kondansatörler
yõldõz ba÷lõdõrlar. Kondansatörler üçgen ba÷lõ olduklarõna göre, ùekil 9.34 de ki
gibi, kondansatör grubunun bir fazõnõn kapasitesini veren formülü çõkartalõm.
VA olarak kondansatör gurubunun gücü,

Cǻ = farad, Qc = VA (volt amper), U = fazlar arasõ gerilim, volt Ȧ =
açõsal hõz, radyan/saniye,
Kapasiteyi mikrofarad ve Qc yi de (kva) olarak ifade edelim.

Qc.109
Pf
3U 2Z

m
de
r

C'

Qc.109
Qc
C
'
formülü
P f ile karúõlaútõrõlõrsa, toplam güçleri aynõ
3U 2Z
U 2Z
olan kondansatörlerin yõldõzdaki bir fazõnõn kapasitesinin üçgen ba÷lamadaki
faz kapasitesinin 3 katõ oldu÷u görülür.
Cy

w

w

w

.e
e

Cy = 3 C ǻ

209

ALTERNATøF AKIM DEVRE ANALøZø Topak 

I

R
YÜK cos M
GERø

T
O
IC

sn
o

C

tla

ri.
co

S

m

I1

ùekil 9.34 Üçgen ba÷lõ kondansatörlerle güç katsayõsõnõn düzeltilmesi

m
de
r

Bir fabrikanõn úebekeden çekti÷i hakiki güç P kilovat ve güç katsayõsõ Cosij
geridir. Fabrikanõn güç katsayõsõnõ Cosij1 e yükseltmek istiyoruz. Fabrikaya
monte edece÷imiz yõldõz veya üçgen ba÷lõ kondansatör gurubunun
kapasitesini hesaplamaya çalõúalõm.
ùekil 9.33 deki güçler vektör diyagramõndaki Q, Q1 reaktif güçlerini P ( kw), ij
ve ij1 bilinenleri yardõmõ ile bulalõm.
Q = P . tg ij , Q1 = P . tg ij1 gerekli olan kondansatör gurubunun gücü; Qc=Q
- Q1, Qc = P (tgij – tgij1)

.e
e

Yõldõz ba÷lõ kondansatör gurubunun bir fazõnõn kapasitesini ( Cy) bulmak için
Qc yerine yazalõm.

P.109
.(tgM  tgM1 )
U 2 .Z
Cy = Bir fazõnõn kapasitesi, (mikrofarad)
P = Fabrikanõn veya her hangi bir yükün hakiki gücü, kw (kilovat)
U = Üç fazlõ úebekenin fazlar arasõ gerilimi (hat gerilimi), volt
Ȧ = 2 ʌ f , A.A. õn açõsal hõzõ, radyan/saniye
ij = Fabrikanõn düúük olan güç katsayõsõnõn açõsõ, derece
ij1 = Sistemin düzeltti÷i güç katsayõsõnõn açõsõ, derece

w

w

w

Cy

210

ALTERNATøF AKIM DEVRE ANALøZø Topak 

m

Üçgen ba÷lõ kondansatör gurubunun bir fazõnõn kapasitesini Cǻ bulmak için
Qc yerine ifadeyi yazalõm.

C'

ri.
co

P.109
.(tgM  tgM1 )
3.U 2Z

Örnek 9.11

sn
o

tla

1000 kw, Cos ij = 0,6 geri olan bir fabrika 380/220 volt, 50 Hz li üç fazlõ bir
úebekeden besleniyor. Fabrikanõn güç katsayõsõnõ Cos ij1 = 0,9’a çõkartmak
için kondansatör kullanmak istiyoruz.
a) Fabrikadaki úebeke giriúine
ba÷layaca÷õmõz kondansatör gurubunun kva olarak gücünü, b) Kondansatör
gurubu (Y) ba÷lõ oldu÷una göre bir fazõnõn kapasitesini Cy = ?,
c)
Kondansatörler üçgen ba÷landõ÷õnda bir fazõn kapasitesini Cǻ = ?
hesaplayõnõz.
Çözüm 9.11

m
de
r

a) P = 1000 kw , Cos ij = 0,6
cetvelinden açõlarõnõ ve tangentlerini bulalõm.
ij = 53o
0,488

;

Cos ij1 = 0,9 un trigonometri

tg 53o = 1,33

;

ij1 = 26o ;

tg 26o =

Qc = P (tgij – tgij1) = 1000 ( 1,33 – 0,488) = 832 kva
b) Cy

Qc.109
U 2 .Z

842.109
18500 P f
3802. 2 S .50

Qc.109
842.109
6166,6 P f
3.U 2 .Z 3.3802.2.S .50
Cy 18500
C'
6166,6 P f
3
3

w

w

w

.e
e

c) C'

9.6 KARIùIK ÖRNEK PROBLEMLER

Örnek 9.12

Üç fazlõ bir alternatörün faz gerilimi 231 V ve faz akõmõ 38 A dir. Hat gerilimi ve
hat akõmõnõ alternatör a) üçgen b) yõldõz ba÷landõ÷õna göre hesaplayõnõz.

211

ALTERNATøF AKIM DEVRE ANALøZø Topak 

Çözüm 9.12 :

ri.
co

m

ǻ ba÷lantõ : U = Uf = 231 V
I = 3 . If = 1,73 . 38 = 65,8 A
Y ba÷lantõ : U = 3 . Uf = 1,73 . 231 = 400 V
I = If = 38 A
Örnek 9.13

tla

3 fazlõ bir elektrikli õsõtõcõnõn her fazõnõn direnci 12,5ȍ dur. 380 V luk hat
geriliminde õsõtõcõ a) Yõldõz b) üçgen ba÷landõ÷õna göre faz gerilimini, faz ile hat
akõmlarõnõ ve güçlerini hesaplayõnõz.

Y ba÷lantõ
Uf

U

380

3

3

I = If = 17,6 A
Py =

220V

If

Uf
R

220
12 ,5

17 ,6 A

.U.I = 1,73 . 380 . 17,6 = 11600 vat

m
de
r

3

sn
o

Çözüm

ǻ ba÷lantõ

Uf = U = 380 V
If

Uf
R

Pǻ =

380
12 ,5

3

30 ,4 A

I=

3

.If = 1,73 . 30,4 = 52,7 A

. U .I = 1,73 . 80 . 52,7 = 348000 vat

.e
e

Örnek 9.14

Örnek 9.13 deki üç fazlõ õsõtõcõnõn beslenmesinde úekil 9.35 deki gibi hattõn biri
kesildi÷i zaman hat akõmlarõ ve güçler ne olur?

w

w

w

Çözüm

Y ba÷lantõ
Re = 2 R = 2 . 12,5 = 25ȍ
I1

U
Re

380
25

15 ,2 A

P1y = U . I1 = 380 . 15,2 = 5776 vat

212

ALTERNATøF AKIM DEVRE ANALøZø Topak 

R
R
U

R

R

S

S

R

T

T

b) Üçgen ba÷lantõ
ùekil 9.35

U
Re

R.( R  R )
25.12,5
R  R  R 12,5  12,5  12,5
380
45,6 A
8,33

8,33:

m
de
r

I1

sn
o

ǻ ba÷lantõ :

tla

a) Y ba÷lantõ

Re

U

ri.
co

R

R

m

R

P1ǻ = U . I1 = 380.45,6 = 17328 vat
Örnek 9.15

223 V 3 fazlõ bir úebekeden üçgen ba÷lõ bir õsõtõcõnõn çekti÷i hat akõmõ 15,4 A
oldu÷una göre faz dirençlerini ve gücünü hesaplayõnõz.

.e
e

Çözüm 9.15

w

w

w

Rf

U
I
3

223
25,1:
15,4
3
P = 3 . U .I = 1,73 . 223 . 15,4 = 5950 vat

Örnek 9.16
127/220 V, üç fazlõ bir úebekeye üçgen ba÷lõ olan bir su õsõtma cihazõnõn hat
akõmõ 14,7 A dõr. a) õsõtõcõnõn faz direncini ve gücünü b) hat gerilimi 380 V olan
üç fazlõ úebekeye bu õsõtõcõ nasõl ba÷lanõr? Hat akõmõ ne olur? c) (b) deki

213

ALTERNATøF AKIM DEVRE ANALøZø Topak 

m

ba÷lantõ hattõnõn biri kesilince akõm ve güç ne olur? d) (c) durumundaki güç
normal gücün yüzde kaçõdõr?

I
3

a) If

14,7
1,73

Uf = U = 220 V

8,48 A
R

U
If

220
8,48

25,9:

5600 W

P=

ri.
co

Çözüm 9.16

3 .U.I = 1,73 . 220 . 14,7 =

U
2R

d)

0

0

P

380
2.25,9
P  P1
.100
P

7,33 A

5600
1,73.380

8,48 A

P1 = U.I1 = 380.7,33 = 2790W

5,6  2,79
5,6

0

50,1

m
de
r

c) I1

P
3 .U

sn
o

I

tla

b) 380 V luk úebekeye õsõtõcõ yõldõz ba÷lanõrsa normal çalõúõr. Çünkü faz
gerilimi yine 220 volttur.

0

Örnek 9.17

.e
e

3 fazlõ bir motorun etiketinden úu de÷erler alõnmõútõr. 12 PS; 30 A; 220 V (ǻ) :
Cos ij = 0,89: verim 0,867 a) motor hangi 3 fazlõ úebekelerde Y ve ǻ çalõúõr
mõ? b) motorun çekti÷i görünür gücü ve yõldõz ile üçgen ba÷lamalardaki hat
akõmlarõnõ bulunuz. c) kör ve hakiki güçleri hesaplayõnõz.
Çözüm 9.17

w

w

w

a) Y

220
V ;
380

127
V , veya 220 V üç hatlõ úebeke
220
12.0,736
S
11450
S=
11,45kvA
IY =
0,867.0,59
3.U
3.380
Iǻ =

':

S
31.U

11450
1,73.220

30 A

214

17,4 A

ALTERNATøF AKIM DEVRE ANALøZø Topak 

w

w

w

.e
e

m
de
r

sn
o

tla

ri.
co

m

b) Cos ij 0,89 : ij = 27o ; Sin ij = 0,454
P = S.Cosij = 11,45 . 0,89 = 10,2 kw
Q = S . Sin ij = 11,45 . 0,454 = 5,2 k VAR

215

Related Interests