You are on page 1of 466

Lawrence A.

Pervin

Wyzwania
nauki

GDASKIE WYDAWNICTWO PSYCHOLOGICZNE


Lawrence A. Pervin

Psychologia
osobowoci

przekad: Marek Orski

GDASKIE
W Y D A W N I C T W O PSYCHOLOGICZNE
Gdask 2002
Podrcznik akademicki dofinansowany przez Ministerstwo Edukacji Narodowej

Recenzje wydawnicze:
prof. dr hab. Jan Strelau
prof. dr hab. Wiesiaw ukaszewski

Tytui oryginau:

The Science of Personality

Copyright 1996 by Lawrence A. Pervin

Copyright for the Polish edition by Gdaskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdask 2000

Wszystkie prawa zastrzeone.


Ksika ani adna jej cz nie moe by przedrukowywana ani w aden inny sposb reprodukowana
lub odczytywana w rodkach masowego przekazu bez pisemnej zgody Gdaskiego Wydawnictwa
Psychologicznego.

Wydanie pierwsze w iezvkn nnlskim

Edytor: Anna witai


Redakcja n
Redakcja pc
Korekta: Ha
Skad: Maria
Opracowanie

Wskazwki dla
1/ psychologia t

ISBN 83-87957-61-5

Druk: Drukarnia Stella Maris


80-882 Gdask, ul. Rzenicka 54/56

Gdaskie Wydawnictwo Psychologiczne s.c.


ul. Bema 4/la, 81-753 Sopot, tel./fax 058/551-61-04, 551-11-01
e-mail: gwp@gwp.gda.pl
http://www.gwp.pl
Spis treci
Przedmowa 12
Potrzeba zmian w nauczaniu psychologii osobowoci 12
Uktad i zawarto ksiki 13

Od autora 16

Podzikowania 17

1. Wprowadzenie: naukowe badanie osobowoci 19


Zawarto rozdziau 19
Trzy tradycje badawcze 20
Kliniczne badanie osobowoci 20
Jean Charcot i jego uczniowie 20
Zygmunt Freud 22
Henry Murray 23
Carl Rogers i George Kelly 25
Zalety i wady metody klinicznej 26
Korelacyjna metoda badania osobowoci 27
Sir Francis Galton i jego nastpcy 28
Raymond B. Cattell i Hans J. Eysenck 29
Picioczynnikowy Model Osobowoci 30
Zalety i wady metody korelacyjnej 31
Eksperymentalne podejcie do osobowoci 32
Wilhelm Wundt, Hermann Ebbinghaus i Iwan Pawlow 32
John B. Watson, Clark Hull i B.F. Skinner 33
Podejcie poznawcze 34
Zalety i wady metody eksperymentalnej 35
Wsplne cele; rne drogi 36
Zalety i wady kadej z trzech metod 36
Korzystanie z wicej ni jednej metody 38
Wsplne cele 42
Podstawowe pojcia 43
Podsumowanie 44
6 SPIS TRECI

1. Podstawowe skadniki osobowoci 47

2. Cechy jako skadniki osobowoci 49


Zawarto rozdziau 49
Psychologia cech Gordona W. Aiiporta 50
Psychologia cech osobowoci Raymonda B. Cattella 52
Psychologia cech osobowoci Hansa J. Eysencka 54
Picioczynnikowy Model Osobowoci 58
Dowody . 60
Podobiestwa midzykulturowe 60
Samoocenianie si i ocena innych ludzi 62
Motywy, emocje i kontakty interpersonalne 62
Diagnozowanie zaburze osobowoci 65
Genetyka i teoria ewolucji 66
Spjno osobowoci a problem osobowociowych i sytuacyjnych determinant zachowania 69
Czy zachowanie czowieka da si przewidzie? 73
Krytyczne spojrzenie na cechy i analiz czynnikow 74
Czym jest cecha? 74
ile cech i jakich? 75
Metoda - analiza czynnikowa 75
Opis czy wyjanienie? ' 76
Wniosek 76
Podstawowe pojcia 76
Podsumowanie 77

3. Poznawcze skadniki osobowoci 79


Zawarto rozdziau 79
Style poznawcze 80
Prekursorzy poznawczego podejcia do osobowoci: Kelly i Rotter 82
Teoria konstruktw osobistych Kelly'ego 82
Teoria spoecznego uczenia si Rottera 86
Dwaj teoretycy po rewolucji poznawczej: Mischel i Bandura 88
Teoria spoteczno-poznawczego uczenia si Mischela 88
Badania ilustrujce zaleno zachowa ludzkich od okrelonych sytuacji 91
Teoria spoteczno-poznawcza Bandury 95
Dodatkowe poznawcze skadniki osobowoci: schematy, atrybucje i przekonania 101
Schematy 102
Atrybucje 102
Przekonania 103
Analiza poznawczych skadnikw osobowoci 104
Podstawowe pojcia 105
Podsumowanie 107
7 SPIS TRECI

4. Motywacyjne skadniki osobowoci 109


Zawarto rozdziau 109
Teorie kija: popdowe teorie motywacji 111
Teoria popdw Freuda 111
Teoria bodca - reakcji 114
Model potrzeby - presji Murraya * 117
Teoria dysonansu poznawczego Festingera 123
Teorie marchewki-zachty: motywacja pozytywna 126
Nota historyczna 126
Wspczesne prace nad teori celu 128
Poznawcze teorie motywacji: osio Kelly'ego 130
Nacisk Kelly'ego na umiejtno przewidywania przyszych wydarze 131
Modele atrybucji 132
Atrybucyjny model Weinera 132
Model mylenia o sobie i wiecie zewntrznym Carol Dweck . 134
Denie do samorealizacji (self-acualization) 137
Uwagi na temat poznawczych skadnikw osobowoci . 140
Relacja midzy skadnikami osobowoci: cechami, procesami poznawczymi i motywami . . . . . . . 141
Podstawowe pojcia 142
Podsumowanie 143

II. Rozwj osobowoci 145

5. Geny czy rodowisko? 147


Zawarto rozdziau 147
Natura" osobowoci: czynniki genetyczne 149
Tumaczenie ewolucyjne 151
Preferencje w doborze partnera 152
Przyczyny zazdroci u mczyzn i kobiet 153
Wyjanienia ewolucyjne 154
Genetyka zachowania 155
Wpyw rodowiska 162
Wspoddziaywanie genw i rodowiska 169
Wpyw genw i rodowiska na osobowo czowieka: wnioski 171
Podstawowe pojcia 172
Podsumowanie 172

6. Podune badanie ycia ludzkiego 174


Zawarto rozdziau 174
Teorie okresw rozwojowych osobowoci 176
Psychoseksualne stadia rozwoju Freuda 176
Psychospoeczne stadia rozwoju Eriksona 178 V
Krytyka teorii stadiw rozwoju osobowoci 181
8 SPIS TRECI

Podune badania rozwoju 182


Stato i zmienno w rozwoju osobowoci 183
Przykady bada podunych 185
Szwedzkie Badanie Rozwoju Indywidualnego Davida Magnussona 185
Badania podune Jacka i Jeanne Blockw 190
Relacje midzy rodzicami a dziemi - projekt badawczy Minnesota" 195
Dodatkowe dowody na rzecz wzgldnej staoci i zmiennoci osobowoci 200
Refleksje na temat staoci i zmiennoci osobowoci oraz towarzyszcych im procesw 201
Niektre wnioski z bada podunych 202
Podstawowe pojcia 204
Podsumowanie 205

III. Badanie osobowoci - wybrane zagadnienia 207

7. Niewiadomo 209
Zawarto rozdziau 209
Przykady 211
Rzut oka w przeszo 216
Niewiadomo dynamiczna - ujcie psychoanalityczne 217
Niewiadomo poznawcza 225
Wpyw niewiadomoci na pami i spostrzeganie 225
Wpyw niewiadomoci na uczucia i postawy wobec innych ludzi 226
Konstrukty osobiste chronicznie dostpne 229
Podsumowanie 229
Porwnanie dynamicznej i poznawczej koncepcji niewiadomoci 230
Implikacje bada nad niewiadomoci dla samoopisowych metod badania osobowoci 234
Wniosek T. 237
Podstawowe pojcia 238
Podsumowanie 239

8. Pojcie Ja 240
Zawarto rozdziau 240
Dlaczego zajmowa si Ja? 240
Temat Ja w perspektywie historycznej 241
Rozwj Ja 244
Oddzielenie Ja od innych ludzi i przedmiotw: spostrzeganie siebie 244
Rozwj samowiadomoci 245
Podsumowanie prespektywy rozwojowej 247
Trzy pogldy na struktur Ja 248
Fenomenologiczna teoria Carla Rogersa 248
Psychoanalityczna koncepcja Ja 250
Interpersonalna szkoa psychiatrii Sullivana 250
Teorie relacji z obiektem 250
Spoeczno-poznawcza koncepcja Ja 252
9 SPIS TRECI

Procesy motywacyjne wane dla Ja: autoweryfikacja oraz autowaloryzacja


(dbao o samoocen) 259
Porwnanie spoeczno-poznawczego i psychoanalitycznego podejcia do Ja 262
Rnice indywidualne w zakresie Ja i zwizanych z nim procesw 263
Koncepcja poczucia wasnej skutecznoci Bandury 264
Koncepcja samoobserwacji kontrolujcej Snydera 267
Teoria kontroli oraz prywatnej i publicznej samowiadomoci Carvera i Scheiera 268
Teoria ukierunkowa Ja Higginsa 270
Kocowe refleksje nad Ja 273
Podstawowe pojcia 274
Podsumowanie 275

9. Od mylenia do dziaania 276


Zawarto rozdziau 276
Racjonalne podejmowanie decyzji: model oczekiwania-wartoci 278
Model celowego zachowania sformuowany przez Tolmana 278
Badania Lewina nad poziomem aspiracji 279
Model oczekiwania-wartoci Rottera 279
Stao i zmienno zachowa: w stron teorii celw 281
Cel, samoregulacja i dziaanie: programy badawcze 287
Model celw i standardw oraz samoregulacji Bandury 287
Projekty i denia osobiste oraz zadania yciowe 293
Koncepcja projektw osobistych Little'a 293
Badania Emmonsa nad deniami osobistymi 295
Badania zada yciowych prowadzone przez Nancy Cantor 299
Elementy wsplne, rnice oraz pytania bez odpowiedzi 304
Zaamanie si samoregulacji i problem wolnej woli 305
Podstawowe pojcia 308
Podsumowanie : 309

10. Emocje, zdolnoci adaptacyjne i stan zdrowia 310


Zawarto rozdziau 310
Ujcie emocji w tradycyjnej teorii osobowoci 311
Teoria psychoanalityczna 311
Teoria fenomenologiczna Carla Rogersa 312
Teoria cech 312
Teoria spoteczno-poznawcza 313
Gwna rola emocji w funkcjonowaniu osobowoci 313
Teoria emocji podstawowych 314
Emocje a zdolnoci adaptacyjne 320
Emocje i zdolnoci adaptacyjne a stan zdrowia 326
Optymizm a zdrowie: potga mylenia pozytywnego 329
Neurotyczno a afektywno negatywna 334
10 SPIS TRECI

Wypieranie myli i uczu: co si dzieje, kiedy ludzie prbuj czego nie myle
lub nie odczuwa? 336
Badania Wegnera nad skutkami stumienia myli 336
Badania Pennebakera nad skutkami tumienia emocji 338
Podsumowanie 344
Wniosek 345
Podstawowe pojcia 345
Podsumowanie 346

11. Nieprawidowe funkcjonowanie osobowoci a procesy zmiany 347


Zawarto rozdziau 347
Opis, interpretacja i przeciwdziaanie 348
Teoria cech 349
Teoria cech Eysencka 349
Picioczynnikowy Model Osobowoci (PMO) a zaburzenia osobowoci 350
Dwa przykadowe zastosowania 350
Zastosowanie PMO do badania zaburze w stosunkach midzyludzkich 351
Opis, interpretacja i przeciwdziaanie nieprawidowociom w funkcjonowaniu osobowoci a PMO 352
Model cech osobowoci a zaburzenia osobowoci: podsumowanie 354
Teoria psychoanalityczna 354
Psychopatologia 345
Teoria relacji z obiektem 356
Osobowo narcystyczna: porwnanie z teori cech 356
Relacje z obiektem, przywizanie a depresja 357
Zmiana terapeutyczna 360
Opis, interpretacja i przeciwdziaanie zaburzeniom w funkcjonowaniu osobowoci
a model psychoanalityczny 362
Koncepcje spoteczno-poznawcze 363
Teoria konstruktw osobistych Kelly'ego 363
Teoria spoleczno-poznawcza Bandury 365
Poznawcza teoria i terapia Becka 366
Badania skutecznoci 368
TeTapia poznawcza: przeszo, teraniejszo i przyszo 370
Mechanizmy spoteczno-poznawcze w psychopatologii 370
Opis, interpretacja i przeciwdziaanie zaburzeniom w funkcjonowaniu osobowoci
a model poznawczy 373
Zagadnienia wane przy analizie zaburze osobowoci oraz zmiany terapeutycznej 374
Zaleno od czynnikw sytuacyjnych 374
Aspekt systemowy 375
Rola niewiadomoci 375
Poznanie, afekt, zachowanie 376
Techniki psychoterapeutyczne a proces zmiany 376
11 SPIS TRECI

Porwnanie rnych modeli 379


Podstawowe pojcia 380
Podsumowanie 380

12. Ocena osobowoci 383


Zawarto rozdziau 383
Ocena kadr przez Office of Strategie Services 384
Rodzaje informacji 387
Jeszcze raz o rzetelnoci i trafnoci 389
Niektre pytania wane dla oceny osobowoci 394
Relacje midzy samoopisami a charakterystykami sporzdzanymi przez obserwatorw 394
Moliwo celowych zafatszowa 397
Midzy wyobrani a zachowaniem 400
Uyteczno oceny osobowoci w prognozowaniu 402
Rnorodno a ocena osobowoci 407
Zwizek midzy teori a ocen osobowoci 409
Wnioski 412
Podstawowe pojcia 413
Podsumowanie 413

13. Zakoczenie: aktualne problemy oraz perspektywy psychologii osobowoci 415


Zawarto rozdziau 415
Definicja osobowoci 415
Strategie badawcze 417
Szczegowo a oglno 419
Natura i wychowanie, geny i kultura 420
Stao a zmienno 422
Zakres i centrum teorii osobowoci a zakres bada i dokadno 424
Spoeczne i polityczne aspekty teorii oraz badania osobowosci 425
Perspektywy na przyszo 427
Podsumowanie 427

Bibliografia 429

Indeks nazwisk 455

Indeks rzeczowy 459

Spis zdj i rycin 464


Przedmowa

Zadaniem tej ksiki jest zaprezentowa- Tymczasem w cigu minionych trzy-


nie wspczesnej psychologii, wyzwa, dziestu lat psychologia osobowoci ule-
przed jakimi staj psychologowie, prbujc ga radykalnej zmianie. Wielkie teorie ju
zrozumie ludzk natur, oraz fascyna- w niej nie dominuj. Badacze koncen-
cji, jakich przy tym dowiadczaj. C, truj si na konkretnych kwestiach, przy
mona by powiedzie, e nie ma w tym ktrych rozwizywaniu mog, ale bynaj-
nic zaskakujcego. Czego innego mogaby mniej nie musz si nimi posikowa.
w kocu dotyczy taka ksika? Trzeba Oto niektre z tych kwestii': do jakiego
jednak pamita, e od lat szedziesitych stopnia osobowo czowieka jest staa?
podrczniki psychologii osobowoci opie- Jak tumaczy jej zmienno? Jak geny
ray si w znacznym stopniu na wielkich i rodowisko, natura i kultura wspdzia-
teoriach tej dziedziny, takich jak Freudow- aj przy tworzeniu osobowoci czowieka?
ska psychoanaliza czy teoria uczenia si. Jak i z jak si procesy niewiadome
Niektre wrcz sprowadzay si do przed- oddziauj na to, co czujemy i robimy?
stawienia kilkunastu takich teorii. Tak Jaka jest natura tosamoci i do jakiego
wanie wyglda podrcznik, z ktrego ja stopnia jej pojmowanie jest uwarunkowane
si uczyem, uznawany w owym czasie kulturowo? Czy myli i uczucia wpywaj
za przeomowy. Autorzy innych ksiek na stan zdrowia czowieka? Te i inne
wybierali okrelon postaw teoretyczn pytania stanowi przedmiot wspczesnej
i obudowywali j cennymi badaniami, wci psychologii osobowoci. One te wyzna-
jednak pozostajc w krgu owych wielkich czaj porzdek niniejszej ksiki.
teorii.

Potrzeba zmian w nauczaniu psychologii osobowoci


O ile wiem, psychologia osobowoci jest dziny do biecej praktyki badawczej. Zro-
bodaj jedyn dziedzin psychologii, w kt- zumienie zoonej osobowoci czowieka
rej podrczniki nie odzwierciedlaj aktual- jest ogromnym zadaniem, w ktre zaanga-
nego obrazu bada. Cho sam napisaem owali si liczni badacze. Niniejsza ksika
ksik powicon wielkim teoriom, uwa- ma poinformowa studentw o tym proce-
am e naley zbliy nauczanie tej dzie- sie i wczy ich we, przeksztacajc za-
PRZEDMOWA 13

razem program nauczania w odpowiednim ten bdzie dotyczy podstawowych aktual-


kierunku. nie badanych problemw, ni gdyby opiera
Kiedy kilka lat temu zaczynaem nad si na wielkich teoriach.
ni pracowa, czuem si niczym woajcy Zgadzam si z tymi opiniami, ale wiem,
na puszczy. Nie cakiem susznie. Bar- e proponowane przez tych badaczy roz-
dzo si ucieszyem na wie o wyka- wizania napotkaj na opr. Sam zasta-
dzie wygoszonym przez Geralda Mendel- nawiaem si, jak zmieniby si program
sohna z University of California (Berkeley) prowadzonych przeze mnie zaj, gdybym
w 1993 roku podczas sympozjum Ame- odszed od tradycyjnego ukadu wielkich
rykaskiego Towarzystwa Psychologicz- teorii na rzecz tego, ktry pokazuje aktu-
nego powiconego nauczaniu psycholo- aln sytuacj w tej dyscyplinie. Dylemat
gii osobowoci. Mendelsohn dowodzi, e
ten trafnie okreli anonimowy recenzent
tradycyjne metody wykadania psychologii
niniejszej ksiki:
osobowoci, oparte na wielkich teoriach,
s bdne. Materia przedstawiany podczas
Ludzie, ktrzy wykadaj psychologi oso-
takich zaj jest przestarzay, ma nik
bowoci, musz szczerze przyzna, e
warto naukow i niewiele wsplnego
z prowadzonymi badaniami. Kontynuujc stara metoda, stary sposb nauczania tej
wykady oparte na tak zdezaktualizowa- dyscypliny ju si przey. Gdyby niniejszy
nych wzorcach, wyrzdzamy studentom podrcznik mia by stosowany, oznacza-
niedwiedzi przysug i najwyszy czas, oby to, e my, starzy wyjadacze", musimy
aby podj dzieo naprawy. si nauczy nowych sztuczek. Powinni-
my jednak przede wszystkim kierowa
Jaki czas pniej w fachowym biulety-
si interesem modych wilkw", ktrych
nie Dialogue" ukaza si artyku Marka
Leary'ego z Wake Forest University, zaty- uczymy. Z tego punktu widzenia nowy
tuowany: How Should We Teach Undergra- ukad pozwala skuteczniej przyswaja od-
duates About Personality? (Jak powinno si krycia, ktre w tej dziedzinie sypi si
uczy psychologii osobowoci?). Jego au- niczym z rogu obfitoci.
tor rwnie stwierdza, e zajcia oparte na
klasycznych teoriach nie odzwierciedlaj Jako jeden ze starych wyjadaczy"
wspczesnego stanu psychologii osobo- bd musia skorzysta z rady recenzenta
woci. Co gorsza, niektre z teorii prezen- i zmieni sposb prowadzenia swoich za-
towanych podczas takich zaj nie zostay j. Po pewnych wahaniach, nieodcznych
dowiedzione. Student wybierajcy tylko - jak sdz - od takich przedsiwzi,
jeden kurs powicony temu zakresowi z niecierpliwoci oczekuj nowej przy-
psychologii wicej skorzysta, jeeli kurs gody.

Ukfad i zawarto ksiki


Ludzie s skomplikowani. Nie ma dwch zasady dotyczce wszystkich osb? To
ludzi takich samych. Jak obj t zoono jest podstawowe wyzwanie stojce przed
i rnorodno, jednoczenie formuujc psychologami osobowoci. W niniejszej
14 PRZEDMOWA

ksice omawiam badania, ktre pozwa- jemne relacje. W podsumowaniu tej czci
laj w moim odczuciu okreli, jak sobie wskazuj, e dogbne zrozumienie funk-
z nim radzimy. Staram si te przybli- cjonowania czowieka wymaga uwzgld-
y czytelnikowi gwne teorie psychologii nienia wzajemnych relacji midzy zacho-
osobowoci, charakteryzujc je w kontek- waniem, myl i uczuciem.
cie bada. Zarazem omawiam, komentuj Cz druga dotyczy rozwoju osobowo-
i oceniam teorie alternatywne. ci. W rozdziale pitym omawiam dowody
Cho koncentruj si na dokonaniach wpywu genw i otoczenia na ksztatowa-
badawczych udzi okrelajcych si jako nie si osobowoci. Cho istnieje obyczaj
psychologowie osobowoci, to omawiam przeciwstawiania sobie genw i rodowi-
rwnie prace psychologw spoecznych, ska, natury i kultury, ja kad nacisk na
psychologw rozwojowych czy genetykw ich wspzaleno. Nie istniej geny bez
zachowania. Sdz, e te podziay s ar- rodowiska ani rodowisko bez genw.
bitralne i nie maj wiele sensu. Uwa- Trzeba wic raczej rozumie ich wza-
am te, e powinnimy czerpa wiedz jemne relacje, zamiast wyrokowa, ktre
z wielu rde. Osobowo czowieka jest czynniki s waniejsze. Rozdzia szsty
tak skomplikowana, e nie moemy sobie zosta powicony rozwojowi osobowoci
pozwoli na ignorowanie wanych odkry w duszym czasie i koncentruje si na
dokonywanych w innych gaziach psycho- kwestii staoci osobowoci. Posikuj si
logii, a take w innych dyscyplinach nauki, tutaj licznymi podunymi badaniami, ktre
takich jak antropologia czy biologia. obrazuj wspczesne metody postpowa-
W gruncie rzeczy wszyscy jestemy nia badawczego.
psychologami osobowoci. Zawodowy" W czci trzeciej zajmuj si konkret-
przedstawiciel tej dziedziny wiedzy rni nymi badaniami. Musiaem zdecydowa,
si od zwykego czowieka z ulicy" tym, ktre z nich winny zosta przedstawione
e zbiera informacje oraz formuuje i we- studentom i jak nada im zwart, jednolit
ryfikuje hipotezy w sposb bardziej syste- form. Staraem si przedstawi moliwie
matyczny. W pierwszym rozdziale przed- szeroki i reprezentatywny wybr bada,
stawiam podstawowe metody bada (np. cho oczywicie niepeny. W pierwszych
kliniczne, korelacyjne, eksperymentalne), szeciu rozdziaach tej czci omawiam
ich histori oraz zalety. Chodzi mi zwasz- kwestie, ktre maj moim zdaniem funda-
cza o wskazanie mocnych i sabych stron mentalne znaczenie. Chodzi o niewiado-
kadej z nich, wiadczcych o koniecznoci mo, Ja, motywacj, emocje, psychopato-
wielostronnego podejcia do osobowoci logi i psychoterapi oraz ocen. W ka-
czowieka. dym z tych rozdziaw przedstawiam zada-
Cz pierwsza skada si z trzech roz- wane przez badaczy pytania oraz udzielane
dziaw, dotyczcych kolejno cech, spraw- przez nich odpowiedzi. Za kadym razem
noci poznawczych oraz motywacji. Trady- omawiam badania i metody alternatywne,
cyjnym przedmiotem zainteresowa psy- pokazujc ich zalety i ograniczenia.
chologw byy ludzkie myli, uczucia W rozdziale zamykajcym ksik oma-
i uczynki. Kady z kolejnych rozdzia- wiam podstawowe pytania stawiane
w w tej czci jest prb zrozumienia przez psychologw osobowoci oraz krel
psychiki czowieka przez pryzmat jednej perspektywy stojce przed t dziedzin
z tych kategorii. Omawiam te ich wza- wiedzy. Wykadam w nim wasny pogld
PRZEDMOWA 15

na niektre z zagadnie przewijajcych si ci. Nastpnie sporzdzam list pyta,


przez cai ksik. Podkrelam te znacze- na ktre dany rozdzia ma odpowiedzie.
nie wiadomoci rnic kulturowych i in- Stwierdziem, e pobudzaj one ciekawo
dywidualnych dla formuowania oglnych i pomagaj powiza konkretne badania
prawidowoci. z szerszymi zjawiskami. W prawie kadym
Jak ju wspomniaem, gwnym celem rozdziale znajduje si ramka wiato na
tej ksiki jest rzetelne przedstawienie badacza", przedstawiajca naukowca, kt-
psychologii osobowoci w jej wspcze- rego prace s w danym miejscu omawiane.
snej postaci. Tak obszerny materia moe Dokonuj w nich prezentacji pogldw
przytoczy i autora, i czytelnika. Dla- badaczy na temat swojej pracy i zamierze
tego staraem si posugiwa jednolitymi na przyszo. Kady rozdzia koczy si
kategoriami i zadbaem o ukad uatwia- sformuowaniem definicji podstawowych
jcy uczenie si. Kady rozdzia zaczy- poj oraz zwizym streszczeniem gw-
nam od oglnego omwienia jego tematyki nych myli.
oraz kontekstu, w jakim naley j umie-
Od autora

W nauce, jak w yciu, musimy czy wiar co najmniej dwudziestu piciu lat, badania
z pokor - wiar we wasne cele i po- omawiane w niniejszej ksice byy prowa-
gldy z pokor pozwalajc przyzna si do dzone na og w ostatniej dekadzie. Zazwy-
bdu. ycie bez wiary jest jaowe, a ycie czaj drugie wydanie jakiegokolwiek tekstu,
bez pokory czyni czowieka atwym upem nastpujce po czterech, piciu latach, nie
ideologii i nie pozwala mu si zmieni. wymaga zbyt wielu zmian. Drugie wydanie
Mam nadziej, e czytelnicy tej ksiki tej ksiki bdzie jednak ich potrzebo-
nie tylko zapoznaj si ze wspczesn wao. Gdyby byo inaczej, wiadczyoby
psychologi osobowoci, lecz rwnie na- to o braku postpu. Gdy si pamita, jak
bior wiary w okrelone koncepcje i me- mao jeszcze wiemy o ludzkiej osobowoci,
tody badawcze, wiary temperowanej jed- to jest jasne, e wprawdzie zmiany w tej
nak wiadomoci zoonoci, zagadnienia dziedzinie nie musz wiadczy o postpie,
oraz podejm wyzwanie kontynuowania ale ich nieobecno niewtpliwie dowodzi
prac. jego braku. wiadectwem postpu jest
Zapraszam studentw i wykadowcw, fakt, e materia zebrany w tej ksice
by doczyli do mnie w nowym przedsi- znacznie wykracza poza osignicia sprzed
wziciu. Podczas gdy wikszo wielkich piciu czy dziesiciu lat. Wierz w rozwj,
teorii psychologii osobowoci istnieje od jaki dokona si w cigu nastpnych lat.
Podzikowania

Pracy nad t ksik mimowolnie towarzy- caoci na dobre. Dzikuj rwnie nast-
szyy wiewirki w moim ogrodzie. Kady, pujcym kolegom za recenzje i uwagi:
kto widzia wiewirki prbujce wykra Jamesowi Averillowi z University of
pokarm ptakom, musi pozostawa pod Massachusetts - Amherst
wraeniem ich wytrwaoci i przemylno- Jeffowi Burroughsowi z BYU - Hawaii
ci. Prbujc wykona karmnik dla ptakw, Davidowi Christianowi z University of
do ktrego wiewirki nie mogyby si Idaho
dosta, spadem z drabiny, uszkodziem Jerroldowi Downeyowi z University of
cigno Achillesa i cae wakacje chodziem South Alabama
o kulach. Czas ten powiciem na pisanie
Sherryl Goodman z Emory University
zaplanowanej ksiki, tyle e w szyb-
Brianowi Haydenowi z Brown University
szym tempie, ktremu sprzyjaa ograni-
Lawrence Lillistonowi z Oakland Univer-
czona zdolno do przemieszczania si.
sity
Tym fascynujcym zwierztkom nale si
wic sowa podzikowania oraz odrobina Josephowi Lowmanowi z University of
uwagi, zwaszcza ze strony tych, ktrzy nie North Carolina - Chapel Hill
wierz w planowe zachowania zwierzt. Steve'owi Spencerowi z SUNY - Buffalo
Wyrazy wdzicznoci jestem winien
Wyrazy wdzicznoci niech zechc
studentom, z ktrymi podczas pracy nad
przyj wreszcie ci koledzy, ktrzy, odpo-
t ksik prowadziem zajcia na temat
psychologii osobowoci. Chc podziko- wiadajc na ankiet, pomogli wydawnictwu
wa zwaszcza Cheryl DeFeo, Williamowi Wiley i mnie zdecydowa, e nadszed
Duffie II oraz Velerie Gellene, ktrzy czas na zmiany w sposobie wykadania
czytali fragmenty ksiki i dzielili si psychologii osobowoci. Oto oni:
ze mn swoimi przemyleniami. Dzikuj Susan Andersen, New York University
sawnym i zapracowanym psychologom, Darryl Bem, Cornell University
ktrzy wsppracowali przy powstawaniu Robert Bornstein, Gettysburg College
ramki wiato na badacza". Podobnie jak Mary Brabeck, Boston College
przy mojej poprzedniej ksice z wielk James Calhoun, University of Georiga
pomoc przysza mi Karen Dubno, redak- John Campbell, Franklin & Marshall
tor z wydawnictwa Wiley, ktra z wielkim College
taktem nakaniaa mnie do dziaa, ktre - Etzel Cardena, Trynity College
cho pracochonne - niewtpliwie wyszy Anne Constantinople, Vassar College
18 PODZIKOWANIA

W. G. Dahlstrom, University of North Lawrence Lilliston, Oakland University


Carolina - Chapel Hill Anthony LoGiudice, Frostburg State Col-
Robert Dolliver, University of Missouri lege
Eugene Doughtie, University of Houston Dennis Madrid, University of Southern
Jerrold Downey, University of South Ala- Colorado
bama James Mancuso, SUNY at Albany
William Drennen, University of South Ca- Karen Mark, Illinois State University
rolina Claudia McDade, Jacksonville State Uni-
Harold Einhorn, San Francisco State Uni- versity
versity Dale Neaman, Wichita State University
Ron Fisher, Miami - Dade Community Daniel Nelson, Siena College
College Jim Nelson, Valparaiso University
Iris Fodor, New York University L. Orlofsky, University of Missouri
E. L. Paul, Wellesley College
William Gayton, University of Southern
Paul Poppen, George Washington Univer-
Maine
stiy
Uwe Gielen, St. Francis College
Ross Robak, Pace University
Sherryl Goodman, Emory University
J. Rodriguez, Occidental College
David Harder, Tufts University
Jack Shaffer, Humboldt State University
Brian Hayden, Brown University
Barry Silverstein, William Patterson Col-
M. Hemphill, College of St. Francis
lege
Cooper Holmes, Emporia State University
Jefferson Singer, Connecticut College
Jurgis Karuza, SUNY at Bufallo Jaine Strauss, Williams College
Gregory Kolden, Colby College, Frank Yitro, Texas Women's University
Michael Lambert, Brigham Young Univer- Lloyd Williams, Lehigh University
sity Stanley Woli, California State University at
Kevin Lanning, University of New South Fullerton
Wales, Australia
Peter Lennon, Seton Hall University Lawrence A. Pervin
1 Wprowadzenie: naukowe
badanie osobowoci

Zawarto rozdziau
Jak bada zoono ludzkiej osobowoci? Ludzie zajmowali si psychologi oso-
Psychologowie osobowoci podchodz do bowoci od czasu, gdy osignli wia-
tego zadania w rny sposb. Niekiedy ich domo i poczucie tosamoci. Wszyscy
podejcia s zblione, niekiedy za bardzo obserwujemy innych ludzi, dociekamy ich
si rni: inny jest ich przedmiot zain- charakteru i przyczyn ich uczynkw, prze-
teresowania i sposb jego badania. Nieza- widujemy ich przysze postpowanie i od-
lenie jednak od tego, jak metod przyj- powiednio do tego ksztatujemy nasze.
mie dany psycholog, na ktrym aspekcie Prawdopodobnie kady z nas w jakim
osobowoci skoncentruje swoje zaintere- stopniu zauwaa rnice midzy ludmi
sowania, musi dba o trafno i wiarygod- i dzieli ich na pewne typy. Kady ma te
no obserwacji. W niniejszym rozdziale jaki oglny pogld na natur czowieka,
omwimy rne strategie badawcze, za uwaajc na przykad, e ludzie s z zasady
pomoc ktrych psychologowie osobowo- dobrzy albo li, altruistyczni albo samo-
ci prbuj odkry tajemnice ludzkiej psy- lubni, szczodrzy albo chciwi, e zmiana na
chiki. Zastanowimy si rwnie, dlaczego lepsze lub gorsze przychodzi im atwo lub
niektrzy badacze przedkadaj jedne stra- trudno.
tegie nad inne, i scharakteryzujemy cele Od najdawniejszych czasw usiowano
wsplne dla wszystkich przedstawicieli tej te usystematyzowa te obserwacje, cz-
dyscypliny. sto ujmujc je w form przekazw reli-
gijnych oraz obyczajw spoecznych. Na
Pytania zadawane w tym rozdziale przykad w Starym Testamencie zawarte
s liczne opisy ludzkich osobowoci oraz
1. Jakie metody badawcze stosuj psy- analizy przyczyn ich postpowania. Od
chologowie osobowoci? czasw staroytnej Grecji prbowano te
2. Jaka jest historia tych metod? powiza rnice w osobowoci (tempe-
3. Jakie s zalety i ograniczenia kadej ramencie) z funkcjonowaniem caego or-
z nich? ganizmu. To samo zaoenie przywieca
4. Jakie s wsplne cele tych metod, wspczesnym biologicznym koncepqom
niezalenie od szczegowych rnic osobowoci. Od wiekw te filozofowie za-
w sposobach badania osobowoci? stanawiali si nad natur czowieka i przy-
20 WPROWADZENIE: NAUKOWE BADANIE OSOBOWOCI

czynami jego zachowa, a wiele uniwersy- wych dzie, jak Personality: A Psychological
teckich wydziaw psychologii wyonio si Interpretation (Osobowo: Interpretacja
z wydziaw filozofii. psychologiczna, 1937) Gordona Allporta
Jednak dopiero na przeomie XIX i XX oraz Explorations in Personality (Badanie
wielu pojawia si psychologia jako nauka, osobowoci, 1938) Henry'ego Murraya.
co zapocztkowao prowadzone do dzisiaj Psychologia osobowoci jako samodzielna
naukowe studia nad osobowoci. Sama dyscyplina jest wic bardzo moda, bo-
psychologia osobowoci za wyonia si wiem liczy sobie niewiele ponad 60 lat.
jako osobna ga psychologii dopiero w la- To wanie wtedy, u zarania XX wieku,
tach trzydziestych XX wieku, w znacznym zapocztkowano trzy tradycje badawcze -
stopniu dziki publikacji takich przeomo- kliniczn, korelacyjn i eksperymentaln.

Trzy tradycje badawcze


W niniejszej ksice zajmujemy si na- zrozumienie obserwacji. Przeledzimy za-
ukowym badaniem osobowoci. Interesuj tem histori kadej z wymienionych tra-
wic nas systematyczne studia nad r- dycji, od zarania do wspczesnoci, odno-
nicami indywidualnymi oraz nad funkcjo- towujc problemy, z ktrymi si zmagay,
nowaniem czowieka jak pewn psycho- oraz ich osignicia. Nastpnie omwimy
logiczn caoci. Wikszo ksiek na ich zalety i saboci oraz rol, jak od-
temat osobowoci zaczyna si od jej zde- grywaj one we wspczesnej psychologii
finiowania. My zostawimy to na koniec, osobowoci.
zadowalajc si w tym miejscu stwier-
dzeniem, e omawia bdziemy zarwno
rnice midzy ludmi, jak i sposoby Kliniczne badanie osobowoci
zorganizowania skadnikw psychiki czo-
Metoda kliniczna wymaga systematycz-
wieka w jedn, dobrze funkcjonujc ca-
nego, dogbnego analizowania jednostek.
o. Podejcie naukowe do osobowoci
tym si rni od kanapowych spekulacji"
Jean Charcot i jego uczniowie
oraz debat filozoficznych, e opiera si
na systematycznych obserwacjach i ba- Histori bada klinicznych zaczniemy od
daniach. Psychologia osobowoci polega przedstawienia francuskiego lekarza, Je-
w znacznym stopniu na obserwowaniu ana Charcota (1825-1893), ktry pracowa
ludzi i dokonywaniu spostrzee, ktre, w klinice neurologicznej w Paryu. Pr-
jeli zostan potwierdzone przez innych bowa on zrozumie problemy pacjentw
badaczy, su formuowaniu praw i zasad trafiajcych do niego z objawami histerii.
poddawanych weryfikacji w toku dalszych Pacjenci ci cierpieli na przykad na para-
obserwacji. li niedajcy si uzasadni anatomicznie,
W psychologii osobowoci mona wy- mieli kopoty ze wzrokiem, cho narzd
odrbni trzy tradycje badawcze - kli- wzroku pracowa bez zarzutu, mdleli bez
niczn, korelacyjn i eksperymen- powodu oraz borykali si z niewytuma-
taln. Kad z nich charakteryzuje inne czalnymi lukami w pamici. Charcot zacz
21 WPROWADZENIE: NAUKOWE BADANIE OSOBOWOCI

ich bada, klasyfikowa objawy i leczy, przez dugi czas zapomniana, budzi ostat-
czsto za pomoc hipnozy. Czy mona byo nio ywe zainteresowanie psychologw
wykluczy przyczyny natury organicznej? poznawczych, zajmujcych si procesami
Tak. Czy mona byo podejrzewa, e niewiadomymi (Kihlstrom, 1990).
symuluj chorob? Nie. Innym studentem Charcota by Amery-
Charcot nie tylko leczy, ale rwnie kanin, Morton Prince (1854-1929). Jest to
ksztaci innych lekarzy, z ktrych trzech posta szczeglnie wana dla psychologii
prowadzio wasne badania i na trwae osobowoci, zwaszcza z dwch powodw.
zapisao si w historii psychologii oso- Po pierwsze w ksice The Dissociation
bowoci. Jednym z nich by Pierre Ja- of Personality (Rozszczepienie osobowo-
net (1859-1947), ktry zastpi Charcota ci, 1906) opisywa przypadki osobowoci
na stanowisku dyrektora kliniki neuro- wielorakich, czyli ludzi, ktrzy posia-
logicznej i kontynuowa jego prace nad dali dwie lub wicej osobne, niezalene
zaburzeniami histerycznymi oraz lecze- osobowoci, czsto siebie niewiadome.
niem hipnoz. Janet prbowa usystema- Szczegowy opis leczenia pani Beau-
tyzowa obserwacje kliniczne i odnie champ zawiera wiele spostrzee na temat
je do wczenie funkcjonujcych poj rozszczepionych osobowoci. Zwiastuje on
psychologicznych. Stwierdzi on, e za- pniejsze sawne opisy, takie jak Three
hipnotyzowani pacjenci przypominaj so- Faces of Eve (Trzy twarze Ewy) (Thig-
bie przeycia cakowicie zapomniane na pen, Cleckley, 1954) oraz Sybil (Schreiber,
jawie. Sugestie, ktre przekazywa zahip- 1973).
notyzowanym pacjentom, czsto odnosiy Obecnie obserwujemy wzmoone zain-
efekt terapeutyczny, nawet gdy na jawie teresowanie osobowoci wielorak, a to
pacjenci ich nie pamitali. Janet doszed z kilku powodw. Wielu lekarzy uwaa,
wic do przekonania, e osoby cierpice na e liczba takich przypadkw zwiksza si,
histeri maj rozszczepion wiadomo. w zwizku z czym szczeglnej wagi na-
Prowadzone przez niego obserwacje kli- bieraj pytania o Ja, wiadomo i woli-
niczne doprowadziy go do wniosku, e cjonaln kontrol. Dlaczego na przykad
psychika histerykw funkcjonuje jako dwa rn osobowoci funkcjonuj niezalenie
(czy nawet trzy) strumienie, ktre zamiast od siebie, zamiast poczy si w jedno?
by spjne jak u czowieka zdrowego, Wszak kady z nas mieci w sobie kilka
dziaaj w sposb cakowicie od siebie rnych Ja; czemu wic wszyscy nie cier-
niezaleny. Jest to tak, jakby kto, zupenie pimy na rozszczepienie osobowoci? Jak to
nie zdajc sobie z tego sprawy, mia na moliwe, e dowiadczenia jednej osoby"
jak kwesti dwa zupenie przeciwstawne s tak gruntownie oddzielone od dowiad-
pogldy. Z powodu tego rozszczepienia cze innej osoby" mieszczcej si w tym
wiadome kontrolowanie izolowanych od samym czowieku i e jedna nie zdaje sobie
siebie idei nie byo moliwe. To wanie sprawy z istnienia tej drugiej? Jak to si
owo rozszczepienie, czyli istnienie ode- dzieje, e jedna osoba" moe panowa nad
rwanych od siebie czci psychiki, leao pewnymi dziaaniami drugiej, a nad innymi
wedug Janeta u podoa objaww histerii. nie? W jaki sposb wyraanie zamiarw
Dany objaw, na przykad bezwadna rka, i ycze jednej osoby" moe zosta za-
znajdowa si pod kontrol izolowanego od blokowane przez drug? Jak w Three Faces
caoci fragmentu psychiki. Teoria Janeta, ofEve Ewa Czarna potrafia neutralizowa
22 WPROWADZENIE: NAUKOWE BADANIE OSOBOWOCI

konserwatywne nastawienie Ewy Biaej smach. Wielu ludzi uwaa jednak, e Freud
i uwodzi mczyzn? Czy wyjanienie tych zasuguje na miano geniusza nie tyle ze
zjawisk pomoe nam zrozumie problemy, wzgldu na swoje prace teoretyczne, ile
ktre wszyscy od czasu do czasu mamy, z powodu osigni klinicznych (Klein,
kiedy jestemy targani sprzecznymi pra- 1976; Schafer, 1976). Jako czowiek, ktry
gnieniami, na przykad aknc jedzenia przepracowa w charakterze psychologa
i jednoczenie chcc si odchudza? klinicznego ponad 30 lat, podzielam ten
Drugim wanym dokonaniem Mortona pogld. Wielko Freuda przejawiaa si
Prince byo zaoenie w 1927 roku Har- we wnikliwej obserwacji oraz trafnych opi-
wardzkiej Kliniki Psychologicznej. Konty- sach funkcjonowania jednostki, tak czsto
nuowa w niej swoje prace, dziki czemu ignorowanych i kwestionowanych.
stworzy klimat sprzyjajcy badaniom kli- Co wic takiego robi Freud? Jeli
nicznym innych psychologw. Jednym odoy na bok zawioci jego teorii, po
z nich by Henry Murray (1883-1988), prostu sucha ludzi. Nie kilka minut, ale
autor monumentalnego dziea Explorations godzin i wicej, czsto caymi tygodniami,
in Personality (Badanie osobowoci, 1938), miesicami i latami sucha tego samego
patron caego pokolenia psychologw oso- czowieka. Zachca swoich pacjentw do
bowoci, zainteresowanych wszechstron- swobodnego mylenia i przestrzegania jed-
nymi badaniami jednostki ludzkiej. Jako nej tylko zasady: by mwi wszystko, co
nastpca Prince'a na stanowisku dyrek- przyjdzie do gowy, i niczego nie ukrywa.
tora Harwardzkiej Kliniki Psychologicznej, Wydaje si to proste i dla terapeuty, i dla
Murray odegra wan rol w propagowa- pacjenta. Ci jednak, ktrzy tego sprbo-
niu bada nad osobowoci, czc metody wali, wiedz dobrze, e nie jest to atwe
kliniczne z innymi. dla adnej ze stron. Terapeucie trudno po
prostu siedzie i obserwowa, pacjenci nie
zawsze chc dzieli si mylami i uczu-
Zygmunt Freud ciami. Wszyscy przecie czasami boimy
Trzecim wanym uczniem Charcota by si przyzna do niektrych myli i wsty-
Zygmunt Freud (1856-1939). Nalea on dzimy si o nich mwi innym. Geniusz
do gigantw intelektualnych XX wieku. Freuda polega wic na tym, e podchodzi
Stworzona przez niego teoria osobowo- do swoich pacjentw powanie, stara si
ci oraz psychoanalityczna metoda terapii zrozumie to, co myl i czuj, i zachca
wywary wpyw na ycie milionw ludzi. ich do tego samego.
Wszyscy studenci, ktrzy maj za sob ''Psychoanaliza jako metoda bada kli-
zajcia ze wstpu do psychologii, znaj nicznych dotyczy wic ludzkich pragnie
podstawy jego teorii - znaczenie, jakie i obaw, wspomnie z przeszoci i ich
przypisywa procesom niewiadomym, po- wpywu na aktualne funkq'onowanie jed-
pdowi pciowemu i instynktowi agresji nostki, zalenoci nawizywanych relacji
oraz lkowi i mechanizmom obronnym od zwizkw z najbliszymi w okresie
w powstawaniu nerwic. Stworzone przez dziecistwa, zmagania si z bolesnymi
niego nazwy instancji psychiki ludzkiej uczuciami, takimi jak lk i wstyd (Lewis,
- id, ego i superego - weszy do j- 1992a), oraz oporu przed przyznawaniem
zyka potocznego, a nawet do kreskwek si do niektrych myli i uczu przed in-
zamieszczanych w popularnych czasopi- nymi ludmi, a niekiedy nawet przed sob.
23 WPROWADZENIE: NAUKOWE BADANIE OSOBOWOCI

Kiedy wic odoymy na bok metaforyczne pytaj: na jakiej podstawie? W ten sposb
pojcia, takie jak libido czy kompleks docieramy do sedna problemu. Dopki
Edypa, to okae si, e psychoanaliza jakie fakty kliniczne nie zostan potwier-
dotyczy dramatu ycia, jaki rozgrywa si dzone przez innych badaczy w sposb
w kadym z nas, niewytumaczalnych obja- systematyczny i przy zachowaniu obowi-
ww chorobowych, na ktre cierpimy, oraz zujcych procedur, z naukowego punktu
bezsensownych uczynkw przez nas po- widzenia s bezwartociowe.
penianych. Mwi ona, dlaczego niektrzy
z nas pr do sukcesu, a inni si go oba- Henry Murray
wiaj, dlaczego jednoczenie pragniemy
Przypuszczam, e Henry Murray, nastpca
i boimy si bliskich zwizkw z innymi.
Prince'a w Harwardzkiej Klinice Psycho-
logicznej, by wiadomy problemw, kiedy
wychodzi od spostrzee dokonywanych
Kliniczna metoda badania przez psychoanalitykw, takich jak Freud
osobowoci wywodzi si
czy Jung. Murray jako lekarz docenia zna-
od Zygmunta Freuda
czenie obserwacji klinicznej, a jako bioche-
mik - wag bada naukowych. By czo-
wiekiem o szerokich zainteresowaniach
i twrczej osobowoci. Fascynowa si
psychoanaliz, dokonujc wasnych analiz
pod kierunkiem Carla Junga i Franza Ale-
xandra, a jego zainteresowanie prac wy-
obrani zaowocowlo opracowaniem wraz
Jak wiadomo, spostrzeenia i teorie
z Christian Morgan Testu Apercepcji
Freuda od momentu ich pojawienia si po
Tematycznej (TAT - Thematic Apper-
dzie dzisiejszy byy przedmiotem wielu
atakw. Co szczeglnie zastanawiajce, ception Test). Badanie TAT polega na
atakuj go nie tylko ci, ktrzy psycho- tym, e danej osobie pokazuje si ry-
analiz od samego pocztku zdecydowanie sunek przedstawiajcy jak sytuacj, na.
odrzucali, lecz rwnie ci, ktrzy byli ni przykad modego mczyzn odwrco-
zafascynowani. Uczniowie Freuda, tacy jak nego plecami od starszej kobiety, i prosi
Adler i Jung, zerwali z nim i ustanowili si o opowiedzenie historii na ten temat.
szkoy badawcze, opierajc si na wa- Poniewa sam rysunek dostarcza niewielu
snych teoriach i zaoeniach. Ostatnio za informacji, komentarz badanego w znacz-
niektrzy badacze kwestionuj naukow nym stopniu jest fantazj wyraajc jego
prawdziwo" relacji pacjentw (Spence, potrzeby, lki i pragnienia. Aby mona byo
1982; 1987), a inni, jak Albert Ellis i Aaron prowadzi systematyczne badania z wyko-
Beck, odrzucaj psychoanaliz na rzecz po- rzystaniem tego testu i porwnywa si
dejcia poznawczego. Co gorsza, odrzuca pragnie czy motyww u innych osb, wy-
si nie tylko sformuowania teoretyczne pracowano specjaln metod umoliwia-
Freuda, ale i wiarygodno obserwacji. jc ilociow analiz treci takich opowia-
Pomimo jego caego geniuszu i czynionych da. TAT dostarczy wic Murrayowi na-
przez niego wysikw, by nada obserwacji rzdzi uatwiajcych dostp do wiata od-
i opisom status naukowy, niektrzy cigle krytego przez psychoanaliz, ktrego bo-
24 WPROWADZENIE: NAUKOWE BADANIE OSOBOWOCI

wiem samo sprawozdanie werbalne czy sa- rem cechujcym metody eksperymentalne
moopis (sef-repor) nie zapewnia: Dzieci - przesdzio o geniuszu i innowacyjnoci
pisa! on - percypuj niedokadnie, w bar- bada Murraya. Z jednej strony, zgodnie
dzo matym stopniu zdaj sobie spraw z tradycj bada klinicznych, Murray ape-
ze swoich stanw wewntrznych, a ich lowa do psychologw osobowoci, aby
wspomnienia s znieksztacone. Doroli s nie tracili z pola widzenia natury ludzkiej
niewiele lepsi" (Murray, 1938, s. 15). w jej zwykych, codziennych przejawach.
Co ciekawe, podtytu Explorations in Z drugiej strony, w zgodzie z duchem
Personality (Badanie osobowoci) Murraya nauki, dba o poprawn metodologi bada
z 1938 roku brzmi: Kliniczne i ekspery- oraz o waciwe statystyczne opracowa-
mentalne badanie 50 modych mczyzn". nie wynikw. Z tradycji psychoanalitycz-
wiadczy to o tym, e Murray powiza nej zapoyczy dogbne badanie jednostki
metody kliniczne i eksperymentalne przy i podkrelanie roli niewiadomoci oraz
badaniu osobowoci. Warto rwnie za- poszukiwanie zwizku midzy aktualnym
uway, e ksika zostaa zadedykowana funkcjonowaniem jednostki a jej dowiad-
Mortonowi Prince'owi, Zygmuntowi Freu- czeniami z dziecistwa. Jednak zarazem
dowi oraz Carlowi Jungowi. wiksz ni typowy psychoanalityk wag
W pionierskim przedsiwziciu Mu- przywizywa do wiadomoci i jawnej
rraya grupa naukowcw przez trzy lata strony osobowoci oraz do naukowej wery-
badaa 50 osb. Ich celem byo zarwno fikacji hipotez. O tym, e dobrze zdawa so-
poznanie kadego z badanych, jak i - dziki bie spraw z napi wicych si z takim
analizie zebranych danych - zrozumienie, przedsiwziciem, wiadczy nastpujca
w jaki sposb w ogle funkcjonuje oso- jego wypowied:
bowo. Dane te pochodziy z wywiadw,
kwestionariuszy, analizy wyobrae (mi- Mona wic powiedzie, e nasza praca
dzy innymi Testu Apercepcji Tematycznej) jest dzieckiem pochodzcym ze zwizku
oraz testw sytuacyjnych, takich jak bada- gbokich, inspirujcych, a zarazem meta-
nia reakcji na frustracj wywoanej tym, forycznych, prowokacyjnych i dranicych
e badany nie potrafi rozwiza zagadki. spekulacji psychoanalitycznych z precy-
Murray i jego wsppracownicy odeszli zyjnymi, systematycznymi, statystycznymi,
wic od typowych bada klinicznych, si- nudnymi i nieco sztucznymi metodami
gajc po techniki eksperymentalne. Bada- psychologii naukowej. Mam nadziej, e
nia te rniy si jednak od tradycyjnych odziedziczylimy po naszych rodzicach
metod psychologii akademickiej tym, e gwnie ich zalety, a nie wady.
zbierano wiele rnorodnych informacji na
(1938, s. 33-34)
temat kadej z osb oraz interpretowano je
na spotkaniach badaczy powiconych po-
W czasie II wojny wiatowej Murray po-
szczeglnym przypadkom. Zamierzeniem
maga dobiera kadry do Office of Stra-
Murraya byo [...] zejcie poniej po-
tegie Services, poprzednika CIA. Wo-
ziomu, ktry jest oczywisty dla kadego la-
jenne czasy sprzyjay rozwojowi psycho-
ika" (1938, s. 33) oraz naszkicowanie kom-
logii osobowoci, poniewa jej przed-
pletnego wizerunku kadej osoby. Wanie
stawiciele mogli wykorzysta i rozwija
to poczenie charakterystycznego dla ba-
tak wtedy potrzebne umiejtnoci oce-
da klinicznych denia do peni z rygo-
niania i leczenia ludzi. Psychologowie ci
25 WPROWADZENIE: NAUKOWE BADANIE OSOBOWOCI

z powodzeniem opracowywali testy, dziki to stao si wic gwnym przedmiotem


ktrym mona byo dokona pomiaru okre- bada oraz zasadniczym skadnikiem za-
lonych cech osobowoci. Zyskali rwnie prezentowanego przez niego opisu osobo-
renom jako specjalici w leczeniu za- woci.
burze psychicznych. Wynikiem tego byl Rogers chcia by jednoczenie prakty-
dalszy rozwj wielkich teorii osobowoci, kiem i metodycznym naukowcem. Uwaa,
opartych przede wszystkim na badaniach e materia kliniczny, zebrany podczas psy-
klinicznych. choterapii, dostarcza cennych informacji
o funkcjonowaniu czowieka. Dlatego te
w swoich prbach zrozumienia ludzkiego
Carl Rogers i George Kelly zachowania zawsze wychodzi od obser-
wacji klinicznych. Nastpnym krokiem po-
Spord nich szczeglnie wane s zwasz-
winno jednak by - sdzi Rogers - for-
cza dwie teorie: teoria samoaktualizacji
muowanie szczegowych hipotez, ktre
Carla Rogersa oraz teoria konstruktw
mog podlega naukowej weryfikacji. Jako
osobistych George'a Kelly'ego . Obie opie-
terapeuta, wielkie znaczenie przywizy-
raj si na badaniach klinicznych i wska- wa do tego, co subiektywne, starajc
zuj na istotne cechy funkcjonowania czo- si dowiadcza tych samych uczu, co
wieka. Pokazuj rwnie, jak teorie bazu- klient. Natomiast jako badacz zaintereso-
jce na badaniach klinicznych s uzale- wany analiz procesu psychoterapii oraz
nione od si spoecznych oddziaujcych zmian w osobowoci czowieka podkrela
w czasie ich powstawania. znaczenie obiektywizmu - tego, co na-
Carl Rogers (1902-1987) uchodzi mo- zywa eleganckimi metodami nauki. Su-
e za najbardziej wpywowego teoretyka biektywizm by dla niego rdem hipotez,
osobowoci zwizanego z Ruchem Po- obiektywizm - narzdziem ich weryfikacji.
tencjau Ludzkiego (Huma Potential W ostatecznoci najbardziej jednak wierzy
Movement). Przeciwstawiajc si psy- temu, co sam widzia jako psychotera-
choanalitycznemu obrazowi czowieka bez- peuta.
wolnego, targanego mrocznymi, niewia- Midzy Carlem Rogersem a Georgem
domymi popdami, oraz Skinnerowskiej Kellym (1905-1966) istnieje wiele za-
wizji czowieka jedynie reagujcego na stanawiajcych podobiestw. Obaj urodzili
bodce zewntrzne, Rogers podkrela d- si mniej wicej w tym samym czasie,
enie organizmu do rozwoju oraz samo- doktoraty obronili w tym sarnimi roku -
aktualizacji. Badacz ten kad szczeglny 1931, obaj zaczynali od pracy z dziemi,
nacisk na Ja, sposb spostrzegania i do- a swoje teorie osobowoci oraz podej-
wiadczania samego siebie. Utrzymywa cie terapeutyczne opracowywali na pod-
przy tym, e pojcie Ja nie byo bynajmniej stawie dowiadcze z klientami. Kady
punktem wyjcia jego docieka. Przeciw- z nich jednak podkrela w swojej teorii
nie, podobnie jak wielu innych psycholo- inne aspekty osobowoci i kady obra
gw, pocztkowo uwaa je za mgliste i po- inne metody psychoterapii. W 1955 roku
zbawione naukowego znaczenia. Przysu- Kelly opublikowa The Psychology of Perso-
chujc si jednak pacjentom, zorientowa nal Constructs (Psychologi konstruktw
si, e formuuj oni swoje problemy, po- osobistych), wielotomowe dzieo uznane
sugujc si wanie kategori Ja. Pojcie za najwaniejsze osignicie psychologii
26 WPROWADZENIE: NAUKOWE BADANIE OSOBOWOCI

osobowoci w latach 1945-1955 (Bruner, kadego czowieka prywatnej teorii oso-


1956). bowoci (system konstruktw). Podczas
W dziele tym Kelly przyrwna czo- terapii Rogers stwarza klimat, w ktrym
wieka do naukowca starajcego si jak klient si rozwija, natomiast Kelly aktyw-
najlepiej przewidzie zachowania innych nie zachca go do sprawdzania trafnoci
ludzi oraz obj swoimi teoriami jak naj- wasnych konstruktw i ycia w atmosfe-
wikszy zakres zjawisk. Kelly akcentowa rze nieustajcego eksperymentu. Rogers
znaczenie konstruktw, czyli sposobw uwaa podejcie Kelly'ego za cakowicie
konstruowania (interpretowania) wiata. intelektualne" (1956, s. 358), Kelly za
Przypuszcza on, e problemy psycholo- twierdzi, e Rogers jako terapeuta pokada
giczne ludzi wynikaj albo z posiadania zbyt duo wiary w samoczynnie dziaajcy,
nietrafnych konstruktw, albo te z niewa- wewntrzny potencja klienta, a zbyt sabo
ciwego ich stosowania. Ostatnia trudno inspiruje go do podejmowania nowych
polega na przykad na sztywnym" stoso- dziaa, ktre przyczyniyby si do jego
waniu tej samej metody interpretowania lepszej orientacji w wiecie (1955, s. 401).
zdarze mimo zmieniajcych si okolicz-
Freud, Rogers i Kelly zostawili wic
noci bd te na stosowaniu konstruk-
po sobie prawdziw skarbnic obserwa-
tw najzupeniej dowolnie i przypadkowo,
cji klinicznych i trzy niezwykle inspiru-
przez co ycie staje si chaotyczne. Cho
jce wielkie teorie osobowoci. Sdz,
Kelly sprzeciwia si wszelkim uprosz-
e wyznawcy kadej z nich zaakceptowa-
czonym charakterystykom swojej teorii,
liby wiele spostrzee teorii konkurencyj-
wikszo psychologw okreliaby j mia-
nych. Jako praktykujcy klinicysta, jestem
nem poznawczej teorii osobowoci, gdy
kadzie ona nacisk na to, w jaki sposb zafascynowany wieloma spostrzeeniami
ludzie myl na swj temat i jak prze- Kelly'ego i Rogersa w nie mniejszym stop-
twarzaj informacje o wiecie zewntrz- niu ni teori Freuda. A przecie rni si
nym. Wyprzedzia wic ona poznawcze one, podobnie jak zwizane z nimi metody
podejcie do osobowoci o dobre dwie terapii, w sposb zasadniczy. Kade z tych
dekady. podej prowadzi do innych obserwacji
oraz weryfikowania innego rodzaju hipo-
Jak wspomniaem, pomimo podobie- tez. Trudno wic je porwnywa, a tym
stwa yciorysw i drg badawczych Ro- bardziej wyrokowa, e hipotezy jednej
gers i Kelly mieli odmienne podejcie do szkoy s lepsze ni innej. Nieatwo te
terapii. Obaj interesowali si spostrzega-
ustali reguy pozwalajce stwierdzi, e
niem przez ludzi rzeczywistoci i siebie
ktra z tych metod terapeutycznych jest
samych, ale Roges kad nacisk na przey-
skuteczniejsza.
cie, a Kelly - na konstrukty. Dla Rogersa
ideaem by czowiek samoaktualizujcy
si, dla Kelly'ego - sprawny naukowiec. Zalety i wady metody klinicznej
Dlatego te celem Rogersa w psycho- Przejdmy zatem do omwienia zalet i wad
terapii byo otwarcie klienta na uczucia wspczenie uprawianej metody klinicz-
wasne i innych ludzi, a dla Kelly'ego - nej w psychologii osobowoci. Bez wtpie-
formuowanie przez niego coraz to traf- nia pozwala ona dostrzec znaczn liczb
niejszych przewidywa i gotowo ci- zjawisk oraz uchwyci sposb funkqono-
gego weryfikowania wyznawanej przez wania osoby jako pewnej caoci psycholo-
27 WPROWADZENIE: NAUKOWE BADANIE OSOBOWOCI

gicznej. Daje te sposobno dokonywania Nie jest wic tak, e nie byli oni wia-
nowych obserwacji i stawiania hipotez. domi procedur naukowych lub je odrzucali.
Jako praktykujcy klinicysta, cigle odkry- W trosce jednak o jak najwysz jako do-
wam nowe cechy ludzkich charakterw konywanych obserwacji gotowi byli rozlu-
i pogbiam swoje zrozumienie osobowo- ni kryteria dowodu naukowego, a dc
ci czowieka. Saboci metody klinicznej do zanalizowania jak najszerszych obsza-
jest jednak to, e nie pozwala ona na rw osobowoci, formuowali hipotezy, nie
sprawdzenie trafnoci naszych spostrze- zawsze mylc o ich weryfikowalnoci.
e czy sformuowanie szczegowych hi- Metod kliniczn mona czy z in-
potez i poddawanie ich empirycznej wery- nymi metodami badawczymi, do ktrych
fikacji. Tymczasem jako naukowcy wielk
zaraz przejdziemy. Przykady takiego po-
wag przykadamy do wiarygodnoci ob-
dejcia znajdziemy w caej ksice. Jednak
serwacji oraz sprawdzalnoci hipotez.
poszczeglni psychologowie osobowoci
Mniej wane jest, skd takie obserwacje
niezbyt czsto tak postpuj - zazwyczaj
si bior i gdzie byy dokonywane. Ich
trzymaj si jednej obranej metody. O tym,
rdem mog by procesy poznawcze,
czy posugiwanie si rnymi metodami
fantazje, emocje lub zachowania ujaw-
niane w gabinecie terapeuty, na sesji czy przynosi wymierne korzyci, czytelnik
podczas eksperymentw w laboratorium. sam si przekona, gdy pozna alternatywne
Natomiast spraw zasadniczej wagi jest strategie badawcze oraz ich osignicia.
moliwo sprawdzenia naszych spostrze-
e przez innych badaczy oraz znalezie- Korelacyjna metoda badania osobowoci
nie takiej metody, dziki ktrej dowiemy
si, czy domniemane zalenoci midzy Badania korelacyjne zazwyczaj polegaj
zjawiskami rzeczywicie zachodz, czy te na wykorzystaniu wskanikw statystycz-
nie. To wanie jest najczstszy powd nych w celu stwierdzenia zwizkw (kore-
zastrzee ludzi nauki wobec dorobku kli- lacji) midzy cechami, ktrymi ludzie r-
nicystw. ni si midzy sob. Metoda korelacyjna
kadzie wic nacisk na rnice indywidu-
Aby jednak nie zabrzmiao to zbyt dra-
matycznie, trzeba przypomnie, e wik- a l n e j zakresie cech osobowoci oraz dy
szo teorii osobowoci wywodzcych si do wykazania relacji midzy nimi. Na przy-
z tradycji klinicznej bya dzieem badaczy kad rnice midzy ludmi w poziomie
dobrze rozumiejcych specyfik nauki, wy- niepokoju mog by zwizane z wynikami
mogi wiarygodnoci obserwacji oraz we- osiganymi przez nich na egzaminach,
ryfikacji hipotez. Freud, zanim zosta psy- a rnice temperamentalne - z wyborem
choanalitykiem, by doskonaym biologiem kariery zawodowej. O ile metoda kliniczna
i wietnie orientowa si w (wczesnych) koncentruje si na obserwacji, dla me-
procedurach naukowych. Murray, zanim tody korelacyjnej najwaniejszy jest po-
zosta psychologiem, prowadzi badania miar. W metodzie klinicznej przedmiotem
biochemiczne, a Rogers wnis znaczcy bada jest pojedyncza osoba, w korelacyj-
wkad do bada naukowych nad psycho- nej - due grupy ludzi. O ile perspektywa
terapi. Kelly tak wysoko ceni nauk, e kliniczna charakteryzuje si podejciem
pragn uczyni swoich klientw lepszymi holistycznym, ujmuje wic czowieka jako
naukowcami" w ich yciu codziennym. cao, perspektywa korelacyjna skupia
28 WPROWADZENIE: NAUKOWE BADANIE OSOBOWOCI

si na zwizkach midzy wybran liczb lajce obiektywnie oceni, ktry z mw-


aspektw jego funkcjonowania. cw jest nudniejszy. Majc dowiadczenie
W dalszej czci ksiki poddamy te w badaniach meteorologicznych, uwaa,
rnice dokadniejszej analizie. Teraz wy- e nieodczn cech docieka naukowych
starczy pamita, e metoda korelacyjna jest pomiar-ilociowy. W swoich wcze-
zmierza do pomiaru rnic indywidualnych snych pracach prbowa odpowiedzie na
oraz ustalenia statystycznych zwizkw pytanie, czy wybitne uzdolnienia s dzie-
midzy tymi rnicami. Podstawowe dla dziczne. Posugujc si wystandaryzowa-
niej terminy to rnice indywidualne, nymi kryteriami oceny osigni ludzkich
pomiar oraz zwizki statystyczne. oraz badajc histori rodzin, z ktrych
wywodziy si wybitne jednostki, doszed
Sir Francis Galton i jego nastpcy do wniosku, e istnieje cisy zwizek mi-
Histori metody korelacyjnej zacznijmy dzy biologicznym pokrewiestwem ludzi
a uzdolnieniami.
od przedstawienia sir Francisa Galtona
(1922-1911). Mniej wicej w tym samym
czasie, kiedy Charcot prowadzi badania Korelacyjna metoda
kliniczne nad histeri, Francis Galton zaj- badania osobowoci
mowa si badaniami, ktre przyniosy mu wywodzi si od
Francisa Galtona
tytu twrcy psychologii indywidualnej"
(Boring, 1950). Due wraenie zrobia na
nim teoria ewolucji (by dalszym kuzy-
nem Darwina). Postanowi wic zbada,
czy rnice midzy ludmi s dziedziczne.
Przypominajc prace Galtona, trzeba pa-
mita, e kad on nacisk na trzy zagad- Na tej podstawie Galton stwierdzi, e
nienia - rnice indywidualne, pomiar oraz rnice indywidualne w poziomie inteli-
dziedziczno - i z upodobaniem stosowa gencji i utalentowania s w znacznym stop-
testy, skale ocen oraz kwestionariusze, niu dziedziczne. Przeciwstawi wic na-
ktrymi obejmowa du liczb badanych. tur" (dziedziczno) wychowaniu" (ro-
Jak zobaczymy, wszystko to charaktery- dowisku). To przeciwstawienie jest aktu-
zuje korelacyjne podejcie do osobowoci. alne do dzi. Zwrci rwnie uwag na
Galton zacz od kwestii dziedziczenia znaczenie bada podobiestwa bliniakw
cech osobowoci, zwaszcza zdolnoci in- i rodzestwa rozdzielonego w wyniku ado-
telektualnych. By gboko przekonany, e pcji.
cechy czowieka s dziedziczne i mona Aby kontynuowa badania, Galton za-
je poddawa systematycznym pomiarom. oy laboratorium, w ktrym poddawa
Wynalaz na przykad piszczak Gal- pomiarom ogromn rozmaito ludzkich
tona", ktr mierzy zdolno syszenia charakterystyk. Przebada w nim i pomie-
wysokich tonw. Opracowa kryteria po- rzy cechy fizyczne i psychiczne tysicy
miaru geniuszu i wybitnych uzdolnie (np. ludzi, posugujc si testami, skalami ocen
nadzwyczajnych osigni w dziedzinach i kwestionariuszami. Aby okreli zwizki
takich, jak prawo, literatura, polityka, na- midzy rnymi danymi, wprowadzi po-
uka i sztuka), jak rwnie miary pozwa- jcie wspczynnika korelacji, czyli ilo-
29 WPROWADZENIE: NAUKOWE BADANIE OSOBOWOCI

ciowej miary stopnia siy zwizku pomi- Raymond B. Cattell i Hans J. Eysenck
dzy zmiennymi. Dziki temu mona byio Wspominaem ju o znaczeniu II wojny
wyliczy statystyczny zwizek (czyli kore- wiatowej dla rozwoju psychologii klinicz-
lacj) midzy wag a wzrostem lub mi- nej jako profesji i upowszechniania si
dzy inteligencj rodzicw i dzieci. Pracom psychoterapii. Podobnie I wojna wiatowa
Galtona, kontynuowanym nastpnie przez odegraa wan rol w ugruntowaniu po-
jego ucznia, Karla Pearsona (1857-1936), zycji psychologw jako specjalistw od
zawdziczamy powstanie procedury staty- selekcji i doboru osb do rnych zada.
stycznej, znanej dzi jako korelacja Pear- W ramach wydziau medycznego wojska
sona albo korelacj wedug momentu amerykaskiego powoano komitet psy-
iloczynowego (Pearson product moment chologw, ktry mia zaj si opracowa-
correlation). niem testw uzdolnie i osobowoci dla
Badania Galtona nad pomiarem zdolno- rekrutw. Powsta wtedy grupowy test in-
ci umysowych kontynuowa inny psycho- teligencji Alfa oraz kwestionariusz osobo-
log brytyjski, Charles Spearman (1863- woci, ktrego zadaniem byo wykrelenie
-1945). Zainspirowany jego pracami, z listy rekrutw osb z powanymi zabu-
Spearman postanowi ustali, czy istnieje rzeniami nerwicowymi. Cho ten ostatni
co takiego, jak inteligencja oglna, czy nie by oparty na analizie czynnikowej, sta-
te rnice indywidualne w inteligencji nowi kamie milowy w historii stosowa-
wynikaj ze zrnicowania wielu nieza- nia kwestionariuszy w celu podejmowania
lenych od siebie zdolnoci. Podda wic wanych decyzji kadrowych.
setki osb badaniom zdolnoci umyso- Przeniemy si teraz w lata czterdzie-
wych, sprawdzajc, czy ludzie posiada- ste XX wieku, kiedy to nastpuje rozkwit
jcy due zdolnoci w jednej dziedzinie korelacyjnych metod badania osobowoci.
s rwnie uzdolnieni w innych. Osta- W tym okresie stosuje si skale szacun-
tecznie doszed do wniosku, e istnieje kowe i kwestionariusze jako rda infor-
co takiego, jak inteligencja oglna. Na- macji o osobowoci czowieka oraz analiz
zwa j czynnikiem g. Opracowa rwnie czynnikow jako procedur statystyczn,
procedur statystycznej analizy danych, a cecha staje si podstawow jednostk
znan jako analiza czynnikowa, suc opisu osobowoci. Od lat czterdziestych to
do wykrywania w duych zbiorach danych poczenie techniki statystycznej (analiza
wizek (grup) wspwystpujcych zmien- czynnikowa), okrelonego rodzaju infor-
nych, zwanych czynnikami grupowymi. macji (kwestionariusze i skale szacun-
Pytanie, przed ktrym obecnie stoj bada- kowe) oraz cechy" jako podstawowej ka-
cze osobowoci, brzmi: czy istniej pod- tegorii badawczej wywierao przemony
stawowe grupy cech lub czynniki, ktre wpyw na ca dyscyplin. Wyranie wi-
rni ludzi? Czy po dokonaniu pomiarw doczny jest tutaj nacisk na porwnywal-
wielu cech indywidualnych mona je spro- no wynikw oraz na rnice indywidu-
wadzi do kilku zasadniczych grup. Jakie alne jako podstawowe wyznaczniki kore-
by one byy? Jak zobaczymy, rozwj analizy lacyjnego podejcia do osobowoci. Spe-
czynnikowej bdzie mia fundamentalne nia si wic przepowiednia wygoszona
znaczenie dla korelacyjnej metody badania przez Allporta w 1937 roku goszca, e
osobowoci. idee Galtona [...] zdominuj psychologi
30 WPROWADZENIE: NAUKOWE BADANIE OSOBOWOCI

osobowoci w XX wieku" (Allport, 1937, bowoci i opublikowa nowy kwestiona-


s. 97). riusz osobowoci, czyli Szesnastoczynni-
Kolejnym wanym badaczem w tej kowy Kwestionariusz Osobowoci Cattella
dziedzinie jest Raymond B. Cattell (ur. (Sixteen Personality Factor Ouestionaire -
1905), ktry opracowa taksonomi cech 16PF) (Cattell, 1956; 1965).
osobowoci. Cattell, z wyksztacenia che- Inny psycholog brytyjski, Hans J. Ey-
mik, uwaa, e naley sklasyfikowa pod- senck (ur. 1916), rwnie zwolennik kore-
stawowe jednostki osobowoci na wzr lacyjnego podejcia do osobowoci, doko-
ukadu okresowego pierwiastkw che- nywa analizy czynnikowej odpowiedzi na
micznych. Urodzony i wyksztacony w An- pytania kwestionariuszowe. Badania te do-
glii, zapozna si z pracami Spearmana prowadziy do wykrycia trzech wymiarw
na temat analizy czynnikowej. Miaa si osobowoci: introwersja/ekstrawersja,
ona sta gwnym narzdziem sucym neurotyczno (stabilno/niestabino)
sporzdzeniu okresowego ukadu elemen- oraz psychotyczno (wraliwo/nie-
tw podstawowych osobowoci czowieka. wraliwo). Eysenck opracowa kwestio-
Elementami tymi miay by cechy lub za- nariusz pozwalajcy mierzy rnice mi-
chowania wspzalene (razem nasilajce dzy ludmi w zakresie tych trzech wymia-
si lub sabnce). Innymi sowy, cechy rw (Eysenck, 1970; 1990).
powizano z zachowaniami, a wykrywano
je za pomoc analizy czynnikowej.
Jak sporzdzi tabel podstawowych Picioczynnikowy Model Osobowoci
skadnikw osobowoci? Cattell (1943)
Od pocztku lat dziewidziesitych pro-
opar si na wczeniejszej pracy Allporta
(Allport, Odbert, 1936), ktry sign do wadzono liczne badania nad ocenami i re-
sownictwa angielskiego zwizanego z opi- akcjami na pytania kwestionariuszowe
sem osobowoci czowieka. Czy moe by z uyciem analizy czynnikowej. Wykry-
lepszy sposb na szukanie podstawowych wano przy tym rne liczby czynnikw
skadnikw osobowoci ni jzyk, ktrym osobowociowych i nadawano im rne na-
ludzie wzajemnie si opisuj? Cattell opra- zwy. Obecnie zwolennicy tej metody coraz
cowa wic list terminw odnoszcych powszechniej przychylaj si do pogldu,
si do osobowoci, wystpujcych w j- e istnieje pi podstawowych czynnikw
zyku potocznym oraz literaturze fachowej. bd wymiarw osobowoci, tworzcych
Wyodrbniono 171 takich najwaniejszych Picioczynnikowy Model Osobowoci
poj i natenie ich wystpowania byo - PMO (Fwe-Factor Model -FFM) (Costa,
szacowane przez badaczy u 100 osb do- McCrae, 1992; John, 1990; McCrae, John,
rosych. Oszacowania te poddano analizie 1992). Omawiam je szczegowo w roz-
czynnikowej, dziki ktrej stwierdzono, dziale drugim, w tym miejscu wic tylko
e istnieje 12 podstawowych czynnikw je wymieni. S to: neurotyczno, eks-
osobowoci (Cattell, 1943; 1945). trawersja, sumienno, ugodowo oraz
Nastpnie Cattell podda analizie czyn- otwarto na dowiadczenia. Przypuszcza
nikowej odpowiedzi znacznej liczby osb si rwnie - o czym take bdzie mowa
na tysice pyta z analogicznie zbudowa- dalej - e rnice indywidualne w po-
nych kwestionariuszy. Na tej podstawie siadaniu tych skadnikw s w znacznym
ustali 16 podstawowych czynnikw oso- stopniu dziedziczne (Loehlin, 1992). Waga
31 WPROWADZENIE: NAUKOWE BADANIE OSOBOWOCI

przykadana do rnic indywidualnych, po- w badaniach korelacyjnych pytania s ci-


miaru, procedur statystycznych oraz kwe- le okrelone, podobnie podany w kwe-
stii dziedziczenia ponownie przypomina stionariuszu zestaw alternatywnych odpo-
nam o znaczeniu pracy Galtona dla tego wiedzi. Na przykad w kwestionariuszu
zakresu bada osobowoci. osobowoci prosi si zazwyczaj respon-
Podobnie jak w wypadku metody kli- dentw o zaznaczenie, czy jaka cecha lub
nicznej, bdem byoby oczekiwanie cako- dziaanie s dla nich charakterystyczne,
witej zgodnoci w dziaaniach badaczy sto- czy te nie (zob. tabela 2.1). Nagrod
sujcych metod korelacyjn. Analizuj oni za to samoograniczenie jest moliwo
rne aspekty osobowoci i posuguj si okrelenia natenia kadej cechy oraz
uchwycenia statystycznych relacji midzy
nierzadko rnymi technikami zbierania
ni a innymi zmiennymi (np. midzy po-
danych (np. oszacowaniami, kwestionariu-
ziomem neurotycznoci a zachowaniem
szami, testami obiektywnymi itp.). Co wi-
w sytuacjach wywoujcych lk). Innymi
cej, cho tutaj podkrelalimy rol analizy
sowy, podczas gdy klinicyci musz na
czynnikowej, niektrzy badacze stosuj
wasn rk docieka zwizkw midzy
inne procedury w celu ustanowienia zwiz-
zjawiskami, korelacjonici" wykorzystuj
kw midzy cechami indywidualnymi. Tym do tego celu procedury statystyczne. Ba-
natomiast, co czy wszystkich badaczy dacze z obydwu grup s jednak naraeni
podzielajcych to stanowisko i co odrnia na znieksztacenia spowodowane faktem,
ich metod od podejcia klinicznego i eks- e to sami badani przekazuj informacje
perymentalnego, jest waga przykadana do
0 sobie (Wilson, 1994).
wychwytywania statystycznych zwizkw
Istot metody korelacyjnej jest po-
lub korelacji midzy miarami rnic indy-
szukiwanie podstawowej struktury osobo-
widualnych.
woci, a wic zespou czynnikw, ktry
Cattell nazwa ukadem okresowym pier-
Zalety i wady metody korelacyjnej wiastkw osobowoci. Najczciej uy-
wan metod jest tu analiza czynnikowa.
Podejcie korelacyjne koncentruje si na Jej warto zaley wic od tego czy -
rnicach indywidualnych. Podobnie jak wedug oceny psychologw osobowoci -
w metodzie klinicznej, chodzi o zrozu- dany skadnik ujawniony za pomoc ana-
mienie funkcjonowania czowieka w r- lizy czynnikowej jest rzeczywicie skadni-
nych sytuacjach i uwzgldnienie wszyst- kiem podstawowym osobowoci. Obecnie
kich istotnych aspektw osobowoci. O ile wielu psychologw docenia postpy, jakich
jednak badania kliniczne opieraj si za- dokonano w dziedzinie tych bada, ale
rwno na samoopisach (tym, co sam ba- nie znaczy to, e wszyscy akceptuj to
dany mwi o sobie), jak i na obserwacjach podejcie. Argumenty na rzecz uytecz-
ich rzeczywistych zachowa (np. podczas noci kategorii cech" jako skadnikw
psychoterapii), o tyle badania korelacyjne osobowoci rozwaam w rozdziale dru-
ograniczaj si wycznie do informacji gim. Pozostae skadniki osobowoci, takie
pierwszego typu. O ile te w badaniach jak zmienne poznawcze czy motywacyjne
klinicznych lekarzowi i pacjentowi zosta- wyprowadzane z innych metod badaw-
czych, poznamy w rozdziaach trzecim
wia si do du swobod co do zakresu
oraz tematu pyta i odpowiedzi, o tyle 1 czwartym.
32 WPROWADZENIE: NAUKOWE BADANIE OSOBOWOCI

Eksperymentalne podejcie rzystywanych w naukach przyrodniczych.


do osobowoci Wundt definiowa zatem psychologi jako
nauk o bezporednim dowiadczeniu
Badania eksperymentalne polegaj na i bada zwizki midzy zmianami bodca
systematycznym manipulowaniu zmien- (np. wiata czy dwiku) a doznaniami
nymi w celu ustalenia zwizkw przy- czowieka.
czynowych midzy zjawiskami. Manipula-
cji takich nie stosuje si przy metodzie
klinicznej czy korelacyjnej. Eksperymen-
Eksperymentalna metoda
tator moe manipulowa jedn zmienn badania osobowoci
(zmienn niezalen) i mierzy wpyw wywodzi si od
takiego oddziaywania na drug zmienn Wilhelma Wundta
(zmienn zalen). Na przykad mona
zwiksza poziom lku (zmienna nieza-
lena) i sprawdza, jaki ma to wpyw na
uczenie si albo poziom wykonania za-
da (zmienna zalena). W przeciwiestwie
do bada klinicznych, koncentrujcych si
na jednostce, badaniom eksperymental- Pod koniec XIX stulecia dwch in-
nym poddaje si wielu ludzi. Inaczej ni nych badaczy rwnie prowadzio eks-
w metodzie korelacyjnej, kadcej nacisk perymenty naukowe, ktre miay ode-
na rnice indywidualne, badania ekspery- gra wan rol w historii tej dyscy-
mentalne zmierzaj do wykrycia oglnych pliny. W Niemczech Hermann Ebbinghaus
praw funkcjonowania psychiki dotyczcych (1850-1909) zajmowa si pamici. Posu-
wszystkich ludzi. W przeciwiestwie do giwa si nonsensownymi sylabami, zbu-
obu metod: klinicznej i korelacyjnej, eks- dowanymi z dwch spgosek przedzielo-
perymentator sprawuje bezporedni kon- nych samogosk (np. zag, feb, rit). Osoby
trol nad interesujcymi go zmiennymi. badane uczyy si ich na pami, a po upy-
wie rnych odcinkw czasu, proszono je
Wilhelm Wundt, Hermann o przypomnienie caej listy. W ten sposb
Ebbinghaus i Iwan Paww Ebbinghaus bada wpyw powtrze na pa-
Mniej wicej w tym samym czasie, kiedy mi oraz zwizek midzy upywem czasu
Charcot prowadzi badania kliniczne we a zapominaniem. Godny uwagi jest tutaj
Francji, a Galton w Anglii, Wilhelm nacisk, jaki pooy on na cis kontrol
Wundt (1832-1920) zakada pierwsze la- przebiegu eksperymentu oraz poszukiwa-
boratorium psychologii eksperymentalnej nie oglnych praw rzdzcych pamici,
w Niemczech. Galtona nazywa si twrc odnoszcych si do wszystkich badanych.
psychologii indywidualnej, a Wundta - W rezultacie Ebbinghaus uzyska krzyw
twrc psychologii oglnej (Boring, 1950, zapominania, obrazujc zaleno mi-
s. 487). Wundt, ktry odebra wyksztace- dzy upywem czasu a zapominaniem. Taka
nie chemiczne i fizjologiczne, podkrela krzywa nie uwzgldnia rnic indywidu-
naukowy charakter psychologii. Uwaa alnych midzy ludmi. Warte zauwaenia
j za nauk eksperymentaln, w ktrej byo take wykorzystanie nonsensownych
stosuje si procedury podobne do wyko- sylab jako materiau pamiciowego, co
33 WPROWADZENIE: NAUKOWE BADANIE OSOBOWOCI

umoliwio wyeliminowanie wpywu zna- kowania klasycznego. Dowiadczenia Paw-


czenia sw (a take rnic w jego odbio- owa, w ktrych kad on nacisk na manipu-
rze) na proces uczenia si i zapamitywa- lacj zmiennymi oraz ustanowienie relacji
nia. Chocia ostatnio rzadkie s badania przyczynowej midzy bodcami a reak-
z uyciem sylab nonsensownych, a do lat cjami, s doskonaym przykadem metody
pidziesitych byy one powszechne. eksperymentalnej. Wane jest rwnie to,
W Rosji Iwan Paww (1849-1936) e Paww stara si odkry podstawowe
prowadzi eksperymentalne badania nad prawa rzdzce funkcjonowaniem psycho-
warunkowaniem klasycznym. Kady stu- logicznym czowieka za pomoc dowiad-
dent psychologii sysza o dowiadczeniach cze na zwierztach. To rwnie jest bar-
Pawowa, podczas ktrych pies zaczyna dziej charakterystyczne dla podejcia eks-
reagowa na bodce uprzednio zupenie perymentalnego ni klinicznego czy ko-
neutralne bd przynajmniej niepowizane relacyjnego. Dokonania Pawiowa ilustruj
z tymi reakcjami. Kiedy przed karmie- ponadto moliwo zastosowania oglnych
niem psa rozlega si dwik dzwonka, prawidowoci w celu analizy tak wanych
to po pewnym czasie ju sam dwik dla psychologii osobowoci zjawisk psy-
powodowa wydzielanie liny u zwierzcia. chicznych, jak konflikt i rozwj nerwicy.
Gdy natomiast wraz z dwikiem dzwonka
raono psa prdem (wstrzs elektryczny
John B. Watson, Clark Hull i B. F. Skinner
wysyany do jego apy), to po pewnym
czasie ju sam dwik wywoywa jej cof- W takim stopniu, w jakim ekspery-
nicie. Spord bada Pawowa szczeglne mentalna metoda bada stanowi funda-
znaczenie dla psychologw osobowoci ment psychologii, jej historia jest histo-
maj badania nad konfliktem oraz nerwic ri caej tej dziedziny. Poniewa tematem
eksperymentaln. Jeden bodziec czono tej ksiki jest psychologia osobowoci,
ze wzmocnieniem pozytywnym, a drugi przyjrzyjmy si teraz kilku wydarzeniom,
z bodcem obojtnym albo negatywnym. szczeglnie wanym wanie dla tej dzie-
Chodzio o zbadanie, co si dzieje, jeeli dziny. Zwrmy wic najpierw uwag na
pies nie potrafi rozrni dwch bodcw. posta Johna B. Watsona (1877-1958) i na
Zamy na przykad, e okrg towarzyszy rozwj behawioryzmu. W ksice Psycho-
pokarmowi, a elipsa o znacznie oddalonych logy frorn the Standpoint of a Behaviorist
od siebie ogniskach - wstrzsowi, po czym {Psychologia, jak j widzi behawiorysta,
pokazuje si psu figury porednie po- 1990) Watson przeciwstawia introspekcji
wstae w wyniku zbliania do siebie ognisk i badaniu za jej pomoc dozna wewntrz-
elipsy. Jakie s efekty? Paww stwier- nych (np. snw) obiektywne badanie obja-
dzi, e stosowanie bodcw wywoujcych ww zewntrznego zachowania. Jego zda-
konflikt, uniemoliwiajcych rozrnienie niem prawdziwym przedmiotem psycholo-
midzy sygnaami zdarze pozytywnych gii s zwizki midzy bodcem a reakcj.
i negatywnych, prowadzi do wystpienia Watson le si czu jako osoba badana,
zaburze emocjonalnych u psw. nie lubi! te przekazywa uczestnikom
bada sztucznie brzmicych instrukcji eks-
Chocia Pawiowa interesoway rnice
perymentalnych, zaleca wic prowadze-
indywidualne midzy psami w zakresie
nie dowiadcze na zwierztach. Zdarzao
warunkowania reakcji, jego gwnym ce-
mu si jednak pracowa z ludmi, czego
lem byo wykrycie oglnych praw warun-
34 WPROWADZENIE: NAUKOWE BADANIE OSOBOWOCI

przykadem moe by sawne studium wa- wzmocnie miaa szczeglny wpyw na


runkowania reakcji emocjonalnych u dzieci psychologi kliniczn lat pidziesitych
B. Watson, Rayner, 1920). i szedziesitych. Interpretowanie zabu-
Pogldy Watsona, z charakterystycz- rze zachowania jako wyniku nieprawido-
nym dla nich naciskiem na behawioryzm wych procesw uczenia si oraz metoda
i psychologi bodca - reakcji, zainspiro- leczenia zaburze psychicznych polegajca
way Clarka Hulla (1884-1952). Po okresie na modyfikacji zachowania za pomoc
zainteresowania hipnoz Hul powici warunkowania sprawczego cieszyy si
si pracy nad teori uczenia si, opart w owym czasie wielkim uznaniem. Metoda
na zasadzie bodca - reakcji. Dzisiejszym ta - zarwno w swoim wymiarze teore-
studentom trudno sobie wyobrazi, jak tycznym, jak i terapeutycznym - rywalizo-
bardzo teoria ta zdominowaa w latach waa z podejciami klinicznymi, takimi jak
czterdziestych i pidziesitych ca psy- psychoanaliza czy terapia skoncentrowana
chologi, w tym psychologi osobowo- na kliencie Rogersa. Zwolennicy podejcia
ci. Funkcjonowanie czowieka wyobra- Skinnerowskiego uwaali te, e ekspe-
ano sobie niczym dziaanie centralki te- rymentalne badanie wpywu bodcw na
lefonicznej - wczano bodziec i pojawiaa dajce si zaobserwowa zachowania ma
si reakqa. Modelem tym posugiwano si bardziej naukowy charakter ni typowe
nie tylko w odniesieniu do uczenia si dla zwolennikw metod korelacyjnych sto-
zwierzt, 'ale rwnie w odniesieniu do sowanie kwestionariuszy w celu badania
rozwoju dziecka, psychologii spoecznej, cech ukrytych, niedajcych si bezpored-
i - oczywicie - psychologii osobowoci. nio zaobserwowa.
Na podstawie tego modelu nie tylko pro-
wadzono badania nad zjawiskami intere-
sujcymi psychologw osobowoci, takimi
Podejcie poznawcze
jak konflikt midzy deniem a unikaniem
u szczurw, ale te dokonywano rein- Jak zobaczymy w rozdziale trzecim, me-
terpretacji teorii klinicznych, takich jak tod eksperymentaln prowadzono rno-
psychoanaliza, w jzyku bodca i reakcji rodne badania nad psychik ludzk, za-
(Dollard, Miller, 1967). Szczeglnie in- rwno w ramach teorii bodca - reakcji
teresujcy jest przeprowadzony wwczas i warunkowania sprawczego, jak i poza
przegld bada eksperymentalnych nad ni. Od czasu rewolucji poznawczej z lat
psychoanaliz (Sears, 1944). Jednak cho szedziesitych wiele zagadnie wanych
niektrzy behawioryci z ochot poddawali dla psychologw osobowoci badano za
hipotezy psychoanalityczne sprawdzianom pomoc procedur zapoyczonych z ekspe-
eksperymentalnym, Freud i inni analitycy rymentalnej psychologii poznawczej. Do-
nie pokadali w nich wielkich nadziei. tyczy to zwaszcza takich zjawisk, jak
Obserwacje kliniczne bowiem opieray si
procesy niewiadome, Ja i motywacje (Per-
na solidnych podstawach.
vin, 1990). Cho nie zaowocowao to ca-
Innym wanym wkadem do Wat- ociowymi teoriami osobowoci, takimi
sonowskiego behawioryzmu bya teoria jakie uksztatoway si w ramach podejcia
warunkowania sprawczego B. F. Skinn- klinicznego, ani nie przynioso uzgod-
era (1904-1990). Skinnerowska koncepcja nionych" koncepcji, jak Picioczynnikowy
powstawania reakcji w efekcie rnych Model Osobowoci wypracowany przez
35 WPROWADZENIE: NAUKOWE BADANIE OSOBOWOCI

podejcie korelacyjne, to badanie osobo- eksperymentalnej? Wicej na ten temat


woci z punktu widzenia zachodzcych napisz w dalszej czci ksiki, wystarczy
w niej procesw poznawczych oraz infor- wic, jeli wspomnimy, e zdaniem wielu
maq'i szybko si dzi rozwija (Bandura, psychologw osobowoci sytuacja labora-
1986; Cantor, Zirkel, 1990; Mischel, 1973; toryjna nakada znaczne ograniczenia na
1990). przedmiot bada. Czy mona w labora-
Psychologowie sympatyzujcy z podej- torium zajmowa si takimi - wanymi
ciem poznawczym zdecydowanie ode- dla poznania osobowoci - zjawiskami, jak
gnali si od zasad i procedur przywiecaj- fantazje czy zwizki miosne? W jakim
cych wczesnym zwolennikom teorii ucze- stopniu odkrycie dokonane w laborato-
nia si, takim jak Hull czy Skinner. Posu- rium mona przenie na ycie codzienne?
guj si oni pojciem procesw wewntrz- Wreszcie, tak jak saboci stanowiska
nych, na przykad celw, a w metodach klinicznego, a take korelacyjnego jest
badawczych s eklektyczni, okazjonalnie konieczno korzystania z relacji osb ba-
sigajc nawet po kwestionariusze. Wol danych, tak saboci metody eksperymen-
bada ludzi ni zwierzta, a rodowisko talnej s ograniczenia wynikajce z sy-
naturalne przedkadaj nad warunki labo- tuacji laboratoryjnej. Chcielibymy wie-
rzy, e osoby poddawane eksperymentom
ratoryjne. Nie zapominaj jednak o tradycji
nie zastanawiaj si, czego dany ekspe-
eksperymentalnej i deniu do odkrycia
ryment dotyczy. Jednak kady student,
oglnych praw funkcjonowania osobowo-
ktry bra udzia w takim eksperymen-
ci. Psychologowie ci uwaaj, e materia
cie, wie, e osoby badane snuj domy-
kliniczny moe stanowi podstaw hipotez
sy na temat jego celu i czsto dosto-
przyszych bada, ale zdecydowanie od-
sowuj swoje zachowanie do zakadanych
rzucaj metod kliniczn jako fundament
przez siebie oczekiwa badacza. Zdarza
psychologii osobowoci. Podobnie, siga-
si te, e z tych czy innych powo-
jc niekiedy po kwestionariusze, nie przy-
dw staraj si im zaprzeczy. Ekspery-
znaj im gwnej roli i odrzucaj koncepcje
ment jest w kocu sytuacj spoeczn, na
osobowoci tworzone za pomoc narzdzi
ktr wpywa rwnie osobowo bada-
typowych dla perspektywy korelacyjnej,
nego,1 i eksperymentator nie jest w stanie
takich jak analiza czynnikowa. tego wpywu przewidzie ani go skon-
trolowa.
Zalety i wady metody eksperymentalnej
Tym jednak, co najbardziej zniechca
Metoda eksperymentalna wydaje si wielu psychologw osobowoci do bada
w wielu miejscach zblia do ideau po- eksperymentalnych, jest znaczne zuboe-
stpowania naukowego. Eksperymentator nie potencjalnych relacji midzy skadni-
manipuluje zmiennymi w celu ustanowie- kami osobowoci czowieka. Wybierajc
nia zwizku przyczynowo-skutkowego. Je- zaledwie kilka zmiennych, badacze ekspe-
eli nie siga on do samoopisw, to nie rymentalni trac z pola widzenia najwa-
musi si martwi tym, czy jego badany niejszy aspekt funkcjonowania czowieka,
mwi prawd bd te, czy jest zdolny do jakim jest zaleno poszczeglnych ele-
trafnego relacjonowania wasnych dozna. mentw od caego systemu. Nawet wic
Czemu wic nie wszyscy psycholo- po ustaleniu relacji przyczynowo-skutko-
gowie osobowoci garn si do metody wej midzy poszczeglnymi zmiennymi,
36 WPROWADZENIE: NAUKOWE BADANIE OSOBOWOCI

bez odpowiedzi pozostaje pytanie o sto- wo czowieka jako cao. Po rozbiciu


sunek wszystkich skadnikw wzgldem osobowoci na kawaki musimy j pniej
siebie, czyli o to, jak funkcjonuje osobo- ponownie poskleja.

Wsplne cele, rne drogi


Opisalimy pokrtce histori trzech pod- Pitnacie lat pniej przeprowadzono
stawowych podej do badania osobowoci rozrnienie midzy podejciem eks-
- klinicznego, korelacyjnego i ekspery- perymentalnym i psychometrycznym
mentalnego. Ich pocztki sigaj tego sa- (korelacyjnym) (Bindr, Scheier, 1954).
mego okresu, schyku XIX wieku. Wszyst- Eksperymentator dy do wywoania zja-
kie te trzy metody s uprawiane do dzisiaj, wisk; przedstawiciel psychometru intere-
niekiedy nachodzc na siebie, ale czciej suje si zjawiskami, ktre ju istniej,
zachowujc niezaleno. Aby spojrze na takimi jak rnice midzy ludmi. Zwo-
spraw szerzej, rozwamy trzy nastpu- lennicy kadego z tych stanowisk upierali
jce kwestie: (1) w cigu caej historii psy- si przy swoich metodach, gdy tymczasem
chologii zastanawiano si nad tym, ktra korzystne mogoby by - sugerowali wspo-
z metod jest najlepsza; (2) w badaniach mniani autorzy - czenie ujcia ekspery-
osobowoci czsto czy si wszystkie trzy mentalnego i psychometrycznego.
metody; (3) cele wszystkich psychologw Niedugo potem zosta opublikowany
osobowoci s wsplne. artyku pod tytuem The Two Disciplines
of Scientific Psychology (Dwie dyscypliny
Zalety i wady psychologii, Cronbach, 1957). Napisany
kadej z trzech metod przez powaanego czonka spoecznoci
naukowej, przeciwstawia sobie stanowi-
W historii psychologii wci trwa debata
sko korelacyjne i eksperymentalne jako
na temat wad i zalet rnych metod dwie rodziny metod i sposobw mylenia.
badawczych. Nawizuje do niej prezy- Eksperymentator manipuluje zmiennymi
dialne wystpienie skierowane do Amery- w celu osignicia jednolitych rezultatw,
kaskiego Towarzystwa Psychologicznego natomiast zwolennik podejcia korelacyj-
z 1939 roku (Dashiel, 1939) wyrnia- nego bada zjawiska wystpujce w natural-
jce podejcie eksperymentalne i po- nych warunkach i kadzie nacisk na rnice
dejcie kliniczne. To pierwsze pozwala midzy ludmi. To wic, co przeszka-
na precyzyjne kontrolowanie zmiennych dza jednym (indywidualna zmienno), jest
oraz okrelenie warunkw, w ktrych dane przedmiotem szczeglnego zainteresowa-
zjawiska wystpuj. Przeciwnie postpuj nia drugich.
zwolennicy drugiego podejcia, ktrych W bliszych nam czasach ponownie od-
gwnym przedmiotem rozwaa jest jed- notowano istnienie dwch tradycji badaw-
nostka ludzka. O ile w podejciu ekspery- czych, z ktrych kada ma osobny przed-
mentalnym chodzi o zrozumienie zjawisk, miot, metodologi oraz orientacj teore-
w klinicznym - o zrozumienie pojedyn- tyczn (Hogan, 1982). W jednej z nich ak-
czego czowieka. centuje si metodologi eksperymentaln,
37 WPROWADZENIE: NAUKOWE BADANIE OSOBOWOCI

izolowane aspekty zachowania oraz poszu- w sposb naturalny i spontaniczny. Nic


kiwanie oglnych prawidowoci. W dru- wic dziwnego, e za najlepsz uwaa
giej za - analiz przypadkw klinicznych Cattell metod wielozmiennow (korela-
lub danych z kwestionariuszy, rnice in- cyjn), ktra czy zalety obu pozostaych,
dywidualne oraz poszukiwanie relacji mi- a jest wolna od ich ogranicze. Metoda
dzy elementami osobowoci. korelacyjna za pomoc analizy czynniko-
Tak wic przez ponad 50 lat rni wej pozwala bowiem wykry zwizki ilo-
psychologowie podkrelali rnice midzy ciowe, umoliwiajc jednoczenie bada-
stanowiskiem klinicznym, eksperymental- nie wielu ludzi w ich naturalnym ro-
nym i korelacyjnym, a take podziay dowisku. To, e analiza czynnikowa ma
istniejce midzy zwolennikami kadego swoje specyficzne ograniczenia, a metoda
z nich. Dobrym przykadem mog by korelacyjna nie ma ani zalet obserwa-
wywody Raymonda Cattella, uzasadniajce cji klinicznej, ani moliwoci wykrywania
wybranie przez niego metody korelacyjnej. relacji przyczynowo-skutkowych, typowej
Cattell (1965) wyrni trzy metody bada- dla metody eksperymentalnej, wcale Ca-
nia osobowoci: kliniczn, dwuzmiennow ttella nie martwio. Jego zdaniem pikna
(eksperymentaln) i wielozmiennow (ko- i caociowa" metoda analizy czynnikowej
relacyjn). Zalety metody klinicznej po- wystarcza, aby okreli podstawowe skad-
strzega w tym, e polega ona na ob- niki osobowoci i zbudowa z nich ca jej
serwacji zachowa w warunkach natural- struktur.
nych i szuka prawide dziaania caego Cattell nie jest rzecz jasna adnym
organizmu. Cattell docenia znaczenie ob- wyjtkiem. atwo mona znale podobnie
serwacji i wskazywa na Darwinowsk arliwych wyznawcw metody klinicznej
teori ewolucji jako znakomity przykad czy eksperymentalnej. Rzecz nie ogranicza
wykorzystania jej potencjau. Metoda kli- si zreszt tylko do psychologii osobowo-
niczna miaa jednak - jego zdaniem - ci. Niedawno bylimy wiadkami sporu
dwa powane ograniczenia: (1) obejmo- midzy badaczami pamici o to, czy le-
waa zbyt ma liczb ludzi, aby mona byo piej bada j w warunkach laboratoryjnych
dokona rozrnienia midzy zjawiskami czy naturalnych. Wystarczy przypomnie
oglnymi a indywidualnymi; (2) brakowao badania Ebbinghausa nad pamici za po-
jej pomiarw ilociowych, niezbdnych do moc nonsensownych sylab w warunkach
dokonywania porwna i weryfikowania laboratoryjnych. Jak porwna takie ba-
hipotez. dania z tymi dotyczcymi pamici auto-
Metod dwuzmiennow (eksperymen- biograficznej, z tym, co ludzie pamitaj
taln) ceni Cattell za jej dbao o zacho- z wasnej przeszoci albo jak zapamituj
wanie rygorw naukowych oraz za sku- rozgrywajce si w ich obecnoci wydarze-
teczno potwierdzon przez inne dzie- nie?
dziny nauki i pewne dziay psychologii, W serii artykuw dotyczcych tej kwe-
takie jak badanie percepcji i procesw stii powyszy problem zosta postawiony
uczenia si. Jej sab stron jest jednak, nastpujco: Jak powinno si bada pa-
z punktu widzenia psychologii osobowoci, mi? Czy powinnimy obserwowa rze-
koncentracja na niewielkiej liczbie zmien- czywisto i przyjmowa podejcie na-
nych oraz niezdolno do analizy wanych turalne? Czy moe lepiej koncentrowa
zjawisk pojawiajcych si w naszym yciu si na eksperymentach laboratoryjnych?"
38 WPROWADZENIE: NAUKOWE BADANIE OSOBOWOCI

(Loftus, 1991, s. 16). Zwolennicy bada emocjonalnych i pamiciowych. Szerzej


laboratoryjnych uwaaj: pisz o tym w rozdziale sidmym. Wyniki
bada korelacyjnych klinicycie mog si
Im bardziej skomplikowane zjawisko, tym wydawa zbyt powierzchowne, a ekspe-
wiksza potrzeba badania go w warun- rymentatorowi - nierozstrzygajce. Do-
kach kontrolowanych i tym mniejsza ba- wiadujemy si na przykad, e studentki
dania w warunkach naturalnych [...] Po- z nadwag maj wiksze kopoty z opat
wierzchowny blask metod naturalnych" za studia i otrzymuj mniejsze wsparcie
nie powinien zastpowa poszukiwania finansowe ze strony rodziny (Crandall,
praw dajcych si uoglni. 1991), ale waciwie dlaczego tak by miao
(Banaji, Cowder, 1989, s. 1192) by? Ponadto odkrycia eksperymentalne
mog razi klinicystw i korelacjonistw"
Zwolennicy metod naturalnych twierdz, sw sztucznoci i oczywistoci.
e biologiczne badania Darwina, pro-
wadzone w rodowisku naturalnym, s Korzystanie z wicej ni jednej metody
0 wiele lepszym modelem dla psychologii
Pisalimy tutaj o rnych podejciach me-
ni badania laboratoryjne, waciwe fizyce
todologicznych. Badacze osobowoci cz-
eksperymentalnej. Trzeci pogld gosi, e
sto je cz. Na przykad psycholog zaj-
podejcie to moe stanowi punkt wyj-
mujcy si cechami, Eysenck, posugi-
cia, ale dopiero badania eksperymentalne
wa si kwestionariuszem w celu badania
mog ujawni rzeczywiste czynniki decy-
rnic indywidualnych w zakresie intro-
dujce o danym zjawisku. Zgodnie z czwar-
wersji/ekstrawersji, a natenie tej cechy
tym, ekumenicznym pogldem, obie me-
porwnywa z wynikami bada laborato-
tody dopeniaj si, nie ma bowiem po-
ryjnych u tych samych osb. W jednym
wodw, by sdzi, e istnieje tylko jedna
prawidowa metoda badania pamici. z bada okazao si, e introwertycy s
bardziej wraliwi na bl, a ekstrawertycy
Konkludujc, w cigu caej historii psy-
bardziej podatni na nagrody (G. Wilson,
chologii spierano si, w jaki sposb prowa-
1978). Doszo wic do poczenia kwe-
dzi badania. Rzecz jasna, kada z metod
stionariuszowych bada nad rnicami in-
ma swoje zalety i wady (tabela 1.1) i nie
dywidualnymi wydobytymi dziki analizie
wida adnych wyranych przyczyn, dla
czynnikowej, co naley do korelacyjnej tra-
ktrych nie mogyby by one stosowane
dycji Galtona, z badaniami laboratoryjnymi
cznie. Prawd jest jednak, e badacze
na ogl przywizuj si do jednej z nich. nad poziomem wykonania zada, miesz-
Co waniejsze, wybrana metoda prowa- czcymi si w eksperymentalnej tradycji
dzi do formuowania pewnych wnioskw Wundta.

1 odrzucania innych, a zwolennicy jednej Dzieo Murraya (1938) uwaano po-


metody stanowczo zbyt czsto nie akcep- cztkowo za prb poczenia pogbio-
tuj osigni wyznawcw innej. Spostrze- nych wywiadw z testami sytuacyjnymi
enia klinicysty nie zawsze mona wery- oraz liczbowym opracowaniem wynikw.
fikowa za pomoc metody korelacyjnej Zawarte wic w nim byy zarwno ele-
albo eksperymentalnej. Nie poddaj si menty klinicznej obserwacji, jak i po-
im na przykad idee Freuda na temat roli dejcia eksperymentalnego. Dlatego wa-
czynnikw niewiadomych w procesach nie Murray stwierdzi: Mam nadziej,
39 WPROWADZENIE: NAUKOWE BADANIE OSOBOWOCI

TABELA 1.1 Potencjalne zalety i wady poszczeglnych metod badawczych

Zalety Wady

Studia przypadkw i obserwacje kliniczne


1. Unikaj sztucznoci warunkw laboratoryjnych. 1. Prowadz do niesystematycznych obserwacji.
2. Umoliwiaj dogbne poznanie jednostki. 2. Zachcaj do subiektywnej interpretacji danych.
3. Daj moliwo dogbnego przeanalizowania 3. Zwizki pomidzy poszczeglnymi czynnikami
psychiki pacjenta. s pogmatwane.

Badania korelacyjne i kwestionariusze


1. Wykrywaj zwizki o charakterze
1. Uwzgldniaj szeroki zakres zmiennych. wsptwystpowania, a nie przyczynowym.
2. Badaj zwizki midzy zmiennymi. 2. Rzetelno i trafno samoopisw jest wtpliwa.

Badania eksperymentalne
1. Nie obejmuj zjawisk, ktrych nie mona bada
1. Manipuluje si w nich specyficznymi zmiennymi. w laboratorium.
2. Zapewniaj obiektywn rejestracj danych. 2. Stwarzaj sztuczne warunki eksperymentalne,
3. Pozwalaj ustali zwizki przyczynowo-skulkowe. ktre ograniczaj prawomocno uoglnie.

rdo: L. A. Pervin (1993). Personality: Theory and Research (wyd. VI, s. 52). New York: Wiley 1993.

e odziedziczylimy po naszych rodzicach wziciu poczy metody stosowane przez


wicej zalet ni wad" (Murray, 1938, s. 34). klinicystw w badaniu wyobrani (TAT)
Kontynuujc t tradycj, David McClelland z metodami laboratoryjnymi oraz analiz
(1961) bada wpyw motywacji osigni na wskanikw rozwoju ekonomicznego spo-
poziom wykonania rnych zada, czc eczestw i poszukiwa zwizkw (czyli
testy projekcyjne (TAT), badania labora- korelacji) midzy nimi.
toryjne nad podejmowaniem ryzyka oraz Przyjrzyjmy si teraz przykadom -
dane dotyczce rozwoju ekonomicznego czenia metod badawczych bliszym na-
rnych spoeczestw. W jednej z naj- szym czasom. Pierwszy z nich dotyczy
waniejszych prac, jakie powstay w dzie- koncepcji wzoru zachowania typu A
dzinie psychologii osobowoci, McClell- i jego zwizku z chorobami serca. Wstpne
and stwierdzi zwizek midzy potrzeb hipotezy na temat moliwego zwizku mi-
osigni a gotowoci do podejmowa- dzy cechami osobowoci a zagroeniem
nia ryzyka i aktywnoci przedsibiorcw, chorob serca sformuowali na podsta-
a take midzy okresami wzmoonej mo- wie obserwacji klinicznych dwaj kardio-
tywacji osigni a okresami ekonomicz- lodzy (Friedman, Rosenman, 1974). Za-
nego rozwoju spoeczestw. Oznacza to, czo si waciwie od spostrzegawczoci
e w swoim szeroko zakrojonym przedsi- sekretarki, ktra zauwaya, e krzesa
40 WPROWADZENIE: NAUKOWE BADANIE OSOBOWOCI

w poczekalni wiec si jak wypolerowane rowcy o niskich wskanikach (Evans, Pal-


i szybko si niszcz. Uznaa ona, e winni sane, Carrere, 1987). Dodatkowe obser-
tego s wierccy si pacjenci. Nastpnie wacje i dane z kwestionariuszy wykazay,
kardiolodzy stwierdzili, e wielu pacjentw e osoby o wysokich wskanikach wzorca
chorujcych na serce charakteryzuje swo- zachowa typu A w razie prowokacji albo
ista konstelacja cech psychicznych, w kt- frustracji reagoway wiksz zoci, cho
rej pd do sukcesu czy si z poczu- nie musiaa si ona przejawia agresj.
ciem cigego braku czasu oraz z agre- W powyszym przykadzie mamy wic
sywnoci. Po obserwacjach klinicznych do czynienia z obserwacj kliniczn, na
przyszed czas na opracowanie ustruktu- podstawie ktrej opracowany zostaje wzo-
ralizowanego wywiadu, ktrego zadaniem rzec wywiadu, a nastpnie kwestionariusz
byo wychwycenie rnic indywidualnych badajcy indywidualne rnice w zakresie
w tym zakresie. Zawiera on standardowe okrelonych cech osobowoci. Rnice te
pytania, majce ujawni gotowo do rywa- stay si przedmiotem bada laboratoryj-
lizacji, niecierpliwo i wrogo. Notowano nych oraz kolejnych bada kwestionariu-
nie tylko tre odpowiedzi, ale rwnie szowych, a take bada w rodowisku na-
tempo mwienia, si gosu i pobudliwo. turalnym. Wspomniane badania s jeszcze
Nastpnie inni naukowcy opracowali kwe- w toku, ale mona si ju pokusi o wy-
stionariusz badajcy rnice indywidualne cignicie dwch wnioskw. Po pierwsze
w zakresie cech osobowoci kojarzonych wskaniki uzyskiwane za pomoc ustruk-
z wzorem zachowa typu A. turalizowanego wywiadu oraz drog bada
Badania nad tym wzorem zachowa, kwestionariuszowych nie pokrywaj si
jego wskanikami oraz zwizkiem z cho- ze sob i nie mona ich uywa zamien-
rob wiecow serca trway dwadziecia nie. Lepsze wyniki osiga si, zestawiajc
lat. W tym czasie prowadzono rwnie wskaniki z wywiadu ustrukturyzowanego
badania laboratoryjne, aby stwierdzi, czy z innymi danymi. Po drugie we wzorcu
osoby o tym wzorze zachowa, wyod- zachowa typu A szczeglnie wan rol
rbnione na podstawie wywiadw i kwe- wydaje si odgrywa wrogo. Badania po-
stionariuszy, przy wykonywaniu rnych twierdzaj istnienie zwizku midzy wro-
zada zachowuj si inaczej ni pozostali goci, zwaszcza wrogoci wypieran,
ludzie. Stwierdzono na przykad, e osoby a zwikszonym ryzykiem zachorowalno-
o wysokich wskanikach wzorca zachowa ci na chorob wiecow (Booth-Kewley,
typu A w porwnaniu z osobami o niskich Friedman, 1987; H. S. Friedman, Booth-
wskanikach rozwizuj wicej zada i pra- -Kewley, 1988).
cuj bliej progu wasnej wytrzymaoci, Drugim przykadem czenia elemen-
sygnalizujc zarazem mniejsze zmczenie tw rnych metod badawczych jest po-
(Glass, Carver, 1980). W innym bada- wstanie koncepcji wyuczonej bezradno-
niu, prowadzonym w otoczeniu natural- ci. U jej pocztkw le eksperymentalne
nym, stwierdzono, e kierowcy autobusw badania nad warunkowaniem strachu oraz
w Stanach Zjednoczonych i w Indiach ma- uczeniem si u psw. Martin Seligman
jcy wysokie wskaniki wzorca zachowa (1975) stwierdzi, e psy poddane wstrz-
typu A przeywali wikszy stres, mieli som elektrycznym w sytuacji, kiedy nie
wicej wypadkw i byli bardziej niecier- miay na te wstrzsy adnego wpywu,
pliwi w prowadzeniu autobusw ni kie- przenosz poczucie bezradnoci na inn
41 WPROWADZENIE: NAUKOWE BADANIE OSOBOWOCI

sytuacj, w ktrej wstrzs by do unik- a depresj, dochodzc do wniosku, e


nicia. Innymi sowy, pojawia si u nich depresja pojawia si wtedy, gdy dany czo-
reakcja wyuczonej bezradnoci. Dotyczyo wiek przypisuje przyczyny bezradnoci sa-
to dwch trzecich przebadanych psw. memu sobie (sam jestem winien, e je-
U pozostaej jednej trzeciej zjawisko to nie stem bezradny"), czynnikom staym (za-
rozwijao si, a przynajmniej nie tak atwo. wsze tak bdzie") oraz oglnym (jestem
Dalsze badania wykazay, e to samo zupenie bezradny, nie tylko w tej kon-
zjawisko moe rwnie wystpowa u czo- kretnej sprawie, ale oglnie") (Abramson,
wieka (Hiroto, 1974). Studenci, ktrzy Seligman, Teasdale, 1978). Opracowano
w pierwszej czci eksperymentu nie byli rwnie Kwestionariusz Stylu Atrybucji
w stanie kontrolowa haasu, mieli wik- CAttributional Style Questionaire - ASQ)
sze kopoty z nauczeniem si skutecz- (Peterson, 1991; tabela 1.2), aby mierzy
nej reakcji jego unikania w nowej, kon- rnice indywidualne w skonnoci do
trolowanej sytuacji ni ich koledzy nie- szukania przyczyn negatywnych zdarze
uczestniczcy w pierwszej czci ekspery- w czynnikach wewntrznych, stabilnych
mentu. Nastpnie sprawdzono za pomoc i globalnych. Wskaniki w tym kwestiona-
kwestionariuszy, czy rnice indywidualne riuszu korelowano nastpnie z poziomem
w zakresie poczucia kontroli wi si depresji oraz ze wskanikami poziomu
z wynikami bada laboratoryjnych. Osoby wykonania w warunkach laboratoryjnych
0 wewntrznym umiejscowieniu rda i nielaboratoryjnych. Badania potwierdziy
kontroli uwaaj, e ich los pozostaje w ich istnienie cisego zwizku midzy stanem
rkach, natomiast osoby o zewntrznym depresji a skonnoci do przypisywania
umiejscowieniu rda kontroli uwaaj, zdarze negatywnych przyczynom we-
e wszystko zaley od szczcia, okazji, wntrznym, staym i oglnym (Seligman,
siy wyszej, czyli od czynnikw, na ktre 1984; Segal, Dobson, 1992). Pozostaje jed-
nie maj wpywu. Badani przekonani, e nak spraw otwart, czy zwizek ten ma
ich yciem kieruj siy zewntrzne, mieli charakter przyczynowy.
wiksze kopoty z unikniciem niechcia- Celem krtkiej prezentacji tych bada
nego haasu. Stwierdzono wic korelacj jest wykazanie, e studia nad osobowoci
midzy wskanikami dotyczcymi odpo- mog by prowadzone - i czsto s - przy
wiednich cech osobowoci a wynikami zastosowaniu wicej ni jednej metody.
bada laboratoryjnych. Rnice osobowo- Psychologia osobowoci interesuje si tak
ciowe w zakresie umiejscowienia rda prawami oglnymi, jak i rnicami in-
kontroli prawdopodobnie odpowiaday r- dywidualnymi, ujawniajcymi si zarwno
nym warunkom eksperymentalnym w ba- w kwestionariuszach, w zrnicowanym
daniach nad zjawiskiem wyuczonej bezrad- poziomie wykonania zada w sytuacjach
noci u psw. By moe osoby o zewntrz- laboratoryjnych, obserwacjach klinicznych
nym poczuciu kontroli mogy w przeszoci i metodach ilociowych. Jednak nie da si
dowiadczy bezradnoci w przykrych czy ukry, e rozmaite nurty i tradycje ba-
niepodanych sytuacjach. dawcze egzystuj oddzielnie, a zwolennicy
Podobnie jak i poprzednio, rwnie kadego z nich uwaaj, e to wanie
1 w tym wypadku badania trway ponad ich ujcie pozwala na najlepsze zrozumie-
dwadziecia lat. W tym czasie analizowano nie zjawisk interesujcych badaczy oso-
zwizek midzy poczuciem bezradnoci bowoci.
42 WPROWADZENIE: NAUKOWE BADANIE OSOBOWOCI

TABELA 1.2 Przykadowe pozycje z Kwestionariusza Stylu Atrybucji (ASQ)

Wyobra sobie, e od pewnego czasu bezskutecznie szukasz pracy.

1. Wymie jedn gwn przyczyn:

2. Czy przyczyna braku efektw tkwi w tobie, czy w innych ludziach albo zewntrznych okolicznociach?
(zakrel jedn cyfr).
Cakowicie w innych ludziach
lub okolicznociach. 1 2 3 4 5 6 7 Cakowicie we mnie.

3. Gdyby w przyszoci szuka pracy, czy ta przyczyna znowu by si pojawia? (zakrel jedn cyfr)
Na pewno si nie pojawi. 1 2 3 4 5 6 7 Bdzie obecna przez cay czas.

4. Czy ta przyczyna wpywa tylko na szukanie pracy, czy te na inne dziedziny twojego ycia? (zakrel jedn
cyfr)
Wpywa na wszystkie sytuacje
Wpywa tylko na szczeglne sytuacje. 1 2 3 4 5 6 7 w moim yciu.

5. Jak wana byaby opisana sytuacja, gdyby zdarzya si w twoim yciu? (zakrel jedn cyfr)
Zupenie nieistotna. 1 2 3 4 5 6 7 Bardzo wana.

rdo: C. Pelerson i inni (1982). The Attributiona! Style Ouestionnaire. Cognitive Therapy and Research, 6,
292.

Wsplne cele laboratoriw i trafiaj na pierwsze strony


Cho psychologowie osobowoci maj gazet. Tak byo w wypadku pewnego bio-
rne pogldy, czy ich wsplnota celw. loga, ktry pracujc w sawnym labora-
Chodzi wszak o pogbienie obserwacji torium, ogosi wane odkrycie zwizane
i tworzenie teorii wskazujcych na istotne z AIDS. Badacze z innych laboratoriw
zwizki midzy rnymi zmiennymi. Pod- nie byli w stanie uzyska powtrnie takich
stawowe znaczenie, nie tylko w psycholo- samych wynikw i ostatecznie uznano, e
gii osobowoci, ale w kadej nauce, maj badacz popeni bd. Pomyki si zdarzaj,
pojcia rzetelnoci i trafnoci. Rzetelno waniejsze jest jednak to, e taki bd
odnosi si do stopnia, w jakim dane ob- moe zosta wykryty wanie dziki po-
serwacje (ustalenia) s stabilne, godne za- wtrzeniom tego samego dowiadczenia.
ufania i powtarzalne. Aby jakie ustalenie Rzetelno polegajca na powtarzalnoci
miao warto naukow, musi by powta- wynikw jest wic podstawow cech ba-
rzalne. Od czasu do czasu w literaturze da naukowych.
naukowej pojawiaj si informacje o od- Drugie podstawowe pojcie - trafno
kryciach, ktrych nastpnie inni badacze dotyczy stopnia, w jakim prawa i pojcia
nie s w stanie zreplikowa. Niekiedy takie naukowe znajduj odzwierciedlenie w na-
doniesienia pochodz z najsawniejszych szych obserwacjach i pomiarach. Pojcia
43 WPROWADZENIE: NAUKOWE BADANIE OSOBOWOCI

naukowe, na przykad pojcie motywu czy Na przykad hipoteza moe stwierdza, e


cech osobowoci, s definiowane poprzez pobudzenie motywacji osigni zwikszy
powizane z nimi wskaniki obserwacyjne. skonno do podejmowania ryzyka. Zgod-
Prawa naukowe, choby dotyczce relacji nie z inn hipotez studenci-ekstrawertycy
midzy motywacj a dziaaniem, s rw- bd si chtniej uczyli razem z innymi
nie zwizane ze wskanikami obserwacyj- ludmi ni studenci-introwertycy.
nymi. Aby ustali trafno okrelonego po- Trzeba podkreli, e obserwacje, po-
jcia musimy wykaza, e nasze pomiary jcia, teorie i hipotezy s ze sob cile
rzeczywicie odnosz si do jego obser- powizane. Obserwacja prowadzi do zapro-
wowalnych wskanikw. eby stwierdzi, ponowania poj, ktre zostaj powizane
jaka jest trafno takiego pojcia, jak na
w cao dziki teorii. Teoria umoliwia
przykad potrzeba osigni, musimy wy-
stawianie hipotez na temat zwizkw mi-
kaza, e nasze pomiary rzeczywicie do-
dzy zmiennymi, ktre podlegaj spraw-
tycz obserwowalnych przejaww tej po-
dzeniu w toku dalszych bada. Najlepiej,
trzeby, sugerowanych przez jej teori. Aby
jeeli jest to cigy proces gromadzenia
dowie trafnoci prawa dotyczcego oso-
obserwacji, formuowania nowych poj
bowoci, nasze obserwacje powinny po-
twierdzi istnienie przewidywanych przez i tworzenia lepszych teorii. Wtedy kada
ni zwizkw midzy zjawiskami. nauka, wczajc w to psychologi osobo-
woci, skutecznie si rozwija i ewoluuje.
Prawa dotyczce zwizkw midzy
Trzy tradycje badawcze omawiane
zmiennymi stanowi cz kadej teorii.
w tym rozdziale (kliniczna, korelacyjna
Teorie za s sposobem na uporzdko-
wanie obserwacji w jedn cao, podpo- i eksperymentalna) to trzy sposoby prowa-
wiadaj istnienie okrelonych zwizkw dzenia obserwacji oraz ustanawiania praw
midzy zmiennymi oraz ukierunkowuj dotyczcych relacji midzy zmiennymi.
zbieranie dalszych danych. Teorie pro- Jak zobaczymy w dalszej czci niniejszej
wadz do hipotez, czyli przypuszcze ksiki, z tego wanie powodu badania
na temat zwizkw midzy zmiennymi, prowadzone w ramach kadej z nich przy-
ktre zazwyczaj przybieraj form zda nosz nieco inne rezultaty. Zarazem jed-
warunkowych: Jeeli... to". Jeeli nastpi nak kada dziaalno naukowa opiera si
zmiana w danym elemencie, to nastpi na rzetelnoci, trafnoci i powtarzalnoci
te zmiana w innym elemencie lub: jeeli obserwacji. Cho wic zwolennicy kadej
ludzie rni si midzy sob pod wzgl- z metod krocz inn drog, to czy ich
dem danej cechy, to powinni si rwnie wsplna troska o badanie osobowoci czo-
rni pod innymi okrelonymi wzgldami. wieka w zgodzie z kanonami nauki.

Podstawowe pojcia
Analiza czynnikowa (Factor Analisis) - sta- przy opracowywaniu testw osobowoci
tystyczna metoda wykrywania zmiennych oraz w niektrych teoriach cech osobowoci
(np. przypisywanych sobie przez badanych (np. Cattell, Eysenck, PMO).
cech), ktre wsplwystpuj (na przykad Badania eksperymentalne (Experimenta Re-
razem rosn lub malej). Stosowana jest search) - metoda bada polegajca na ma-
44 WPROWADZENIE: NAUKOWE BADANIE OSOBOWOCI

nipulacji zmiennymi w celu ustanowienia chologw na osobowo czowieka skada


relacji przyczynowo-skutkowych oraz praw si pi podstawowych wymiarw: neuro-
oglnych. tyzm, ekstrawersja, otwarto na dowiad-
Badania kliniczne (Clinical Research) - me- czenia, ugodowo oraz sumienno.
toda badawcza polegajca na intensywnym Rzetelno (Reliability) - cecha bada, ktrych
poznawaniu jednostki dziki obserwacji jej wyniki nie zmieniaj si, s wiarygodne
zachowa w warunkach naturalnych oraz i powtarzalne.
analizowaniu relacji werbalnych dotycz- Ruch Potencjau Ludzkiego (Huma Po-
cych zdarze, ktre miay miejsce w jej tential Movement) - popularny w latach
yciu. szedziesitych i siedemdziesitych ruch,
Badania korelacyjne (Correlation Research) kadcy nacisk na peny rozwj (urzeczy-
- podejcie badawcze, przy ktrym spraw- wistnienie) potencjau tkwicego w kadym
dzamy, jak rnice indywidualne (w zakresie
czowieku, w tym otwartoci na dowiadcze-
rnych charakterystyk psychicznych) wza-
nia.
jemnie si do siebie odnosz.
Test Apercepcji Tematycznej (Thematic App-
Cecha (Trait) - skonno do zachowywania si
erception Test - TAT) - test projekcyjny
w okrelony sposb, objawiajca si w wielu
opracowany przez Morgana i Murraya, po-
sytuacjach.
legajcy na opowiadaniu przez badanych
Konstrukt (Construct) - w teorii Kelly'ego
historii w reakcji na standardowy zestaw
pojcie, decydujce o sposobie spostrze-
obrazkw.
gania, konstruowania lub interpretowania
Trafno (Validity) - stopie, w jakim ob-
wydarze.
serwacje odzwierciedlaj pojcia, zjawiska
Modyfikacja zachowania (Behavior Modifica-
i zmienne bdce przedmiotem naszego
tion) - metoda terapii opierajca si na teorii
uczenia si (przede wszystkim teorii Skin- zainteresowania.
nera), zmierzajca do zmiany niepodanych Wspczynnik korelacji (Correlation Coeffi-
bd patologicznych zachowa. cient) - statystyczny wskanik siy zwizku
Nerwica eksperymentalna (Experimental (czyli korelacji) midzy zmiennymi.
Neurosis) - wywoywanie w warunkach la- Wyuczona bezradno (Learned Helplessness)
boratoryjnych, gwnie u zwierzt, objaww - pojcie wprowadzone przez Seligmana,
analogicznych do nerwicy u czowieka. odnoszce si do nabytego przez zwierz
Osobowo wieloraka (Multiple Personality) - albo czowieka oczekiwania, e sukces nie
zaburzenie psychiczne polegajce na tym, zaley od jego zachowania.
e jedna osoba posiada rwnoczenie dwie Wzr zachowania typu A (Type A Behavior
lub wicej osobowoci. Patiem) - charakterystyczny sposb za-
Picioczynnikowy Model Osobowoci chowania (denie do rywalizacji, popiech,
(PMO) (Fwe-Factor Model - FFN) - zgod- agresywno), uwaany za czynnik ryzyka
nie z pogldem podzielanym dzi przez psy- w chorobie wiecowej.

Podsumowanie
1. Naukowe poznawanie osobowoci po- 2. W obrbie psychologii osobowoci wy-
lega na systematycznym badaniu r- rni mona trzy tradycje badawcze:
nic indywidualnych oraz funkcjonowa- kliniczn, korelacyjn i eksperymentaln.
nia osoby jako wysoce zorganizowanej 3. Kliniczne podejcie do osobowoci po-
caoci. lega na systematycznym, dogbnym
45 WPROWADZENIE: NAUKOWE BADANIE OSOBOWOCI

badaniu jednostki. Przykadw takiego 6. Czsto badacze osobowoci cz ze


podejcia dostarczaj prace kliniczne sob elementy rnych podej. Przy-
Freuda, Rogersa i Kelly'ego. kadem mog by badania nad moty-
4. Korelacyjne podejcie do osobowo- wacj osigni, nad wzorem zachowa
ci wykorzystuje metody statystyczne typu A oraz nad zjawiskiem wyuczonej
w oszacowaniu stopnia powizania bezradnoci i depresji.
midzy kilkoma zbiorami pomiarw 7. Kada z trzech tradycji ma swoje wady
(zmiennych, najczciej cech). Jej przy- i ograniczenia (zob. tabela 1.1). Cho
kadem s badania cech dyspozycyj- jednak psychologowie osobowoci id
nych, prowadzone przez Cattella i Ey- rnymi drogami, to czy ich troska
sencka oraz zwolennikw Picioczyn- 0 przestrzeganie naukowych standar-
nikowego Modelu Osobowoci. dw rzetelnoci i trafnoci obserwacji
5. Eksperymentalna metoda badania oso- 1 pomiarw.
bowoci polega na systematycznym 8. Teorie su wykrywaniu praw do-
manipulowaniu zmiennymi w celu wy- tyczcych zwizkw midzy zmien-
krycia zwizkw przyczynowo-skutko- nymi, okrelaniu tego, co jest znane,
wych. Dobrego przykadu dostarczaj oraz wskazywaniu drg badania tego,
. tu badania Pawowa nad warunkowa- co nieznane. Kada z trzech tradycji
niem klasycznym, badania psycholo- nieco inaczej podchodzi do obserwa-
gw uczenia si nad zwizkami midzy cji oraz ustanawiania praw rzdzcych
bodcem a reakcj, jak rwnie wsp- relacjami midzy zmiennymi. czy je
czesne badania prowadzone w obr- jednak podejmowanie takich bada nad
bie spoeczno-poznawczego podejcia osobowoci, ktre opieraj si na me-
do osobowoci. todzie naukowej.
CZ I

Podstawowe skadniki
osobowoci

&
Kada nauka korzysta z pojcia skadnikw podstawowych. Przykiadem
moe by okresowy ukad pierwiastkw w chemii, czci ciaa w anatomii
czy jednostki materii w fizyce.
Jakie jednostki strukturalne wyodrbnia nauka o osobowoci? To pyta-
nie, postawione w roku 1958 przez Gordona Allporta, bdzie przedmiotem
naszych rozwaa w nastpnych trzech rozdziaach. Allport wyliczy
dziesi podstawowych jednostek: zdolnoci intelektualne, temperament,
motywy niewiadome, postawy spoeczne, style i schematy poznawcze
(sposoby spostrzegania wiata), zainteresowania i wartoci, cechy eks-
presyjne, cechy stylistyczne, skonnoci patologiczne oraz zespoy cech
ustanowione za pomoc analizy czynnikowej (Allport, 1958). Allport twier-
dzi, e potrzebne s jednostki zoone, a nie mae jednostki molekularne.
Uwaa, e powinny one uatwia zrozumienie zarwno regularnoci
zachowa, jak i ich zmiennoci w rozmaitych sytuacjach. Utrzymywa te,
e nie wszystkie jednostki s widoczne. Trudno na przykad zaobserwowa
motywy niewiadome lub niektre cechy osobowoci. To ograniczenie nie
dotyczy, oczywicie, jedynie psychologii osobowoci. Wiele nauk posuguje
si pojciami skadnikw niewidocznych na pierwszy rzut oka.
^Psycholog osobowoci - David McClelland, wspomniany ju w rozdziale
pierwszym przy okazji bada nad sfer motywacji czowieka, zaj si
spraw jednostek strukturalnych (1951). Cho jego lista skadnikw oso-
bowoci jest krtsza ni lista Allporta, w istocie s one podobne, wszystkie
bowiem elementy wyszczeglnione przez Allporta mona wczy do trzech
kategorii zaproponowanych przez McClellanda. Na przykad Allportowsk
kategori zainteresowa i wartoci jako sposobw organizowania dowiad-
czenia mona obj kategori schematu McClellanda.
Czy skadniki osobowoci badane dzisiaj s podobne to wyej wspo-
mnianych? Jaki postp nastpi w metodach ich obserwacji i pomiaru? Jak
poszczeglne elementy maj si do siebie i w jakim stopniu pomagaj
nam zrozumie ludzk osobowo? Wydaje si, e podstawowe jednostki
strukturalne, ktrymi dzisiaj posuguje si psychologia osobowoci, s
podobne do tych wyszczeglnionych przez Allporta i McClellanda, zwasz-
cza jeli do kategorii motywacji wczymy emocje, jak to uczyni ten
ostatni. W kolejnych rozdziaach bdziemy wic omawia cechy, schematy
poznawcze oraz motywy jako podstawowe skadniki osobowoci. Odpo-
wied na pytanie dotyczce zwizkw midzy skadnikami podstawowymi
oraz postpu w zakresie ich bada wymaga uprzedniego omwienia. Tym
wanie si teraz zajmiemy.
2 i Cechy jako skadniki
osobowoci

Zawarto rozdziau
W niniejszym rozdziale zajmiemy si ce- wowe skadniki osobowoci? Czy s
chami rozumianymi jako podstawowe ka- dowody na rzecz takiego stanowiska?
tegorie opisu osobowoci. Cechy odnosz 4. Jeeli cechy odpowiadaj za stao
si do staych aspektw funkcjonowania zachowania jednostki w czasie i w r-
jednostki. Posugujemy si nimi w jzyku nych sytuacjach, to jak mona wy-
potocznym, chcc scharakteryzowa in- tumaczy rnorodno zachowa tej
nych ludzi albo siebie. Czy pojcie cechy samej osoby w podobnych do siebie
przydatne jest rwnie w badaniu na- sytuacjach?
ukowym? Wielu psychologw osobowoci Nasze rozwaania nad podstawowymi
odpowiada twierdzco, przytaczajc impo- jednostkami osobowoci zaczniemy od
nujc liczb dowodw na poparcie tezy, e zdefiniowania pojcia cechy. Nazywajc
cechy s podstawowymi skadnikami oso- cechy, opisujemy osobowo czowieka.
bowoci. Nie brakuje jednak badaczy, kt- Nale do nich takie okrelenia, jak: wy-
rzy uwaaj, e osobowo czowieka jest lewny, przyjacielski, powcigliwy, wrogi,
zbyt zoona i zrnicowana, aby mona j waleczny, hojny i tym podobne. Dziki
byo opisa pojciem cech. W niniejszym swojej zwizoci s one bardzo przy-
rozdziale przedstawimy dowody zarwno datne, posugujemy si wic nimi zarwno
na rzecz tezy, e cechy s podstawowymi w odniesieniu do kogo, kogo dopiero
jednostkami osobowoci, jak rwnie za- poznalimy, jak i do starych przyjaci. Nie
strzeenia krytykw takiego stanowiska. zawsze potrafimy wytumaczy, dlaczego
charakteryzujemy danego czowieka tym
Pytania zadawane w tym rozdziale wanie okreleniem. Zapytani o to odpo-
wiadamy: Tak mi si zdaje". Cho nie-
1. W jaki sposb pojcie avliy opisuje kiedy dany czowiek zaskakuje nas w sy-
podstawowe skadniki osobowoci? tuacjach, w ktrych dotd go nie znalimy,
2. Jak rni psychologowie b.uluii cechy to w dalszym cigu chtnie okrelamy
osobowoci i w jakim stopniu ich jego cechy, by go opisa. Ta skonno
koncepcje byy podobne? dotyczy wszystkich ludzi na caym wiecie
3. Czy istnieje jaka liczba podstawo- i objawia si ju w dziecistwie (John,
wych cech, ktre stanowi podsta- 1990; Yik, Bond, 1993).
50 PODSTAWOWE SKADNIKI OSOBOWOCI

Pocztki wykorzystania przymiotnikw tego, jak je definiowa i mierzy, to


oznaczajcych cechy w celu opisania zr- przynajmniej w dwch punktach maj
nicowania ludzi sigaj pierwszych prb zbiene opinie. (1) Pojcie cechy odnosi
kategoryzacji czowieka. Myl, e cecha si do pewnych prawidowoci w zacho-
jest podstawow jednostk opisu i budowy waniu czowieka. Tym samym pozwala
osobowoci, rwnie pojawia si u zarania ono scharakteryzowa podstawowe r-
psychologii osobowoci. W swoim prze- nice midzy ludmi. Jeeli wic nazy-
omowym dziele Allport (1937) zapropo- wamy kogo wylewnym, to odrniamy
nowa, by cechy traktowa tak wanie. go od innych ludzi, ktrych nazywamy
Podobne stwierdzenie znajdziemy w innej niemiaymi. (2) Poniewa cechy pozwa-
ksice napisanej w tym samym roku: Ce- laj uchwyci rnice w funkcjonowaniu
chy s podstawowymi jednostkami oso- ludzi, mog by wykorzystane jako pod-
bowoci" (Stagner, 1937, s. 12). Od tego stawowe jednostki opisu osobowoci. Za-
czasu takie rozumienie cech miao swoje daniem psychologw jest opisanie gw-
okresy wikszej i mniejszej popularno- nych cech, opracowanie sposobw ich po-
ci, ale zawsze pozostawao wan cz- miaru, zbadanie ich rozwoju i zdecydowa-
ci psychologii osobowoci. Cho nigdy nie, czy koncepcja ta tumaczy w sposb
nie zyskao cakowitej akceptacji, zawsze zadowalajcy zrnicowanie funkcjonowa-
znajdowao zwolennikw wrd czoowych nia ludzi w rozmaitych kontekstach sytu-
przedstawicieli tej dyscypliny. acyjnych.
Chocia - jak zobaczymy - psycho- Zanim omwimy najnowsze badania
logowie zajmujcy si cechami osobo- nad cechami, przypomnijmy pokrtce trzy
woci nie zawsze zgadzaj si co do klasyczne teorie i procedury badawcze.

Psychologia cech Gordona W. Allporta


Gordon Allport (1897-1967) uwaa ce- nie, a ona przyjmuje pewien styl ekspresji
chy za podstawowe jednostki strukturalne i postpowania.
osobowoci. Cechy definiowa jako pre- Czy cechy osobowoci naprawd ist-
dyspozycje do reagowania w okrelony niej, czy te s jedynie wygodnym narz-
sposb. Zachowanie czowieka jest stae dziem opisu ludzkiego zachowania? Allport
i spjne, poniewa cechy pozwalaj trak- uwaa, e cechy rzeczywicie istniej
towa wiele bodcw jako rwnowane" i s osadzone w systemie neuropsychicz-
i ujednolicaj znaczenie wielu zachowa. nym". Cho w tamtym czasie nie mona
Na przykad ludzie towarzyscy s przyja- byo ich bezporednio zaobserwowa czy
cielscy i wylewni, gdy uznaj rozmaite zmierzy, Allport by przekonany, e ce-
sytuacje jako okazje do kontaktowania si chy wynikaj z biologicznych i fizycznych
z ludmi, a kontakt z ludmi jest wanym rnic midzy ludmi. Zarazem sdzi, e
skadnikiem ich funkcjonowania. Innymi cechy mona ujrze w widocznym z ze-
sowy, cecha objawia si gotowoci do wntrz strumieniu zachowa".
reagowania w okrelony sposb, poniewa Allport zaproponowa wiele sposobw
dana osoba rne sytuacje traktuje podob- klasyfikacji cech osobowoci. Odrnia
CECHY JAKO SKADNIKI OSOBOWOCI 51

na przykad opis cech charakteryzujcych niezalenych elementw, a nie jednolitego


wszystkich ludzi od opisu cech pojedyn- systemu wspzalenych struktur. Inte-
czego czowieka i zaproponowa klasyfika- resoway go caociowe, zorganizowane
cj nomotetyczno-idiograficzn. Allport i systemowe aspekty funkcjonowania jed-
uwaa, e naley opracowa klasyfika- nostki, a nie abstrakcyjne czstki, ktre
cj cech wsplnych wszystkim ludziom, trudno odnie do rzeczywistego czo-
a wic nomotetyczn. Jednoczenie pod- wieka.
krela wyjtkowo kadego czowieka Cho Allport podchodzi do analizy
i twierdzi, e niektre cechy s swoiste czynnikowej z rezerw, to jednak bar-
dla poszczeglnych osb - te nazywa dzo si przyczyni do opracowania takso-
idiograficznymi. Drugi podzia wiza si nomii cech osobowoci (Allport, Odbert,
z si oddziaywania przypisywan rozma- 1936). Ze sownika jzyka angielskiego
itym cechom. Allport wyrni dyspozy- wynotowa wszystkie sowa okrelajce
cje dominujce, dyspozycje centralne osobowo czowieka, wzbogaci t list
oraz dyspozycje wtrne. Dyspozycja o zwroty slangowe, a nastpnie podzieli
dominujca tak silnie wpywa na funk- prawie 18 000 wyrazw na kategorie.
cjonowanie czowieka, e waciwie kade Pierwsza z nich zawieraa sowa okre-
jego zachowanie mona do niej odnie. lajce trwae cechy, druga przemijajce
Na przykad mwimy o osobowoci ma- nastroje i dziaania, trzecia - oceny do-
kiawelicznej, majc na myli przebiegego konywane przez otoczenie, czwarta nato-
wadc, opisanego przez Niccola Machia- miast - poczenie cech fizycznych z talen-
vellego, albo o sadycie na wzr markiza tami i zdolnociami. Pierwsza kategoria,
de Sade, albo wreszcie o osobowoci au- zawierajca trwae skadniki osobowoci,
torytarnej, ktra spostrzega rzeczywisto najbardziej zblia si do powszechnego
przez pryzmat czarno-biaych stereoty- rozumienia cech. Kryteria klasyfikowania
pw. Liczba dyspozycji dominujcych jest poszczeglnych okrele wysunite przez
ograniczona. Dyspozycje centralne (np. Allporta nie zawsze byy jasne. Jednak
uczciwo, uprzejmo, pewno siebie) donioso przedsiwzicia polegaa na
okrelaj skonnoci obejmujce mniejsz zwrceniu uwagi na jzyk jako podstaw
liczb sytuacji, ale w dalszym cigu od- sporzdzania taksonomii.
noszce si do znaczcych prawidowo- Warto zwrci uwag na kilka istotnych
ci w zachowaniu czowieka. Dyspozy- punktw Allportowskiej teorii cech. Po
cje wtrne to cechy najmniej wyraziste, pierwsze Allport odnosi si krytycznie
spjne i najtrudniejsze do uoglnienia. do psychologw koncentrujcych si na
Innymi sowy, cechy osobowoci rni pomiarze rnic indywidualnych, a lekce-
si pod wzgldem znaczenia i zasigu. wacych caociowe podejcie do osobo-
U rnych ludzi rne cechy mog by woci czowieka. Na tej podstawie wyklu-
dominujce, centralne lub wtrne. czy analiz czynnikow ze swoich metod
Dzielc cechy, Allport nie posugiwa badawczych. Uwaa, e poznanie typo-
si analiz czynnikow. Od samego po- wych cech danego czowieka oraz ich kon-
cztku odrzuca j, twierdzc, e abso- figuracji jest waniejsze ni porwnywanie
lutyzuje przecitno i gubi czowieka. tej samej cechy u rnych ludzi. Mwic
Uwaa, e analiza czynnikowa prowadzi bardziej oglnie, przedkada badania idio-
do pojmowania czowieka jako zespou graficzne, polegajce na dogbnej anali-
52 PODSTAWOWE SKADNIKI OSOBOWOCI

zie funkcjonowania jednostki, nad badania uznajc, e prowadz one do zuboenia


nomotetyczne, polegajce na analizowaniu obrazu osobowoci. Zgodnie z tymi pogl-
rnic w wystpowaniu kilku pojedyn- dami dziaaniem czowieka kieruje kilka
czych cech. Zdaniem Allporta kada praw- zaledwie motyww (np. seks i agresja),
dziwa teoria osobowoci musi ujmowa a wszystkie zachowania su zmniejsze-
wyjtkowo pojedynczego czowieka. niu napicia. Czy taka wizja jest wier-
Po drugie Allport wietnie zdawa so- nym odbiciem caej rnorodnoci funk-
bie spraw z rnorodnoci i zoonoci cjonowania czowieka? Zdaniem Allporta
zachowa ludzkich. Widzia w nich jed- nie. Odrzuci wic tradycyjne ujcie mo-
nak konsekwencj i tym uzasadnia poy- tywacji i stara si doczy motywy do
teczno kategorii cech osobowoci. Wie- cech. Utrzymywa jednoczenie, e nie
dzia jednoczenie, e ludzie dziaaj pod wszystkie motywy s cechami. Jaka wic
wpywem okolicznoci, a w konkretnych jest midzy nimi relacja? Tego problemu
zachowaniach przejawia si na og kilka
nie udao mu si rozwiza zadowalajco
rnych cech. Twierdzi w dodatku, e
(Pervin, 1993c).
kady czowiek targany jest sprzeczno-
Allport by czowiekiem o ogromnej
ciami, czego wyrazem s przeciwstawne
wiedzy. Jego dziea wci czyta si z za-
skonnoci. Stao osobowoci jest wic
raczej kwesti stopnia, [...] a idealnej interesowaniem. Wikszo jego dorobku
i cakowitej konsekwencji w zachowaniu jest jednak wana raczej z historycznego
nie naley oczekiwa" (1937, s. 332). punktu widzenia. Powodem jest prawdopo-
dobnie jego nacisk na aspekt idiograficzny
Allport pracowa wreszcie nad rela-
bada kosztem nomotetycznego, na struk-
cjami midzy motywacjami a cechami.
Szerzej bdziemy o tym pisa w dalszej tur osobowoci kosztem rnic midzy
czci ksiki. W tym miejscu warto przy- ludmi, jak rwnie odrzucenie analizy
pomnie, e interesowa si on czynnikami czynnikowej. Chocia - zdaniem Allporta
wyzwalajcymi aktywno organizmu oraz - jednostkowe cechy osobowoci po przej-
ksztatujcymi reakcje na bodce. Wyni- ciu przez analiz czynnikow przypomi-
kiem tych zainteresowa byo rozrnie- naj [...] wdlin, ktra unikna inspekcji
nie na motywacj i styl reakcji (Allport, sanitarnej" (1958, s. 251), to dla nast-
1937, s. 323). Niekiedy wydawa si wi- pujcych po nim zwolennikw psychologii
dzie czowieka w kategoriach motywacyj- cech osobowoci analiza czynnikowa bya
nych. Zarazem jednak odrzuca tradycyjne gwnym narzdziem wyodrbniania pod-
pogldy na temat potrzeb i motywacji, stawowych jednostek osobowoci.

Psychologia cech osobowoci Raymonda B. Cattella


Raymond B. Cattell jest jedn z najwa- dziedziczeniem cech osobowoci i wiele
niejszych postaci w historii psychologii. . innych.
Jego dokonania obejmuj wiele zagadnie, Cattell ukoczy studia na wydziale
takich jak zastosowanie analizy czynniko- chemii. Kiedy wic zaj si psycho-
wej do badania cech oraz oglnej oceny logi, postanowi opracowa klasyfikacj
osobowoci, badania nad inteligencj oraz cech osobowoci podobn do okresowego
CECHY JAKO SKADNIKI OSOBOWOCI 53

ukadu pierwiastkw chemicznych. W cza- Zdaniem Cattella w dwunastu kategoriach


sie studiw w Anglii duy wpyw wywary byo wida wyrane zwizki, natomiast
na prace Spearmana nad analiz czynni- cztery wymiary pojawiay si wycznie
kow. Do okrelenia podstawowych jedno- w kwestionariuszach. Nastpnym krokiem
stek osobowoci wybra wic t metod. byo sprawdzenie, czy te same czynniki
We wczesnym okresie korzysta z wielu bd miay znaczenie przy wykorzysta-
kategorii zaproponowanych przez Allporta niu danych obiektywnych. Ponownie wic
(Allport, Odbert, 1936), ale dodatkowo za poddano badaniom, tym razem laboratoryj-
pomoc analizy czynnikowej prbowa wy- nym, wiele osb, by ustali, czy ich reakcje
odrbni grupy cech powizanych ze sob. rwnie cz si w grupy czynnikw. Po
Ocenia wic osobowo badanych osb opracowaniu za pomoc analizy czynniko-
(Cattell, 1943), posikujc si opiniami ich wej uzyskanych t drog danych okazao
znajomych oraz wnioskami z obserwacji, si, e istnieje 21 czynnikw podstawo-
a nastpnie ustala wspczynnik kore- wych. Jak si one miay do czynnikw
lacji pomidzy poszczeglnymi wskani- wyonionych w drodze analizy kwestio-
kami. Ostatecznie doszed do wniosku, e nariuszy? W znacznym stopniu nakaday
o osobowoci czowieka decyduje pitna- si na siebie, ale niecakowicie (Skinner,
cie podstawowych czynnikw. Howarth, 1973).
Sceptycznie nastawiony do nazw cech Dzi trudno moe doceni osignicia
uywanych w jzyku potocznym, Cattell Cattella, gdy analiz czynnikow prze-
postanowi sprawdzi, czy wyodrbnione prowadza si komputerowo. Odpowiednie
przez niego czynniki ujawni si rwnie programy statystyczne pozwalaj w uam-
w kwestionariuszach. Bya to forma wery- kach sekund wyodrbni czynniki, okre-
fikacji wczeniejszych wynikw, jak rw- li ich liczb oraz skadajce si na
nie prba opracowania kwestionariusza pozycje kwestionariuszowe. Kiedy jednak
do badania rnic indywidualnych. Przy- Cattell prowadzi swoje pionierskie bada-
gotowano tysice pozycji kwestionariu- nia w latach czterdziestych, nie dyspo-
szowych. Po przeanalizowaniu wszystkich nowa komputerem i musia wszystkich
danych Cattell stwierdzi, e istnieje 16 wylicze dokonywa sam (John, 1990)!
podstawowych czynnikw czy wymiarw Poza "tym Cattell nie zadowala si danymi
osobowoci, i na tej podstawie opracowa jednego typu - wskanikami obserwacji,
Szesnastoczynnikowy Kwestionariusz kwestionariuszami czy badaniami labora-
Osobowoci (16PF Questionnaire), su- toryjnymi. Przeciwnie, dy do zebrania
cy do pomiaru rnic midzy ludmi danych z wszystkich trzech rde, by
wedug podstawowych jednostek osobo- sprawdzi, czy pokrywaj si ze sob. Po
woci (Cattell, Eber, 1962). Oto niektre dzi dzie to gigantyczne przedsiwzicie
z tych czynnikw: powcigliwy - wy- nie zostao powtrzone. Jak zobaczymy,
lewny; zrwnowaony - emocjonalny, kon- kolejni badacze zadowalali si danymi jed-
serwatywny - postpowy, niesumienny - nego typu, a w najlepszym razie sprawdzali
sumienny. relacje midzy wskanikami obserwacji
a kwestionariuszami.
W jakim stopniu czynniki wyodrb-
nione na podstawie bada kwestionariu- Chciabym teraz krtko wspomnie
szowych pokryway si z wczeniejszymi, o dwch dodatkowych osigniciach Ca-
wynikajcymi z analizy jzyka potocznego? ttella w zakresie teorii cech osobowoci
54
PODSTAWOWE SKADNIKI OSOBOWOCI

zie funkcjonowania jednostki, nad badania uznajc, e prowadz one do zuboenia


nomotetyczne, polegajce na analizowaniu obrazu osobowoci. Zgodnie z tymi pogl-
rnic w wystpowaniu kilku pojedyn- dami dziaaniem czowieka kieruje kilka
czych cech. Zdaniem Allporta kada praw- zaledwie motyww (np. seks i agresja),
dziwa teoria osobowoci musi ujmowa a wszystkie zachowania su zmniejsze-
wyjtkowo pojedynczego czowieka. niu napicia. Czy taka wizja jest wier-
Po drugie Allport wietnie zdawa so- nym odbiciem caej rnorodnoci funk-
bie spraw z rnorodnoci i zoonoci cjonowania czowieka? Zdaniem Allporta
zachowa ludzkich. Widzia w nich jed- nie. Odrzuci wic tradycyjne ujcie mo-
nak konsekwencj i tym uzasadnia poy- tywacji i stara si doczy motywy do
teczno kategorii cech osobowoci. Wie- cech. Utrzymywa jednoczenie, e nie
dzia jednoczenie, e ludzie dziaaj pod wszystkie motywy s cechami. Jaka wic
wpywem okolicznoci, a w konkretnych jest midzy nimi relacja? Tego problemu
zachowaniach przejawia si na og kilka nie udao mu si rozwiza zadowalajco
rnych cech. Twierdzi w dodatku, e
(Pervin, 1993c).
kady czowiek targany jest sprzeczno-
Allport by czowiekiem o ogromnej
ciami, czego wyrazem s przeciwstawne
wiedzy. Jego dziea wci czyta si z za-
skonnoci. Stao osobowoci jest wic
interesowaniem. Wikszo jego dorobku
raczej kwesti stopnia, [...] a idealnej
i cakowitej konsekwencji w zachowaniu jest jednak wana raczej z historycznego
nie naley oczekiwa" (1937, s. 332). punktu widzenia. Powodem jest prawdopo-
dobnie jego nacisk na aspekt idiograficzny
Allport pracowa wreszcie nad rela-
cjami midzy motywacjami a cechami. bada kosztem nomotetycznego, na struk-
Szerzej bdziemy o tym pisa w dalszej tur osobowoci kosztem rnic midzy
czci ksiki. W tym miejscu warto przy- ludmi, jak rwnie odrzucenie analizy
pomnie, e interesowa si on czynnikami czynnikowej. Chocia - zdaniem Allporta
wyzwalajcymi aktywno organizmu oraz - jednostkowe cechy osobowoci po przej-
ksztatujcymi reakcje na bodce. Wyni- ciu przez analiz czynnikow przypomi-
kiem tych zainteresowa byo rozrnie- naj [...] wdlin, ktra unikna inspekcji
nie na motywacj i styl reakcji (Allport, sanitarnej" (1958, s. 251), to dla nast-
1937, s. 323). Niekiedy wydawa si wi- pujcych po nim zwolennikw psychologii
dzie czowieka w kategoriach motywacyj- cech osobowoci analiza czynnikowa bya
nych. Zarazem jednak odrzuca tradycyjne gwnym narzdziem wyodrbniania pod-
pogldy na temat potrzeb i motywacji, stawowych jednostek osobowoci.

Psychologia cech osobowoci Raymonda B. Cattella


Raymond B. Cattell jest jedn z najwa- dziedziczeniem cech osobowoci i wiele
niejszych postaci w historii psychologii. . innych.
Jego dokonania obejmuj wiele zagadnie, Cattell ukoczy studia na wydziale
takich jak zastosowanie analizy czynniko- chemii. Kiedy wic zaj si psycho-
wej do badania cech oraz oglnej oceny logi, postanowi opracowa klasyfikacj
osobowoci, badania nad inteligencj oraz cech osobowoci podobn do okresowego
55
CECHY JAKO SKADNIKI OSOBOWOCI

ukadu pierwiastkw chemicznych. W cza- Zdaniem Cattella w dwunastu kategoriach


sie studiw w Anglii duy wpyw wywary byo wida wyrane zwizki, natomiast
na prace Spearmana nad analiz czynni- cztery wymiary pojawiay si wycznie
kow. Do okrelenia podstawowych jedno- w kwestionariuszach. Nastpnym krokiem
stek osobowoci wybra wic t metod. byo sprawdzenie, czy te same czynniki
We wczesnym okresie korzysta z wielu bd miay znaczenie przy wykorzysta-
kategorii zaproponowanych przez Allporta niu danych obiektywnych. Ponownie wic
(Allport, Odbert, 1936), ale dodatkowo za poddano badaniom, tym razem laboratoryj-
pomoc analizy czynnikowej prbowa wy- nym, wiele osb, by ustali, czy ich reakcje
odrbni grupy cech powizanych ze sob. rwnie cz si w grupy czynnikw. Po
Ocenia wic osobowo badanych osb opracowaniu za pomoc analizy czynniko-
(Cattell, 1943), posikujc si opiniami ich wej uzyskanych t drog danych okazao
znajomych oraz wnioskami z obserwacji, si, e istnieje 21 czynnikw podstawo-
a nastpnie ustala wspczynnik kore- wych. Jak si one miay do czynnikw
lacji pomidzy poszczeglnymi wskani- wyonionych w drodze analizy kwestio-
kami. Ostatecznie doszed do wniosku, e nariuszy? W znacznym stopniu nakaday
o osobowoci czowieka decyduje pitna- si na siebie, ale niecakowicie (Skinner,
cie podstawowych czynnikw. Howarth, 1973).
Sceptycznie nastawiony do nazw cech Dzi trudno moe doceni osignicia
uywanych w jzyku potocznym, Cattell Cattella, gdy analiz czynnikow prze-
postanowi sprawdzi, czy wyodrbnione prowadza si komputerowo. Odpowiednie
przez niego czynniki ujawni si rwnie programy statystyczne pozwalaj w uam-
w kwestionariuszach. Bya to forma wery- kach sekund wyodrbni czynniki, okre-
fikacji wczeniejszych wynikw, jak rw- li ich liczb oraz skadajce si na
nie prba opracowania kwestionariusza pozycje kwestionariuszowe. Kiedy jednak
do badania rnic indywidualnych. Przy- Cattell prowadzi swoje pionierskie bada-
gotowano tysice pozycji kwestionariu- nia w latach czterdziestych, nie dyspo-
szowych. Po przeanalizowaniu wszystkich nowa komputerem i musia wszystkich
danych Cattell stwierdzi, e istnieje 16 wylicze dokonywa sam (John, 1990)!
podstawowych czynnikw czy wymiarw Poza tym Cattell nie zadowala si danymi
osobowoci, i na tej podstawie opracowa jednego typu - wskanikami obserwacji,
Szesnastoczynnikowy Kwestionariusz kwestionariuszami czy badaniami labora-
Osobowoci (16PF Questionnaire), su- toryjnymi. Przeciwnie, dy do zebrania
cy do pomiaru rnic midzy ludmi danych z wszystkich trzech rde, by
wedug podstawowych jednostek osobo- sprawdzi, czy pokrywaj si ze sob. Po
woci (Cattell, Eber, 1962). Oto niektre dzi dzie to gigantyczne przedsiwzicie
z tych czynnikw: powcigliwy - wy- nie zostao powtrzone. Jak zobaczymy,
lewny, zrwnowaony - emocjonalny, kon- kolejni badacze zadowalali si danymi jed-
serwatywny - postpowy, niesumienny - nego typu, a w najlepszym razie sprawdzali
sumienny. relacje midzy wskanikami obserwacji
W jakim stopniu czynniki wyodrb- a kwestionariuszami.
nione na podstawie bada kwestionariu- Chciabym teraz krtko wspomnie
szowych pokryway si z wczeniejszymi, o dwch dodatkowych osigniciach Ca-
wynikajcymi z analizy jzyka potocznego? ttella w zakresie teorii cech osobowoci
56
PODSTAWOWE SKADNIKI OSOBOWOCI

oraz procedur badawczych. Po pierwsze in- no cech osobowoci, zwikszajc si


teresowa si on pochodzeniem cech oraz jeszcze w miar upywu lat (Cattell,
ich rozwojem. Opracowa wic metod ba- 1965).
dania wpywu, jaki na poszczeglne cechy Po drugie Cattell wnis znaczny wkad
maj czynniki dziedziczne i rodowiskowe, w poznanie dynamicznych i strukturalnych
Cho stwierdzono w tym zakresie znaczne aspektw osobowoci - to znaczy tak
rnice, to szacuje si, e osobowo jej zmiennoci, jak i staoci. Cattell nie
czowieka w dwch trzecich zaley od ro- uwaa czowieka za jednostk statyczn,
dowiska, a w jednej trzeciej od czynnikw zachowujc si tak samo we wszystkich
dziedzicznych (Hundleby, Pawlik, Cattell,
sytuacjach. Wiedzia, e zachowanie czo-
1965). W badaniach nad tym zagadnieniem, wieka zaley od wielu czynnikw natury
prowadzonych w ramach genetyki za- motywacyjnej i sytuacyjnej. Za pomoc
chowania, od pionierskich bada Cattella
analizy czynnikowej sporzdzi klasyfika-
dokonano znacznych postpw. Wkad Ca-
cj motyww i prbowa opracowa me-
ttella warto jednak odnotowa, zwaszcza
tod przewidywania zachowa na pod-
e pracowa on w czasie, gdy niemal
stawie cech osobowoci oraz zmiennych
wszyscy psychologowie amerykascy pod-
sytuacyjnych.
krelali wyczne znaczenie rodowiska.
Powicilimy badaniom Cattella nieco
Cattell interesowa si rwnie ewo-
lucj cech. Pyta wic, czy dane ce- miejsca ze wzgldu na ich znaczenie dla
chy wystpuj na wszystkich etapach rozwoju psychologii osobowoci. Doty-
wieku czowieka i w tym samym na- czyy one wielu zagadnie, ktre bdziemy
teniu. Okazao si, e u dzieci, na- omawiali w dalszej czci tego rozdziau,
stolatkw i ludzi dorosych powtarzaj takich jak kwestie cech podstawowych, po-
si w zasadzie te same czynniki (Coan, rwnywalnoci danych uzyskiwanych r-
1966). Badania nad maymi dziemi wy- nymi metodami, rde, staoci i zmienno-
kazay jednak, e poniej czwartego roku ci cech osobowoci. Cho nie mwilimy
ycia wystpuje jedynie jedna trzecia o tym wczeniej, mona by tu doda kwe-
cech osobowoci obecnych u ludzi do- sti zalenoci cech od otoczenia kultu-
rosych (Damarin, Cattell, 1968). Ca- rowego. Osignicia Cattella s naprawd
ttell stwierdzi rwnie znaczn stabil- imponujce.

Psychologia cech osobowoci Hansa J. Eysencka


Wiele dokona Hansa Eysencka byo po- senck, 1993). Rni si jednak od Ca-
dobnych do osigni Cattella. Badacz ttella w dwch podstawowych sprawach.
ten rwnie stosowa analiz czynnikow. Po pierwsze rozpatrywa mniejsz liczb
Podobnie jak Cattell, Eysenck mia szero- wymiarw osobowoci. Operowa na po-
kie zainteresowania, obejmujce na przy- ziomie typw, a nie - jak Cattell - cech
kad kwesti podstawowych cech oso- albo czynnikw. Po drugie pooy wik-
bowoci oraz genetycznych i biologicz- szy nacisk na relacj midzy osobowoci
nych uwarunkowa osobowoci (Eysenck, czowieka a jego waciwociami biologicz-
1990) oraz wyznacznikw twrczoci (Ey- nymi.
57
CECHY JAKO SKADNIKI OSOBOWOCI

Poziom typu: ! Ekstrawersja

i Towarzysko 1 Impulsywno' Aktywno 7imrinniiin*A


LyWIUlUWUdL ' rPnhllHliuff^
UUUUHWUaU

Poziom

RYCINA 2.1 orga sobowoci

rdo: H. J. Eysenck (1970). The Structure of Personaiity (s. 13). London: Methuen & Co.

Rozwamy dokadniej te rnice. Jak Eysenck wyodrbni trzy podstawowe


wspomniaem, Eysenck - podobnie jak wymiary osobowoci: introwersj/ekst-
Cattell - przy wyodrbnianiu podstawo- rawersj, neurotyczno oraz psycho-
wych jednostek osobowoci posugiwa si tyczno (ryciny 2.2, 2.3, 2.4; Eysenck,
analiz czynnikow. Definiowa te cechy 1990, s. 246). Oznacza si je za pomoc
jako nawykowe reakcje, ktre wystpuj liter pocztkowych (E - ekstrawersja, N -
w pewnych grupach. Jednak na wyszym neurotyczno, P - psychotyczno), a zo-
poziomie organizacji Eysenck zajmowa ony z nich akronim PEN odnosi si
si typami (Eysenck, 1970, ryc. 2.1). do trjwymiarowego modelu osobowoci.
Typ obejmuje pewne kontinuum, rozci- W celu pomiaru rnic indywidualnych
gajce si midzy punktami najwyszego w zakresie kadego z tych wymiarw
i najniszego natenia danej waciwoci. opracowany zosta Kwestionariusz Osobo-
Poszczeglni ludzie mog si sytuowa woci EPQ (Eysenck Personaiity Question-
w rnych miejscach tej skali. naire).

Agresywny Chodny / Egocentryczny j Bezosobowy < j Impulsywny

: Antyspoeczny Brak empatii Twrczy Gruboskrny ;

RYCINA 2.2 Hierarchiczna struktura psychotycznoci (P)


58
PODSTAWOWE SKADNIKI OSOBOWOCI

' Towarzyski j i ywy ' ! Aktywny ' - Asertywny : dozna'

Beztroski ; .Dominujcy: .Wybuchowy: : miaty

RYCINA 2.3 Hierarchiczna struktura ekstrawersji/introwersji (E)

Zanim przejdziemy do szczegowego miar, psychotyczno, okaza si bardziej


omwienia kadego z wymiarw, warto kontrowersyjny.
odnotowa, e dwa pierwsze z nich (E, N) Mwic w skrcie, wymiar ekstrawer-
przypominaj 16 czynnikw wyodrbnio- sji/introwersji odnosi si do rnic w to-
nych przez Cattella, gdyby poddano je dal- warzyskoci i impulsywnoci. Typowy eks-
szej analizie czynnikowej. Innymi sowy, trawertyk jest towarzyski, lubi przyjcia,
gdyby Cattellowskie czynniki czy wymiary ma wielu przyjaci, uwielbia momenty
dalej kondensowa, osignlibymy kate- pobudzenia i dziaa pod wpywem chwili.
gorie podobne do wymiarw intrower- Introwertyk jest spokojny, nastawiony do
sji/ekstrawersji oraz neurotycznoci. Jak wewntrz, refleksyjny, nie wierzy decy-
zobaczymy, zajmuj one poczesne miejsce zjom podejmowanym pod wpywem chwili
w nieomal kadej klasyfikacji sporzdzanej i przedkada ycie dobrze zorganizowane
za pomoc analizy czynnikowej. Trzeci wy- nad przypadkowe i ryzykowne. Wiele

| Lkliwy Depresyjny j Z poczuciem winy j i 0 niskiej samoocenie Spity

Irracjonalny j j Pochliwy j ! Markotny : ; Emocjonalny

RYCINA 2.4 Hierarchiczna struktura neurotycznoci (N)


rdo: H. J. Eysenck (1990). Biological Dimensions in Personaiity. W: L. A. Pervin (red.). Handbook of Personaiity:
Theor/ and Rcscarch, (s. 246). New York: Guilford. Przedruk za zgod Guilford Publications.
59
CECHY JAKO SKADNIKI OSOBOWOCI

bada wskazuje na rnice w funkcjono- emocjonalna, czsty lk i niepokj oraz


waniu introwertykw i ekstrawertykw: dolegliwoci zdrowotne (np. ble i za-
introwertycy s bardziej wraliwi na bl, wroty gowy, kopoty odkowe itp.) Wy-
szybciej si mcz, gorzej wypadaj w mo- miar psychotyczny, jak ju wspomnia-
mentach pobudzenia, osigaj lepsze wy- em, jest mniej jasny teoretycznie, ale
niki w szkole, wol dziaa w pojedynk, zazwyczaj objawia si skonnoci do
s mniej aktywni seksualnie pod wzgl- agresji, chodu, egocentryzmu, bezoso-
dem czstotliwoci poycia i liczby part- bowego traktowania ludzi, postawy an-
nerw i trudniej na nich wpyn (Ey- tyspoecznej i niekonwencjonalnego po-
senck, 1990; Wilson, 1978; Zuckerman, stpowania. Sam termin nie jest jed-
1991). Jak wspomnielimy, zdaniem Ey- nak najlepszy, poniewa budzi skojarzenia
sencka indywidualne rnice w osobowo- z psychoz. Osoby psychotyczne mog
ci odzwierciedlaj rnice w funkcjono- wprawdzie mie skonno do psychozy,
waniu biologicznym. Introwertycy silniej ale zazwyczaj mieci si to w granicach
ni ekstrawertycy reaguj na wydarzenia normy. Cho wiele cech charakterystycz-
zewntrzne i szybciej przyswajaj zakazy. nych dla psychotycznoci ocenia si ne-
W zwizku z tym s bardziej powci- gatywnie, to Eysenck (1993) sugeruje
gliwi i zahamowani. Istniej te dowody, istnienie zwizku midzy wysok pozycj
e w procesie uczenia na introwertykw na tym wymiarze a twrczoci. Powo-
lepiej dziaaj kary, a na ekstrawertykw - dem jest prawdopodobnie umiejtno nie-
nagrody (Eysenck, 1990). konwencjonalnego mylenia, ktre sprzyja
Jeeli chodzi o neurotyzm, to osoby kreatywnoci, cho nie jest jej jedynym
wysoko neurotyczne cechuje labilno warunkiem.

TABELA 2.1 Przykadowe pozycje pozwalajce okreli poziom ekstrawersji, neurotycznoci


i psychotycznoci, znajdujce si w Zrewidowanym Kwestionariuszu Osobowoci
H. J. Eysencka (EPQ-R) (Eysenck, Eysenck, Barrett, 1985)

Tak Nie
1. Czy zazwyczaj przejmujesz inicjatyw w pozyskiwaniu nowych przyjaci?
2. Czy masz due wahania nastroju?
3. Czy woiisz dziaa po swojemu niz zgodnie z zasadami?
4. Czy w towarzystwie innych ludzi najczciej milczysz?
5. Czy atwo zrani twoje uczucia?
6. Czy zwracasz uwag na to, co myl inni?
7. Czy atwo przychodzi ci oywienie nudnego przyjcia?
8. Czy jeste lkliwy?
9. Czy chciaby, aby inni si ciebie bali?

Uwaga: Pytania i odpowiedzi diagnostyczne dla poszczeglnych wymiarw - ekstrawersja: 1 tak, 4 nie, 7
tak: neurotyzm: 2 tak, 5 tak, 8 tak; psychotyzm: 3 tak, 6 nie, 9 tak.
60 PODSTAWOWE SKADNIKI OSOBOWOCI

Introwersja/Ekstrawersja. Podstawowy wymiar


osobowoci okrelajcy, w jakim stopniu ludzie
s introwertykami (tzn. s nietowarzyscy, cisi,
bierni), a w jakim ekstrawertykami (tzn. s
towarzyscy, wylewni, aktywni).
61
CECHY JAKO SKADNIKI OSOBOWOCI

Przechodzc do biologicznych aspek- obycia z biologicznymi wanie funkcjami


tw osobowoci, odnotowa naley, e organizmu oraz sposobami ich pomiaru.
Eysenck, podkrelajc biologiczne pod- W dodatku liczne badania w tej dzie-
oe rnic indywidualnych, antycypowa dzinie przynosz wzajemnie wykluczajce
wspczesn popularno bada tego typu. si rezultaty, w zalenoci od badanej
Podobnie jest z kwesti ewolucyjnego zna- populacji, uytych narzdzi oraz okoliczno-
czenia cech: ci badania. Najbardziej wiarygodne prace
wykazuj, e wymiar E wie si z po-
Uwaam, e zrnicowanie podstawowych ziomem chronicznego pobudzenia koro-
wymiarw osobowoci miao wielkie zna- wego (Eysenck, 1990). Wynika z nich,
czenie ewolucyjne, a ta ewolucyjna prze- e ekstrawertycy maj chronicznie wy-
szo objawia si wyranym uwarunko- szy prg pobudzenia, czyli trudniej ich
waniem genetycznym rnic indywidual- pobudzi ni introwertykw. Oznacza to,
nych. e ten sam poziom stymulacji bardziej
(1977, s. 407-408) pobudza introwertykw, z czego wynika,
e ekstrawertycy potrzebuj silniejszych
Cho ustalanie osobowoci na podstawie bodcw, aby osign ten sam, co in-
kwestionariuszy i wskanikw obserwa- trowertycy poziom pobudzenia. Std te
cyjnych jest przydatne, Eysenck widzia ekstrawertycy przy niskim poziomie po-
potrzeb analizy przyczyn pojawienia si budzenia szybko si nudz i szukaj moc-
niejszych podniet. Badaniom nad N i P
kadego z wymiarw. Znaczenia czynnikw
powicono mniej uwagi ni nad E, wic
biologicznych w ich powstaniu dowodzi na
na temat ich biologicznych uwarunkowa
podstawie ich obecnoci w rnych kultu-
mniej wiadomo. Ostatnio jednak obser-
rach oraz wyranego uwarunkowania ge-
wujemy wzmoone zainteresowanie tymi
netycznego, przejawiajcego si dziedzicz-
zagadnieniami, wrcimy zatem do nich
noci podstawowych waciwoci osobo-
przy omawianiu najnowszych modeli cech.
woci. Ponadto analiza czynnikowa zacho-
Jak wskaza jeden z autorytetw w tej dzie-
wania map prowadzia do wyodrbnie-
dzinie, Eysenck moe susznie twierdzi,
nia czynnikw podobnych do E (zabawa),
e jego system opiera si na fundamentach
N (lk, wycofanie) oraz P (agresja) (Zuc-
solidnych bada psychobiologicznych, do
kerman, 1991, s. 42).
ktrych zwolennicy innych modeli nawet
Dyskusj nad biologicznymi korze-
si nie zbliyli" (Zuckerman, 1991, s. 11).
niami P, E i N komplikuje konieczno

Picioczynnikowy Model Osobowoci


Cho podstawowe koncepcje Allporta, Ca- ktre oparte na analizie czynnikowej, inne
ttella i Eysencka zostay sformuowane na rnicach indywidualnych w funkcjono-
w latach pidziesitych XX wieku, nie waniu systemw fizjologicznych (Clonin-
udao si od tamtego czasu uzgodni ger, 1987; Gray, 1987; Tellegen, 1993).
jednej klasyfikacji cech. Pojawiy si co Niektre z nich, szczeglnie te kadce
prawda inne modele trjczynnikowe, nie- nacisk na indywidualne rnice fizjolo-
62
PODSTAWOWE SKADNIKI OSOBOWOCI

giczne i neurofizjologiczne, s podobne do oraz otwarto na dowiadczenia (ta-


trzech superczynnikw Eysencka, ale nie bela 2.2), na nich bowiem oparte s
mona mwi o penej odpowiednioci ani liczne prowadzone w ostatnim okresie
midzy modelem Eysencka a nimi, ani badania. W literaturze funkcjonuje akro-
midzy nimi samymi. W dodatku pojawiy nim NEOAC, zbudowany z pierwszych
si rwnie modele siedmioczynnikowe. liter modelu picioczynnikowego Oohn,
Na przestrzeni lat prowadzono wiele 1990, s. 96). Posuguje si nimi rw-
bada z uyciem analizy czynnikowej, cho nie kwestionariusz zwany Kwestiona-
nie osignito zgody co do czynnikw pod- riuszem Osobowoci NEO (NEO-PI),
stawowych. John (1990) napisa doskona ktrego zmieniona wersja nosi nazw
histori tych bada, zwaszcza tych pro- Zmodyfikowany Kwestionariusz Osobo-
wadzonych w latach 1949-1981. Wynikao woci) (Costa, McCrae, 1992). Skada si
z niej, e w istocie istnieje pi pod- on z 300 pozycji. Osoby badane oceniaj
stawowych czynnikw. Midzy badaczami w piciopunktowej skali (od zdecydowa-
jednak w dalszym cigu nie byo poro- nie tak" do zdecydowanie nie"), w jakim
zumienia. W wietle tego, co przyniosy stopniu dane zdanie ich dotyczy. Oprcz
nastpne wydarzenia, pozostaje zagadk, cech zwizanych bezporednio z picioma
dlaczego po tylu badaniach nie mona byo czynnikami podstawowymi ocenie pod-
uzgodni wsplnego stanowiska. Mwic lega rwnie sze dodatkowych aspek-
o nastpnych wydarzeniach, mam na myli tw w ramach kadego czynnika pod-
consensus osignity wreszcie w zwizku stawowego. Pozwala to na bardziej pla-
z tak zwan Wielk Pitk (Big Fwe) styczn charakterystyk zachowa (tabela
(Goldberg, 1981; 1993) albo inaczej - 2.2). Autorzy s zdecydowanymi zwolen-
Picioczynnikowym Modelem Osobo-
nikami kwestionariuszowej metody bada-
woci (PMO):
nia osobowoci, zachowuj natomiast duy
sceptycyzm wobec testw projekcyjnych
Dzisiaj za bardziej owocne uwaamy przy- i wywiadw klinicznych (McCrae, Costa,
jcie zaoenia roboczego, e Picioczyn- 1990).
nikowy Model Osobowoci dobrze od-
zwierciedla struktur osobowoci [...]. Je-
eli ta hipoteza jest prawdziwa - jeeli na- Dowody
prawd odkrylimy podstawowe wymiary
osobowoci - oznacza to punkt zwrotny Jakie argumenty przemawiaj za tym mo-
w psychologii. delem oraz opartym na nim kwestionariu-
(McCrae, John, 1992, s. 177) szu? Jego zwolennicy wskazuj na rno-
rodno dowodw pochodzcych z wielu
Czym jest model picioczynnikowy, ten rde.
by moe punkt zwrotny w psycholo-
gii, i jakie argumenty za nim przema- Podobiestwa midzykulturowe
wiaj? Cho przy charakteryzowaniu Wiel- Po pierwsze analiza okrele oznaczaj-
kiej Pitki (Big Five) stosowano nieco cych cechy osobowoci w rnych jzy-
inne okrelenia, my bdziemy posugiwali kach wykazuje ich wielkie podobiestwo
si nastpujcymi terminami: neurotyzm, (Goldberg, 1993; John, 1990). Pi gw-
ekstrawersja, sumienno, ugodowo nych czynnikw mona wyodrbni nie
63
CECHY JAKO SKADNIKI OSOBOWOCI 63

TABELA 2.2 Dwubiegunowa charakterystyka czynnikw Wielkiej Pitki (Big Five)

CECHY OSOB O WYSOKICH CZYNNIKI CECHY OSOB O NISKICH


WYNIKACH WYNIKACH
Lkliwy, nerwowy, NEUROTYZM (N) Spokojny, rozluniony,
emocjonalny, niepewny, Ocenie podlega pooenie jednostki na wy- nieemocjonalny. silny,
hipochondryczny, miarze: dobre przystosowanie vs. niestabil- pewny siebie.
niezorganizowany. no emocjonalna. Pozwala wykry osoby
o zaburzeniach psychicznych, irracjonal-
nych pogldach, wyolbrzymionych pragnie-
niach i deniach, szkodliwych dla siebie
reakcjach na sytuacje yciowe.

Towarzyski, aktywny, EKSTRAWERSJA (E) Powcigliwy, chodny,


rozmowny, zorientowany na Ocenie podlega jako i intensywno inte- stojcy na uboczu,
ludzi, optymistyczny, lubicy rakcji midzyludzkich: poziom aktywnoci: zorientowany na sprawy,
zabaw, uczuciowy. potrzeba stymulacji; zdolno cieszenia si. wycofujcy si, cichy.

Ciekawy, o szerokich OTWARTO NA DOWIADCZENIA (0) Konwencjonalny,


zainteresowaniach, twrczy, Ocenie podlega aktywne szukanie nowych przyziemny, o wskich
oryginalny, z wyobrani, dowiadcze dla nich samych; tolerancja zainteresowaniach, brak za-
nietradycyjny. nieznanego i badanie go. interesowa artystycznych,
nieanalityczny.

Uczuciowy, przyjazny, ufny, UGODOWO (U) Cyniczny, brutalny,


pomocny, wybaczajcy, Ocenie podlega charakter relacji interperso- podejrzliwy, niechtny
atwowierny, bezporedni. nalnych jednostki na wymiarze: od wsp- do wsppracy, mciwy,
czucia do wrogoci w uczuciach, mylach bezlitosny, atwo wpadajcy
i zachowaniach. w zo, intrygant.

Zorganizowany, wiarygodny, SUMIENNO (S) Niemaicy celu.


pracowity, zdyscyplinowany, Ocenie podlega stopie zorganizowania jed- niewiarygodny, leniwy,
punktualny, schludny, nostki, upr i motywacja w deniu do beztroski, niedbay,
ambitny, wytrway. celu. Osoby wymagajce, wiarygodne, na swobodny, o sabej woli.
ktrych mona polega, s przeciwstawione hedonista.
ludziom beztroskim, o sabej woli i niedba-
ym.

Cechy oceniane dodatkowo w ramach kadego z piciu gwnych czynnikw (NEO-PI-R)


Neurotyzm: lk, agresywna wrogo, depresja, niemiao, impulsywno, nadwraliwo.
Ekstrawersja: serdeczno, towarzysko, asertywno, aktywno, poszukiwanie dozna, emocjonalno
pozytywna.
Otwarto na dowiadczenia: wyobrania, estetyka, uczucie, dziaania, pomysy, wartoci.
Ugodowo: zaufanie, prostolinijno, altruizm, ulego, skromno, skonno do rozczulania si.
Sumienno: kompetencje, skonno do porzdku, obowizkowo, denie do osigni, samodyscyplina,
rozwaga.

rdo: R T. Costa, Jr., R. R, WlcCrae (1985). The NEO Personaiity lnventory Manua, Odessa, FL: Psychological
Assessment Resources; R T. Costa Jr., R. R. McCrae, NEO-PI-R. (1992). Professional Manua, Odessa, FL:
Psychological Assessment Resources.
64
64 PODSTAWOWE SKADNIKI OSOBOWOCI

tylko w jzyku angielskim, ale i w innych (Funder, Colvin, 1988; Watson, 1989). Wy-
jzykach. Na tej podstawie Goldberg sfor- nika z tego, e samoocenianie si wie si
muowa podstawow hipotez leksy- raczej z obserwowalnymi aspektami wa-
kaln: snego zachowania, a nie subiektywnymi
wyobraeniami na swj temat.
Zrnicowanie ludzi jest prawie nieogra-
niczone, ale wikszo rnic indywi- Motywy, emocje i kontakty interpersonalne
dualnych nie ma wikszego znaczenia Nastpn kwesti jest relacja midzy
w yciu codziennym i przechodzi niezau- Picioczynnikowym Modelem Osobowo-
waona. Sir Francis Galton by jednym
ci i zwizanym z nim kwestionariuszem
z pierwszych badaczy, ktry wprost sfor-
a innymi elementami osobowoci, takimi
muowa podstawow hipotez leksykaln,
jak motywy, emocje i kontakty interper-
wedle ktrej najwaniejsze rnice midzy
sonalne. Stwierdzono na przykad zwizek
ludmi mona zamkn w wyrazistych
pomidzy wysokim nateniem pewnych
kategoriach, dla ktrych wszystkie albo
cech a okrelonymi motywacjami (Little,
prawie wszystkie ludzkie jzyki maj kon-
Lecci, Watkinson, 1992; Read, Jones, Mi-
kretne nazwy.
ller, 1990). Tak wic osoba uznawana za
(Goldberg, 1990, s. 1216)
towarzysk kieruje si w swoim zacho-
waniu chci przebywania wrd ludzi,
Z powyszego fragmentu wynika, e ga-
a osoba o wysokim wskaniku skonnoci
tunek ludzki ustali na drodze obserwacji
do dominacji kieruje si w swoim po-
rnice indywidualne, szczeglnie istotne
stpowaniu chci panowania nad innymi
dla wzajemnych interakcji, i nada im a-
i realizowania swojej woli. Zauwaono
two zrozumiae terminy. Czynniki ujte
te zwizek midzy wynikami NEO-PI
w modelu Wielkiej Pitki odnosz si do
a wskanikami potrzeb wynikajcymi z for-
gwnych elementw kontaktw midzy-
mularza badania osobowoci Murraya (Co-
ludzkich. Odpowiadaj na pytanie o to, na
sta, McCrae, 1988). Cho Murray od-
co moemy liczy ze strony konkretnych
rnia cechy od motyww (w niniejszej
osb, a bardziej oglnie, czego moemy si
po nich spodziewa. ksice rwnie utrzymujemy to rozr-
nienie), wielu badaczy uwaa, e motywy
stanowi po prostu cz cech i nie wyma-
Samoocenianie si i ocena innych ludzi
gaj specjalnego rozrniania.
Po drugie okazuje si, e dokonywane
przez osoby badane oceny poziomu wyst- Stwierdzono rwnie zwizek pomi-
powania u nich cech z modelu picioczyn- dzy wynikami Picioczynnikowego Mo-
nikowego w zasadzie pokrywaj si z oce- delu Osobowoci a podatnoci na kon-
nami dokonywanymi przez ich maonkw kretne emocje. Na przykad wysokim wy-
i znajomych (tabela 2.3) (McCrae, Costa, nikom N towarzyszy podatno na ne-
1990). Dzieje si tak nawet wtedy, gdy obie gatywne emocje, a wysokim wynikom
osoby znaj si tylko przelotnie. Natura E - skonno do przeywania emo-
tego zjawiska nie jest jeszcze rozpoznana cji pozytywnych (Watson, Clark, 1992).
i wymaga dalszych bada. Ponadto im W dodatku okazao si, e N wie si
blisze kontakty midzy badanymi, tym ze zym samopoczuciem, a E - z do-
bardziej obie oceny pokrywaj si ze sob brym (McCrae, Costa, 1991). Wysokie
CECHY JAKO SKADNIKI OSOBOWOCI 63

TABELA 2.3 Korelacje pomidzy samoocenianiem a ocenami dokonywanymi przez maonkw


i znajomych
Badania dowodz zasadniczego podobiestwa pomidzy samoopisem, ocenami dokonywanymi przez
maonkw i znajomych.

ZGODNO POMIDZY
ZNAJOMY ZNAJOMY ZNAJOMI MAONEK
CZYNNIK NEO-PI 1 ZNAJOMY 1 MAONEK 1 BADANY 1 BADANY
Neurotyzm 0,36 0,45 0,37 0,53
Ekstrawersja 0.41 0.26 0.44 0.53
Otwarto 0.46 0,37 0.63 0,59
Ugodowo 0.45 0.49 0.57 0.60
Sumienno 0,45 0,41 0,49 0,57

Uwaga: Wszystkie korelacje s statystycznie istotne przy p<0,001. Ns = 144 do 719.

rdlo: R. R. McCrae. R T. Costa, Jr. (1990). Personaiity in Adulthood. New York: Guiiford. Przedruk za zgod
Guilford Publishers.

wskaniki O (otwartoci na dowiadczenia) porzdkowania oraz przyjacielskoci/wro-


s zwizane z emocjami zarwno pozytyw- goci. W pewnym sensie kontakty inter-
nymi, jak i negatywnymi. Zwizek U (ugo- personalne s kombinacj wadzy i mioci.
dowo) i S (sumienno) z emocjami jest Rnice indywidualne wynikaj z przeci-
mniej jasny, ale oglnie wysokie wskaniki cia tych dwch wymiarw. Na przykad
w tych kategoriach id w parze z dobrym aroganckie, instrumentalne podejcie do
samopoczuciem i uczuciami pozytywnymi. ludzi wynika z poczenia skonnoci do
Cho badania korelacyjne nie pozwalaj na dominacji z wrogoci; podejcie ywio-
jednoznaczne stwierdzenie, co jest przy- owe i wylewne wynika z poczenia do-
czyn, a co skutkiem, autorzy sugeruj, minacji z przyjacielskoci; natomiast po-
e ludzie [...] kochajcy i pracowici maj stawa pena rezerwy, zamknicia w sobie
wicej dowiadcze pozytywnych, a mniej wynika z poczenia ulegoci z wrogo-
negatywnych, poniewa cechy te sprzyjaj ci. Wskaniki na osi piciu czynnikw
sukcesom osobistym i zawodowym; ich mona wic odnie do stylu kontaktw in-
osobowo sprawia, e przeywaj wi- terpersonalnych wynikajcego z kombina-
cej momentw uniesienia, a rzadziej s cji dwch powyszych wymiarw. Stwier-
w doku (McCrae, Costa, 1991, s. 231). dzono te zwizek pomidzy wynikami
Jeeli chodzi o kontakty interperso- w zakresie piciu czynnikw a rodzajem
nalne, to uwaa si, e dopeniaj one wizi miosnej czcej ludzi dorosych
model piecioczynnikowy (Trapnell, Wig- (Shaver, Brennan, 1992). Ludzie nawi-
gins, 1990; Wiggins, 1992; Wiggins, Pin- zujcy trwae, bezpieczne wizi s mniej
cus, 1992). Zdaniem Wigginsa kontakty neurotyczni i bardziej ekstrawertywni ni
interpersonalne mona ujmowa w dwch ci, ktrzy tworz zwizki pene niepokoju
podstawowych wymiarach: dominacji/pod- lub nie tworz ich w ogle.
64 PODSTAWOWE SKADNIKI OSOBOWOCI

WIATO NA BADACZA
Paul T. Costa, Jr.
oraz Robert R. McCrae:
Picioczynnikowy Model Osobowoci
(PMO)

Do polowy lat siedemdziesitych wi-


kszo psychologw uwaaa, e cechy
osobowoci w rzeczywistoci nie ist-
niej;!, odpowiedzi na z takim trudem Aging), zazbiay si z dociekaniami
przygotowywano kwestionariusze od- wielu kolegw. Przekonalimy si
zwierciedlaj co najwyej stereotypy, wwczas, e nasz trjczynnikowy mo-
style reakcji oraz powierzchowne wra- del naley rozbudowa do modelu
enia. picioczynnikowego (N. K, O, U. S)
Kiedy w roku 1975 zaczynalimy oraz e cechy osobowoci s w znacz-
razem pracowa, mielimy lo, czego nym stopniu dziedziczne, a w r-
wikszoci psychologw brakowao: nych kulturach i jzykach wystpuj
(1) mocne przewiadczenie, e cechy bardzo podobne czynniki. Opracowa-
istniej naprawd, oraz (2) dostp limy instrument do pomiaru piciu
do wynikw Bada nad Starzeniem czynnikw, czyli kwestionariusz oso-
si, sponsorowanych przez Zwizek bowoci NEO, ktry okaza si bar-
Weteranw (Yereran Administration) dzo poytecznym narzdziem bada-
z Bostonu. Z bada tych wynikay nia wielu zjawisk psychologicznych,
dwa wnioski: (1) cechy mona byo wczajc w to zagadnienia psychopa-
podzieli na trzy podstawowe grupy tologii, twrczoci czy zainteresowa
(N. E, O), a (2) wskaniki poszcze- i osigni zawodowych.
glnych cech ludzi byy wzgldnie Psychologia cech, jedna z najstar-
stabilne, lo jest nie zmieniay si szych metod okrelania natury czo-
w cigu wielu lat. Wnioski te, po- wieka, powrcia do ask. Dotychcza-
czone z naszymi wczeniejszymi usta- sowe badania doprowadziy do powsta-
leniami, wedug ktrych cechy oso- nia wszechstronnej teorii osobowo-
bowoci poszczeglnych ludzi umo- ci, w ktrej rnice indywidualne s
liwiay trafnie przewidywa zakres rozpatrywane jako pi wrodzonych
wnoszonych przez nich skarg me- i uniwersalnych czynnikw, wykazu-
dycznych oraz odczuwanej satysfakcji jcych znaczn stabilno i wywie-
z ycia, pozwoliy w 19S0 roku ogosi rajcych przemony wpyw na cale
renesans teorii cech. ycie czowieka. Jednak trzeba byo
Nasze dalsze analizy, prowadzone jeszcze odpowiedzie na wiele pyta
w ramach Baltiniorskicli Podunych szczegowych. Jakie konkretne cechy
Bada nad Problemami Starzenia si najlepiej okrelaj kady z piciu czyn-
(Baltimore Longitudinal Stiuly of nikw? Co robi w sytuacji rozbie-
CECHY JAKO SKADNIKI OSOBOWOCI 65

WIATO NA B A D A C Z A cd.
noci midzy ocenami dwch osb? zwolennikw takiego podejcia nie
Jaki wpyw na sposb wystpowania wszyscy zaakceptowali Picioczynni-
poszczeglnych cccii osobowoci maj kowy Model Osobowoci. Jednak oy-
rnice kulturowe? Jakie s zwizki wienie, jakie w tej dziedzinie obec-
pojciowe midzy cechami, potrze- nie panuje, wynika w znacznym stop-
bami a motywacjami? Jakie procesy niu z sukcesw tego modelu i jego
psychologiczne s odpowiedzialne za zdecydowanej przewagi nad innymi
przejawianie si rnych cech w za- modelami i paradygmatami. Jest to
chowaniu tego samego czowieka? naprawd ekscytujcy czas dla psy-
Nie wszyscy psychologowie s chologii osobowoci.
przekonani do badania cech, a spord

Przez jaki czas psychologowie pr- rzenia osobowoci za odrbne typy psy-
bowali ustali, czy wolimy ludzi podob- chopatologii, niezwizane z normalnymi
nych do nas czy cakiem innych. Czy cechami. Zwolennicy modelu picioczyn-
jest prawd, e cignie swj do swego", nikowego widz natomiast wyrany zwi-
czy moe raczej przycigaj si przeci- zek midzy zaburzeniami a wskanikami
wiestwa? Na przykad, czy ludzie ze w zakresie poszczeglnych czynnikw. Na
skonnociami do dominacji wol ludzi przykad kompulsywno objawiaj osoby
podobnych sobie, czy te moe takich, o bardzo duej sumiennoci, a tendencje
ktrzy s ulegli i atwo daj si zdo- antyspoeczne osoby o niskiej ugodowoci.
minowa? Zdaniem Wigginsa (1991) na Oprcz wynikw w zakresie poszczegl-
nych czynnikw wana jest te oglna
osi przyjacielskoci/wrogoci obowizuje
konfiguracja wszystkich piciu czynnikw
zasada przycigania podobiestw, a na osi
(profil osobowoci).
dominacji/ulegoci - zasada przycigania
przeciwiestw. Ludzie pogodni przyciga- Trzeba tu podkreli dwie sprawy. Po
liby wic pogodnych, a agresywni - agre- pierwsze - jak ju wspomniano - zabu-
sywnych; w drugim z wymiarw ludzie rzenia osobowoci wi si w tym uj-
ciu ze skrajnymi wskanikami w zakresie
dominujcy przycigaliby ulegych, a ulegli
normalnych cech. Po drugie uwaa si je
- dominujcych. Dowody na rzecz tej
za wynik ich okrelonej konfiguracji. Jest
tezy pozostaj jednak dwuznaczne. Ogl-
to stanowisko sprzeczne z pogldem, e
nie rzecz biorc, wicej przemawia za tym,
zaburzenia osobowoci stanowi oddzielne
e przycigaj si podobiestwa (Wiggins,
jednostki chorobowe, bardziej w istocie
Pincus, 1992).
rzeczy medyczne ni psychologiczne.
Takie wielowymiarowe podejcie do
Diagnozowanie zaburze osobowoci diagnozy zaburze osobowoci, cho
Za Picioczynnikowym Modelem Osobo- znajduje si obecnie we wczesnej fazie roz-
woci przemawiaj te wyniki bada kli- woju, ma jednak liczne zalety. Opiera si
nicznych (Costa, Widiger, 1994; Widiger, bowiem na oglnym modelu funkcjonowa-
1993). Niektrzy lekarze uwaaj zabu- niu osobowoci oraz pozwala rnicowa
66 PODSTAWOWE SKADNIKI OSOBOWOCI

leczenie w zalenoci od stwierdzonego bowoci, ktr mona przypisa dziaaniu


rodzaju zaburze (Wiggins, Pincus, 1992). genw.
Jego znaczenie polega rwnie na tym, e Okoo 40% rnic indywidualnych w za-
stanowi potencjalnie wany wkad psycho- kresie osobowoci mona wytumaczy
logii w dziedzin zdominowan uprzednio czynnikami dziedzicznymi (Loehlin, 1992).
przez medycyn i psychiatri. Stopie odziedziczalnoci jest rny w od-
niesieniu do rnych cech. Wynika z tego,
Genetyka i teoria ewolucji e niektre sensacyjne tytuy prasowe, jak
Kolejnych dowodw dostarczaj badania na przykad Wikszo cech osobowoci
nad genetycznym uwarunkowaniem cech si dziedziczy" albo Ludzie si ju tacy
osobowoci. Zarwno Eysenck, jak i Ca- rodz", maj swoje uzasadnienie, cho
ttell podkrelali genetyczny i dziedziczny zarazem grzesz nadmiernym uproszcze-
charakter osobowoci. W cigu ostatniej niem (Loehlin, 1992). Nawet gorcy zwo-
dekady zgromadzono imponujc liczb lennicy teorii dziedziczenia cech obawiaj
dowodw na to, e wiele wanych cech si, aby po latach dominacji teorii podkre-
osobowoci jest w znacznym stopniu dzie- lajcych wpywy rodowiska wahado nie
dziczona (Loehlin, 1992; Plomin, Chipuer, wychylio si w przeciwn stron (Plomin
Loehlin, 1990). W tym miejscu nie mu- i in., 1990). Jeeli dziedziczy si okoo
simy rozwaa szczegowo wszystkich 40% cech osobowoci, to wynika z tego,
uwarunkowa genetycznych i rodowisko- e wiksza cz osobowoci ksztatuje
wych. Wystarczy przytoczy wyniki po- si pod wpywem czynnikw innych ni
rwnywania cech osobowoci u ludzi o r- genetyczne.
nym stopniu pokrewiestwa, a take wzra- Oprcz oglnych wskanikw stop-
stajcych i yjcych w tym samym bd nia odziedziczalnoci osobowoci ocenia
rnym rodowisku. Na przykad bliniaki si rwnie dziedziczenie poszczeglnych
jednojajowe maj identyczny genotyp, pod- cech. Ekstrawersji i neurotycznoci po-
czas gdy bliniaki dwujajowe, podobnie wicono jak dotd wicej bada ni
jak normalne rodzestwo, maj rednio pozostaym trzem czynnikom. Zalenoci
50% genw wsplnych. Osoby niespo- midzy podobiestwem osobowociowym
krewnione, jak rodzestwo adoptowane, a pokrewiestwem biologicznym oraz po-
nie maj genw wsplnych. Dzieci wy- dobiestwem warunkw rodowiskowych
chowywane razem podlegaj tym samym obrazuje tabela 2.4. Zamieszczone w niej
wpywom rodowiskowym. Odniesienie dane s syntez licznych bada prowadzo-
podobiestwa osobowoci do stopnia po- nych przez naukowcw w wielu krajach
krewiestwa oraz podobiestwa wpyww (Bloom, 1964; Loehlin, 1992; Rowe, 1993;
rodowiskowych pozwala badaczom, zwa- Zuckerman, 1991). Dla porwnania, oprcz
nym genetykami zachowania, oceni, wskanikw E i N zamiecilimy rwnie
ktre cechy osobowoci s uwarunkowane dane dotyczce wagi ciaa i wzrostu.
genetycznie, ktre rodowiskowo, a ktre Tabela 2.4 pokazuje rodkowe warto-
wynikaj z interakcyjnego oddziaywania ci wspczynnikw korelacji dla blinit
obu tych czynnikw. Kluczowym pojciem jedno- i dwujajowych w zakresie E i N.
w genetyce zachowania jest odziedziczal- Jest oczywistej e u blinit jednojajowych
no, ktra odnosi si do proporcji ob- s one znacznie wysze. W adnym jed-
serwowalnej zmiennoci danej cechy oso- nak wypadku nie dorwnuj korelacjom
CECHY JAKO SKADNIKI OSOBOWOCI 67

TABELA 2.4 Korelacje rodzinne w zakresie wzrostu (WZ), wagi (W), ekstrawersji (E)
i neurotycznoci (N)

Korelacje wskazuj na silne genetyczne uwarunkowanie osobowoci (E. N), cho nie tak silne, jak w wypadku
wzrostu czy wagi. Dane wskazuj rwnie, z moliwym wyjtkiem wagi. na minimalne efekty wzrastania
w jednym domu (rodzestwo adopcyjne wychowywane razem).

MEDIANA UZYSKIWANYCH WSPCZYNNIKW KORELACJI W WZ E N


Blinita jednojajowe wychowywane razem 0.95 0,90 0,54 0,46
Blinita dwujajowe wychowywane razem 0,52 0,50 0,19 0,22
Wartoci rednie uzyskiwanych wspczynnikw korelacji
Blinita jednojajowe wychowywane razem 0,90 0,80 0,48 0,41
Blinita dwujajowe wychowywane razem 0,56 0,46 0.12 0,25
Blinita jednojajowe wychowywane oddzielnie 0,92 0,69 0,41 0,41
Blinita dwujajowe wychowywane oddzielnie 0,67 0,46 0,03 0,23
Rodzestwo biologiczne wychowywane razem 0,52 0,50 0.20 0.28
Rodzestwo adopcyjne wychowywane razem -0.07 0,24 -0.06 0,05
Rodzice - dziecko biologiczne - 0,26 0,19 0,25
Rodzice - dziecko adoptowane - 0,04 0,00 0,05

rda: B. S. Bloom, (1964). Stability and Change in Huma Characteristics. New York: Wiley: J. C. Loehlin,
(1992). Genes and Emiroment in Personaiity Development. Newbury Park CA: Sage; D. C. Rowe, (1993).
Genetic Perspective on Personaiity. W: R. Plomin, G. E. McCIearn (red.). Natur, Nurture and Psychology.
Washington, DC: American Psychological Association: M. Zuckerman, (1991). Psycliobiology of Personaiity.
New York: Cambridge University Press.

w zakresie wagi i wzrostu. Z powyszej zwizkami otwartoci z inteligencj, ktra


tabeli wynika rwnie jasno, e wsplne jest w znacznym stopniu dziedziczna (Bo-
lub oddzielne dorastanie rodzestwa nie uchard, McGue, 1981; McGue, Bouchard,
ma w tym wypadku wikszego znaczenia. Iaconor, Lykken, 1993). Zagadnienie to
Kolejnym dowodem znaczenia czynnika omawiam szczegowo w rozdziale pitym.
genetycznego jest fakt, e rodzestwa bio- Genetyczne uwarunkowanie osobowo-
logiczne wykazuj wysze wspczynniki ci mona wytumaczy w kategoriach
korelacji ni adopcyjne. Wysze s take ewolucyjnych: poszczeglne cechy sprzy-
wspczynniki korelacji midzy rodzicami jay albo przeszkadzay sukcesowi repro-
a dziemi biologicznymi ni rodzicami dukcyjnemu danych jednostek. Z tego po-
a dziemi adoptowanymi. wodu wielu psychologw ujmuje obecnie
Stwierdzono, e geny wpywaj na model picioczynnikowy, a take oglnie
wszystkie pi czynnikw osobowoci, cechy osobowoci z perspektywy ewolu-
przy czym najsilniej na O (otwarto na cyjnej. Stanowisko to wspieraj dwa wa-
dowiadczenia), a najsabiej na S (sumien- kie argumenty. Po pierwsze, nawizujc do
no) (Loehlin, 1992; tabela 2.5). Pierwsze podstawowej hipotezy leksykalnej Gold-
z tych zjawisk mona czciowo tumaczy berga (1990), nazwy cech pojawiy si po
68 PODSTAWOWE SKADNIKI OSOBOWOCI

to, aby ludzie mogli klasyfikowa zacho- zwizek midzy rnicami indywidualnymi
wania swoich wspziomkw w dziedzi- i podstawowymi z perspektywy ewolucyj-
nach o zasadniczym znaczeniu dla ludzkiej nej z problemami walki o byt i reprodukcj.
egzystencji. Pragniemy wiedzie, czy inni Takie cechy, jak skonno do dominacji,
s ugodowi (U), czy mona na nich liczy przyjazne nastawienie i stabilno emocjo-
(S), czy ich osobowo jest stabilna (N). nalna (sytuujce si na skraju osi neuro-
tycznoci) mogy mie na przykad duy
wpyw na dobr partnera (Kenrick, Sa-
TABELA 2.5 Szacunkowy stopie odzie- dalla, Groth, Trost, 1990). Stabilno emo-
dziczalnoci piciu podsta- cjonalna, sumienno i ugodowo nato-
wowych czynnikw osobo- miast miay prawdopodobnie due znacze-
woci nie w procesie doboru grupowego. Rnice
pomidzy cechami osobowoci mog wic
CZYNNIKI PODSTAWOWE odzwierciedla wyzwania, przed ktrymi
Ekstrawersja 0,36 stawa gatunek ludzki na drodze swojej
Ugodowo 0,28 ewolucji.
Sumienno 0,28 Spostrzeganie cech w perspektywie
Neurotyczno 0,31 ewolucyjnej jest stosunkowo wieej daty
Otwarto na dowiadczenia 0,46 i wymaga jeszcze wielu rozstrzygni
rednia dla piciu czynnikw teoretycznych oraz bada empirycznych.
podstawowych 0.34 Waga tej koncepcji polega na tym, e
ujmuje ona teori cech osobowoci w kon-
rdto: J. C. Loehlin, (1992). Genes and tekcie praw biologicznych wsplnych dla
Emiroment in Personaiity Development (s. 67). wszystkich gatunkw. Jak stwierdzi jeden
Newbury Part CA: Sage.
z jej zwolennikw: Nie ma powodw,
by sdzi, e zostalimy wyczeni spod
Po drugie uwaa si, e podstawowe wadzy procesu ewolucji na drodze doboru
cechy osobowoci wyksztaciy si, po- naturalnego. Teorie osobowoci niedajce
niewa odgryway wan rol w procesie si pogodzi z teori ewolucji maj nie-
selekcji naturalnej (Buss, 1991; 1995). wielkie szanse przetrwania" (Buss, 1991,
Decydujce w tej kwestii pytanie brzmi: s. 461). Razem z badaniami nad odziedzi-
w jaki sposb cechy sprzyjay rozwi- czalnoci oraz zwizkami midzy cechami
zywaniu problemw adaptacyjnych (jaka biologicznymi a osobowociowymi teoria
bowiem mogaby by inna racja ich ist- ewolucji tworzy wspln podstaw psy-
nienia)? Wydaje si, e zachodzi bliski chologii i nauk biologicznych (tabela 2.6).

TABELA 2.6 Dowody podtrzymujce model Wielkiej Pitki

1. Midzykulturowa zgodno co do podstawowych czynnikw - fundamentalne hipotezy leksykalne.


2. Zgodno samoopisw i danych obserwacyjnych.
3. Korelacje midzy wskanikami cech oraz pomiarami motywacji, emocji i zachowa interpersonalnych.
4. Diagnozy zaburze osobowoci raczej jako wymiary i wizki czynnikw osobowoci ni kategorie.
5. Dowody genetyczne i teoria ewolucyjna.
CECHY JAKO SKADNIKI OSOBOWOCI 69

Spjno osobowoci a problem osobowociowych


i sytuacyjnych determinant zachowania
Dochodzimy do kwestii zasadniczej dla krytyki byy trudnoci z przewidywaniem
teorii cech osobowoci, kwestii prostej zachowania ludzi na podstawie danych
i zoonej zarazem. Chodzi o spjno zebranych z kwestionariuszy. Po okresie
osobowoci. Teoria cech opiera si na niejakiego zauroczenia wielkimi moliwo-
zaoeniu, e osobowo czowieka jest ciami bada kwestionariuszowych nad-
wzgldnie staa, czyli indywidualna kon- szed czas otrzewienia. Liczni badacze
figuracja cech pozostaje niezmienna. Od wykazywali, e przewidywanie zachowania
pocztkw istnienia psychologii uporczy- czowieka na podstawie kwestionariuszy
wie powracao to samo pytanie: czy osobo- nie jest wcale takie atwe, jak by wynikao
wo czowieka jest staa i spjna (Pervin, z teorii cech. Relacje midzy cechami
1984; 1985; 1990)? A moe przeciwnie osobowoci decydujcymi o konkretnym
- presja okolicznoci jest silniejsza ni zachowaniu okazay si o wiele bardziej
cechy osobowoci i decyduje o zachowaniu skomplikowane, ni twierdzia tradycyjna
czowieka? Czy ludzie sami s kowalami teoria osobowoci. Cechy bowiem sabo
swojego losu, czy te zaley on od oko- pozwalaj przewidywa, czy dana osoba
licznoci zewntrznych? Jak wytumaczy odniesie sukces w okrelonym zawodzie,
podobiestwa i rnice zachowa danego na przykad pilota myliwskiego lub psy-
czowieka w rnych sytuacjach? Zanim chologa klinicznego (Wiggins, 1973).
przejdziemy do bada, omwimy pokrtce
W tym samym czasie zyskiway na
debat, ktra wyznaczaa kierunki psy-
znaczeniu modele Skinnerowskie, w kt-
chologii przez ponad dwadziecia lat i w
rych kado si nacisk na manipulowanie
pewnym stopniu pozostaje aktualna do
zachowaniem za pomoc nagrd i kar.
dzi.
W naukach psychologicznych zaczo si
Podstawowe badania nad cechami, pro-
te odczuwa wpyw rewolucji poznaw-
wadzone przez Allporta, Eysencka i Ca-
czej,. podkrelajcej wag sposobw ro-
ttella, zakoczono u schyku lat pi-
zumienia sytuacji przez ludzi. Wszystko
dziesitych. Wielu badaczy przedstawio
to razem doprowadzio w 1968 roku do
wtedy analizy czynnikowe spjne z tym, co
ostatecznie miao przybra posta Picio- ataku Waltera Mischela na tradycyjn
czynnikowego Modelu Osobowoci. Jed- teori osobowoci". Do niej zaliczy on
nak w latach szedziesitych zacza na- zarwno psychoanaliz, jak i teori cech.
rasta krytyka kategorii cech oraz narzdzi Mischel twierdzi, e zachowania ludzkie
ich klasyfikowania i pomiaru. Opieraa si s o wiele mniej spjne, ni utrzymywali
ona w znacznej mierze na nowych koncep- tradycyjni psychologowie, a badania kwe-
cjach dotyczcych liczby i rodzaju cech. Jak stionariuszowe s sab podstaw do ich
zreszt pamitamy, midzy Allportem, Ey- przewidywania. Okolicznoci zewntrzne
senckiem, Cattellem i teoretykami Picio- byy jego zdaniem waniejsze ni jakie
czynnikowego Modelu Osobowoci wyst- wewntrzne dyspozycje. W ten sposb
poway rnice zda co do liczby i charak- narodzi si problem osobowociowych
teru czynnikw podstawowych. Powodem i sytuacyjnych determinant zachowa-
70 PODSTAWOWE SKADNIKI OSOBOWOCI

nia, ktry - jak ju wspomniaem - mial ludzie w cigu wielu tygodni czy lat wy-
zdominowa wiele dziedzin psychologii na kazuj te same, niezmienne cechy oso-
nastpne dwadziecia lat i ktry do dzi bowoci? Drugi, ktry waciwiej byoby
pozosta nierozwizany. nazwa spjnoci, polega na tym, e te
Problem jest wic skomplikowany same cechy widoczne s w wielu rnych
i prosty zarazem. Prosty, bo wszyscy sytuacjach.
wiemy, e zachowanie ludzi - wczajc Istniej przekonujce dowody na rzecz
w to nas samych - bywa i stabilne, stabilnoci osobowoci, nawet w bardzo
i zmienne. Zakadamy, e ludzie maj duych przedziaach czasu (Bock, 1981;
okrelon osobowo i chtnie przypisu- Conley, 1985). Badanie prowadzone w pa-
jemy im rozmaite cechy, lecz przecie radygmacie Picioczynnikowego Modelu
wiemy te, e ten sam czowiek czasami Osobowoci prowadzi do wniosku, e
bywa towarzyski, a czasami zamyka si u wikszoci ludzi nawet po trzydziestu
w sobie, czasami dominuje, innym ra- latach zmiany osobowoci s minimalne:
zem si podporzdkowuje. Problem jest
skomplikowany, bo nie potrafimy uzgodni, W cigu trzydziestu lat w yciu wikszo-
w jakim stopniu osobowo jest stabilna, ci dorosych ludzi nastpuj radykalne
a jak dalece zmienna, ani - co waniejsze - zmiany. Odbywaj si luby, rozwody, po-
jak t dwoisto wytumaczy. Czy mamy wtrne oenki. Prawie kady kilkakrotnie
wystarczajc liczb dowodw na stao si przeprowadza [...] A jednak u wik-
osobowoci, aby posugiwa si sowami szoci ludzi nie odnotowuje si powaniej-
oznaczajcymi jej konkretne cechy? A jeli szych zmian w zakresie adnego z piciu
tak, to jak wytumaczy te wszystkie wy- podstawowych czynnikw.
padki, kiedy dany czowiek zachowuje si (McCrae, Costa, 1990, s. 87)
niezgodnie z przypisan mu cech? Pro-
blem osobowo a sytuacja wymaga okre- Autorzy tego badania s pod tak wielkim
lenia, co naley rozumie przez spjno wraeniem staoci osobowoci czowieka,
osobowoci oraz jaki jej poziom wystarcza, e nazywaj go niezmiennym, niewzru-
aby zasadnie przyj, e cechy osobowoci szonym, sztywnym jak koek" (McCrae,
istniej. aden psycholog nie twierdzi, e
Costa, 1994).
czowiek zachowuje si tak samo w kadej
Stwierdzenia takie trzeba jednak przyj-
sytuacji. Jak widzielimy, Allport i Cattell
mowa z pewn ostronoci. Po pierwsze
zdawali sobie spraw z wpywu okolicz-
badaniom poddaje si ludzi po trzydzie-
noci na zachowania ludzkie. Wiedzia to
stym roku ycia. Po drugie obserwacje
rwnie Eysenck. Utrzymywali oni jednak,
ograniczaj si do piciu podstawowych
e zachowania ludzkie s wystarczajco
czynnikw. Po trzecie przyjmuje si, e
spjne, aby mona byo zasadnie uywa
w obrbie danej cechy wystpuje cigo,
kategorii cech. Czy taki pogld ma uzasad-
jeli korelacje kilku kolejnych bada s
nienie?
wysze od 0,6 (tabela 2.7). Tymczasem
W istocie rzeczy istniej dwa aspekty nawet przy korelacji 0,6 pozostaje wystar-
spjnoci osobowoci. Pierwszy z nich, czajco duo miejsca na zmiany i rnice,
ktry waciwiej byoby nazwa stabilno- by z rezerw podchodzi do okrele
ci, przejawia si niezmiennoci okre- typu niewzruszony" czy niezmienny".
lonych cech mimo upywu czasu. Czy Dotyczy to tym bardziej moliwoci zmian
CECHY JAKO SKADNIKI OSOBOWOCI 71

w caociowej konfiguracji wszystkich pi- ich kontakty z nim. Dlatego ludziom tak
ciu czynnikw (Pervin, 1993c). Wreszcie, trudno przychodzi odmienne zachowanie
nawet jeeli osobowo si nie zmienia, to i przekonywanie otoczenia, e trzeba ich
nie znaczy, e nie moe si zmieni, jeeli inaczej traktowa. Cho wic nie jest wy-
zajd sprzyjajce ku temu okolicznoci. kluczone, e osobowo moe si zmieni,
Pamitajc o tych zastrzeeniach, trze- potne siy dziaaj na rzecz jej staoci.
ba jednak przyzna, e zaobserwowana Sprawa si komplikuje w wypadku spj-
stao osobowoci jest doprawdy imponu- noci osobowoci. Takie samo zachowa-
jca. Jaka moe by jej przyczyna? Due nie we wszystkich sytuacjach nie miaoby
znaczenie ma na pewno podoe gene- sensu i najbardziej nawet ortodoksyjny
tyczne. Jednak waniejsze jest chyba to, e teoretyk cech tego nie oczekuje. Spo-
poczwszy od jakiego wieku, ludzie zamy- dziewa si on raczej konsekwencji w za-
kaj si w pewnych sytuacjach yciowych chowaniu danego czowieka w okrelonych
i sami siebie okrelaj w pewnych kate- sytuacjach yciowych. Innymi sowy, rne
goriach. Wybieraj te i ksztatuj swoje zachowania byyby efektem tej samej ce-
rodowisko zgodnie z cechami swojej oso- chy, a w wikszoci sytuacji dana osoba
bowoci. Ekstrawertyk nie czeka, a inni wyraaaby t wanie cech. Otrzymu-
do niego przyjd, lecz sam szuka ludzi jemy wic zasad agregacji: dana ce-
i czsto zaraa ich swoim entuzjazmem. cha nie wyraa si okrelonym zacho-
Kiedy za zyska opini ekstrawertyka, inni waniem w danej sytuacji, ale rozmaitymi
ludzie bd swoim zachowaniem wzmac- zachowaniami w rnych sytuacjach. Lu-
niali jego postaw. Jeli wic dany czo- dzie o wysokim wskaniku ekstrawersji
wiek ma pewn wizj siebie, to swoim daj temu rny wyraz w rnych sytu-
zachowaniem j utwierdza. Podobnie, jeli acjach, a nieraz nie ujawniaj tej cechy
otaczajcy go ludzie maj o nim skrysta- w ogle. Aby oceni kogo w tym za-
lizowane wyobraenie, to wpywa ono na kresie, trzeba obserwowa go w wielu

TABELA 2.7 Stabilno wskanikw NEO-PI dla starszych i modszych kobiet i mczyzn

Dane wskazuj na znaczc stato osobowoci osoby dorosej w zakresie piciu podstawowych czynnikw
badanych kwestionariuszem NEO-PI.

25-56 LAT" 57-84 LAT" "


SKALA NEO-PI MCZYNI KOBIETY MCZYNI KOBIETY CZNIE
N 0,78 0,85 " 0.82 ~~ 0.81' 0.83
E 0,84 0,75 0,86 0,73 0,82
0 0,87 0,84 0.81 0,73 0,83
U 0,64 0,60 0,59 0,55 0,63
S 0.83 0,84 0,76 0,71 0,79

Uwaga: Korelacje s istotne przy p<0,001. Ns (wielko prb) wynosia od 63 do 127 osb
w poszczeglnych grupach. W grupach N. E i 0 badania powtarzano co 6 lat. w grupach U i S - co 3
lata.
rdo: R. R. McCrae. R T. Costa. Jr., (1990). Personaiity in Adultliood. New York: Guilford.
72 PODSTAWOWE SKADNIKI OSOBOWOCI

sytuacjach. Innymi sowy, trzeba dokona Wyniki bada Epsteina s wane i in-
cznej (agregacyjnej) oceny zachowa. teresujce. wiadcz o susznoci zasady
Dobr tego ilustracj jest wane ba- agregacji. Trzeba jednak zauway, e nie
danie Epsteina (1983). Poprosi on 30 dotycz one zrnicowania ludzkich zacho-
studentw o codzienn ocen ich uczu, wa w zalenoci od sytuacji, a wic sy-
impulsw behawioralnych oraz rzeczywi- tuacyjnej specyfiki ludzkiego zachowania.
stego zachowania w cigu 28 dni. Oce- Wskutek agregacji zmienno zachowania
niano poziom natenia 14 negatywnych ludzi z sytuacji na sytuacj zostaje zatarta.
i pozytywnych stanw emocjonalnych (np. Jednak co si dzieje, jeli tym wanie si
bezpieczny, zadowolony, zy). Jeeli chodzi zainteresujemy? Jak zmienni potrafi by
o impulsy behawioralne oraz rzeczywiste ludzie i czy potrafimy wyszczeglni czyn-
zachowania, oceniano 64 skonnoci (np. niki decydujce o tej zmiennoci? W chwili
poszukiwanie wrae, agresywno, wyco- obecnej, po przeprowadzeniu wszech-
fanie). Sprawdzano, jak dalece zachowania stronnych bada, moemy stwierdzi, e
w pewnych okrelonych sytuacjach pozwa- wskanik zmiennoci ludzkich zachowa
laj przewidzie zachowania w sytuacjach zaley od narzdzi ich pomiaru oraz za-
innego typu i jaki wpyw ma na to rnica kresu badanych sytuacji. Na przykad wy-
czasu midzy dwoma sytuacjami. szy wskanik konsekwencji w ludzkich
Okazao si, e im wiksza liczba za- zachowaniach osiga si, stosujc wiele
chowa zostaje poddana obserwacji, tym narzdzi pomiaru, a nie tylko jedno z nich
atwiej przewidzie przysze postpowa- (Funder, Colvin, 1991). Czsto zmienno
nie. Sposb bycia zaobserwowany w cigu zachowa jest pozorna, bo ta sama cecha
jednego dnia nie pozwala waciwie okre-
rnie si objawia w rnych sytuacjach.
li zachowa innego dnia. Jednak dwu-
Jeeli chodzi o rodzaj i zakres sytuacji,
tygodniowa obserwacja danego czowieka
to ludzie na og zachowuj si podob-
umoliwiaa ju z du trafnoci przewi-
nie w podobnych sytuacjach. Na przykad
dywanie jego zachowania w cigu innych
w dwch sytuacjach laboratoryjnych albo
dwch tygodni. Dotyczyo to zwaszcza
dwch sytuacjach codziennych podobie-
uczu. Dugo przerwy midzy okresami
stwo bdzie wiksze ni midzy zacho-
obserwacji (tydzie, dwa, trzy) nie miaa
waniem w sytuacji laboratoryjnej a za-
wpywu na wyniki. Epstein podsumowa
swoje badania nastpujco: chowaniem w sytuacji codziennej (Funder,
Colvin, 1991). Wiksza stao zaznacza
[...] dostarczaj one przekonujcych dowo- si te w kontaktach ze znajomymi ni
dw na rzecz istnienia pewnych skonno- obcymi (Moskowitz, 1988).
ci albo cech. Innymi sowy, osobowo Nic dziwnego, e ludzie, majc du
wykazuje w rnych sytuacjach wystar- swobod, zachowuj si konsekwentniej
czajco du stabilno, aby mona byo ni wtedy, gdy dziaaj pod siln presj
mwi o okrelonych cechach, nie powo- lub w ramach bardzo sztywnych regu
ujc si kadorazowo na konkretne sytu- (Monson, Hesley, Chernick, 1982). Innymi
acje. Nie znaczy to, e okolicznoci nie sowy, aby dana cecha si ujawnia, musi
wywieraj silnego wpywu na zachowanie istnie moliwo zachowa alternatyw-
czowieka. nych. Osobowo przejawia si te wyra-
(1983, s. 112) niej wwczas, gdy ludzie mog wybiera
CECHY JAKO SKADNIKI OSOBOWOCI 73

sytuacj, a nie gdy zostaje im ona narzu- Naley przy tym rozrni midzy za-
cona. Oczywicie, cechy nabieraj najwik- kresem a dokadnoci przewidywa.
szej wyrazistoci wtedy, gdy cziowiek sam Zakres odnosi si do zachowa, ktre
wybiera sobie sytuacje yciowe (Snyder, moemy przewidywa, natomiast dokad-
1981). no - do trafnoci naszych przypuszcze.
Nasza konkluzja z pewnoci nie za- Nasuwa si tu porwnanie z radiem, ktre
skoczy nikogo, kto zastanawia si nad moe odbiera szeroki zakres stacji albo
staoci i zmiennoci ludzkich zachowa. jedynie konkretne, wybrane stacje, za to
Ludzie s zarwno stabilni, jak i zmienni, szczeglnie czysto (dokadnie). Idealne ra-
konsekwentni i niestali. Stao osobowo- dio charakteryzuje si oczywicie i sze-
ci zaznacza si bardziej w pniejszym rokim zakresem, i du dokadnoci, ale
okresie ycia i w krtszych przedziaach czasami trzeba wybiera. Podobnie stoso-
czasu ni we wczeniejszym okresie ycia wany test osobowoci moe mie szeroki
i w duszych przedziaach czasu. Wida j zakres, ale ma dokadno, czyli po-
bardziej w sytuacjach do siebie podobnych zwala na przewidywanie wielu zachowa,
ni w odmiennych. ale z niewielk trafnoci. Moe si te
odznacza wielk dokadnoci przy w-
skim zakresie, czyli doskonale przewidy-
Czy zachowanie czowieka
wa prawdopodobiestwo wystpienia nie-
da si przewidzie?
wielkiej liczby zachowa. Oglnie mona
Jakie wnioski pyn z tego dla przewidy- powiedzie, e teoria cech i inspirowane
wania zachowa czowieka? Z omwionych przez ni testy maj duy zakres, ale ma
bada wynika, e najtrafniej mona prze- dokadno. Zasada agregacji obejmuje za-
widzie zachowanie czowieka, odwoujc chowania w wielu rnych sytuacjach. Aby
si do jego postpowania w podobnej sy- poprawi dokadno, trzeba uwzgldni
tuacji, poniewa w gr wchodzi wwczas konkretne okolicznoci. Jak ju wspomnia-
podobiestwo oddziaujcych czynnikw em, najlepsz podstaw do przewidywania
sytuacyjnych i osobowociowych. Mona zachowania w danej sytuacji jest uprzed-
rwnie przewidzie og zachowa na nie postpowanie czowieka w podobnej
podstawie innych zachowa w przeszo- sytuacji. Jednak taka dokadno powanie
ci. Trudno natomiast snu przypuszcze- ogranicza zakres przewidywa.
nia co do zachowania czowieka w jednej W istocie rzeczy przewidywanie zacho-
odosobnionej sytuacji na podstawie jego wania czowieka w yciu codziennym jest
postpowania w innej odosobnionej sy- niezwykle trudne, szczeglnie w bardziej
tuacji, zwaszcza jeeli s one zupenie zoonych sytuacjach. Wszak kady moe
rne. Mwic oglnie, im lepiej kogo si znale w zupenie nowej sytuacji,
znamy, tym lepiej potrafimy przewidzie a zachowanie czowieka jest wynikiem
jego zachowanie. Moemy bowiem wtedy oddziaywania wielu zoonych czynnikw.
zarwno posuy si zasad agregacji, jak Mona kogo bardzo dobrze zna, ale
i wyciga wnioski z uprzednich zachowa nie umie przewidzie jego zachowania
w podobnej sytuacji. Jednak nawet ludzie w nowej sytuacji, bo brakuje najwaniej-
dobrze nam znani czasami nas zaskakuj szego skadnika albo nie wiadomo, jak
w sytuacjach, w ktrych ich nigdy nie poczy rne znane elementy. Meteoro-
obserwowalimy. lodzy duo wiedz o pogodzie, ale prze-
72 PODSTAWOWE SKADNIKI OSOBOWOCI

sytuacjach. Innymi sowy, trzeba dokona Wyniki bada Epsteina s wane i in-
cznej (agregacyjnej) oceny zachowa. teresujce. wiadcz o susznoci zasady
Dobr tego ilustracj jest wane ba- agregacji. Trzeba jednak zauway, e nie
danie Epsteina (1983). Poprosi on 30 dotycz one zrnicowania ludzkich zacho-
studentw o codzienn ocen ich uczu, wa w zalenoci od sytuacji, a wic sy-
impulsw behawioralnych oraz rzeczywi- tuacyjnej specyfiki ludzkiego zachowania.
stego zachowania w cigu 28 dni. Oce- Wskutek agregacji zmienno zachowania
niano poziom natenia 14 negatywnych ludzi z sytuacji na sytuacj zostaje zatarta.
i pozytywnych stanw emocjonalnych (np. Jednak co si dzieje, jeli tym wanie si
bezpieczny, zadowolony, zy). Jeeli chodzi zainteresujemy? Jak zmienni potrafi by
o impulsy behawioralne oraz rzeczywiste ludzie i czy potrafimy wyszczeglni czyn-
zachowania, oceniano 64 skonnoci (np. niki decydujce o tej zmiennoci? W chwili
poszukiwanie wrae, agresywno, wyco- obecnej, po przeprowadzeniu wszech-
fanie). Sprawdzano, jak dalece zachowania stronnych bada, moemy stwierdzi, e
w pewnych okrelonych sytuacjach pozwa- wskanik zmiennoci ludzkich zachowa
laj przewidzie zachowania w sytuacjach zaley od narzdzi ich pomiaru oraz za-
innego typu i jaki wpyw ma na to rnica kresu badanych sytuacji. Na przykad wy-
czasu midzy dwoma sytuacjami. szy wskanik konsekwencji w ludzkich
Okazao si, e im wiksza liczba za- zachowaniach osiga si, stosujc wiele
chowa zostaje poddana obserwacji, tym narzdzi pomiaru, a nie tylko jedno z nich
atwiej przewidzie przysze postpowa- (Funder, Colvin, 1991). Czsto zmienno
nie. Sposb bycia zaobserwowany w cigu zachowa jest pozorna, bo ta sama cecha
jednego dnia nie pozwala waciwie okre-
rnie si objawia w rnych sytuacjach.
li zachowa innego dnia. Jednak dwu-
Jeeli chodzi o rodzaj i zakres sytuacji,
tygodniowa obserwacja danego czowieka
to ludzie na og zachowuj si podob-
umoliwiaa ju z du trafnoci przewi-
nie w podobnych sytuacjach. Na przykad
dywanie jego zachowania w cigu innych
w dwch sytuacjach laboratoryjnych albo
dwch tygodni. Dotyczyo to zwaszcza
dwch sytuacjach codziennych podobie-
uczu. Dugo przerwy midzy okresami
stwo bdzie wiksze ni midzy zacho-
obserwacji (tydzie, dwa, trzy) nie miaa
waniem w sytuacji laboratoryjnej a za-
wpywu na wyniki. Epstein podsumowa
swoje badania nastpujco: chowaniem w sytuacji codziennej (Funder,
Colvin, 1991). Wiksza stao zaznacza
[...] dostarczaj one przekonujcych dowo- si te w kontaktach ze znajomymi ni
dw na rzecz istnienia pewnych skonno- obcymi (Moskowitz, 1988).
ci albo cech. Innymi sowy, osobowo Nic dziwnego, e ludzie, majc du
wykazuje w rnych sytuacjach wystar- swobod, zachowuj si konsekwentniej
czajco du stabilno, aby mona byo ni wtedy, gdy dziaaj pod siln presj
mwi o okrelonych cechach, nie powo- lub w ramach bardzo sztywnych regu
ujc si kadorazowo na konkretne sytu- (Monson, Hesley, Chernick, 1982). Innymi
acje. Nie znaczy to, e okolicznoci nie sowy, aby dana cecha si ujawnia, musi
wywieraj silnego wpywu na zachowanie istnie moliwo zachowa alternatyw-
czowieka. nych. Osobowo przejawia si te wyra-
(1983, s. 112) niej wwczas, gdy ludzie mog wybiera
CECHY JAKO SKADNIKI OSOBOWOCI 73

sytuacj, a nie gdy zostaje im ona narzu- Naley przy tym rozrni midzy za-
cona. Oczywicie, cechy nabieraj najwik- kresem a dokadnoci przewidywa.
szej wyrazistoci wtedy, gdy czowiek sam Zakres odnosi si do zachowa, ktre
wybiera sobie sytuacje yciowe (Snyder, moemy przewidywa, natomiast dokad-
1981). no - do trafnoci naszych przypuszcze.
Nasza konkluzja z pewnoci nie za- Nasuwa si tu porwnanie z radiem, ktre
skoczy nikogo, kto zastanawia si nad moe odbiera szeroki zakres stacji albo
staoci i zmiennoci ludzkich zachowa. jedynie konkretne, wybrane stacje, za to
Ludzie s zarwno stabilni, jak i zmienni, szczeglnie czysto (dokadnie). Idealne ra-
konsekwentni i niestali. Stao osobowo- dio charakteryzuje si oczywicie i sze-
ci zaznacza si bardziej w pniejszym rokim zakresem, i du dokadnoci, ale
okresie ycia i w krtszych przedziaach czasami trzeba wybiera. Podobnie stoso-
czasu ni we wczeniejszym okresie ycia wany test osobowoci moe mie szeroki
i w duszych przedziaach czasu. Wida j zakres, ale ma dokadno, czyli po-
bardziej w sytuacjach do siebie podobnych zwala na przewidywanie wielu zachowa,
ni w odmiennych. ale z niewielk trafnoci. Moe si te
odznacza wielk dokadnoci przy w-
skim zakresie, czyli doskonale przewidy-
Czy zachowanie czowieka
wa prawdopodobiestwo wystpienia nie-
da si przewidzie?
wielkiej liczby zachowa. Oglnie mona
Jakie wnioski pyn z tego dla przewidy- powiedzie, e teoria cech i inspirowane
wania zachowa czowieka? Z omwionych przez ni testy maj duy zakres, ale ma
bada wynika, e najtrafniej mona prze- dokadno. Zasada agregacji obejmuje za-
widzie zachowanie czowieka, odwoujc chowania w wielu rnych sytuacjach. Aby
si do jego postpowania w podobnej sy- poprawi dokadno, trzeba uwzgldni
tuacji, poniewa w gr wchodzi wwczas konkretne okolicznoci. Jak ju wspomnia-
podobiestwo oddziaujcych czynnikw em, najlepsz podstaw do przewidywania
sytuacyjnych i osobowociowych. Mona zachowania w danej sytuacji jest uprzed-
rwnie przewidzie ogl zachowa na nie postpowanie czowieka w podobnej
podstawie innych zachowa w przeszo- sytuacji. Jednak taka dokadno powanie
ci. Trudno natomiast snu przypuszcze- ogranicza zakres przewidywa.
nia co do zachowania czowieka w jednej W istocie rzeczy przewidywanie zacho-
odosobnionej sytuacji na podstawie jego wania czowieka w yciu codziennym jest
postpowania w innej odosobnionej sy- niezwykle trudne, szczeglnie w bardziej
tuacji, zwaszcza jeeli s one zupenie zoonych sytuacjach. Wszak kady moe
rne. Mwic oglnie, im lepiej kogo si znale w zupenie nowej sytuacji,
znamy, tym lepiej potrafimy przewidzie a zachowanie czowieka jest wynikiem
jego zachowanie. Moemy bowiem wtedy oddziaywania wielu zoonych czynnikw.
zarwno posuy si zasad agregacji, jak Mona kogo bardzo dobrze zna, ale
i wyciga wnioski z uprzednich zachowa nie umie przewidzie jego zachowania
w podobnej sytuacji. Jednak nawet ludzie w nowej sytuacji, bo brakuje najwaniej-
dobrze nam znani czasami nas zaskakuj szego skadnika albo nie wiadomo, jak
w sytuacjach, w ktrych ich nigdy nie poczy rne znane elementy. Meteoro-
obserwowalimy. lodzy duo wiedz o pogodzie, ale prze-
74 PODSTAWOWE SKADNIKI OSOBOWOCI

cie czsto popeniaj powane bdy na Zdolno przewidywania zachowa lu-


skutek nieznacznych lokalnych zmian at- dzkich na podstawie psychologii cech jest
mosferycznych. Umiejtno przewidywa- ograniczona. Nie powinno nas to ani za-
nia zachowa ludzkich byaby wic istotn skakiwa, ani podwaa wiary w to, e
zalet psychologii, ale nie przesdza o jej cechy s podstawowymi jednostkami bu-
wartoci. dulcowymi osobowoci.

Krytyczne spojrzenie na cechy i analiz czynnikow


Ostatnie osignicia w dziedzinie bada Po drugie, jakie aspekty osobowoci
nad cechami s doprawdy imponujce. obejmuje cecha? Czy chodzi tylko o za-
Od czasu, kiedy Mischel zakwestiono- chowanie, czy rwnie o uczucia, myli
wa uyteczno kategorii cech, do chwili i wartoci? Cho dawni psychologowie
obecnej dokonano wielu wakich ustale. mwili o cechach w kontekcie zachowa,
Nie wszystko jednak przebiega idealnie. zwolennicy Picioczynnikowego Modelu
Wbrew entuzjazmowi zwolennikw teorii Osobowoci odnosz je rwnie do uczu
cech, uwaajcych je za zasadnicze skad- i motyww. Jeeli cechy obejmuj wszyst-
niki osobowoci (McCrae, John, 1992), kie aspekty osobowoci, ktrymi ludzie si
pewne podstawowe pytania wci pozo- rni, to w czym przejawiaaby si ich
staj bez odpowiedzi. swoisto?
Testy stosowane do pomiaru natenia
cech zwykle zawieraj pozycje z rnych
Czym jest cecha?
zakresw osobowoci. W kwestionariuszu
Przez cay czas pisalimy o cechach tak, NEO-PI znajduj si midzy innymi ta-
jakby midzy badaczami panowaa zgoda kie stwierdzenia: Mam ze mniemanie
co do tego, czym one s w istocie. Tak 0 sobie"; Czsto si martwi, e co si
jednak nie jest, a wtpliwoci dotycz nie uda"; Inni sdz, e jestem niemiay
zwaszcza dwch kwestii. Po pierwsze, czy 1 skryty"; Przychodz mi do gowy prze-
cecha jest predyspozycj do reagowania raajce myli". Tego typu pozycje znaj-
w okrelony sposb, czy rzeczywistym duj si obok innych, ktre wprost nawi-
zachowaniem? Innymi sowy, czy mona zuj do zachowa: Zanim zabior si do
nazwa cech pewn ukryt predyspozy- pracy, marnuj mnstwo czasu"; Jestem
cj, ktra ujawnia si tylko w szczegl- bardzo aktywnym czowiekiem"; Kiedy
nych okolicznociach? Czy te moe cecha dokd id, wybieram zawsze t sam
manifestuje si jawnymi zachowaniami, drog". Niektre pozycje s dwuznaczne.
widocznymi w wielu rnych sytuacjach? Wydaje si, e nawizuj do zachowa, ale
Z dotychczasowych bada mogoby wyni- opisuj zarazem stan wewntrzny. Przy-
ka, e w tym wanie pytaniu kryje si kadem moe by takie zdanie: Czsto
waciwa odpowied. Koncepcja cech za pragn mocnych wrae". Czy chodzi tu
swj przedmiot obraa jawne, widoczne tylko o pragnienie, bez wzgldu na to,
zachowania. Rzadko jednak poddaje si t czy znajduje ono urzeczywistnienie w kon-
kwesti pod dyskusj. kretnych zachowaniu, czy te kryje si
CECHY JAKO SKADNIKI OSOBOWOCI 75

w nim zaoenie, e pragnienie prowadzi wsze tak jest. Co wicej, cho istniej do-
do okrelonych zachowa? Kady wie, e wody na rzecz modelu picioczynnikowego
niekiedy pragniemy czego, ale nie robimy zebrane w wielu kulturach, to przecie
nic, aby to urzeczywistni, wic wspo- niektre zjawiska pozwalaj powtpiewa
mniane rozrnienie nie jest bynajmniej w jego uniwersalno (Yang, Bond, 1990).
bezzasadne. W sumie porozumienie co do liczby
W sumie pierwsze nasuwajce si pyta- cech jeszcze nie nastpio. W wielu kwe-
nie dotyczy tego, jakie aspekty osobowoci stiach panuje wprawdzie zgoda, ale utrzy-
obejmuje pojcie cechy oraz czy w tej muj si te rozbienoci.
kwestii panuje wrd psychologw zgoda.
Metoda - analiza czynnikowa
Ile cech i jakich?
Znaczna cz wspczesnej teorii cech
Jak ju wspomniaem, psychologowie nie opiera si na analizie czynnikowej. Trzeba
mog si porozumie co do liczby jedno- jednak zapyta, jakie s moliwoci i ogra-
stek podstawowych. Allport mwi o du- niczenia tej metody. Czy pozwala ona
ej liczbie cech, Cattell o szesnastu, Ey- dotrze do ukrytej struktury osobowoci?
senck o trzech. Obecnie obowizuje Pi- Cho analiza czynnikowa ma licznych zwo-
cioczynnikowy Model Osobowoci. Jego lennikw, to nie brakuje rwnie scepty-
zwolennicy twierdz, e udao si osign kw. Na przykad Allport - jak ju wspo-
consensus, ale przecie i model trjczyn- mniaem - wprawdzie by wsptwrc
nikowy ma swoich wyznawcw. Niekt- teorii cech, ale do analizy czynnikowej mia
rzy uwaaj, e model picioczynnikowy stosunek krytyczny. Jego nastawienie po-
mona wyprowadzi z trjczynnikowego, dziela wielu innych badaczy uwaajcych,
ale nie jest to opinia powszechna. W do- e analiza czynnikowa polega na przepusz-
datku zwolennicy modelu trjczynniko- czeniu ludzi przez wirwk i oczekiwaniu,
wego poczyli go z biologicznymi me- e dotrze si w ten sposb do istoty
chanizmami zachowa obserwowalnych, rzeczy (Lykken, 1971; Tomkins, 1962).
czego nie mona powiedzie o modelu Osobicie sdz, e analiza czynnikowa
picioczynnikowym. Ten ostatni jest skon- pozwala skutecznie ustali grupy zacho-
centrowany raczej na wskanikach i kwe- wa czy waciwoci wystpujce razem.
stionariuszach. Wtpi natomiast, czy mona za jej pomoc
zbudowa okresowy ukad pierwiastkw
Nawet w ramach modelu trj- czy
osobowoci.
picioczynnikowego nie ma zgody co
do natury czynnikw. Zwolennicy mo- Naley te si zastanowi nad tym,
delu trjczynnikowego na og zgadzaj jakiego rodzaju dane poddawane s analizie
si co do dwch pierwszych czynnikw, czynnikowej. Ich rdem s niemal wy-
ale trzeci wzbudza kontrowersje. Podobne cznie wskaniki w postaci ocen natenia
rozbienoci panuj wrd wyznawcw cech u siebie lub innych oraz kwestiona-
Piecioczynnikowego Modelu Osobowoci, riusze. Obydwa te rodzaje danych zale
zwaszcza w stosunku do czynnika otwar- od jzyka oraz pogldw ludzi na to,
toci na dowiadczenia. Niekiedy dotycz ktre cechy i zachowania wspwystpuj.
one wprawdzie bardziej kwestii nazwy Czy jakakolwiek inna nauka - biologia,
danego czynnika ni jego istoty, ale nie za- fizyka, chemia czy geologia - zaczynaaby
76 PODSTAWOWE SKADNIKI OSOBOWOCI

poszukiwania jednostek podstawowych od wiadajc na to pytanie, Eysenck (1992)


badania jzyka naturalnego? Czy psycho- stwierdzi, e bez teorii powstaje niebez-
logia tak bardzo si rni od innych nauk? pieczestwo bdnego koa: nazwa cechy
A moe tak naprawd bada si potoczn tumaczy zachowanie, ktre suy za pod-
psychologi" albo pogldy ludzi na wiat, staw nazwy cechy. Ludzie zachowuj si
a nie rzeczywist struktur osobowoci jak ekstrawertycy, poniewa s ekstrawer-
(Tellegen, 1991; 1993)? Wtpliwoci takie tykami, a wiemy, e nimi s na podstawie
zgaszaj nawet zwolennicy Picioczynni- ich zachowania. Czy to co wnosi do naszej
kowego Modelu Osobowoci, cho ich zda- wiedzy na temat osobowoci czowieka?
niem stanowi on jedynie dogodny punkt Zwolennicy Trjczynnikowego Modelu
wyjcia do dalszych poszukiwa Qohn, Osobowoci zadbali o wyposaenie go
1990). w podstawy teoretyczne, kadc nacisk na
genetyczne uwarunkowanie rnic w funk-
Opis czy wyjanienie? cjonowaniu organizmu (Zuckerman, 1991).
Powstaje wreszcie pytanie o status teorii Cho podkrelali wag dziedziczenia pod-
cech. Czy nazwy cech opisuj prawido- stawowych cech i prbowali uj cay
woci w zachowaniu czowieka, czy te je model w perspektywie ewolucyjnej, to
tumacz (Briggs, 1989, Wiggins, 1973)? jednak cigle brakuje mu mocnego oparcia.
Czy cechy wystpuj w rzeczywistoci, Mimo to wielu badaczy twierdzi, e [...]
czy te s wygodnymi tworami fikcyj- nazywanie tego podejcia ateoretycznym
nymi, dziki ktrym moemy si komu- jest nietrafne i niesprawiedliwe" (Wiggins,
nikowa" (Briggs, 1989, s. 251)? Odpo- 1992, s. 531).

Wniosek
W ten sposb omwilimy pierwsz klas na temat osobowoci. Omwilimy tu-
ewentualnych skadowych osobowoci: ce- taj wiele jej postaci oraz dowody prze-
chy. Teoria cech trafia do nas, ponie- mawiajce za tym, e cechy s podsta-
wa nazwami cech posugujemy si na wowymi skadnikami osobowoci. Czas
co dzie. Z moich dowiadcze wy- teraz, by zaj si innymi jednostkami
nika, e teoria ta przyciga studentw, i ewentualnymi powizaniami midzy nimi.
moe nawet bardziej ni inne pogldy

Podstawowe pojcia
Agregacja (Aggregation) - pomiar natenia Dokadno (Fidelity) - trafno, z jak dana
jakiej cechy na podstawie wielu rnych teoria albo metoda badawcza moe opisa
zachowa tego samego typu w rnych lub przewidzie zachowanie.
zachowaniach. Dyspozycje dominujce, centralne, wtrne
Cecha (Trait) - skonno do zachowywania si {Cardinal traits, Central traits, Secondary
w okrelony sposb, wyraajca si zacho- dispositions) - zaproponowane przez All-
waniem czowieka w rnych sytuacjach. porta rozrnienie mocy opisowej rnych
CECHY JAKO SKADNIKI OSOBOWOCI 77

cech. Dyspozycje dominujce to tak silne model osobowoci zakadajcy istnienie pi-
skonnoci, e waciwie kade zachowanie ciu podstawowych czynnikw osobowoci:
mona do nich odnie. Dyspozycje cen- neurotycznoci, ekstrawersji, otwartoci na
tralne to skonno do okrelonego zacho- dowiadczenia, ugodowoci oraz sumien-
wania w wielu rnych sytuacjach. Dyspo- noci.
zycje wtrne determinuj zachowanie czo- Podstawowa hipoteza leksykalna (Funda-
wieka tylko w niektrych sytuacjach. mental Lexical Hypothesis) - hipoteza, we-
Idiograficzne podejcie (Idiographic) - me- dug ktrej najwaniejsze rnice indywi-
toda badania i opisu osobowoci, propago- dualne midzy ludmi zostay zakodowane
wana przez Allporta, podkrelajca wyjt- w jzyku w postaci pojedynczych sw.
kowo jednostki wyraajc si cechami Problem osobowociowych i sytuacyjnych
osobowoci i ich organizacj. determinant zachowania (Person-Situ-
Kwestionariusz Osobowoci NEO-PI (NEO- ation Controversy) - problem dotyczcy
-PI Fwe-Factor Inventory) - kwestionariusz stopnia, w jakim cechy osobowoci oraz
osobowoci zwizany z modelem picio- czynniki sytuacyjne decyduj o zachowaniu
czynnikowym. si jednostki w konkretnej sytuacji.
Model PEN (PEN Model) - model osobowoci Spjno (Consistency) - utrzymywanie si
Eysencka, wyrniajcy trzy jej wymiary: cechy zachowania w rnych sytuacjach.
psychotyczny, ekstrawersj i neurotyczny. Stabilno (Stability) - utrzymywanie si ce-
NEOAC - Akronim zbudowany z pierwszych chy zachowania przez dugi czas.
liter cech modelu picioczynnikowego: O - Szesnastoczynnikowy Kwestionariusz Oso-
Openness to experience, C - Conscientio- bowoci (Sixteen Personaiity Factor Qu-
usness, E - Extraversion, A -Agreeableness, estionnaire -16 PF) - opracowany przez
N - Neuroticism. Cattella kwestionariusz osobowoci, bada-
Nomotetyczne podejcie (Nomothetic) - me- jcy osobowo czowieka w zakresie 16
toda badania i opisu osobowoci, w ktrej podstawowych cech.
kadzie si nacisk na rnice indywidualne Typ (Type) - grupa ludzi, charakteryzujca
w ramach okrelonych cech, mierzonych si okrelonymi cechami (np. eysenkowscy
wystandaryzowanymi narzdziami. introwertycy i ekstrawertycy).
Odziedziczalno (Heritability) - pojcie okre- Wielka Pitka (Big Five) - pi gwnych
lajce procent cech indywidualnych uwa- cech skadajcych si na model picioczyn-
runkowanych genetycznie. nikowy.
Picioczynnikowy Model Osobowoci - Zakres (Bandwidth) - skala zachowa obej-
PMO (Fwe-Factor Model - FFM) - za- mowanych dan teori albo narzdzie do
aprobowany przez wikszo psychologw pomiaru osobowoci.

Podsumowanie
1. Cechy odnosz si do prawidowoci 2. Allport uwaa cech za predyspozycj
w ludzkim zachowaniu. Ich nazwy s do reagowania w okrelony sposb. In-
powszechnie uywane przez ludzi pod- teresowa si konfiguracj cech u kon-
czas opisu czyjej osobowoci. Wielu kretnego czowieka i odrzuca analiz
psychologw uwaa je za podstawowe czynnikow jako metod badania pod-
elementy osobowoci. stawowych elementw osobowoci.
78 PODSTAWOWE SKADNIKI OSOBOWOCI

3. Cattell posugiwa si analiz czyn- szczeglnych cech a innymi aspektami


nikow przy odkrywaniu i porwny- osobowoci, zwizki midzy cechami
waniu cech w badaniach wskaniko- a zaburzeniami osobowoci oraz wyniki
wych, kwestionariuszowych i laborato- bada nad odziedziczalnoci cech.
ryjnych. Interesowa si rwnie kwe- 6. Zgodnie z koncepcj cech osobowo
stiami wpywu dziedziczenia i rodowi- czowieka jest stabilna. Istniej liczne
ska na cechy osobowoci, a take ich dowody przemawiajce za trwaoci
rozwojem w czasie. osobowoci. Wyniki bada dotyczcych
4. Za pomoc analizy czynnikowej Ey- spjnoci dziaa ludzkich w rnych
senck opracowa model PEN, okrela- sytuacjach nie s tak jednoznaczne.
jcy osobowo w ramach trzech czyn- Wtpliwoci znalazy odbicie w proble-
nikw: psychotycznoci, ekstrawersji mie osobowociowych i sytuacyjnych
oraz neurotycznoci. Eysenck wska-
determinant zachowania.
zywa rwnie na biologiczne podoe
7. Jeeli chodzi o przewidywanie ludzkich
tych czynnikw.
zachowa, to teori cech oraz oparte na
5. Wielu wspczesnych psychologw
niej testy osobowoci cechuje szeroki
twierdzi, e powszechn akceptacj
zakres i maa dokadno.
rodowiska psychologicznego zyskuje
Picioczynnikowy Model Osobowoci. 8. Ostatnie osignicia w badaniach nad
Przemawia za nim midzykulturowy cechami s imponujce. Jednoczenie
charakter czynnikw wyodrbnionych pojawiaj si pytania o definicj cechy,
na podstawie wskanikw i kwestiona- liczb podstawowych cech i ich natur,
riuszy, zgodno midzy samoopisem metod analizy czynnikowej oraz o to,
a ocenami dokonywanymi przez in- czy kategoria cechy nazywa zachowa-
nych, korelacje midzy nateniem po- nie, czy te je tumaczy.
3 Poznawcze skadniki
osobowoci

Zawarto rozdziau
W niniejszym rozdziale zajmiemy si W rozdziale tym zajmiemy si skad-
poznawczymi skadnikami osobowoci. nikami osobowoci zupenie innymi ni
Przedmiotem naszych rozwaa bd spo- cechy, s one bowiem zwizane z po-
soby mylenia ludzi o sobie i o wiecie. znawczymi funkcjami ludzkiej psychiki,
Takie podejcie zostao zainspirowane roz- takimi jak spostrzeganie, pami oraz po-
wojem komputeryzacji oraz potraktowa- sugiwanie si jzykiem. Psychologia po-
niem komputera jako metafory funkcjono- znania bada sposoby przetwarzania przez
wania umysu czowieka. Osobowo defi- organizm informacji o sobie i otaczaj-
niuje si w kategoriach pogldw i prze- cym wiecie. Tak jak dla teoretykw cech
kona ludzi na temat rzeczywistoci oraz punktem odniesienia bya tabela okresowa
sposobw przetwarzania informacji i tu- pierwiastkw chemicznych, tak dla psy-
maczenia wydarze. Inaczej ni w teorii chologw poznawczych jest nim kompu-
cech, tutaj nacisk kadzie si na rnice ter, ktry pobiera, magazynuje, przetwarza
zachowa ludzi w rnych sytuacjach. i generuje informacje.
Na poznawcze skadniki osobowoci
Pytania zadawane w tym rozdziale skadaj si zarwno same informacje, jak
i sposoby ich przetwarzania - wane s
1. Dlaczego teoria poznawczych skadni- wic i tre, i proces poznania. Jeeli
kw osobowoci prowadzi do innego chodzi o tre, to niektrzy ludzie zwra-
obrazu osobowoci czowieka ni teo- caj uwag na kontakty midzyludzkie,
ria cech? podczas gdy inni na bezosobowe aspekty
2. Jakie s konsekwencje uywania me- rzeczywistoci. Jedni skupiaj si na uczu-
tafory komputera w myleniu o oso- ciach, innych zupenie one nie obchodz.
bowoci czowieka? Jakie aspekty jej Czsto ludzie nie mog si nawzajem
funkcjonowania nabieraj znaczenia zrozumie, poniewa tre ich procesw
w kontekcie metafory komputero- poznawczych rni si zasadniczo. Je-
wej? eli chodzi o proces, to niektrzy ludzie
3. Jaki wpyw ma sposb spostrzegania przetwarzaj informacje w sposb bardzo
przez nas rzeczywistoci na nasze szczegowy i analityczny, podczas gdy
emocje i motywacje? inni posuguj si kategoriami oglnymi.
80 PODSTAWOWE SKADNIKI OSOBOWOCI

I znowu, czsto dwie osoby nie mog natomiast, co nazywa si rewolucj po-
si porozumie, poniewa zupenie ina- znawcz, datuje si od lat szedziesitych
czej przetwarzaj informacje. Informacja (Boneau, 1992). Od tego czasu procesy
identyczna pod wzgldem treciowym, ale poznawcze stay si wan czci psy-
opakowana" inaczej, wyglda na cakiem chologii, a szczeglnie psychologii osobo-
inn. woci. Omwimy tutaj historyczny roz-
Jak ju wskazaem, pojcie poznania nie wj poznawczego podejcia do osobowoci,
jest w psychologii nowoci. Posugiwano kadc nacisk na jego rnorodno oraz
si ni nieomal od zarania tej nauki. To ewolucj.

Style poznawcze
Wczesne badania psychologii poznania, za- Aby to zrobi, musia zignorowa dane
pocztkowane w latach pidziesitych, z otoczenia (rama) i kierowa si jedy-
w znacznym stopniu koncentroway si nie sygnaami pochodzcymi z organizmu.
na rnicach stylw poznawczych ludzi. Jeeli prt pozostawa nachylony w tym
Przykadem mog by prace Hermana Wit- samym kierunku co rama, oznaczao to
kina, dotyczce - jak t wwczas okrelano zaleno badanego od sygnaw z oto-
- zalenych bd niezalenych od pola czenia, natomiast prawidowe ustawienie
oraz analitycznych i globalnych stylw prta wiadczyo o dominacji sygnaw
poznawczych (Witkin i in., 1962). z ciaa. Czy ludzie kieruj si sygnaami
Witkin rozpocz badania od ekspery- z otoczenia, czy z wasnego organizmu?
mentw percepcyjnych. Interesowao go, Czy ustalaj pooenie prta w zalenoci
jak ludzie utrzymuj pozycj wyprosto- od pooenia ramy, czy te od wasnej
wan, to znaczy, skd wiedz, e oni pozycji?
i inni s wyprostowani? Czy wynika to Witkin dy do odkrycia oglnego
z informacji wizualnych, czy moe z in- prawa rzdzcego spostrzeganiem, ale
formacji pyncych z wntrza organizmu, okazao si, e ludzie bardzo si mi-
czy z jakiego poczenia obu tych rde? dzy sob rni. Proste uoglnienie byo
Co si dzieje, jeeli otrzymujemy tylko niemoliwe, bo pytanie brzmiao: ktre
jeden rodzaj informacji, albo jeeli infor- sygnay s waniejsze dla kogo? (Witkin
macje rnego typu s ze sob sprzeczne i in., 1954). By to pocztek dwudziestopi-
(np. ciao podpowiada nam, e jestemy cioletnich bada nad rnicami indywidual-
wyprostowani, a rodowisko temu przeczy, nymi w spostrzeganiu oraz ich zwizkiem
albo odwrotnie)? z osobowoci czowieka.
Rozwaajc ten problem, Witkin posu- Najpierw postanowiono zbada, czy
y si Testem Prta i Ramy. Osoba badana w rnorodnych sytuacjach wykorzysty-
siedziaa w zupenie zaciemnionym pokoju wany jest ten sam tryb orientacji per-
i obserwowaa wiecc si ram, w ktrej cepcyjnej. Przykadem moe by Test Fi-
znajdowa si wieccy prt. Eksperymen- gury w Figurze (ryc. 3.1). Badana osoba
tator przekrzywia ram i prt, a badany ma znale na rysunku prost figur lub
musia z powrotem ustawi prt pionowo. ksztat ukryty w innej, wikszej figurze.
POZNAWCZE SKADNIKI OSOBOWOCI 81

Czy potrafi to zrobi, czy te bdzie ograni- si bardziej aktywni w przezwycianiu


czana w swoich wysikach otoczeniem tej trudnoci yciowych, potrafili lepiej i ela-
figury, to jest caym rysunkiem? Wyniki styczniej panowa nad swoimi impulsami
tego testu s podobne do rezultatw Testu i rzadziej borykali si z poczuciem ni-
Ramy i Prta, w ktrym rwnie chodzio szoci (Witkin i in., 1962). Stwierdzono
0 wyodrbnienie elementu z otoczenia. te zwizek midzy stylem poznawczym
Witkin stwierdzi, e poszczeglni ludzie a wyborem kierunku studiw i wynikami
wykonuj rozmaite testy tego typu w po- w nauce. Osoby niezalene od pola wolay
dobny sposb. Zaproponowa wic pojcie kierunki wymagajce umiejtnoci ana-
litycznych (nauki przyrodnicze, matema-
zalenoci/niezalenoci od pola, okre-
tyka, inynieria) i lepiej sobie na nich
lajce rnice midzy ludmi w umiejt-
radziy. Natomiast osoby zalene od pola
noci spostrzegania danego elementu nie-
lepiej wypaday tam, gdzie w gr wchodzi
zalenie od jego otoczenia. Ludzie o wyso-
kontakt z ludmi (nauki spoeczne, doradz-
kiej niezalenoci od pola potrafi znacznie
two, nauczanie) (Witkin, 1973). Ustalono
lepiej spostrzega poszczeglne fragmenty
wic, e rnice w orientacji percepcyjnej
rzeczywistoci w oderwaniu od ich otocze- maj zwizek z caociowymi rnicami
nia. Mona wic rzec, e potrafi odrni funkcjonowania osobowoci.
drzewa od lasu. Mogoby si wydawa,
Dalsze badania doprowadziy do sfor-
e lepiej by niezalenym ni zalenym
muowania przeciwstawnych kategorii
od pola, ale jak sami zobaczymy, kady
analitycznego i globalnego stylu po-
z tych stylw poznawczych ma swoje wady
znawczego. Osoba o stylu analitycznym
1 zalety.
oddziela bodce od ich otoczenia i po-
trafi przezwyciy ich kontekst. wiat
skada si dla niej z wyranie zarysowa-
nych czci, a cao jest dobrze zorga-
nizowana. Natomiast dla osoby o global-
nym stylu funkcjonowania poznawczego
rzeczywisto ma zatarte kontury, a ca-
o narzuca sposb widzenia poszczegl-
nych czci. Osoby o stylu analitycznym
w znacznie wikszym stopniu ni osoby
o stylu globalnym spostrzegaj siebie jako
RYCINA 3.1 Zadanie z Testu Figura w Figurze uywa-
jednostki wyranie ustrukturowane i wy-
nego w celu pomiaru stopnia zalenoci
bd niezalenoci od pola odrbnione z otoczenia. Osoby prezentu-
jce styl globalny traktuj swoje ciao jako
rdto: H. A. Witkin i in. (1954). Personaiity Through nieokrelon mas", a granica midzy
Perception (s. 34). New York: Harper & Row. Przedruk
za zgod MarperCollins Publishers, Inc. Ja a Nie-ja" wydaje im si pynna. Ich
poczucie tosamoci oraz uczucia i pogldy
Nastpnie postanowiono sprawdzi, czy o wiele silniej zale od otoczenia. Cz-
takie rnice w stylu spostrzegania s ciej wic zmieniaj zdanie w sytuacjach
spoecznych, dopasowujc je do przekona
zwizane z osobowoci czowieka. Oka-
ludzi sprawujcych wadz (Witkin i in.,
zao si, e tak. Na przykad ludzie o wy-
1962).
sokiej niezalenoci od otoczenia okazali
82 PODSTAWOWE SKADNIKI OSOBOWOCI

Witkin zacz wic swoje badania od nego i . kieruj si w swoim zachowaniu


eksperymentw nad spostrzeganiem, by wasnymi uczuciami i pogldami (Snyder,
nastpnie ustali wzorzec korelacji od- 1979). Co si wic stao z wczeniejszymi
zwierciedlajcy rnice w stylach poznaw- koncepcjami stylw poznawczych? W za-
czych. Cho dokona wielu odkry, to po sadzie znikny one z literatury facho-
jego mierci w roku 1979 nie odnoto- wej. Rzadko kiedy kto o nich wspomina.
wano wielkiego postpu w zapocztkowa- Wikszo wspczesnych studentw psy-
nej przez niego dziedzinie. chologii prawdopodobnie nigdy o nich nie
Zaproponowano w tym okresie kilka syszaa!
kolejnych kategorii stylw poznawczych. Dlaczego? Odpowied na takie pytania
Dokonano na przykad rozrnienia na jest zawsze zoona. Wydaje si jednak,
styl wygadzajcy oraz zaostrzajcy,
e mona wyszczeglni trzy podstawowe
okrelajcy wraliwo na rnice midzy
przyczyny. Po pierwsze wyniki kolejnych
przedmiotami; na styl wypierajcy oraz
bada nie zawsze byy zgodne z ustale-
przyjmujcy, odnoszcy si do rnic we
niami Witkina. Poza tym nie zawsze atwo
wraliwoci na uczucia; odrniono te
byo odrni od siebie poszczeglne style.
ludzi o wysokiej zoonoci poznawczej
od ludzi o niskiej zoonoci poznaw- Po drugie pojawiy si wtpliwoci co do
czej, charakteryzujc tym samym rnice zakresu funkcjonowania stylw poznaw-
midzy ludmi w zakresie dokonywanej czych (Cantor, Kihlstorm, 1987). Okazao
przez nich strukturyzacji rzeczywistoci. si, e ludzie wcale nie wykonuj r-
nych zada w jednolitym stylu, a zwizek
Dzisiaj pojcie stylw poznawczych
jest nieco mniej popularne wrd bada- midzy stylem poznawczym a osobowoci
czy. Najblisze im jest zaproponowane rwnie nie jest prosty i jednoznaczny. Do-
niedawno pojcie samoobserwacji kon- prowadzio to do zakwestionowania tezy,
trolujcej. Ludzie o duej skonnoci do wedle ktrej okrelony styl charakteryzuje
samokontroli s bardzo wyczuleni na pre- danego czowieka we wszystkich sytu-
sj okolicznoci i dostosowuj do niej acjach. Wreszcie - jak zobaczymy - pojcie
swoje zachowania. Osoby nieprzejawiajce stylw poznawczych zastpiono innymi ka-
tej skonnoci mniej uwanie wsuchuj tegoriami, wynikajcymi z kolejnych osi-
si w gosy swojego otoczenia spoecz- gni w psychologii poznawczej.

Prekursorzy poznawczego podejcia do osobowoci:


Kelly i Rotter
W latach pidziesitych, a wic jeszcze suguj si pojciami psychologii poznaw-
przed rewolucj poznawcz, pojawiy si czej, co uzasadnia ich czne omwienie.
dwie wane poznawcze teorie osobowoci.
Cho ich autorzy pracowali na tym samym
Teoria konstruktw osobistych Kelly'ego
Uniwersytecie Stanowym Ohio, to obie
teorie powstaway niezalenie od siebie i w Teoria konstruktw osobistych Kelly'ego
wielu miejscach si rni. Obie jednak po- (1955) dotyczy sposobu, w jaki dany czo-
POZNAWCZE SKADNIKI OSOBOWOCI 83

wiek konstruuje lub interpretuje rzeczy- gania, konstruowania czy interpretowania


wisto. Dla Kelly'ego nie istniaa prawda rzeczywistoci. Przykadem czsto uywa-
obiektywna, lecz tylko rne interpreta- nego konstruktu jest rozrnienie dobry
cje (konstrukty) tego samego wydarzenia. - zy. Kady konstrukt ma zawsze dwa
Jak wspominaem w rozdziale pierwszym, bieguny. Nie musz by one jednak logicz-
czowiek by przyrwnywany do naukowca nymi przeciwiestwami. Jeden czowiek
obserwujcego wydarzenia, stawiajcego moe mie konstrukt dawa - dostawa",
hipotezy i usiujcego przewidywa przy- a inny - dawa - bra"; jeden moe mie
szo. Prawdziwego naukowca rni od konstrukt asertywny - nieasertywny",
przecitnego czowieka tylko systema- a inny - wrogi - nieasertywny"; jeden
tyczno prowadzonych obserwacji oraz - mio - nienawi", a inny - mio
wiksza metodyczno w stawianiu i we- - podanie". Kiedy konstrukt staje si
ryfikowania hipotez. Celem kadego czo- czci struktury poznawczej jednostki,
wieka jest bycie tak dobrym naukowcem, moe go ona wykorzystywa niemal do
jak to tylko moliwe, z czym wie si wszystkiego. Konstrukty, ktre stosuje si
jak najtrafniejsze opisywanie, wyjanianie w odniesieniu do innych ludzi, mona
i przewidywanie wydarze. Suca temu rwnie wykorzysta w stosunku do siebie
osobista teoria powinna obejmowa jak i odwrotnie: Nie mona nazwa innego
najwicej dziedzin rzeczywistoci i odzna- czowieka draniem, nie czynic z dra-
cza si moliwie jak najwiksz precyzj. stwa jednego z wymiarw wasnego ycia"
Odwoujc si wic do poj wspomnia- (Kelly, 1955, s. 133).
nych w rozdziale drugim, powinno si Kelly wyrnia wiele rodzajw kon-
dy do jak najszerszego zakresu oraz jak struktw. S konstrukty centralne, o pod-
najwikszej dokadnoci. stawowym znaczeniu dla funkcjonowania
Teoria Kelly'ego zostaa stworzona czowieka, i peryferyjne, mniej wane.
z olbrzymi wyobrani. Podkreli naley Dobry - zy" moe by konstruktem
zwaszcza dwie rzeczy. Po pierwsze doty- centralnym, a mieszny - powany" -
czy ona i struktury, i procesu, i staoci, konstruktem peryferyjnym, cho trzeba
i zmian w organizmie. Po drugie obejmuje podkreli, e to, co dla jednej osoby
ona zarwno to, co wyrnia jednostk, jest centralne, dla innej bywa peryferyjne.
jak i to, co jest wsplne wszystkim lu- Istniej konstrukty werbalne, dajce si
dziom. W znacznie wikszym wic stop- wyrazi sowami, i niewerbalne, ktrych
niu ni wszystkie teorie osobowoci - uywa si z braku waciwych sformu-
czy idiograficzny i nomotetyczny punkt owa sownych. Istniej wreszcie kon-
widzenia. Z jednej strony kadzie nacisk strukty nadrzdne i podrzdne, z ktrych
na wyjtkowo, swoisto jednostkowej pierwsze obejmuj drugie.
interpretacji wiata. Z drugiej - opisuje Wszystkie konstrukty skadaj si na
wsplne wszystkim ludziom procesy funk- system danego czowieka. Moe on by
cjonowania poznawczego. Nasze systemy prosty lub zoony. System zoony za-
poznawcze mog si nieskoczenie rni wiera wiele wzajemnie poczonych kon-
treci, ale liczba wykonywanych przez nie struktw o wielopoziomowej organizacji.
operacji jest ograniczona. System prosty skada si z niewielu kon-
Podstawowym pojciem dla Kelly'ego struktw niepoczonych ze sob i zor-
by konstrukt, a wic sposb spostrze- ganizowanych na jednym poziomie lub
84 PODSTAWOWE SKADNIKI OSOBOWOCI

najwyej dwch. System zoony pozwala do ktrej doczone s imiona i nazwiska


na dokonywanie subtelnych rozrnie i na lub inicjay znanych mu ludzi (np. matki,
precyzyjniejsze przewidywanie przyszo- ojca, ulubionego nauczyciela). Z listy tej
ci. W systemie prostym wszystko jest wybiera si trzy postacie i prosi si ba-
wrzucone do jednego worka" i uporzd- danego o wskazanie cechy, ktra czy
kowane w takie kategorie jak dobry - zy" dwie z nich i odrnia je od trzeciej.
czy pomylny - niepomylny". Przewi- Moe on na przykad uzna dwie osoby za
dywania formuowane na podstawie tego ywioowe, a trzeci za niemia. W ten
systemu s zawsze takie same niezalenie sposb wyania si dwubiegunowy kon-
od okolicznoci. strukt ywioowy - niemiay". Dziki
W celu oceny zawartoci i struk- temu ustala si ca sie charakterystycz-
tury systemu konstruktw Kelly opraco- nych dla danego czowieka konstruktw
wa Test Konstruktw Osobistych (Role oraz relacje midzy nimi. Przykadowe
Construct Repertory Test - REP Test). konstrukty wystpujce u jednej osoby
Osoba badana otrzymuje list okrele, podajemy w tabeli 3.1.

TABELA 3.1 Test Konstruktw Osobistych: przykady

Postacie podobne Konstrukt podobiestwa Posta niepodobna Konstrukt przeciwiestwa


Badany - ojciec Podkrelanie roli szcz- Matka Praktycyzm
cia
Nauczyciel - osoba Spokj Siostra Niepokj
szczliwa
Znajomy mczyzna - Dobrzy suchacze Byy przyjaciel Nie potrafi wyraa uczu
znajoma kobieta
Osoba nielubiana - Wykorzystuj ludzi dla Osoba lubiana Troszczy si o innych
pracodawca osignicia wasnych ce-
lw
Ojciec - osoba Aktywnie dziaaj w spo- Pracodawca Nie dziaa aktywnie
odnoszca sukcesy ecznoci w spoecznoci
Osoba nielubiana - Siostra
pracodawca Poniaj innych Szanuje innych

Matka - znajomy Byy przyjaciel


mczyzna Introwertycy Ekstrawertyk

Osoba badana - Osoba, ktrej si


nauczyciel Samowystarczalni pomogo Zalena

Osoba badana - Znajomy


znajoma kobieta Natury artystyczne mczyzna Nietwrczy

Pracodawca - znajoma Brat


kobieta Dowiadczeni Niedowiadczony
POZNAWCZE SKADNIKI OSOBOWOCI 85

Interesuje nas przede wszystkim, jak Jak ju wspominaem, teoria Kelly'ego


dalece Kelly by zdolny przyj perspek- zasuguje na uznanie, poniewa obejmuje
tyw poznawcz. Zamiast na przykad po- i proces, i struktur, a take z powodu
sugiwa si kategoriami motywacyjnymi, umiejtnoci poczenia aspektu nomo-
takimi jak popd czy potrzeba, mwi, e tetycznego z ideograficznym. Struktura
ludzie s z natury aktywni i staraj si przejawia si w konstruktach i w systemie
antycypowa wydarzenia, czyli przewidy- konstruktw, proces natomiast przejawia
wa przyszo. Niepokj wiza z uczu- si w sposobach przewidywania przyszo-
ciem, e wydarzenia le poza systemem ci za pomoc konstruktw oraz w dyna-
konstruktw, a lk - z pojawieniem si mice funkcjonowania systemu konstruk-
nowego konstruktu. Grob natomiast ko- tw. Ludzie s niepowtarzalni w interpre-
jarzy z caociow zmian systemu kon- towaniu wydarze, ale czy ich to, e
struktw. maj podobne systemy konstruktw. Wy-
Wiele innych elementw teorii Kelly'ego jtkowo czowieka wynika wic z kon-
rwnie zasuguje na omwienie. Zajmo- struktw, ktrymi si posuguje, oraz ze
wa si on patologicznymi aspektami sys- skadajcych si na nie elementw. Kady
temu konstruktw oraz sposobami jego czowiek ma swj wasny wiat. Jednak
zmiany. Obecnie jednak poprzestaniemy niektre procesy s wsplne wszystkim
na tym, co ju opisalimy. Wida ju bo- ludziom. Wszyscy pragniemy przewidzie
nadchodzce wydarzenia, podobnie jak
wiem, na czym polega to poznawcze po-
wszyscy staramy si zmniejszy niepokj,
dejcie Kelly'ego. Podstawow jednostk
lk i zagroenie. Do pewnego stopnia wic
opisu osobowoci jest dla niego kon-
ycie stawia przed nami wyzwanie ci-
strukt. Czowieka mona opisa w ka-
gego rozbudowywania naszego systemu
tegoriach konstruktw, ich zorganizowa-
konstruktw oraz obrony ju istniejcej
nia w jeden system oraz funkcjonowania
struktury.
tego systemu. Dany czowiek zachowuje
si podobnie w sytuacjach, ktre spo- Na koniec kilka sw o wpywie
strzega jako podobne. System konstruk- Kelly'ego na pniejsze badania i roz-
tw charakteryzuje si elastycznoci i du- waania teoretyczne. Po pierwsze, cho
ymi zdolnociami adaptacyjnymi, zacho- niewtpliwie wywar on wpyw na p-
wujc jednoczenie podstawow struk- niejszych teoretykw osobowoci, na przy-
tur: konstrukt nadrzdny moe na pe- kad na swojego studenta Mischela, to
wien czas by podporzdkowany, po czym teoria konstruktw osobistych niewiele
powrci na dawn pozycj. Odnoszcy si rozwina od czasu jej sformuowa-
si do ludzi wymiar inteligentny - nia. Wspczeni psychologowie skadaj
nieinteligentny" moe by konstruktem hod Kelly'emu, ale - jak zobaczymy -
nadrzdnym, ktry w innych okolicz- sami poszli w nieco innym kierunku. Po
nociach zajmuje pozycj podporzdko- drugie teoria konstruktw osobistych nie
wan. Na zawodach sportowych waniej- stanowi wanej czci wspczesnych ba-
szy moe sta si konstrukt sprawny da nad osobowoci. Kelly sformuowa
j na podstawie dowiadcze klinicznych,
- niesprawny fizycznie", a na przyjciu
a nie bada empirycznych. Kolejne badania
- towarzyski - nietowarzyski". System
konstruktw osobistych opieray si na
konstruktw zachowuje rwnie stabil-
Tecie REP. Cho teoria ta uznawana jest
no w czasie.
86 PODSTAWOWE SKADNIKI OSOBOWOCI

za wielkie osignicie i istnieje nawet or- Szczury biegajce w labiryncie ucz si


ganizaq'a stawiajca sobie za cel jej rozwj, jego planu, a nie mechanicznych skrtw
to w czasopismach fachowych zamiesz- w prawo i w lewo. Przypisujc tak due
czajcych sprawozdania z prowadzonych znaczenie poznawczym czynnikom uczenia
obecnie bada rzadko nawizuje si do si i zachowania, Tolman wyprzedzi swoje
prac Kelly'ego. czasy.
Rotter stara si poczy koncepq
Teoria spofecznego uczenia si Rottera wzmocnie (w duchu Hulla) z koncepcj
operaqi poznawczych (w duchu Tolmana).
Julian Rotter (1954) pracowa nad swoj Twierdzi, e w kadej sytuaqi czowiek
teori spoecznego uczenia si w tym ma do wyboru kilka moliwych zachowa.
samym czasie, kiedy Kelly tworzy teori Kade potencjalne zachowanie wywouje
konstruktw osobistych. Rotter by jedno- pewien skutek, a ten z kolei ma pewn
czenie klinicyst i badaczem. Inspirowa warto wzmacniajc. Na przykad za-
si zarwno pracami psychoanalitykw, na chowania agresywne lub ulege przyno-
przykad Freuda czy Adlera, jak i ekspe- sz pewne skutki, z ktrych kady ma
rymentami prowadzonymi przez zwolenni-
warto wzmacniajc. Tu wida wpyw
kw teorii uczenia si, jak Hull i Tolman.
Hulla, przejawiajcy si podkrelaniem
Wpyw Adlera jest szczeglnie widoczny
wagi wzmocnienia. Jednak ludzie mog
w wadze, jak Rotter przykada do spo-
rwnie oczekiwa efektw kadego za-
ecznego aspektu funkcjonowania psy-
chowania i wynikajcego z niego wzmoc-
chicznego. Podkrela on, e uczymy si
przede wszystkim w otoczeniu spoecz- nienia. Czowiek lub szczur jakby mwi
nym, a motywaq'e naszego postpowania sobie: Prawdopodobiestwo otrzymania
najczciej dotycz innych osb. Wpyw danego wzmocnienia w wyniku okrelo-
Hulla i Tolmana natomiast przejawia si nego zachowania wynosi x".
w zainteresowaniu Rottera mechanizmami Skutki danego zachowania i wyni-
wpywu wzmocnie na czowieka oraz kajce z nich wzmocnienia maj wik-
procesw poznawczych na jego funkcjono- sz lub mniejsz warto dla podmiotu.
wanie. Rne jest te prawdopodobiestwo ich
wystpienia. Prawdopodobiestwo zacho-
W latach czterdziestych teoretycy ucze-
nia si prowadzili debat na temat tego, wania si w okrelony sposb jest wic
czego si czowiek uczy i w jaki sposb. funkq wartoci wzmocnienia oraz praw-
Dla zwolennikw teorii Clarka Hulla naj- dopodobiestwa jego wystpienia. Zjawi-
waniejsze byy poczenia midzy bod- sko to zostao sformalizowane w po-
cem a reakq, tworzone za pomoc staci modelu zachowania zwanego mo-
wzmocnienia. Natomiast dla zwolennikw delem oczekiwania-wartoci (Feather,
teorii Chase'a Tolmana najwaniejsze byo 1982). Nawizujc do poprzedniego przy-
uczenie si map poznawczych bez obecno- kadu, zachowanie agresywne lub ulege
ci wzmocnie. Zdaniem Tolmana wzmoc- moe wywoa wiele potenqalnych skut-
nienia wpywaj na motywacje i zacho- kw, z ktrych kady skojarzony jest
wania, ale nie na uczenie si. Ponadto ze wzmocnieniem o okrelonej warto-
wynikiem uczenia si byy mapy poznaw- ci oraz prawdopodobiestwie wystpie-
cze, a nie asocjacje bodziec - reakcja. nia. Wybrane przez danego czowieka za-
POZNAWCZE SKADNIKI OSOBOWOCI 87

chowanie wynika z kalkulacji uwzgldnia- Jednym z nich jest ufno, okrelajca,


jcej obydwa te elementy. w jakim stopniu moemy polega na so-
Trzeba podkreli, e w modelu Rottera wach innych. Osoby o wysokim wskaniku
warto i prawdopodobiestwo kadego ufnoci zwykle uwaaj, e ludzie na og
wzmocnienia s inne dla kadego czo- dotrzymuj sowa i nie zdradzaj. Zagad-
wieka. Nie chodzi wic o ich obiektywn nieniu temu nie powicono zbyt wielu
warto, ale o subiektywne ich kalkula- bada. Wielkie zainteresowanie zwrcia
cje. Czsto wic zaskakuje nas, e kto natomiast inna kategoria oczekiwa uogl-
przypisuje danemu zachowaniu niezwyke nionych, zwana umiejscowieniem rda
znaczenie lub te oczekuje nieprawdopo- kontroli. Ludzie z wewntrznym umiej-
dobnych naszym zdaniem rezultatw. Po-
scowieniem rda kontroli uwaaj, e
staw tak mona zrozumie jedynie w ka-
wzmocnienia czy skutki zale od ich
tegoriach subiektywnych odczu i ocze-
postpowania, podczas gdy zdaniem osoby
kiwa danej jednostki. U osobnika bar-
z zewntrznym umiejscowieniem rda
dzo agresywnego zachowania agresywne
kontroli wszystko zaley od szczcia,
wi si z oczekiwaniem wartociowych
losu, przypadku lub innych si zewntrz-
i/lub bardzo prawdopodobnych wzmocnie,
podczas gdy czowiek niemiay, zahamo- nych. Ci pierwsi s zdania, e ich los
wany oczekuje skutkw negatywnych. jest w ich rkach, ci drudzy - e ich
wasne dziaania nie maj adnego znacze-
Rotter twierdzi, e warto i prawdo-
nia. Ludzie umieszczajcy rdo kontroli
podobiestwo wzmocnienia s zalene nie
na zewntrz czuj si bezradni wobec
tylko od danej jednostki, lecz rwnie od
rozgrywajcych si wydarze.
sytuacji. To samo zachowanie nie w ka-
Zagadnieniu temu powicono ogromn
dej sytuacji wywouje ten sam skutek.
Agresja ma inny wymiar na zawodach liczb bada, zarwno z uwagi na jego
sportowych, a inny podczas przyjcia. Nic praktyczn i teoretyczn donioso, jak
wic dziwnego, e ludzie zachowuj si i dlatego, e opracowano stosowny kwe-
rnie w rnych sytuacjach, kierujc si stionariusz, nazwany Kwestionariuszem
kalkulacj wartoci i prawdopodobiestwa Umiejscowienia rda Kontroli (Inter-
wzmocnienia. Oznacza to, e mona ro- nal-External Scal - I-E Scal). Bada on
zumie i ocenia sytuacj w kategoriach indywidualne rnice uoglnionych ocze-
skutkw (wartoci i prawdopodobiestwa kiwa dotyczcych stopnia, w jakim kary
wzmocnienia), jakie moe pocign za i nagrody zale od czynnikw wewntrz-
sob dane zachowanie. Jak poprzednio, nych lub zewntrznych (tabela 3.2). Mniej
0 zachowaniu decyduje sytuacja psycholo- wicej przez 10 lat by to chyba naj-
giczna, inna dla kadego czowieka. czciej uywany kwestionariusz w ba-
Cho Rotter podkrela, e warto daniach osobowoci! W dodatku opraco-
1 prawdopodobiestwo wzmocnienia s wano jego rozmaite warianty, wykorzy-
inne dla kadego czowieka i kadej sy- stywane w badaniach nad oczekiwaniami
tuacji, to jednoczenie twierdzi, e lu- dzieci, a take oczekiwaniami w r-
dzie formuj rwnie oczekiwania, ktre nych dziedzinach ycia, na przykad do-
maj zastosowanie w wielu rnych oko- tyczcych zdrowia (Lau, 1982; Lefcourt,
licznociach. Nazwa je oczekiwaniami 1984; Strickland, 1989; Wallston, Wallston
uoglnionymi (Rotter, 1966; 1971; 1990). 1981).
88 PODSTAWOWE SKADNIKI OSOBOWOCI

TABELA 3.2 Przykadowe pozycje z Kwestionariusza Umiejscowienia rda Kontroli

1a. Wiele nieszcz w yciu czowieka wynika z pecha.


1 b. Nieszczcia czowieka wynikaj z jego bdw.
2a. Wojny wybuchaj gwnie dlatego, e ludzie za mao interesuj si polityk.
2b. Wojny byy i bd. cokolwiek by ludzie robili.
3a. Nie zawsze rozumiem, dlaczego nauczyciel stawia takie a nie inne stopnie.
3b. Moje stopnie zale od tego, jak duo si ucz.
4a. Przecitny obywatel moe mie wpyw na decyzje rzdu.
4b. wiatem rzdzi niewielka grupa ludzi i przecitny czowiek nie ma nic do powiedzenia.

rdo: J. B. Rotter (1966). Generalized expectancics or internal versus external control of reinforcement.
Psychological Monograplis, 80.

Prace Rottera wywary ogromny wpyw i metodami pomiaru. Wielu psychologw


tyle na sposb mylenia o osobowoci spoecznego uczenia si zajo si bardziej
czowieka, co i na badania nad ni. W tej konkretnymi oczekiwaniami i zainspiro-
drugiej dziedzinie jednak znaczenie teorii wao si nowymi ustaleniami psycholo-
Rottera zaczo male. Okazao si, e gii poznawczej. Cho dziaalno Rottera
umiejscowienie rda kontroli jest bar- przypada na okres rewolucji poznawczej,
dziej zoonym zagadnieniem, ni pierwot- to jego gwne dzieo teoretyczne po-
nie oczekiwano. Ponadto badacze zainte- wstao przed ni i nie miaa ona wielkiego
resowali si nieco innymi zagadnieniami wpywu na jego mylenie.

Dwaj teoretycy po rewolucji poznawczej:


Mischel i Bandura
Zajmiemy si teraz pracami dwch psycho- cia lat jednak pracowali razem w Stanford
logw, ktrych pogldy wyranie rozwijay University, dokonujc przeomu w poznaw-
si pod wpywem rewolucji poznawczej. czym podejciu do osobowoci.
Wywodz si oni z zupenie odmiennych
rodowisk. Mischel urodzi si w Wiedniu,
Teoria spofeczno-poznawczego
a dorasta w Nowym Jorku; Bandura za
uczenia si Mischela
urodzi si i mieszka w pnocnej Alber-
cie w Kanadzie. Mischel by studentem Walter Mischel, o ktrym mwilimy przy
Kelly'ego i Rottera w Ohio State Univer- okazji omawiania jego krytyki teorii cech,
sity, natomiast Bandura uczy si u Ke- postanowi sformuowa alternatywn do
nnetha Spence'a, bliskiego w swoich po- niej wizj osobowoci. Opiera si ona na
gldach Clarkowi Hullowi. Przez dwadzie- trzech filarach (Mischel, 1990; Mischel,
POZNAWCZE SKADNIKI OSOBOWOCI 89

Shoda, 1995). Po pierwsze podkrela si ich przetwarzania powstay pod wpywem


wag specyficznoci ukadu bodcw osigni rewolucji poznawczej.
sytuacyjnych. Zachowanie czowieka jest Po drugie ludzie posiadaj warto-
zmienne i zaley od sytuacji. Po drugie ci subiektywne, preferencje i cele,
ludzie maj zdolno rnicowania, po- ktre stanowi o indywidualnych rnicach
trafi rozrnia nagrody oraz wymagania w wartociach przypisywanych skutkom
zwizane z kad sytuacj i odpowied- naszych dziaa. Ludzie potrafi wyobraa
nio do tego zmienia swoje zachowanie. sobie cele swoich dziaa i zmierza do ich
Umiejtno rnicowania sytuacji spra- realizacji (Cantor, Zirkel, 1990). Zwaszcza
wia, e zachowanie ludzkie jest zalene od Nancy Cantor (1990) interesowaa si tym,
okolicznoci. Pomijanie tych umiejtnoci jak ludzie wybieraj swoje zadania y-
byo wad teorii cech. Po trzecie czowiek ciowe i jak je realizuj. Zadanie yciowe to
ma zdolnoci adaptacyjne, samoregula- poznawczo-motywacyjna kategoria, ktra
cyjne. Mischela interesuje, jak ludzie po- moe sprawi, e dana jednostka skon-
trafi dostosowywa swoje zachowanie do centruje si na elementach osobowoci
wymogw konkretnej sytuacji. Interesuje skierowanych ku przyszoci. Na przykad
go take ludzka umiejtno odsuwania dla studentw zadaniem yciowym bdzie
w czasie momentu gratyfikacji i wytrwaej zdobycie niezalenoci, cho poszczeglne
realizacji celw. jednostki mog przykada do niego rn
Jak ju wspomniaem, Mischel broni wag. Inne zadania mog obejmowa uzy-
pracy doktorskiej w Ohio State University, skiwanie dobrych ocen albo zawieranie
gdzie znajdowa si pod duym wpywem licznych znajomoci. W odrnieniu od
Kelly'ego i Rottera. Nazywa ich swoimi teorii cech koncepcja celu zwraca uwag
mentorami. W roku 1973, u szczytu re- na to, do czego ludzie d, a nie na to, co
wolucji poznawczej, opublikowa koncep- ju maj (Cantor, 1990).
cj poznawczo-spoecznego uczenia si, Po trzecie ludzie maj oczekiwania
bdc pen teori osobowoci. Zawie- dotyczce prawdopodobnych konsekwen-
raa ona pi elementw podstawowych. cji swoich dziaa. Rotter twierdzi, e aby
W niektrych z nich uwidacznia si wpyw przewidzie zachowanie czowieka w okre-
Kelly'ego i Rottera. Przez ponad dwadzie- lonej sytuacji, trzeba zna jego oczekiwa-
cia lat Mischel i niektrzy z jego uczniw, nia dotyczce skutkw tego zachowania.
nade wszystko Nancy Cantor (1990; Can- Nacisk zosta! pooony na konkretne ocze-
tor, Zirkel, 1990), rozwijali t koncepcj. kiwania w okrelonej sytuacji. Oczekiwa-
Jakie wic byyby podstawowe ele- nie skutkw, na podstawie ktrego ludzie
menty poznawczo-spoeczne w teorii Mi- ksztatuj swoje zachowanie, ma posta
schela? Po pierwsze ludzie tworz kon- zdania warunkowego: Jeeli..., to...". Po-
strukty osobiste i strategie kodowania dobnie jak Rotter, Mischel twierdzi, e
informacji. Mischel zastanawia si wic, dany czowiek bdzie si zupenie inaczej
w jaki sposb ludzie konstruuj i prze- zachowywa w kadej z dwch sytuacji,
twarzaj wane informacje o sobie, innych jeeli rni si bd zwizane z nimi ocze-
ludziach i wiecie zewntrznym. Kategoria kiwania. Jeeli posuszestwo dziecka
konstruktw osobistych wyranie nawi- bdzie regularnie nagradzane przez na-
zuje do teorii Kelly'ego, natomiast stra- uczyciela, ale nie przez rwienikw, to
tegie kodowania informacji oraz modele trudno byoby stwierdzi wysok korelacj
90 PODSTAWOWE SKADNIKI OSOBOWOCI

posuszestwa w dwch rnych sytu- zdecydowanie ustpowa graczowi giedo-


acjach" (Mischel, 1990, s. 119). wemu albo ulicznemu cwaniakowi. Cantor
Po czwarte ludzi cechuje rny po- i Kihlstrom przypisuj inteligenqi spoecz-
ziom kompetencji behawioralnych i po- nej szczeglne znaczenie i umieszczaj
znawczych. Rni si zasobem posiada- j w samym centrum swojej koncepq'i
nych informacji i uytkiem, jaki potrafi osobowoci czowieka.
z nich robi, a take repertuarem zacho- Ludzie s wyposaeni w systemy sa-
wa. Zdaniem Mischela (1990) kompeten- moregulacji. Dziki temu potrafi wy-
cje poznawcze i behawioralne okrelaj ra- trwale realizowa dalekosine cele, na-
czej moliwoci ni rzeczywiste osigni- wet przy minimum wsparcia zewntrz-
cia, ktre zale od rnych czynnikw. nego. Chodzi wic o umiejtno ukada-
Chodzi wic o to, czego dana osoba moe nia i realizowania dugotrwaych planw,
dokona, a nie o to, czego rzeczywicie ustanawiania norm i trzymania si ich,
dokonuje. Cho kompetencje poznawcze opierania si pokusom zejcia z obranej
utrzymuj si na tym samym poziomie drogi. Ludzie sami okrelaj swoje cele
w dugich przedziaach czasowych i w r- i ukadaj plany ich osigania. W trakcie
nych sytuacjach, to nie naley ich trakto- realizacji tych celw zastanawiaj si nad
wa jako sztywnych jednostek, podobnych swoim dziaaniem, oceniaj postpy, udzie-
cechom osobowoci. laj sobie pochwa za dobre pocignicia
Pojcie kompetencji poznawczych zy- i nagan za bdy, ktrych mona byo
skao szczeglne znaczenie w sformuowa- unikn.
nej przez Cantor i Kihlstroma koncepcji Mischel (1990) szczeglnie interesowa
inteligencji spoecznej. Skadaj si na si strategiami, za pomoc ktrych mae
[...] myli, wspomnienia i znane reguy, dzieci odraczaj moment gratyfikacji. Co
a wic caa wiedza, jak jednostka po- na przykad ma zrobi dziecko zmuszone
suguje si podczas rozwizywania proble- wybiera midzy zabawk, ktr moe
mw yciowych" (Kihlstrom, 1987, s. IX). dosta natychmiast, a lepsz zabawk,
Inteligencja spoeczna wyraa si poprzez na ktr trzeba jednak troch poczeka?
umiejtno wykorzystania wiedzy do roz- Z sytuacj tak spotykaj si czsto nie
wizywania konkretnych problemw. Jest tylko dzieci, ale rwnie doroli: Wiem,
wic elastyczna i zorientowana na cel. e opaca si zaczeka, ale jak mam to
Uwaa si te, e jest wyspecjalizowana, zrobi?". Mischel stwierdzi, e dzieciom
dotyczy okrelonych zada albo dziedzin. atwiej jest czeka na przedmiot bar-
Jeden czowiek doskonale radzi sobie z za- dziej upragniony, jeeli odwrc uwag
daniami akademickimi, inny z mechanicz- od przedmiotu znajdujcego si w zasigu
nymi, jeszcze inny ma talenty spoeczne, rki, ale mniej upragnionego. Jak chyba
a jeszcze inny wykazuje uzdolnienia w y- wszyscy wiemy, pokus atwiej przezwy-
ciu rodzinnym. Wida tutaj wyranie prze- ciy, gdy nie mamy jej przez cay czas
ciwstawienie si koncepcji zakadajcej przed oczyma.
oglny charakter inteligencji czy jednolity
Na podstawowe elementy osobowoci
styl poznawczy. Osoba bystra" w jed-
wedug Mischela skadaj si: konstrukty
nej dziedzinie moe by tpa" w innej.
i strategie kodowania, cele, oczekiwania,
Wybitny profesor moe znakomicie spisy-
kompetenqe oraz systemy samoregulaq'i
wa si w pewnych sytuacjach, w innych
(tabela 3.3). Cho niektre z nich, jak
POZNAWCZE SKADNIKI OSOBOWOCI 91

cele, zawieraj elementy motywacyjne, we ograniczenia moliwoci ludzie zachowuj


wszystkich gwny nacisk zosta pooony si zgodnie z przewidywaniami teorety-
na poznanie. Cantor i Kihlstrom (1987) kw cech osobowoci.
nazwali zwolennikw takiego wanie uj- Mischel nie uwaa wpywu czynnikw
cia osobowoci kognitywistami". Przy- sytuacyjnych za waniejsze od osobowoci
pisuj oni zasadnicze znaczenie poznaw- czowieka. Z powodu jego ataku na teori
czym aspektom funkcjonowania czowieka, cech oraz podkrelania sytuacyjnego uwa-
a ponadto podkrelaj, e kady czowiek runkowania kadego zachowania uwaa
spostrzega wiat na swj wasny, indywi- si go czsto za przeciwnika psychologii
dualny sposb. Zachowanie ludzkie jest osobowoci. Tymczasem badacz ten przy-
wic bardzo silnie zalene od czynnikw wizuje du wag do zmiennych oso-
sytuacyjnych. Ludzie rozrniaj sytuacje, bowociowych, do ludzkiej umiejtnoci
przystosowuj si do nich i staraj si je wyboru sytuacji, a take zdolnoci prze-
wykorzysta do osignicia swoich celw. formuowywania tych sytuacji, ktrych nie
Szczeglnie wane w poznawczo-spo- mona zmieni ani unikn. Mischel nie
ecznej koncepcji osobowoci s dwa - jest wic przeciwnikiem psychologii oso-
czsto lekcewaone - punkty. Przede bowoci, lecz zwolennikiem okrelonej jej
wszystkim nie pomija ona milczeniem postaci, a mianowicie postaci poznawczo-
kwestii rnic indywidualnych. Poniewa spoecznej.
Mischel krytycznie odnosi si do teorii
cech, uwaano niekiedy, e niechtnym Badania ilustrujce zaleno zachowa
okiem patrzy na kategori rnic indy- ludzkich od okrelonych sytuacji
widualnych. Tak jednak nie jest. Mischel W jakim stopniu nasze zachowanie pozo-
wierzy w istnienie rnic indywidualnych, staje stae w rnych sytuacjach, jak to
a nawet cech (Mischel, 1990). Sprzeciwia wynika z teorii cech, a w jakim - jak twier-
si natomiast widzeniu cech w oderwa- dzi Mischel - jest uzalenione od sytuacji?
niu od funkcjonowania poznawczego oraz Interesujcych odpowiedzi dostarczaj nie-
specyfiki sytuacji. Jego zdaniem dopiero dawne badania nad zachowaniem chop-
pod wpywem silnego lku albo powanego cw na obozie letnim (Shoda, Mischel,

TABELA 3.3 Podstawowe skadniki osobowoci w teorii Mischela

1. Konstrukty i strategie kodowania informacji.


2. Cele.
3. Oczekiwania.
4. Kompetencje.
5. Systemy samoregulacji.

rdto: W. Mischel (1973). Toward a Cognitive Social Learning Reconceptualization of Personaiity.


Psychological Review, 80; tene (1990). Personaiity Dispositions Revisited and Revised: A View After Three
Decades. W: L. A. Pervin (red.). Handbook of personaiity: Theory and Research. New York: Guilford.
92 PODSTAWOWE SKADNIKI OSOBOWOCI

WIATO NA BADACZA

Walter Mischel

Moe dlatego, e jako dziecko miesz-


kaem w Wiedniu niedaleko posiado-
ci Zygmunta Freuda, zafascynowaa
mnie jego teoria. Wprawdzie ssiedz- oceni i przewidzie swoje zachowa-
two trwao tylko do smego roku nie rwnie trafnie jak najlepszy test
mojego ycia, kiedy to nazici zagar- albo najbieglejsi specjalici. Zaczem
nli Austri, a moja rodzina ucieka przypuszcza, e dostpne wwczas
do Nowego Jorku, ale dziesi lat metody opisu i klasyfikacji osobowo-
pniej w dalszym cigu chciaem le- ci pozwalaj charakteryzowa rodzaje
czy ludzi za pomoc metody Freuda. grup ludzkich, nie wystarczaj na-
Wanie zainteresowanie teori psy- tomiast do diagnozowania i leczenia
chodynamiczn sprawio, e zaczem ludzi, gdy nie uwzgldniaj specyficz-
studiowa psychologi kliniczn. noci rnych sytuacji yciowych.
Z czasem jednak zaczem mie Charakteryzowanie ludzi poprzez
wtpliwoci. Okazao si. e wiele pryzmat wsplnych wszystkim cech
faktw", o ktrych si uczyem, byo osobowoci (np. ugodowoci albo to-
raczej kwesti wiary ni nauki. Mj warzyskoci.) pozwalao ukaza jak
sceptycyzm nasili si jeszcze bar- prawd o ich przecitnych zachowa-
dziej, kiedy jako pracownik opieki spo- niach, ale nie obejmowao ewident-
ecznej w biedniejszej czci dzielnicy nych rnic w zachowaniu tej samej
Fast Side w Nowym Jorku prbowa- osoby w pewnych odstpach czasu
em zastosowa to, czego si nauczy- i w rnych sytuacjach. Czy kto,
em. Staraem si tam pomc tak zwa- kto w stosunku do swojej rodziny
nej trudnej modziey oraz starszym, jest nadzwyczaj opiekuczy i oddany,
osamotnionym ludziom i stwierdzi- moe w innych sytuacjach by zimny
em. e wyniesiona ze studiw wiedza i bezwzgldny? Czy to zrnicowanie
nie na wiele si zdaje. zachowa w zalenoci od sytuacji
Spostrzeenia te potwierdziy si daje si uoy w jaki trway wzr,
w toku bada, jakie prowadziem po czy te podlega zupenie dowolnym
zakoczeniu studiw, a take w trak- fluktuacjom? A jeeli daje si uoy
cie praktyki klinicznej. Jako konsul- we wzr, to co 011 odzwierciedla?
tant Korpusu Pokoju na pocztku Moe warto uwzgldni rnorodno
lat szedziesitych stwierdziem, e ludzkich zachowa przy opisie oso-
w pewnych warunkach - na przykad bowoci danego czowieka, tak aby
kiedy psycholog cieszy si zaufaniem obejmowa 011 i stao, i zmienno?
- ludzie chc i potrafi sami siebie Te pytania zaczy mnie drczy. Od-
POZNAWCZE SKADNIKI OSOBOWOCI 93

W I A T O N A B A D A C Z A cd.
powied na nie staa sic podstawowym ciach, a take kompetencje i umie-
celem mojego ycia. jtnoci. Na ich podstawie czowiek
Jednoczenie zauwayem, e od- koduje i przedstawia sobie wiat ze-
dziaywanie rnych bodcw i sytu- wntrzny oraz siebie samego. Zacho-
acji, zarwno pozytywnych, jak i ne- wanie kadego czowieka, a take jego
gatywnych, zaley od tego, jak ludzie uczucia, zale od interakcji midzy
je zakoduj i przedstawi sobie w my- tymi zmiennymi, zachodzcych w kon-
lach. Na przykad dziecko, ktre nie kretnej sytuacji.
potrafio czeka duej ni par chwil Yuichi Shoda i ja sformalizowa-
na upragnion rzecz, nabierao wicej limy ostatnio ten pogld, nadajc
cierpliwoci, jeeli przedstawio j so- mu posta teorii systemu poznaw-
bie w troch inny sposb. Jeeli wic czo-afektywnego" (Mischel, Shoda,
dziaanie bodca czy sytuacji zaley 1995). Zgodnie z ni kady czowiek
od tego, jak je sobie czowiek przed- jest odrbnym systemem poznawczo-
stawi, to w badaniach nad rnicami -afektywnym. Indywidualny styl za-
indywidualnymi midzy ludmi trzeba chowa kadego czowieka jest wy-
skupi si na osobowych zmiennych nikiem zetknicia si tego systemu
poredniczcych". Psychologia osobo- z otoczeniem spoecznym. Cho sam
woci musi wyodrbni podstawowe system jest stabilny, zachowania prze-
zmienne psychologiczne, ktre decy- ze tworzone s zmienne, zale bo-
duj o ludzkim zachowaniu, zamiast po wiem od danej sytuacji oraz rodzaju
prostu tworzy uoglnione kategorie przetworzonej informacji, jak rwnie
wywiedzione z typowych, przecit- od jednostki, ktra t informacj in-
nych zachowa. terpretuje i reaguje na ni. Zmienno
Dziki wieloletnim badaniom wy- zachowa nie wiadczy wic o nie-
oniem zestaw podstawowych zmien- spjnoci osobowoci, lecz jest raczej
nych, ktre decyduj o rnicach w za- jej odrbn, indywidualn sygnatur.
chowaniach i stanach emocjonalnych Wyzwaniem dla przyszych bada jest
rnych ludzi. S to oczekiwania, po- kwestia, jak z interakcji midzy oso-
gldy wartoci, cele oraz ticzucia ak- bowoci danego czowieka a sytuacj
tywizowane w okrelonych okoliczno- tworzy si ta sygnatura.

Wright, 1994). Chodzio w nich o prze- ciow spjno zachowa w rnych sy-
analizowanie dziaania struktury Jeeli..., tuacjach, tutaj podkrela si j w ra-
to..." i wykazanie, e ludzie maj sta- mach pewnych typw sytuacji. Osta-
bilne wzorce zachowa, ktre s za- tecznym celem badania byo udowodnie-
lene od sposobu spostrzegania przez nie, e zachowanie jest zarazem stabilne
nich sytuacji. Inaczej ni w teorii cech, i spjne, a take zmienne i zalene od
w ktrej nacisk kadzie si na cao- sytuacji.
94 PODSTAWOWE SKADNIKI OSOBOWOCI

Obserwacji poddano chopcw przeby- zalenie od tego, czy dokuczanie odby-


wajcych na obozie letnim dla dzieci spra- wao si w domku, na podwrku czy
wiajcych problemy wychowawcze. Wyod- w klasie. Wcale natomiast nie musia
rbniono pi rnych sytuacji: (1) kiedy tak reagowa na ostrzeenie ze strony
jeden z chopcw nawizuje pozytywny dorosego albo w ktrejkolwiek z pozo-
kontakt z drugim; (2) kiedy jeden z chop- staych czterech sytuacji.
cw zachowuje si wobec drugiego agre- 2. Stabilno zachowa w sytuacjach
sywnie i prowokujco; (3) kiedy cho- wprawdzie odmiennych, ale w jakim
piec otrzymuje pochwa od dorosego; (4) stopniu do siebie podobnych, objawiaa
kiedy otrzymuje ostrzeenie od dorosego; si wyraniej ni w sytuacjach zupenie
(5) kiedy zosta ukarany. Byy to wic rnych. Za podobne do siebie uznano
sytuacje i pozytywne, i negatywne, a obej- kontakty o charakterze pozytywnym,
moway zarwno stosunki midzy chop- negatywnym oraz te, ktre zachodziy
cami, jak i midzy nimi a dorosymi. Za midzy dzieckiem a dorosym (ryc.
kadym razem rejestrowano jedn z pi- 3.2). Indywidualne rnice w zachowa-
ciu moliwych reakcji chopca: (1) agresja niu nabieray w sytuacjach do siebie
sowna; (2) agresja fizyczna; (3) pacz; (4) podobnych wikszej wyrazistoci ni
ustpliwo; (5) udzia w rozmowie wycho- w sytuacjach zupenie rnych.
wawczej. Obserwacje prowadzono w cigu 3. W cigu pewnego czasu ujawniy si
szeciu tygodni, przeznaczajc na nie po u obserwowanych chopcw stabilne
5 godzin dziennie przez 6 dni w tygodniu. profile zachowania, to znaczy zale-
Ogem kade dziecko byo obserwowane noci midzy kadym z piciu typw
przez 167 godzin. Imponujca praca! zachowa a kadym z piciu rodzajw
Przedmiotem badania by poziom sta- sytuacji.
bilnoci zachowa w sytuacjach tego. sa- 4. Agregacja, czyli czenie rodzajw za-
mego typu, jak rwnie w sytuacjach chowa z typami sytuacji, pozwalaa na
odmiennych. Suyy temu nastpujce uchwycenie rnic indywidualnych, ale
pytania szczegowe: Jakie jest prawdo- wpyw czynnikw sytuacyjnych nadal
podobiestwo zareagowania przez danego pozosta wyrany.
chopca w kady z piciu wymienionych
sposobw w kadej z piciu wyodrb- Pynie std wniosek, zgodny z po-
nionych sytuacji? Czy w ramach kadej znawczo-spoeczn koncepcj osobowoci,
kategorii zachowanie bdzie stabilne? Czy e ludzie maj stabilne skonnoci beha-
bdzie stabilne rwnie w sytuacjach r- wioralne, ktre s jednak warunkowane
nego typu? Zebrane informacje pozwo- rodzajem sytuacji. Reakcja typu Jeeli...,
liy na sformuowanie nastpujcych wnio- to..." ma wprawdzie charakter stabilny, ale
skw. tylko w ramach okrelonego typu sytu-
acji. Stwierdzono te, e chocia charak-
1. Zachowanie byo stabilne i spjne w ra- terystyczne dla teorii cech kumulowanie
mach sytuacji tego samego typu, ale nie podobnych zachowa pozwala uchwyci
w sytuacjach odmiennych. Po chopcu, rnice zachowa w sytuacjach typowych,
ktry odpowiada agresj werbaln na to pomija si w ten sposb zrnicowanie
dokuczanie drugiego, mona si byo sytuacji i wynikajc z nich swoisto
spodziewa podobnego zachowania nie- zachowa kadego czowieka.
POZNAWCZE SKADNIKI OSOBOWOCI 95

Teoria spoeczno-poznawcza Bandury


Agresja sowna piacz
* Agresja fizyczna a Ustpliwo Pogldy Alberta Bandury czciowo po-
Rozmowa wychowawcza krywaj si z pogldami Mischela, cho
korzenie jego teorii s zupenie inne. Jego
pierwsze prace, w ktrych nie zwraca
specjalnej uwagi na zmienne poznawcze,
zaliczano do spoecznej teorii uczenia si
(Bandura, Walters, 1963). Stopniowo jed-
nak aspekty poznawcze zaczy odgrywa
w jego rozwaaniach coraz wiksz rol
0 i 2 >2 i obecnie Bandur uwaa si za przedsta-
Liczba cech wsplnych wiciela podejcia spoeczno-poznawczego
do osobowoci (Bandura, 1986).
RYCINA 3.2 Spjno rnic indywidualnych w zacho-
Cho jego pogldy w miar upywu
sytuacji (wsplnych cech). Ag = agresja czasu ulegy istotnej zmianie, naley m-
wi raczej o ich ewolucji ni radykalnej
Copyrigni 1994 by American Psychological Association. transformacji. Trzeba przy tym podkreli
Przedruk za zgod. dwie rzeczy. Po pierwsze zmiany w jego
teorii wizay si z nowymi badaniami.
Cho zaczyna jako praktyk i interesowa
Z bada tych wynika, e kady z nas
si terapi, to zawsze du wag przyka-
ma swj styl postpowania w sytuacjach
da do bada eksperymentalnych. Uwaa,
jednego typu, a cakiem odmienny w sytu-
e powinno si im poddawa procedury
acjach innego typu. Rzadko ktry czowiek
kliniczne.
jest ekstrawertykiem lub introwertykiem
we wszystkich sytuacjach spoecznych. Po drugie, pracujc nad wszechstronn
Wikszo ludzi w sytuacjach pewnego teori osobowoci, Bandura czerpa z osi-
typu jest w charakterystyczny dla sie- gni innych dziedzin psychologii, zwasz-
bie sposb towarzyska, a w innych - cza z psychologii poznawczej i spoecznej.
niemiaa. Dwie osoby mog by rw- Mimo e wielkie teorie staj si rzad-
nie towarzyskie, ale kada z nich moe koci, jego teoria spoeczno-poznawcza
by towarzyska lub niemiaa w sytu- jest bliska tego statusu. Do lat szedzie-
acjach innego typu. Wanie ten wzr sitych powstaway liczne wielkie teorie,
stabilnoci i zmiennoci okrela - zda- obejmujce waciwie wszystkie aspekty
niem Mischela - osobowo kadego czo- osobowoci. Mielimy wic teori Freuda
wieka. Wedug niego ludzie maj stabilne i inne warianty psychoanalizy, teorie cech
osobowoci, ale za pomoc kompetencji Allporta, Eysencka i Cattella, zoriento-
poznawczych staraj si dostosowa do wane poznawczo teorie Kelly'ego i Ro-
spostrzeganych przez siebie wymogw ttera. Po roku 1960 w dociekaniach teore-
okrelonych sytuacji lub ich rodzajw. tycznych skupiono si na poszczeglnych
Ostatecznie wic to wanie kompeten- zmiennych, w miejsce wielkich teorii two-
cje decyduj o niepowtarzalnoci kadego rzc w najlepszym razie miniteorie. Jednak
czowieka. dzieo Bandury wyranie przybiera posta
96 PODSTAWOWE SKADNIKI OSOBOWOCI

wielkiej teorii osobowoci. Czeg wicej nie stymulowano ich zachowania w aden
- zapyta jeden recenzent - moglibymy sposb, a nastpnie nagradzano zacho-
domaga si od czowieka nauki?" (Baron, wanie agresywne w stosunku do lalki.
1987, s. 415). Ogem wic dzieci oglday trzy rne sy-
Zamiast zagbia si w szczegy tej tuacje (nagroda, kara, brak jakichkolwiek
teorii, rozwaymy jej trzy skadniki, zwi- konsekwencji), a nastpnie obserwowano
zane z poznawczymi elementami osobo- je w dwch sytuacjach (zachta, brak za-
woci. Bd to: (1) poznawcze aspekty chty).
uczenia si oraz ksztatowania zachowa; Badanie miao odpowiedzie na dwa
(2) poczucie wasnej skutecznoci (3) stan- podstawowe pytania. Pierwsze z nich
dardy lub cele. Odpowiadaj one kolejnym brzmiao: czy dzieci zachcane nagrodami
etapom rozwoju teorii i prowadzonych do agresji bd si zachowyway bar-
bada. dziej agresywnie? Badania we wszystkich
Pocztkowo Bandura zajmowa si zja- trzech grupach jasno wykazay, e tam,
wiskiem uczenia si przez obserwacj gdzie stosowano zachty, dzieci o wiele
(modelowanie). Korzysta przy tym z do- czciej zachowyway si agresywnie. In-
robku Tolmana, ktry akcentowa rol nymi sowy, dzieci uczyy si zachowa
czynnikw poznawczych w procesie ucze- agresywnych, ktrych jednak nie uze-
nia si. Tolman odrnia ksztatowanie wntrzniay w warunkach normalnych, ale
zachowa od nich samych. Wzmocnie- jedynie pod wpywem zachty. Nagrody
nie byo niezbdne tylko wobec samych byy niezbdne do zaistnienia danych za-
zachowa. Stanowisko to rnio si od chowa, ale nie do ich nauczenia si.
klasycznej teorii bodca - reakcji, jak rw- Pytanie drugie brzmiao: czy kon-
nie od Skinnerowskiej koncepcji warun- sekwencje, jakie ponosia obserwowana
kowania sprawczego, poniewa obie one osoba, wpyway na zachowanie dzieci?
podkrelay podstawow rol wzmocnie Gdy nie zachcano ich do agresywnych za-
w uczeniu si. chowa, wwczas wyranie ujawniaa si
Dziki badaniom eksperymentalnym rnica midzy trzema grupami. Dzieci,
prowadzonym wrd dzieci Bandura wy- ktre widziay, jak agresora nagradzano,
kaza, e niektrych zachowa mona si zachowyway si bardziej agresywnie ni
nauczy bez udziau nagrd, ale wywoa dzieci z pozostaych dwch grup. Dzieci,
je mona tylko nagrodami (Bandura, Ross, ktre widziay, jak agresora karano, zacho-
Ross, 1963). Byo tak na przykad w bada- wyway si najmniej agresywnie. Jednak
niu, w ktrym dzieci obserwoway osob rnice te znikay, gdy tylko zastosowano
zachowujc si agresywnie w stosunku system zacht. Wtedy dzieci ze wszystkich
do plastikowej lalki Bobo. Aby sprawdzi grup zachowyway si podobnie. Wynika
efekty wzmocnienia, podzielono dzieci na z tego, e konsekwencje, jakie ponosi
trzy grupy. W pierwszej osoba niszczca obserwowany osobnik, miay wpyw na
lalk otrzymywaa nagrod, w drugiej zo- zachowanie dzieci, ale nie na uczenie si
staa ukarana, natomiast w trzeciej agre- okrelonych zachowa.
sywne zachowanie nie pocigao za sob Bandura stwierdzi, e dzieci ucz si
adnych konsekwencji. Nastpnie dzieci wielu rzeczy po prostu obserwujc ro-
z kadej z grup zostawiano same z lalk dzicw oraz innych ludzi, i nazwa ten
Bobo i poddawano obserwacji. Pocztkowo proces modelowaniem. Nastpnie zacz
POZNAWCZE SKADNIKI OSOBOWOCI 97

si zastanawia, w jakich jeszcze dziedzi- wierzymy w siebie i wasne umiejtnoci,


nach ten proces zachodzi. Okazao si, e a inaczej, gdy brak nam pewnoci i nie
obserwowanie innych ludzi ley u podoa panujemy nad sytuacj. Poczucie wasnej
wielu dziecicych reakcji emocjonalnych skutecznoci wpywa wic na myli, moty-
i behawioralnych. Bandura nazwa ten pro- waqe, skuteczno dziaania oraz emocje.
ces warunkowaniem zastpczym. Na
przykad ludzie widzcy przestraszonego
czowieka zaczynaj si ba w sytuacji,
w ktrej uprzednio nie odczuwali adnego
lku (Bandura, Rosenthal, 1966). Podobne
zjawisko zachodzio u map. Mode mapy
wykazyway zastpczo uwarunkowane re-
akq'e emocjonalne, takie jakie przedtem
zaobserwoway u swoich starszych pobra-
tymcw. Co szczeglnie uderzajce, nawet
gdy ta obserwacja trwaa bardzo krtko, to
jej skutki dla obserwatora mogy by bar-
dzo silne i dugotrwae (Berger, 1962; Mi-
neka, Davidson, Cook, Klein, 1984). Inten-
sywne i trwae reakqe emocjonalne mog
Zachowa agresywnych mona si nauczy poprzez
wic ksztatowa si wskutek obserwowa-
obserwacj, midzy innymi ogldajc telewizj.
nia innych ludzi, a nie tylko na podstawie
bezporednich dowiadcze. Czsto wic
co lubimy albo czego nie znosimy, co Naley podkreli, e koncepcja Ban-
nas pociga lub przeciwnie - wzbudza nasz dury odnosi si nie do tego, jakie jest Ja da-
lk - nie z powodu wasnych przey, lecz nego czowieka, lecz do procesw poznaw-
w wyniku warunkowania zastpczego. czych, ktre decyduj o obrazie samego
W roku 1977 Bandura opublikowa siebie. Ja jest konstruktem, reprezentacj
artyku, ktry wydawa si radykalnym poznawcz jak wiele innych, tyle e maj-
zwrotem w jego dziaalnoci. W istocie by cym Wikszy wpyw na nasze funkcjono-
on jednak fragmentem stopniowej trans- wanie. Mona wic j bada tak samo, jak
format, zmierzajcej w stron psycholo- wiele innych reprezentaqi. Przedmiotem
gii poznawczej. W artykule tym zostaa studiw moe by proces powstawania
wyoona koncepcja poczucia wasnej przekonania o wasnej skutecznoci (lub
skutecznoci jako podstawy psychotera- nieskutecznoci) oraz o moliwoci zmian
pii (Bandura, 1977b). Chodzi w niej o do- w tej materii.
konywan przez kadego czowieka ocen Co wane, poczucie wasnej skutecz-
moliwoci wasnego dziaania w okrelo- noci nie ma charakteru globalnego, lecz
nych sytuacjach. Wpywa ona na wybr odnosi si do konkretnych zada i sytuacji.
sytuacji, w ktre si angaujemy, na wiel- Ludzie mog sdzi, e w jednej sytuacji
ko wysiku wkadanego w swoje dziaa- sobie poradz, a w innej nie. Innymi sowy,
nia, na stopie wytrwaoci w deniu do jeszcze raz kadzie si nacisk na konkretne
celu oraz na nasze reakcje emocjonalne. okolicznoci. Cho niektrzy psychologo-
Inaczej mylimy, czujemy i dziaamy, gdy wie mwi oglnie o samoocenie i poczu-
98 PODSTAWOWE SKADNIKI OSOBOWOCI

WIATO NA BADACZA

Albert Bandura:
Poczucie wasnej skutecznoci

Moje zainteresowanie poczuciem wa-


snej skutecznoci wynikno niespo-
dziewanie z zupenie innych bada.
Psychologowie tradycyjnie starali si nia zostan przez nie zneutralizo-
zmieni ludzkie zachowanie poprzez wane. Aby zweryfikowa t koncep-
rozmow. Tymczasem ze spoleczno- cj, przeprowadzilimy seri bada,
-poznawczego punktu widzenia zacho- w ktrych nasi pacjenci po ust-
wanie czowieka mona trwale zmie- pieniu zaburze o charakterze fobii
ni na lepsze, jeeli nabierze on sami wytwarzali pozytywne doznania
wiary w siebie. Przenoszc Len pogld w zetkniciu ze zjawiskami uprzednio
na grunt leczenia fobii, opracowaem wywoujcymi lk. Okazao si, e
wraz z moimi studentami skuteczne u osb tych nie tylko utrzymyway
narzdzia terapii za pomoc dostarcza- si pozytywne efekty terapii, ale na
nia kontrolowanych dozna wasnej dodatek polepszao si ich funkcjo-
skutecznoci. Eliminuje ona zachowa- nowanie w dziedzinach niezwizanych
nia wynikajce z fobii oraz bioche- z zaburzeniami. Na przykad po prze-
miczne reakcje stresowe, jak rwnie zwycieniu fobii na punkcie zwierzt
natrctwa mylowe czy powracajce osoby uprzednio na ni cierpice poko-
koszmary senne, tworzc jednocze- nyway rwnie oniemielenie w sto-
nie pozytywne nastawienie wobec sunkach z ludmi, rozszerzay sfery
sytuacji uprzednio wywoujcych lk. swojej aktywnoci i staway si bar-
Te olbrzymie zmiany osiga si szybko dziej przedsibiorcze. Skuteczne prze-
i maj one charakter trway. zwycienie w cigu kilkugodzinnej
Nastpnie zaczlimy si zastana- terapii fobii, ktra nkaa ich przez
wia, jak obroni naszych pacjentw dwadziecia lub trzydzieci lat, wywo-
przed negatywnymi skutkami ponow- ywao gbokie zmiany. Osoby te na-
nego zetknicia si ze zjawiskami wy- bieray wiary we wasn skuteczno
woujcymi fobi. Stwierdzilimy, e i przekonyway si, e mog sanie
jeeli ludzie nie stykaj si z tymi kierowa swoim yciem. Podejmoway
zjawiskami po skutecznej terapii i po- wyzwania i ku swojemu zaskoczeniu
wrocie do zdrowia, to reakcje lkowe odnosiy sukcesy.
mog powrci na skutek jakiego Postanowiem lepiej zrozumie me-
niekorzystnego wydarzenia. Jeeli jed- chanizm wiary w siebie. Aby lepiej
nak maj liczne kontrolowane kon- ukierunkowa t now lini bada,
takty pozytywne z nimi natychmiast sformuowaem teori dotyczc pod-
po zakoczeniu leczenia, to ewen- stawowych jej aspektw: Do nich
tualne pniejsze negatywne dozna- zaliczay si: rda przewiadczenia
POZNAWCZE SKADNIKI OSOBOWOCI 99

WIATO NA B A D A C Z A cd.
0 wasnej skutecznoci, jego struktura czynnikw spoecznych ani te czyn-
1 funkcja, rozmaite efekty, a take pro- nikw natury psychologicznej. Ko-
cesy spoeczne lece u podoa jego nieczna jest zintegrowana perspek-
oddziaywania oraz sposoby kszta- tywa, w ktrej otoczenie spoeczne
towania wiary w siebie i sposoby oddziauje na mechanizmy psychiczne,
jej rozwijania. Przekonanie o wasnej co prowadzi do pewnych zachowa.
skutecznoci ma ogromne znaczenie Ostatnie badania, przyjmujce tak
dla ludzkich dziaa. Wpywa ono na wanie, poszerzon perspektyw
nasze myli, uczucia, motywacje i za- przyczynow, pokazuj, e warunki
chowania. socjoekonomiczne wpywaj na zacho-
Teoria poczucia wasnej skutecz- wania ludzkie czciowo poprzez od-
noci zainspirowaa liczne programy dziaywanie na poczucie wasnej sku-
badawcze w rnych dziedzinach psy- tecznoci. Ludzie s wic zarazem
chologii, czsto bardzo odlegych od wytwrcami i wytworami systemw
jej rde. Obszerny przegld lite- spoecznych.
ratury na ten temat znajduje si Zycie czowieka jest mocno powi-
w pierwszym tomie przygotowywanej zane z jego otoczeniem spoeczno-
obecnie przeze mnie ksiki, zatytu- -kulturowym. Wiele problemw y-
owanej Self-fficacy: The Excrcise of ciowych wymaga wsppracy midzy
Control (Wiara w siebie: sprawowanie ludmi. Sia rodzin, spoecznoci, in-
kontroli). stytucji spoecznych, a nawet narodw
Badania nad spostrzeganiem wa- zaley w znacznym stopniu od wiary
snej skutecznoci s prowadzone w kil- w skuteczno zbiorowego wysiku.
ku kierunkach. Ujmuje si j wraz Wpywa ona na podan wizj przy-
z innymi czynnikami determinujcymi szej wsplnoty, decyduje o wielkoci
ludzkie zachowanie w szerszej ramie pracy wkadanej w jej realizacj i po-
teorii spoeczno-poznawczych. Ana- maga uzbroi si w cierpliwo, gdy
lizy czynnikw sprawczych funkcjono- brak oczekiwanych rezultatw. Wiara
wania czowieka pozwol lepiej zro- w moliwoci swojej grupy oraz umie-
zumie miejsce, jakie zajmuje wrd jtno ich rozwijania ma olbrzymie
nich poczucie wasnej skutecznoci. znaczenie spoeczne. Wspczesne y-
Osobowociowe procesy przysto- cie pene jest bowiem ponadnarodo-
sowania i zmiany s zakorzenione wych zalenoci. Ekonomiczne i po-
w systemach spoecznych. Czsto lityczne wydarzenia w jednej czci
uwaa si socjologiczne i psycho- wiata oddziauj na poziom ycia ludzi
logiczne koncepcje zachowania czo- w innych czciach. Wiara w moliwo-
wieka za z gruntu przeciwstawne, ci swojej grupy wpywa wic coraz
poniewa kada z nich akcentuje silniej na ludzk umiejtno kierowa-
inne procesy przyczynowe. Tymcza- nia wasnym losem oraz nadawania y-
sem zachowania czowieka nie mona ciu jak najbardziej satysfakcjonujcej
zrozumie wycznie w kategoriach postaci.
100 PODSTAWOWE SKADNIKI OSOBOWOCI

ciu wasnej wartoci danej osoby, Bandura nie otrzymujemy informacji zwrotnej albo
uwaa, e takie nadmierne uoglnienia nie sami nie wierzymy w moliwo realizacji
pozwalaj przewidzie zachowania czo- swoich zamiarw, znacznie osabia to nasz
wieka w okrelonej sytuacji. Maj wic motywacj. I odwrotnie, nasza motywacja
duy zakres, ale ma dokadno. Nie jest znacznie silniejsza, jeeli widzimy,
uwzgldniaj tego, e ludzie rnie reaguj e idziemy w dobr stron i wierzymy
na rne sytuacje - nad jednymi doskonale we wasne moliwoci (Bandura, Cervone,
panuj, w innych czuj si niepewni i za- 1983).
gubieni.
Kolejnym wanym zagadnieniem jest
poznawczy aspekt motywacji (Bandura,
1989b). Przez dugi czas teorie spoeczno-
-poznawcze ignoroway sfer motywacji.
Kiedy za zaczto prowadzi rozwaania
na ten temat, przedmiotem ich uwagi
stay si przede wszystkim cele i stan-
dardy. Cel to podany efekt kocowy.
Standard stanowi natomiast paszczyzn
odniesienia dla ludzkich zachowa. Moe
on mie charakter zewntrzny, i wwczas
mwimy o ocenach dokonywanych przez
innych ludzi, albo wewntrzny, kiedy sami
wyznaczamy pewne standardy naszego po-
stpowania. Pochway i nagany, zarwno Modelowanie
wewntrzne, jak i zewntrzne, wynikaj Psychologowie o orientacji spoleczno-poznawczej
z tego, e speniamy okrelone standardy podkrelaj znaczenie obserwowania innych dla
ksztatowania wasnych zachowa.
albo nie. Staramy si im sprosta i w
zwizku z nimi oczekujemy wsparcia od
innych albo od siebie. Po trzecie znaczny wpyw procesw
Procesy poznawcze s wane dla mo- poznawczych na motywaq przejawia si
tywacji z trzech co najmniej powodw. w oczekiwaniach. Zdaniem Bandury na po-
Po pierwsze w swoich eksperymentach stpowanie czowieka bardziej ni natych-
Bandura wykaza, e ludzka wytrwao miastowe skutki wpywaj oczekiwane
w deniu do celu zaley od informacji przysze konsekwencje. Dziki rozwo-
zwrotnych dotyczcych skutecznoci ko- jowi zdolnoci przewidywania rezultatw
lejnych krokw. Jeli wiemy, e czynimy rnych dziaa ludzie potrafi zawczasu
postpy na drodze do wyznaczonego celu, wyobrazi sobie konsekwencje swojego
to mamy wiksz motywacj ni wtedy, zachowania. Takie przewidywania doty-
gdy takiej informacji brak. Po drugie wa- cz niekiedy skutkw bardzo odsunitych
nym skadnikiem ludzkiej motywacji i wy- w czasie. Te i inne struktury poznaw-
trwaoci jest ocena wasnej skutecznoci. cze wspomagaj proces samoregulacji.
Im bardziej wierzymy w moliwo osi- Jak to moliwe, e potrafimy zmierza
gnicia upragnionego celu, tym wytrwa- do celu przez dugi czas, nawet gdy nie
ej do niego zmierzamy. Jeeli natomiast otrzymujemy adnych zacht ze strony
POZNAWCZE SKADNIKI OSOBOWOCI 101

rodowiska? Jest to moliwe dziki naszej dla zdrowia. Z bada tych jasno wynika,
zdolnoci cigego pamitania o tych ce- e poczucie wasnej skutecznoci wpywa
lach i przewidywania przyszych korzyci, na gotowo ludzi do okrelonego dziaania
dziki naszej wierze w to, e potrafimy te (Bandura, 1992). Inne badania wykazuj,
cele osign, oraz umiejtnoci nagradza- e brak wiary we wasn skuteczno
nia siebie za postpy. Realizacja naszych wyzwala reakcje stresowe i osabia system
zamierze staje natomiast pod znakiem za- obronny organizmu (0'Leary, 1990; 1992).
pytania, gdy nie pamitamy o nich, gdy nie Zdaniem Bandury i innych psychologw
wierzymy, e potrafimy je osign, i gdy poznawczych wyniki tych bada s znako-
nie otrzymujemy adnych wewntrznych mitym dowodem znaczenia zmiennych po-
ani zewntrznych gratyfikacji. znawczych dla funkqonowania czowieka.
Mwimy obecnie o kategorii, ktr Zanim zakoczymy omawianie dziea
zajmiemy si w nastpnym rozdziale - mo- Bandury, warto si jeszcze zastanowi
tywacji. Czasami jednak trudno jest utrzy- nad jego zwizkiem z badaniami rnic
ma cisy rozdzia midzy rnymi ele- indywidualnych. W zasadzie nie znajdo-
mentami ludzkiej psychiki. Celem powy- way si one w centrum jego uwagi.
szego wywodu jest podkrelenie znaczenia Bandura nie bada grup rnicych si
nastpujcych zmiennych poznawczych: pod wzgldem osobowoci i nie analizo-
oczekiwa, informacji zwrotnych, poznaw- wa rnic w wystpowaniu danej cechy.
czych reprezentacji celw i standardw Podobnie jak Mischel, nie jest on zaintere-
oraz poczucia wasnej skutecznoci. sowany oglnymi klasyfikacjami i taksono-
Z czasem prace Bandury staway si miami. Przedmiotem jego zainteresowa
coraz bardziej zorientowane poznawczo s bowiem struktury i procesy poznawcze
i miay coraz wikszy wpyw na innych wane dla wszystkich ludzi oraz ewentual-
badaczy. Jego koncepcja poczucia wa- nie rnice midzy ludmi w zakresie tych
snej skutecznoci miaa szczeglnie due wanie struktur i procesw. Jego badania
znaczenie dla psychoterapii i leczenia. maj raczej charakter eksperymentalny ni
Dziki niej zaczto pracowa nad proce- korelacyjny. Uznaje si w nich znaczenie
durami terapeutycznymi wzmacniajcymi osobowoci oraz rnic midzy ludmi,
wiar w siebie (Bandura, 1986), a take nacisk jednak kadzie si na umiejtno
nad zwizkiem midzy poczuciem wasnej przystosowania si ludzi do konkretnych
skutecznoci a reakcjami na stres i zdol- sytuaqi oraz na suce temu procesy
noci podejmowania dziaa korzystnych poznawcze.

Dodatkowe poznawcze skadniki osobowoci:


schematy, atrybucje i przekonania
W poprzedniej czci omawialimy teo- w dalszych partiach ksiki, wic w tym
rie inspirowane podejciem poznawczym. miejscu omwimy je tylko pokrtce, jako
Tutaj zajmiemy si trzema dodatkowymi przykady innych wanych poj poznaw-
koncepcjami. Wiele uwagi powicimy im czego podejcia do osobowoci.
102 PODSTAWOWE SKADNIKI OSOBOWOCI

Schematy czeniem stwierdzaj, i mwi o dwch


rnych rzeczach. Na przykad obydwaj
wiat roi si od informacji. Nasze umysy mog mie pewien schemat lojalnoci, ale
roj si od informacji. Musimy wic umie u jednego dopuszcza on kamstwo w obro-
je porzdkowa w wiksze kategorie. Za- nie przyjaciela, a u drugiego nie. Mog te
miast na przykad traktowa kady pojazd mie schemat wrogiego nastawienia, raz
jako osobn jednostk, moemy podzieli dopuszczajcy sarkazm, a raz nie.
je na ciarwki i samochody osobowe. Dla poznawczych psychologw osobo-
Cho istniej midzy nimi znaczne rnice, woci schemat okrela sposb, w jaki lu-
wszyscy wiemy, e samochody osobowe dzie spostrzegaj innych i siebie. Niektre
su do innych celw ni ciarwki, i taki schematy s charakterystyczne dla danej
podzia znacznie uatwia nam spostrzega- kultury, inne natomiast tylko dla jednostki.
nie rzeczywistoci, mylenie oraz podej- Pojcie schematu umoliwia badanie, cz-
mowanie decyzji. Pomylcie, co by si sto na drodze eksperymentalnej, sposo-
stao, gdybymy traktowali kady kolejny bw przetwarzania informacji przez ludzi.
bodziec jako zupenie nowy, niezwizany Czy na przykad kobiety i mczyni maj
z tym, co ju wiemy; co by si dziao, odmienne schematy i inaczej przetwarzaj
gdybymy nie potrafili porzdkowa docie- informacje? Czy posiadanie pewnego sche-
rajcych do nas informacji. wiat byby nie matu okrelajcego nas samych wpywa
do ogarnicia, a czowiek byby niezdolny na sposb, w jaki spostrzegamy rzeczywi-
do dziaania. Struktury wiedzy odgrywaj sto? Czy moemy osign co, czego
wic poyteczn rol, gdy umoliwiaj schematu w umyle nie wytworzylimy?
porzdkowanie informacji. Czy na przykad moemy straci na wadze,
Jedn z takich kategorii porzdkujcych jeli nie mamy schematu, w ktrym jeste-
wiedz o wiecie i o Ja jest schemat. my szczuplejsi ni obecnie? Czy ludzie
Oczywicie kady schemat wpywa na to, w stanie depresji maj inne schematy
jak dana informacja jest spostrzegana, po- i inaczej przetwarzaj informacje ni ludzie
rzdkowana i zapamitywana, czyli innymi niepozostajcy w takim stanie? Takie wa-
sowy, jak jest kodowana, magazynowana nie kwestie interesuj poznawczych psy-
i przywoywana. Schemat przypomina wic chologw osobowoci. Jak wspomniaem,
konstrukt Kelly'ego. Z punktu widzenia rozwaymy je szczegowo w nastpnych
teorii osobowoci jednostki rni si two- rozdziaach.
rzonymi przez siebie schematami, rela-
cjami midzy tymi schematami oraz sposo-
bami przetwarzania informacji wanych dla Atrybucje
posiadanych schematw. Jak wspomniaem Wikszo poznawczych teoretykw oso-
przy omawianiu teorii Kelly'ego, dwm bowoci podkrela znaczenie oczekiwa.
osobom trudno si nieraz porozumie, bo Jednak na jakiej podstawie s one oparte?
maj rne schematy. Problemy pojawiaj Czciowo na naszej pamici i wydarze-
si rwnie wtedy, gdy maj schematy niach z przeszoci oraz na naszych atry-
o tej samej nazwie, ale obejmuj nimi bucjach, czyli przypisywaniu tym wyda-
rne rzeczy. Tak si zdarza, gdy dwaj rzeniom jakich przyczyn. Zdaniem teo-
rozmwcy, przewiadczeni, e si wietnie retykw atrybucji, kiedy co si dzieje,
rozumiej, w pewnym momencie z zasko- zwaszcza co znaczcego bd zaskakuj-
POZNAWCZE SKADNIKI OSOBOWOCI 103

cego, pytamy samych siebie o przyczyn Przekonania


(Weiner, 1990). Dlaczego Jane nie przyja
mojego zaproszenia? Dlaczego Jack tak Ostatnim poznawczym skadnikiem oso-
mnie skrytykowa? Dlaczego Fred by dla bowoci, ktrym zajmiemy si w tym
mnie dzisiaj taki miy? Tumaczenie wy- rozdziale, s przekonania. Wspominalimy
darze, zwane atrybucj przyczynow, o nich ju wczeniej, przy okazji omawiania
odgrywa wan rol w naszych reakcjach Bandurowskiej koncepcji poczucia wasnej
emocjonalnych zwizanych z przewidywa- skutecznoci. Przekonania okrelaj, co
niem przyszoci. uwaamy za prawd lub fasz - e wiat
Teoretykw interesuje, jak ludzie do- jest lub nie jest dobry, e kto zna si
konuj atrybuqi przyczynowych. Czy maj na czym albo nie, e jest albo nie jest
skonno do jakiego okrelonego typu dobrym czowiekiem. Ludzie maj przeko-
wyjanie, a jeli tak, to od czego zaley, nania o rnej treci, rnie si do nich
jaki to typ? Psychologowie osobowoci przywizuj oraz kojarz z nimi zupenie
rwnie interesuj si tymi kwestiami, ale odmienne emocje. Jest to wic kolejny
ponadto take rnicami indywidualnymi wany element osobowoci.
w stylu atrybucji. Czy pewni ludzi maj Kategoria przekona jest bardzo po-
skonno do tumacze okrelonego typu, jemna i obejmuje wiele dziedzin. Przyj-
a inni do innego? A jeli tak, to jakie rzyjmy si krtko dwm z nich, majcym
s tego konsekwencje dla funkcjonowania due znaczenie dla funkcjonowania oso-
osobowoci? bowoci. W dalszej czci ksiki jeszcze
W rozdziale pierwszym omawialimy do nich powrcimy. Pierwszym z nich jest
badania Seligmana i innych psychologw stres. Badacze twierdz, e poziom do-
nad zwizkiem midzy wyuczon bezrad- znawanego stresu zaley od naszej oceny
noci i atrybucjami a depresj. Kwestio- poziomu niebezpieczestwa oraz zdolnoci
nariusz Stylu Atrybucji uznano za dobr poradzenia sobie z nim. Lazarus, czoowy
metod okrelenia stopnia, w jakim lu- badacz zagadnie stresu (zob. rozdzia
dzie przypisuj negatywnym i pozytyw- dziesity), wprowadza pojcie oszacowa-
nym wydarzeniom przyczyny wewntrzne, nia, okrelajce proces, dziki ktremu
stabilne i globalne. Wykazano, e atry- ludzie oceniaj charakter potencjalnie stre-
bucje te pozwalaj zrozumie zjawisko sujcego wydarzenia oraz swoj zdolno
depresji. Z dodatkowych bada wynika, stawienia czoa sytuacji. Ludzie rnie sza-
e pesymistyczny styl wyjaniania (np. cuj potencjalne szkody i korzyci mogce
wewntrzne, stae i globalne atrybucje wynikn z danej sytuacji, jak rwnie
wydarze negatywnych) pociga za sob swoje moliwoci wpywu na bieg rze-
gorsze osignicia w nauce i sporcie ni czy. Szacunki te s tak samo wane jak
styl optymistyczny (Peterson, 1991). Ob- stres w okrelaniu emocji dowiadczanych
razuje to indywidualne rnice W atrybucji w danej sytuacji, a tym samym - w yciu
oraz ich znaczenie dla emocji i motywacji. emocjonalnym czowieka.
W nastpnym rozdziale bdziemy mieli Z omwienia schematw i atrybucji
okazj przyjrze si pracom innych teo- wynikao, e maj one due znaczenie
retykw atrybucji i zastanowi si nad dla zdrowia emoqonalnego czowieka. Po-
wpywem rnych atrybucji na motywacje dobnie jest z przekonaniami. Poznawczy
i funkqonowanie osobowoci.
psychologowie osobowoci zajmujcy si
104 PODSTAWOWE SKADNIKI OSOBOWOCI

zaburzeniami psychicznymi oraz proce- q'onalno danego przekonania. Jeeli kto


sami zmiany terapeutycznej posuguj si wierzy, e jest przeladowany, moe to
pojciami przekona dezadaptacyjnych by zudzenie (faszywe przekonanie), ale
oraz irracjonalnych. Przekonania dez- moe to by rwnie prawda. W kadym
adaptacyjne nie pozwalaj przystosowa razie irracjonalno przekona zazwyczaj
si do rodowiska. Jeeli na przykad trudno jest udowodni. Tak przynajmniej
kto uwaa, e bdzie, co ma by", bo jest z przekonaniami nkajcymi ludzi cier-
i tak nie mona wpyn na wydarzenia, picych na zaburzenia psychiczne. Czsto
to przeszkadza mu to w podejmowaniu zdaj sobie oni spraw z nieracjonalnoci
korzystnych dla niego decyzji. Przekona- swoich przekona, ale nie potrafi nic na
nia dezadaptacyjne czsto staj si samo- to poradzi i mwi: Wiem, e to nie ma
speniajcymi si proroctwami, poniewa sensu, ale...".
prowadz do dziaa, ktre je potwierdzaj.
W sumie wielu poznawczych psycho-
Jeeli na przykad kto uwaa, e na pewno
zostanie odrzucony, to swoim zachowa- logw osobowoci interesuje si dokony-
niem prowadzi do tego odrzucenia. Jego wanymi przez ludzi ocenami, wpywem
przekonanie potwierdza si, ale czowiek przekona na spoeczne funkcjonowanie
ten nie rozumie, e powodem tego byo czowieka, a take ich racjonalnoci. Nie-
samo przekonanie. ktre przekonania stanowi gwn cz
Natomiast przekonaniom irracjonal- osobowoci, jak na przykad przekonanie
nym brakuje logiki. Oto ich przykady: o wasnej skutecznoci w teorii Bandury
Jeeli jest dobrze, to zaraz zdarzy si oraz przekonanie o umiejscowieniu rda
co zego"; Jeeli wyra moje potrzeby, kontroli w teorii Rottera. Inne przekonania
spotkam si z odrzuceniem" (Ellis, Har- dotycz zjawisk o ograniczonym zasigu.
per, 1975). Te przekonania rwnie maj Przykadem mog by prace Seligmana
charakter samospeniajcych si przepo- nad depresj i przyczynowym tumacze-
wiedni. Czsto jednak trudno oceni ra- niem wydarze.

Analiza poznawczych skadnikw osobowoci


Na tym koczymy omawianie poznaw- osobowoci, tak jak nie istnieje jedna
czych skadnikw osobowoci, cho b- teoria cech. Jeeli jednak mona mwi
dziemy do nich powraca przy okazji o wyaniajcym si consensusie w sprawie
rozwaania innych aspektw jej funkcjo- Picioczynnikowego Modelu Osobowoci
nowania. Co mona o nich powiedzie w teorii cech, to na tej samej zasadzie z po-
w tym momencie? Po pierwsze, cho wszechn akceptacj poznawczych psy-
teorie poznawcze s znane od lat, to ten chologw osobowoci spotyka si perspek-
typ podejcia do osobowoci jest nowy. tywa spoeczno-poznawcza. Charaktery-
Pojawi si na krtko przed rewolucj zuje j znaczenie przypisywane procesom
poznawcz i od tego czasu a do dzi dnia poznawczym, otoczeniu spoecznemu oraz
nieprzerwanie zyskuje na znaczeniu. Po konkretnym okolicznociom w funkcjono-
drugie nie istnieje jedna poznawcza teoria waniu osobowoci. Zarazem jednak rni
POZNAWCZE SKADNIKI OSOBOWOCI 105

badacze kad nacisk na rne poznawcze cech zaczyna si od rnic indywidualnych,


skadniki osobowoci. opis skadnikw poznawczych od procesw
Czym s te elementy? Niektre z nich wsplnych wszystkim ludziom. Pniej do-
maj charakter czysto poznawczy, jak piero wskazuje si na jednostkowe rnice
oczekiwania, poczucie wasnej skuteczno- w zakresie tych procesw, zwaszcza na te,
ci czy atrybucje przyczynowe. Natomiast ktre powstaj na skutek specyficznej sy-
niektre, jak wartoci czy cele, mona tuaqi. Teoretycy cech kad nacisk na r-
rwnie zaliczy do jednostek motywa- nice indywidualne, uywajc analizy czyn-
cyjnych. Jak zobaczymy, cele stay si nikowej, natomiast reprezentanci podej-
wanymi skadnikami motywacyjnymi oso- cia poznawczego podkrelaj powszech-
bowoci. Poznawcze skadniki osobowoci no procesw poznawczych, posugujc
obejmuj zdolnoci, takie jak ocena sytu- si metodami eksperymentalnymi. Teore-
acji i planowanie strategii pozwalajcych tycy cech kumuluj dane i wyprowadzaj
sprosta zadaniu. Obejmuj te procesy z nich hipotezy o znacznym stopniu ogl-
samoregulacji, dziki ktrym czowiek po- noci, natomiast psycholodzy poznawczy
trafi przewidywa przysze wydarzenia s bardzo wyczuleni na specyficzno sytu-
i odracza moment gratyfikacji. Mwic acji, w ktrej znajduje si jednostka, i for-
najoglniej, podejcie poznawcze obejmuje muuj hipotezy uwzgldniajce ten czyn-
wszystkie adaptacyjne dziaania organi- nik. Co ciekawe, ani teoretycy cech, ani
zmu polegajce na pobieraniu informacji, psychologowie poznawczy nie zajmowali
ich przetwarzaniu oraz wykorzystywaniu si caociowym funkcjonowaniem osobo-
w dziaaniu. woci. W ich dorobku niezwykle rzadko
W tym momencie powinna ju by mona spotka studia przypadkw. W obu
jasna rnica midzy cechami osobowo- koncepcjach skadniki s waniejsze ni
ci a jej poznawczymi skadnikami. Opis poczenia midzy nimi.

Podstawowe pojcia
Analityczny i globalny styl poznawczy w funkcjonowaniu i prawdopodobnie odgry-
(nalytical versus Global Cognitwe Style) - waj du rol w rozwoju zaburze psy-
Witkinowska koncepcja stylu poznawczego, chicznych.
akcentujca rnice midzy spostrzeganiem Inteligencja spoeczna (Social Inteligence) -
wiata szczegowo i wyranie a spostrzega- okrelenie Cantor i Kihlstroma, odnoszce
niem go jako rozmytej, amorficznej caoci. si do wiedzy, ktr ludzie posuguj si
Atrybucja przyczynowa (Causal Attributio) przy wykonywaniu zada yciowych.
- spostrzegana przyczyna zdarze. Irracjonalne przekonania (Irrational Beliefs)
Cele (Goals) - w spoeczno-poznawczej teorii - przekonania nielogiczne, ktre trudno po-
osobowoci podane przysze wydarzenia, twierdzi albo obali. Zdaniem poznawczych
ktre motywuj czowieka do dugotrwaego psychologw osobowoci odgrywaj du
dziaania i pozwalaj mu opiera si chwilo- rol w rozwoju zaburze psychicznych.
wym presjom. Kompetencje behawioralne i poznawcze
Dezadaptacyjne przekonania (Maladaptive (Cognitwe and Behavioral Competencies)
Beliefs) - przekonania, ktre przeszkadzaj - okrelenie Mischela, obejmujce ludzk
106 PODSTAWOWE SKADNIKI OSOBOWOCI

zdolno przetwarzania informacji oraz za- w przeciwiestwie do spjnoci zachowa


chowywania si odpowiednio do sytuacji. w wielu rnych sytuacjach, akcentowanej
Konstrukt osobisty (Construct) - w teorii przez psychologw cech.
Kelly'ego sposb spostrzegania, konstru- Standard (Standard) - w teorii spoeczno-po-
owania lub interpretowania wydarze. znawczej punkt odniesienia dla podanych
Model oczekiwania-wartoci (Expectancy-va- zachowa.
lue Model) - model okrelajcy prawdopodo- Strategie kodowania (Encoding strategies) -
biestwo danego zachowania w zalenoci sposoby porzdkowania przez ludzi informa-
od oczekiwanego rezultatu i jego wartoci. cji.
Modelowanie (Modeling) - okrelenie Ban- Test Konstruktw Osobistych (Role Con-
dury, dotyczce zjawiska reprodukowania struct Repertory Test - Rep-Test) - test
zachowa podpatrzonych u innych. Kelly'ego, sucy okreleniu konstruktw
Oszacowanie (Appraisal) - termin Lazarusa, uywanych przez dan osob i relacji mi-
dotyczcy oceny sytuacji, potencjalnych dzy nimi oraz sposobami odnoszenia kon-
szkd i korzyci oraz moliwoci wpywu na struktw do konkretnych ludzi.
bieg rzeczy. Uczenie si przez obserwacj (Observational
Poczucie wasnej skutecznoci (Self-ejficacy) Learning) - okrelenie Bandury, dotyczce
- termin Bandury, okrelajcy poziom wiary procesu uczenia si poprzez obserwowanie
czowieka w to, e poradzi sobie z konkretn innych.
sytuacj. Ufno (Interpersonal Trust) - termin Rot-
Poznanie (Cognition) - procesy mylowe jed- tera. Jeden z rodzajw oglnych oczekiwa,
nostki, obejmujce spostrzeganie, pami okrelajcy poziom zaufania danej osoby do
i jzyk, poprzez ktre organizm przetwarza innych ludzi.
informacj. Uoglnione oczekiwania (Generalized Expec-
Przekonanie (Belif) - pogld, e co jest tancies) - termin Rottera, odnoszcy si do
prawd albo nie. , oczekiwa dotyczcych wielu lub wszyst-
Rnicowanie CDiscriminatweness) - termin kich sytuacji.
Mischela, okrelajcy ludzk umiejtno Warunkowanie zastpcze (Vicarious Condi-
rozrniania odmiennych sytuacji i odpo- tioning) - termin Bandury, dotyczcy pro-
wiedniego rnicowania swojego zachowa- cesu ksztatowania swoich reakcji emocjo-
nia nalnych poprzez obserwowanie ich u in-
Samobserwacja kontrolujca (Self-monito- nych.
ring) - rnice w stopniu uzalenienia Wewntrzne/zewntrzne umiejscowienie
zachowania danej jednostki od sygnaw rda kontroli (Internal-External Locus of
z otoczenia zewntrznego. Controt) - termin Rottera. Jeden z rodzajw
Samoregulacja (Self-regulatio) - regulowanie uoglnionych oczekiwa, okrelajcy rdo
swojego zachowania za pomoc procesw nagrd i kar.
poznawczych. Zadania yciowe (Life Tasks) - termin Cantor,
Schemat (Schema) - struktura poznawcza po- okrelajcy jednostki motywacyjno-poznaw-
rzdkujca informacje oraz wpywajca na cze wyznaczajce gwne cele yciowe.
ich kodowanie, magazynowanie i przywoy- .Zaleno/niezaleno od pola (Field Inde-
wanie. pendence-Field Dependence) - Witkinowska
Specyficzno sytuacji, zaleno od czyn- koncepcja stylu poznawczego, akcentujca
nikw sytuacyjnych (Situational Specifi- rnice indywidualne w znaczeniu przypisy-
city, Domain Specificity) - nacisk kadziony wanym bodcom dochodzcym z organizmu
na sytuacyjne uwarunkowanie zachowania, lub z otoczenia.
POZNAWCZE SKADNIKI OSOBOWOCI 107

Podsumowanie
1. Poznawcze podejcie do osobowoci nia rnych sytuacji oraz samoregu-
koncentruje si na przetwarzaniu przez lacyjne aspekty funkqonowania. Wy-
ludzi informaqi dotyczcych ich sa- odrbnionymi skadnikami osobowoci
mych oraz otaczajcego wiata. Chodzi byy strategie kodowania, cele, ocze-
wic o to, jak ludzie pobieraj, ma- kiwania, kompetencje oraz systemy
gazynuj, przeksztacaj i wytwarzaj samoregulacji. Zachowanie czowieka
informacje. Metafor tych procesw zaley od sytuacji lub dziedziny ycia.
jest sposb dziaania komputera. W spoeczno-poznawczej teorii Ban-
2. Wczesne badania nad relacjami mi- dury szczeglne miejsca zajmuje rola,
dzy poznaniem a osobowoci doty- jak odgrywa poznanie w ksztatowaniu
czyy stylw poznawczych. Przykadem zachowa czowieka, znaczenie poczu-
mog by badania Witkina nad zaleno- cia wasnej skutecznoci oraz umiejt-
ci/niezalenoci od pola oraz anali- no trzymania si standardw i reali-
tycznymi i globalnymi stylami funkcjo- zowania celw. Wtki te zadecydoway
nowania poznawczego. Pniejsze ba- o rozszerzeniu teorii Bandury o moty-
dania mniej uwagi powicay ogl- wacj oraz praktyk terapeutyczn.
nym waciwociom funkcjonowania 5. Innymi skadnikami osobowoci opisy-
poznawczego, a wicej - zalenoci wanymi przez poznawczych psycholo-
zachowa od konkretnych sytuaqi. gw osobowoci s schematy, atrybucje
3. Teoria konstruktw osobistych Kelly'ego oraz przekonania. Schematy porzdkuj
oraz teoria spoecznego uczenia si informacje i wpywaj na sposb ich
Rottera, cho powstay jeszcze przed przyjmowania, zapamitywania i stoso-
rewoluq poznawcz, maj charakter wania. Ludzie wytwarzaj rne treci
podejcia poznawczego. Kelly widzia schematw i sposoby przetwarzania in-
w czowieku naukowca, spostrzegaj- formacji. Atrybucje, polegajce na przy-
cego, konstruujcego lub interpretu- pisywaniu wydarzeniom okrelonych
jcego wiat za pomoc konstruktw przyczyn, maj due znaczenie dla ycia
osobistych. Rotter natomiast podkre- emocjonalnego czowieka oraz moty-
la znaczenie, jakie dla funkcjonowa- wami jego dziaa. Podobnie przekona-
nia czowieka w spoeczestwie maj nia czowieka, dotyczce na przykad
wzmocnienie i poznanie, znajdujce sytuacji lub jego samego, mog sprzy-
wyraz w modelu oczekiwania-wartoci. ja adaptacji lub przeszkadza w niej,
Rotter zwraca rwnie uwag na mog by racjonalne lub irracjonalne,
uoglnione oczekiwania, takie jak uf- a wszystko to ma wpyw na zdrowie
no i umiejscowienie rda kontroli. psychiczne.
4. Mischel i Bandura to przykady teo- 6. Nie ma jednej poznawczej teorii oso-
retykw osobowoci zainspirowanych bowoci. Wszystkich poznawczych psy-
rewolucj poznawcz. Poznawczo-spo- chologw osobowoci czy jednak zna-
eczna teoria uczenia si Mischela czenie przypisywane procesom po-
podkrelaa zaleno czowieka od znawczym oraz przekonanie o tym, e
sytuacji, jego umiejtno rozrnia- s one zalene od sytuacji i od kon-
108 PODSTAWOWE SKADNIKI OSOBOWOCI

kretnych okolicznoci. W odrnieniu niami eksperymentalnymi. Cho podej-


od psychologw cech zajmuj si oni cie poznawcze jest stosunkowo wie-
przede wszystkim procesami wspl- ej daty, to wywaro znaczcy wpyw na
nymi wszystkim ludziom oraz bada- psychologi.
4 Motywacyjne skadniki
osobowoci

Zawarto rozdziau
W niniejszym rozdziale zajmiemy si mo- W niniejszym rozdziale zajmiemy si
tywami jako podstawowymi elementami trzecim rodzajem podstawowych skadni-
osobowoci. Motywy s odpowiedzialne kw osobowoci - motywami. Tradycyj-
za to, dlaczego postpujemy tak, a nie nie pojcie motywacji stosuje si w celu
inaczej. Konieczno istnienia takiej kate- wyjanienia trzech kwestii: (1) Co po-
gorii wydaje si wic oczywista. A jednak budza organizm do dziaania? (2) Dla-
psychologowie osobowoci w pewnych czego organizm wybiera jedn reakcj
okresach bardzo si interesowali moty- kosztem drugiej, jeden kierunek dziaa
wami, a w innych - zupenie je ignoro- kosztem drugiego? Jeeli dany czowiek
wali. W niniejszym rozdziale rozwaymy moe wybra midzy kierowaniem du
rne teorie motywacji oraz zastanowimy firm a karier profesora wyszej uczelni,
si, czy teoria cech, teoria poznawcza dlaczego dokonuje takiego, a nie innego
oraz poznawcze podejcie do motywacji wyboru? (3) Dlaczego organizm na ten sam
rywalizuj ze sob, czy te wszystkie bodziec raz reaguje tak, a raz inaczej?
s niezbdne dla wszechstronnej analizy Dlaczego pies czasami jest bardzo zainte-
osobowoci czowieka. resowany swoj misk, a czasami zupenie
nie zwraca na ni uwagi? Dlaczego czasami
Pytania zadawane w tym rozdziale pragniemy towarzystwa ludzi, a innym
1. Czy pojcie motywacji jest potrzebne razem tsknimy do chwili samotnoci?
w teorii osobowoci? Zwykle rozwaa si trzy aspekty moty-
2. Czy ludzie kieruj si wycznie pra- wacji: pobudzenie, wybr kierunku oraz
gnieniem przyjemnoci oraz unikania gotowo do reakcji. Chodzi w nich o po-
blu (orientacja hedonistyczna), czy budzenie organizmu do dziaania, wybr
te moliwe s rwnie inne motywy? okrelonego kierunku oraz odpowied na
3. Jakie motywy lub grupy motyww pytanie, dlaczego ten sam bodziec wywo-
wydaj si by podstawowe dla funk- uje w rnych momentach rne dziaa-
cjonowania czowieka? nie. Podstawowym zaoeniem podejcia
4. Jakie s relacje midzy podejciem motywacyjnego do osobowoci jest teza
motywacyjnym a omawianymi po- o istnieniu wewntrznych determinant za-
przednio teoriami cech oraz podej- chowania jednostki. Zgodnie z tym pogl-
ciem poznawczym? dem procesy motywacyjne wpywaj take
110 PODSTAWOWE SKADNIKI OSOBOWOCI

na inne procesy psychiczne. Motywacje roku mwi si, e seria wraca do ko-
wpywayby wic na poznanie i dziaanie, rzeni i znw zamierza bezporednio zajmo-
mylenie i zachowanie. Inaczej przecie wa si sprawami motywacji (Dienstbier,
mylimy, czujemy i dziaamy, kierujc si 1990). Po trwajcym okoo dwudziestu lat
motywami altruistycznymi, a inaczej, gdy okresie posuchy zainteresowanie proce-
powoduje nami wrogo. Skoro rnimy sami motywacyjnymi powrcio. Okazao
si pod wzgldem motywacji, to odciskaj si, e inne podejcia badawcze nie s
one potne pitno na naszej osobowoci. w stanie odpowiedzie na pytania zwizane
Motywy stanowi wic wan cz naszej z t kategori. Tak jak teoretykowi uczenia
osobowoci, nie tylko same w sobie, lecz si, Tolmanowi, zarzucano, e pozostawi
rwnie ze wzgldu na wpyw, jaki wywie- szczury zagubione w mylach" (Guthrie,
raj na inne jej elementy. 1952), nie tumaczc, co pobudzao je do
Mwic najprociej, pojcie motywacji dziaania i nimi kierowao, tak i wczesne
odpowiada na pytanie dlaczego - dlaczego teorie poznawcze niosy ze sob niebezpie-
zachowujemy si tak, a nie inaczej. Gdy czestwo zostawienia ludzi zagubionych
tak si to ujmie, potrzeba wprowadzenia w mylach". Motywacje powrciy wic
tego pojcia do teorii osobowoci wydaje nie tylko jako samoistny przedmiot bada,
si oczywista. Jednak nie zawsze tak byo. ale rwnie jako wany aspekt procesw
Cho cz psychologw przejawiaa due przetwarzania informacji o rzeczywistoci.
zainteresowanie ludzkimi motywacjami, Wikszo teorii osobowoci zawiera
zdarzay si okresy kwestionowania uy- jak teori motywaqi. Niektre po-
tecznoci naukowej tej kategorii (Cofer, stuluj istnienie jednego motywu, inne
1981; Mook, 1987; Pervin, 1983). Szcze- kilku podstawowych motyww, a jesz-
glnie duy spadek zainteresowania odno- cze inne - caej ich konstelacji. Na
towano w latach pidziesitych i sze- przykad Maslow (1990 i 1971) twier-
dziesitych. Miao to zwizek ze schy- dzi, e motywy s uszeregowane hie-
kiem popularnoci koncepcji popdu oraz rarchicznie, od podstawowych, biologicz-
z wybuchem rewolucji poznawczej. Spadek nych, takich jak gd, pragnienie i po-
ten by tak silny, e wydawcy prestiowej trzeba snu, do potrzeb natury psycho-
serii Nebraska Symposium on Motwation logicznej, takich jak potrzeba samoreali-
rozwaali usunicie sowa motywacja" zacji oraz wysokiej samooceny. Czy wo-
z tytuu. Pewien zatroskany teoretyk pyta bec takiej rnorodnoci pogldw ist-
wwczas: W ktrym miejscu teorii po- niej jakie kategorie lub grupy teorii,
znawczej znajduj si przemone impulsy, ktre cz istotne wsplne elementy?
wielkie emocje i rozpalone namitnoci, Interesujcej odpowiedzi na to pytanie
ktre przez tak dugi czas pobudzay nasze udzieli George Kelly. Wprawdzie poj-
mylenie o motywacjach?" (Cofer, 1981, s. cie motywacji uwaa on za zbdne, ale
52). zarazem zaproponowa nastpujcy spo-
Ostatecznie nazwa serii pozostaa bez sb uporzdkowania rnych modeli teore-
zmian, co prawda bardziej z przyczyn prak- tycznych:
tycznych ni merytorycznych. Biblioteki
zoyy stae zlecenia i zmiana nazwy Teorie motywacji mona podzieli na dwa
moga zakci proces dystrybucji. Dopiero rodzaje: teorie bodcw popychajcych"
w wydaniu Nebraska Symposium z 1990 ku danemu zachowaniu (push theories)
MOTYWACYJNE SKADNIKI OSOBOWOCI 111

oraz teorie pocigajcych" ku niemu {puli z jednej strony z teoriami kija, a z drugiej
theories). W ramach pierwszej teorii poja- - marchewki. Nasza teoria nie naley
wiaj si takie pojcia, jak popd, motyw jednak do adnej z tych grup. Jako e
czy nawet bodziec. Teorie drugie stosuj zajmujemy si sam natur zwierzcia,
takie pojcia, jak przyczyna, warto czy najlepiej bdzie nazwa j teori osa.
potrzeba. Posugujc si znan metafor, (Kelly, 1958, s. 50)
mona by rzec, e mamy do czynienia

Teorie kija: popdowe teorie motywacji


Najlepszym przykadem teorii kija s teo- ktrymi nie ma ucieczki. Poszczeglne
rie stanw popdowych oraz zmniejsza- instynkty (popdy) charakteryzuje ich r-
nia napicia. Tradycyjne teorie popdowe do, cel oraz przedmiot. rdem instynktu
utrzymuj, e organizmem kieruj we- - jak ju wspomniaem - jest stan pobu-
wntrzne bodce. Popd wie si z pew- dzenia lub napicia. Celem wszystkich in-
nym stanem biologicznym, takim jak gd stynktw jest zmniejszenie napicia, nio-
czy pragnienie, wytwarzajcym w organi- sce ze sob przyjemno. Przedmiotem
zmie napicie. Najprociej rzecz ujmujc, instynktu jest sposb jego zaspokojenia,
brak poywienia wywouje deficyt fizjo- czyli zlikwidowania lub zmniejszenia na-
logiczny i stan napicia zwizany z po- picia. Jak zobaczymy, zdaniem psychoana-
pdem jedzenia, a brak wody wywouje
litykw sposb zaspokajania instynktw
deficyt fizjologiczny i stan napicia zwi-
odgrywa gwn rol w rozwoju osobowo-
zany z popdem zaspokajania pragnienia.
ci.
Napicie to wywouje bl albo uczucie
dyskomfortu. Usunicie go powoduje przy- Wczesna teoria Freuda proponowaa
jemno. Teorie popdowe opieraj si rozrnienie midzy instynktami, ktrych
wic zazwyczaj na modelach motywacji zadaniem byo zachowanie ycia danej jed-
zakadajcych usuwanie lub zmniejszanie nostki, a instynktami seksualnymi, maj-
napi. Niekiedy nazywa si je rwnie cymi na celu zachowanie gatunku. W p-
teoriami hedonistycznymi, zorientowa- niejszym okresie Freud wyrni instynkt
nymi na przyjemno, poniewa w ich ycia, obejmujcy instynkty seksualne,
ujciu organizmem kieruje przede wszyst- oraz instynkt mierci, ktry prowadzi or-
kim pragnienie przyjemnoci oraz unikania ganizm do mierci i do stanu nieorganicz-
blu. nego. Energi instynktu yciowego Freud
nazwa libido. Energia instynktu mierci
nie otrzymaa adnej odrbnej nazwy. In-
Teoria popdw Freuda stynkt mierci pozostaje zreszt jedn
Tak hedonistyczn teori jest teoria z najbardziej kontrowersyjnych i najmniej
Freuda. Zdaniem tego badacza rdem akceptowanych koncepcji Freuda. Wik-
wszelkiej energii s stany pobudzenia or- szo psychoanalitykw woli mwi ra-
ganizmu. Nazywaj si one instynktami czej o instynktach agresji. Terminy in-
albo popdami i stanowi stae siy, przed stynkt" i popd" uywane s zazwyczaj
112 PODSTAWOWE SKADNIKI OSOBOWOCI

zamiennie, zalenie od preferencji bada- Psychoanaliz nazywa si dynamiczn


cza. My bdziemy posugiwa si sowem teori osobowoci. Dynamika ta jest efek-
popd", ale trzeba pamita, e mona tem si motywacyjnych tkwicych w czo-
rwnie dobrze mwi o instynktach". wieku oraz gry midzy nimi. Chodzi o za-
Wikszo studentw psychologii do- spokojenie popdw w zgodzie z wymo-
brze zna Freudowski model struktury oso- gami superego oraz rzeczywistoci. Nie
bowoci, skadajcy si z id, ego i super- zawsze jest to moliwe. Zdarzaj si kon-
ego. Id stanowi rdo caej energii po- flikty midzy poszczeglnymi popdami,
pdowej. Dy ono do natychmiastowego a take midzy popdami a zakazami
rozadowania napicia, kieruje si wic za- moralnymi (superego) lub rzeczywistoci
sad przyjemnoci. Przeciwiestwem id (ego). Szczeglne znaczenie ma konflikt
jest superego, stanowice moraln stron midzy presj popdu a lkiem przed kar
naszej osobowoci, obejmujce nasze ide- pochodzc od wewntrz (poczucie winy,
ay oraz wymierzajce kary (poczucie wstyd) lub z zewntrz. Czowiek moe
winy), gdy postpilimy przeciw naszemu pragn wyrazi podanie seksualne, ale
kodeksowi etycznemu. Trzeci struktur jednoczenie czu si winny lub obawia
jest wyczulone na rzeczywisto ego. Jego si krytyki i odrzucenia przez innych.
funkcj jest wyraanie i zaspokajanie pra- Moe te chcie wyrazi swj gniew, ale
gnie id, dostosowywanie si do realiw jednoczenie wstydzi si go lub obawia
oraz przestrzeganie wymogw superego. odwetu.
Ego spenia wic funkcje wykonawcze,
Konflikty takie wywouj lk, a cza-
uzgadniajc dochodzce z id pragnienie
sami nerwic. Lk jest sygnaem niebez-
przyjemnoci z pochodzcymi z superego
pieczestwa. U jego podoa le wcze-
daniami zachowa prospoecznych oraz
niejsze dowiadczenia, w trakcie ktrych
z wymogami rzeczywistoci.
ujawnienie pragnie popdowych zako-
czyo si kar i blem. Czowiek czuje
wic, e jeeli zrobi to, zostanie uka-
Kolejna, skazana na przegran
rany i dozna blu". Aby opanowa lk,
siga po mechanizmy obronne, dziki
ktrym moe poradzi sobie z popdami
bez poniesienia kary i naraania si na
bl. S to mechanizmy zaprzeczenia,
kiedy czowiek mwi sobie, e wcale nie
odczuwa danego pragnienia (np. seksu albo
agresji), projekcji, kiedy to pragnienie
rzutowane jest na innych (to inni s po-
dliwi i agresywni), oraz wyparcia, kiedy
to pragnienie popdowe zostaje wyparte
ze wiadomoci.
Mechanizmy obronne dziaaj szybko
Freudowska teoria motywacji podkrelaa znaczenie i poniej progu wiadomoci, wic czo-
popdw id ujmowanych w ryzy przez sity ego wiek nie zdaje sobie sprawy ani z ich
i superego.
obecnoci, ani z istnienia popdu. Jeli
MOTYWACYJNE SKADNIKI OSOBOWOCI 113

konflikt jest zbyt silny, czyli nadmierna czy pojedynki sowne. Popd seksualny
energia zamiast na zaspokojenie popdu i popd agresji mona zaspokoi na wiele
zostaje skierowana na obron przed l- sposobw, na przykad szydzc ze swojego
kiem, wwczas rozwija si nerwica. Zbyt kochanka albo podniecajc si na polu
silny lk oraz nadmierne wykorzystywa- bitwy. Powysze przykady ilustruj kon-
nie mechanizmw obronnych sprawiaj, e wencjonalne pojmowanie podniecenia sek-
neurotycy prowadz szare ycie, boj si sualnego, ale Freud obejmowa tym termi-
przyzna do swoich pragnie i czerpa nem rwnie takie czynnoci, jak jedzenie,
z nich przyjemno. palenie papierosw i wiele rodzajw pracy.
Freudowska teoria motywacji koncen- W kadym razie, cho wiedeski badacz
truje si wic na instynktach czy te po- koncentrowa si na dwch podstawowych
pdach majcych swoje rdo (stan pobu- popdach, seksualnym i agresji, to uwaa,
dzenia organizmu), cel (uwolnienie energii e pod wzgldem sposobu ich zaspokajania
lub zmniejszenie napicia) oraz przedmiot wystpuj midzy ludmi olbrzymie r-
(sposb uwolnienia energii lub zmniejsze- nice. To, co kieruje danym czowiekiem,
nia napicia). W korzystnej sytuacji czo- jest charakterystyczne tylko dla niego.
wiek doznaje przyjemnoci z otwartego Trzecim rdem rnic indywidual-
wyraania swoich pragnie popdowych, nych jest sposb radzenia sobie z kon-
czsto angaujc si w dziaania przyno- fliktem i lkiem. Na jednym kocu skali
szce rnorakie gratyfikacje. W sytuacji mamy ludzi, ktrzy potrafi harmonijnie
niekorzystnej jednak nkaj go konflikty, i rnorodnie zaspokaja swoje popdy. Na
lk oraz przygnbienie. drugim za tych, u ktrych kada prba
Na czym w takim ujciu polegaaby wy- zaspokojenia popdu prowadzi do konfliktu
jtkowo kadego czowieka? Gdzie jest z innym popdem lub napotyka przeszkod
miejsce na rnice indywidualne? Wedug w postaci lku. W pierwszym wypadku
psychoanalitycznej teorii motywacji prze- czowiek zaspokaja popd pciowy i po-
jawiaj si one w sile popdw, sposobie pd agresji rozmaitymi sposobami, wolny
ich wyraania, rozmiarach konfliktu i lku od lku i potrzeby korzystania z mecha-
oraz stosowanych mechanizmach obron- nizmw obronnych. Mwic najprociej,
nych. Rozwamy kolejno kad z tych moe kocha i pracowa. W drugim wy-
pozycji. Po pierwsze z racji swojej kon- padku pojawia si konflikt midzy pop-
stytucji wewntrznej oraz dowiadczenia dami i zagroenie lkiem wynikajcym
yciowego ludzie rni si si dziaania z poprzednich prb ich zaspokojenia. S to
popdu seksualnego i popdu agresji. Po wypadki skrajne. W rzeczywistoci jednak
drugie rni si sposobami wyraania wszyscy odczuwamy mniejszy lub wikszy
swoich pragnie. Zdaniem Freuda ener- lk. Rnimy si sposobem obrony przed
gia seksualna oraz energia agresji mog nim i rodzajem wykorzystywanego w tym
ulega licznym transformacjom i wyraa celu mechanizmu.
si nieskoczenie rnorako. Podniecenie Teori Freuda mona wic nazwa teo-
seksualne bywa wywoywane rozmaitymi ri kija, poniewa kadzie ona nacisk na
bodcami wzrokowymi, suchowymi czy popdy, na stany pobudzenia organizmu
dotykowymi. Popd agresji moe si wy- oraz na napicie. Dymy do zaspokojenia
raa w tak rnych czynnociach, jak ry- popdw poprzez zmniejszenie napicia.
walizacja sportowa, ogldanie filmw grozy Hedonizm tej orientacji bierze si z pod-
114 PODSTAWOWE SKADNIKI OSOBOWOCI

krelenia roli denia do przyjemnoci oraz choanalitycznej. Aby by prawdziwym


unikania blu. Jej dynamizm jest wynikiem freudyst", trzeba zaakceptowa teori in-
wagi przykadanej do motyww postpo- stynktw, z ktrej tutaj przedstawilimy
wania oraz wspoddziaywania rnych si tylko cz. W historii psychoanalizy wielu
wewntrz jednostki, w szczeglnoci za badaczy zaczynao jako zwolennicy Freuda
si dcych do przyjemnoci oraz si chro- i jego teorii instynktw, by nastpnie
nicych przed blem (np. lku). Jej pro- rozwin wasn teori motywacji, nie-
stota polega na tym, e postuluje istnienie rzadko kadc mniejszy nacisk na siy
jedynie kilku popdw. Tam jednak, gdzie biologiczne, a wikszy - na spoeczne i kul-
chodzi o sposoby zaspokajania popdw, turowe. Freudowska teoria motywacji wy-
blokowania ich lub czenia, prostota ta wara przy tym stosunkowo may wpyw
okazuje si zudna. Z teorii Freuda wynika, na dociekania akademickie. W przeciwie-
e kady czowiek ma pewn struktur stwie do psychologw klinicznych, podkre-
charakteru, czyli okrelon struktur po- lajcych jej znaczenie dla prac w ktrych
pdw, sposobw ich zaspokajania oraz wiele wysiku woono w zrozumienie
unikania lku. Ta wanie struktura decy- procesu powstawania, organizowania si
duje o indywidualnoci i niepowtarzalnoci i wyraania popdw, a take ich bloko-
kadego czowieka. Zachowuje ona stabil- wania, psychologowie akademiccy zajmu-
no w rnych sytuacjach i przez cae jcy si teori osobowoci powicili tym
ycie czowieka. zagadnieniom stosunkowo niewiele bada
Ostatnia uwaga na temat teorii Freuda empirycznych.
dotyczy zawartego w niej modelu ener-
getycznego. Przyczyn dziaania czowieka
jest energia popdu. Moe ona zosta Teoria bodca - reakcji
rozadowana, skierowana na okrelony tor
lub zablokowana. Jeeli jeden nurt eks- W nastpstwie bada Watsona wielu be-
presji zostaje zatamowany, znajduje ona hawiorystw odrzucio pojcie motywacji,
sobie inne ujcie. Jeli zbyt wiele energii w tym rwnie kategori popdw. Na
zuytkuje si na obron przed popdami, przykad teoretyk uczenia si B. F. Skinner
to efektem jest wyczerpanie i brak ja- odrzuci wszystkie takie pojcia i skon-
kiejkolwiek przyjemnoci. Posugujc si centrowa si wycznie na uwarunkowa-
terminami fizycznymi, Freud przedstawi niach rodowiskowych. Inni behawioryci
motywacje ludzkie jako system hydrau- twierdzili jednak, e kategoria popdw
liczny, w ktrym energia pynie wieloma moe by uyteczna, jeeli powie si
strumieniami. W jednych miejscach jest j z obiektywnie badanymi wpywami ze-
zatrzymywana, a w innych uwalniana, tak wntrznymi. Na przykad czas, jaki or-
by przemieszcza si po linii najmniej- ganizm moe wytrzyma bez poywienia
szego oporu. Z tej niezwykle obrazowej mona powiza z si popdu jedzenia.
metafory do dzisiaj korzysta wielu psycho- Z modelu tego korzystao wielu teore-
analitykw, cho zmienia si nasza wiedza tykw bodca - reakq'i ( S - R ) , midzy
i rozumienie biologicznych procesw orga- innymi Clark Hull.
nizmu. Clark Hull by w swoim czasie najbar-
Freudowska teoria popdw stanowi dziej chyba znaczcym teoretykiem ucze-
zasadniczy skadnik klasycznej teorii psy- nia si. Cho dzisiaj trudno to sobie uzmy-
MOTYWACYJNE SKADNIKI OSOBOWOCI 115

sowi, w latach pidziesitych i sze- (popd godu), jak rwnie ilo jedzenia
dziesitych jego teoria bodca - reakcji dawanego w nagrod za obranie dobrego
odgrywaa podstawow rol w wielu dzie- kierunku w labiryncie. Reakcje instrumen-
dzinach psychologii. W jej duchu inter- talne (obranie dobrej drogi w labiryncie) s
pretowano nie tylko uczenie si zwierzt, wzmacniane za pomoc osabiania popdu
lecz rwnie wiele zjawisk spoecznych godu.
i psychologicznych. Zdaniem Hulla (1943) Innym przykadem jest instrumen-
popdy pobudzaj organizm do dziaania. talne uczenie unikania przykrego bodca.
Rozrni naley midzy wrodzonymi po- W tego rodzaju eksperymencie (Miller,
pdami pierwotnymi a wyuczonymi pop- 1951) szczura zamykao si w klatce
dami wtrnymi. Popdy pierwotne, takie zawierajcej dwa pomieszczenia, biae
jak bl czy gd, s powizane z fizjologicz- i czarne. W czarnym podoga bya nor-
nymi stanami organizmu. Popdy wtrne malna, a w biaym - wykonana z dru-
natomiast s niejako nadbudowane nad cianej siatki. Pomieszczenia byy oddzie-
pierwotnymi. Na przykad pragnienie pie- lone drzwiami. Na pocztku eksperymentu
nidzy moe sta si wtrnym popdem, szczury zostay poraone prdem elek-
powizanym z zaspokojeniem popdu pier- trycznym, gdy przebyway w biaym po-
wotnego. Innym przykadem popdu wtr- mieszczeniu, ale mogy uciec do pomiesz-
nego jest niepokj czy lk, nadbudowany czenia czarnego. Wytwarzao si wic
nad pierwotnym popdem blu. Lk jest powizanie midzy lkiem a biaym po-
znaczcym popdem wtrnym, poniewa mieszczeniem. Nastpnie sprawdzano, czy
szybko zostaje uwewntrzniony, stajc si lk przed biaym pomieszczeniem moe
potn si motywacyjn. prowadzi do wyksztacenia si nowej re-
Zgodnie z modelem instrumental- akcji. Innymi sowy, czy wtrny popd ku
nego uczenia si Hulla reakcje zostaj moe by podstaw uczenia si? W biaym
powizane z bodcami w wyniku wyst- pomieszczeniu umieszczano wic kko,
pienia wzmocnienia powodujcego zmniej- ktre szczur musia pokrci, aby drzwi do
szenie siy popdu (np. nagroda albo unik- czarnego pomieszczenia si otworzyy. Po
nicie blu). Efektem poczenia reak- pewnej liczbie prb szczury obracay k-
cji z bodcem jest nawyk. Osobowo kiem z du szybkoci. Wyuczyy si wic
czowieka tworz nawyki, czyli wyuczone nowej reakcji w powizaniu ze zmniej-
zwizki bodcw i reakcji. szeniem siy wtrnego popdu lku. Tak
jak w pierwszym przykadzie wzmocnienia
Model Hulla dobrze ilustruj typowe
dokonywano za pomoc poywienia, tak
eksperymenty z zakresu warunkowa-
w drugim - poprzez zmniejszenie siy
nia instrumentalnego, przeprowadzone na
popdu lkowego.
szczurach. W takich eksperymentach siy
zarwno popdu, jak i wzmocnienia mona Czytelnik moe by w tym momen-
precyzyjnie kontrolowa, dziki czemu cie peen podziwu dla inwencji ekspery-
mechanizm uczenia si jest doskonale wi- mentatorw, ale zarazem zastanawia si,
doczny. Przykadem mog by badania nad co badania na szczurach maj wsplnego
zachowaniem szczurw w labiryncie. Eks- z osobowoci czowieka. Kontrast z Freu-
perymentator, badajc skuteczno ucze- dem jest - rzecz jasna - olbrzymi. I Hull,
nia si, moe regulowa dugo czasu, i Freud posugiwali si pojciem popdu
w ktrym szczury pozbawione s jedzenia i podkrelali znaczenie zmniejszenia siy
116 PODSTAWOWE SKADNIKI OSOBOWOCI

popdu w procesie uczenia si. Jednak i Freuda. N. E. Miller (1944) podczas


koncepcja Freuda bya metafor wyprowa- eksperymentw ze szczurami bada, co
dzon z licznych obserwacji klinicznych, si stanie, jeeli ten sam bodziec zostanie
natomiast myl Hulla opieraa si na obiek- powizany i z blem, i z przyjemnoci. Za-
tywnych pomiarach i eksperymentach. my, e godny szczur przebiega przez la-
Cho wic obaj posugiwali si podobnymi birynt i na jego kocu znajduje poywienie.
pojciami, dzielia ich ogromna przepa. Uczy si wic dobrej drogi dziki wzmoc-
Nie przerazia ona jednak Johna Dollarda nieniu pozytywnemu. Wida w dodatku,
i Neala Millera (1967), ktrzy postanowili e im bliej celu, tym silniejsza jest jego
przerzuci nad ni most. Ci nastpcy Hulla reakcja (szczur biegnie szybciej). Mona
i psychoanalitycy jednoczenie jako jedni
wic nakreli lini ukazujc wzrost siy
z pierwszych odnieli teori instrumen-
reakcji w miar, jak szczur zblia si do
talnego uczenia si do procesw osobo-
nagrody (ryc. 4.1).
wociowych czowieka, a zwaszcza do
Zamy teraz, e na kocu labi-
zjawisk opisywanych przez psychoanaliz.
ryntu czasami czeka szczura wstrzs elek-
tryczny. Przemierzanie labiryntu zostaje
wic powizane z blem. Zamiast reakcji
denia ksztatuje si reakcja unikania.
Tak jak poprzednio, im bliej celu, tym
Unikanie silniejsza reakcja, ale w tym wypadku jest
cG3 . silniejsze
ES- j od denia gradient unikania ni lk. Mona wic poprowadzi lini
/ obrazujc wzrost siy reakcji w miar jak
/
szczur zblia si do wstrzsu elektrycz-
denie nego (ryc. 4.1). W takiej sytuacji szczur
silniejsze przeywa konflikt. Ten sam punkt doce-
ni unikanie
gradient denia lowy powizany jest i ze wzmocnieniem
pozytywnym, i z kar, z przyjemnoci
Celwywo- blisko odlego daleko
tujcy lk i z blem. Zmierzanie do celu wie si
z osabieniem popdu godu, ale unikanie
RYCINA 4.1 Graficzne przedstawienie konfliktu
tego celu wie si z osabieniem po-
denie/unikanie pdu lku. Co szczur ma robi? Poniewa
linie zmierzania do celu i unikania go
Tendencja do denia jest wiksza w duej odlegoci
od celu, natomiast tendencja do unikania jest wiksza s nachylone pod rnymi ktami, musz
blisko celu. Najsilniejszy konflikt wystpuje w miejscu w pewnym punkcie si przeci. N. E.
przecicia linii. Miller (1944) wysun hipotez, e w miej-
scu przecicia szczur si zatrzyma, gdy
rdo: J. Dollard, N. E. Miller (1967). Osobowo
siy denia i unikania si zrwnowa.
i psychoterapia. Warszawa: PWN. Przedruk za zgod
Harper Collins Publishers, Inc. Rzeczywicie, tak wanie byo. Szczury
biegy do celu, ale w pewnym momencie
zatrzymyway si, bo lk narasta (zob.
Aby zilustrowa podejcie Dollarda ryc. 4.1). Nastpnie, poprzez pobudzanie
i Millera rozwamy kategori konfliktu, popdu godu lub osabianie popdu stra-
zajmujc wane miejsce w myli Hulla chu za pomoc zmniejszenia kary, mona
MOTYWACYJNE SKADNIKI OSOBOWOCI 117

byo nakoni zwierzta do kontynuowania Model potrzeby - presji Murraya


wdrwki do koca labiryntu.
Za pomoc tego modelu Dollard i Miller Z pracami Henry'ego Murraya (1938;
tumaczyli powstawanie konfliktu u lu- 1951) zetknlimy si ju podczas oma-
dzi. Polegaby on na uksztatowaniu si wiania jego Testu Apercepcji Tematycznej
rwnolegych reakcji denia i unikania (TAT). Tutaj zajmiemy si jego teori mo-
w stosunku do tego samego przedmiotu. tywacji stanowic integraln cz teorii
Model ten zawsze uderza mnie trafnoci, osobowoci. Mawia si nawet, e Murray
z jak przedstawia rozdarcie czowieka by przede wszystkim psychologiem moty-
i opisywa jego szamotanie si w sytuacji wacji (Hall, Lindzey, 2001, s. 171).
jednoczesnego denia i unikania. Pami- Murray pooy gwny nacisk na po-
tam pacjenta, ktry przeywa konflikt na trzeby, ktre byy dla niego tym samym,
tle kontaktw seksualnych. Z jednej strony czym dla innych psychologw popdy.
wiza z nimi przyjemno. Z drugiej mia Uwaa, e pyn one ze struktur mzgu
kopoty z erekcj, czego si wstydzi.
odpowiedzialnych za percepcj i dziaa-
Kontakt seksualny by wic jednoczenie
nie i mog je wywoywa bodce we-
rdem przyjemnoci i wstydu. Trzeba
wntrzne i zewntrzne. Rozrnia wic
przy tym podkreli, e wstyd wynika
z kontaktw z jedn, okrelon kobiet, potrzeby pierwotne i wtrne, co przypo-
z ktr mczyzna ten prbowa odby mina wspomniane uprzednio rozrnienie
stosunek. Nie wiedzia, czy inne kobiety na pierwotne i wtrne popdy. Rozrnia
reagowayby podobnie. Zwyke wic spo- rwnie potrzeby jawne (overt needs),
tyka si z t kobiet kilka razy, a kiedy wyraane bez adnych zahamowa, i po-
ich zwizek si pogbia i pojawiaa si trzeby utajone (cove needs), ktrych
perspektywa kontaktu seksualnego, traci wyraanie napotyka przeszkody. Wiza te
dla zainteresowanie. Pozostawa wic, jak potrzeby ze stanami napicia organizmu,
to okrela, w strefie bezpieczestwa", a ich zaspokojenie z osabieniem napi-
w ktrej czerpa satysfakcj z kontaktu cia. Uwaa jednak, e skoncentrowanie
z kobiet, ale nie musia lka si zaburze uwagi na kocowym stanie zmniejszonego
erekcji i wstydu. napicia prowadzi do niekompletnego ob-
Za pomoc poj popdu, konfliktu razu ludzkich procesw motywacyjnych.
popdw, lku oraz wzmocnienia Dollard Satysfakcj przynosi bowiem nie stan po-
i Miller przystosowali wiele kategorii psy- zbawiony wszelkiego napicia, lecz proces
choanalitycznych do zasad Hullowskiego jego osabiania. Czowiek moe wic ce-
uczenia si instrumentalnego. Pojcia roz- lowo wzmacnia napicie po to, by dozna
myte i metaforyczne zyskay na wyrazisto- przyjemnoci pyncej z jego osabiania.
ci i mogy by weryfikowane w toku bada
eksperymentalnych. Cho byo to wspa- Murray, ktry odebra wyksztacenie
niae osignicie, nie doczekao si konty- w zakresie biologii i chemii, dy do
nuacji. Wikszo psychologw przestaa sporzdzenia klasyfikacji potrzeb. Na prze-
si interesowa popdami. Psychologowie kr tym, ktrzy uwaali j za niemoliw
kliniczni znaleli si pod wpywem idei do wykonania lub zbdn, utrzymywa, e
Skinnera, a tu za progiem bya rewolucja opisywanie, definiowanie i klasyfikowanie
poznawcza. to niezbywalne narzdzia naukowego po-
118 PODSTAWOWE SKADNIKI OSOBOWOCI

znania. Po intensywnych badaniach nie- Murray uwaa, e ludzie nie potrafi m-


wielkiej liczby osb wyodrbni dwadzie- wi o swoich potrzebach. Klinicyci sku-
cia potrzeb jawnych i osiem utajonych. piali si nastpnie na konfiguraqi potrzeb
Kad z nich powiza z podanym lub u konkretnych ludzi, natomiast naukowcy
zamierzonym rezultatem, uczuciami, dzia- zajmowali si raczej jedn lub kilkoma
aniami oraz cechami. Na przykad po- wyodrbnionymi potrzebami.
trzeb dominacji powiza z pragnieniem Wspominalimy ju w tym kontek-
kontrolowania zachowania innych ludzi, cie o pracach McClellanda (McClelland,
wpywania na nie lub kierowania nim, 1961; McClelland, Atkinson, Clark, Lo-
z uczuciem pewnoci siebie, z dziaaniami well, 1953). Opracowa on wraz z grup
wpywajcymi na innych, wadczymi lub wsppracownikw projekcyjne narzdzie
perswazyjnymi, oraz z cechami takimi, do mierzenia potrzeby osigni. Posuy
jak sia, asertywno czy zdecydowanie. si w tym celu rysunkami nawizujcymi
Wrd potrzeb jawnych znalazy si jesz- do tej potrzeby. Nastpnie porwnywa
cze potrzeby osigni, przynalenoci, historie opowiadane przez osoby badane
agresji, opieki (afiliacji), zabawy i seksu. w warunkach pobudzonej potrzeby osi-
Co wane, Murray dostrzega znacze- gni z historiami opowiadanymi w warun-
nie zarwno zmiennych osobowociowych, kach neutralnych. Potrzeb osigni de-
jak i rodowiska zewntrznego. Uwa- finiowa jako pragnienie robienia wszyst-
a, e oddziaywanie rodowiska wie kiego lepiej albo przekraczania norm mi-
si z zaspokajaniem bd niezaspokaja- strzostwa. Na przykad opowie o czo-
niem potrzeb. W tym kontekcie mwi wieku dcym do osignicia trudnego
o presjach, a wic o wpywach rodowi- celu lub biorcego udzia w walce o suk-
skowych oddziaujcych na samopoczucie ces otrzymywaa wysz ocen ni opo-
czowieka. Presje byy zewntrznym odpo- wie o czowieku mylcym o przyjem-
wiednikiem potrzeb. Ludzie odczuwajcy nym weekendzie spdzonym z rodzin.
konkretne potrzeby poruszaj si w mniej McClelland uwaa, e potrzeba ta dziaa
lub bardziej sprzyjajcym rodowisku. Po- jak popd biologiczny, bo pobudza i kie-
niewa potrzeby ludzkie s rne, wic ruje zachowaniem. Rnice indywidualne
rni si musz rodowiska, ktre je w zakresie potrzeby osigni s spo-
zaspokajaj. Mona wic mwi o stopniu strzegane jako trwae skonnoci, ktre
zgodnoci lub niezgodnoci potrzeb z pre- w okrelonych warunkach ulegaj aktywi-
sjami. rodowisko, w ktrym zachodzi zacji. Ludzie o wysokim poziomie potrzeby
wiele kontaktw midzyludzkich, bdzie osigni rni si od ludzi o niskim
zgodne z potrzebami ekstrawertyka, ale poziomie na wiele sposobw. Wol oni
sprzeczne z potrzebami introwertyka. zadania o rednim stopniu trudnoci (a nie
atwe albo bardzo trudne), za ktrych
Jak ju wspomniaem, Murray uwaa,
realizacj odpowiadaj osobicie. Ceni so-
e wanym aspektem osobowoci czo-
bie dziaania wymagajce przedsibiorczo-
wieka jest organizacja jego potrzeb. Razem
ci, niosce ze sob wyzwania (Koestner,
z Christian Morgan opracowa system
McClelland, 1990). Wysoka pozycja w tej
szacowania potrzeb na podstawie historii
skali nie musiaa jednak zapowiada suk-
opowiadanych przez badanych w trakcie
cesw akademickich, bo te czsto zale
Testu Apercepcji Tematycznej (TAT). TAT
od innych motywacji.
odwoywa si do wyobrani, poniewa
MOTYWACYJNE SKADNIKI OSOBOWOCI 119

Rysunek wykorzystywany przy pomiarze potrzeby


osigni
Osoba badana ma napisa histori opowiadajc
0 tym, co si dzieje na rysunku, co byto przedtem
1 co bdzie potem. Nastpnie historie s oceniane
w kontekcie wystandaryzowanego systemu inter-
pretacji.

i
" T "

Zdjcie wykorzystywane przy pomiarze potrzeby bliskoci


Osoba badana ma napisa histori opowiadajc o tym, co si dzieje na rysunku, co byto przedtem i co bdzie
potem. Nastpnie historie s oceniane w kontekcie wystandaryzowanego systemu interpretacji.
120 PODSTAWOWE SKADNIKI OSOBOWOCI

Oprcz potrzeby osigni badano rw- rzeczywiste motywacje, natomiast auto-


nie potrzeb wadzy i bliskoci (McAdams, charakterystyki w wikszym stopniu od-
1988; Winter, 1973; 1988). Rnice siy zwierciedlaj wartoci i normy spoeczne.
danej motywacji oceniano, punktujc obec- Pierwsze z nich pozwalaj wic lepiej prze-
no wiadczcych o niej wtkw w opo- widzie zachowanie w sytuacjach odzna-
wiadanych historiach TAT. Stwierdzono, czajcych si du swobod, podczas gdy
e ludzie o duej potrzebie wadzy d do te drugie pozwalaj lepiej przewidywa
zajmowania stanowisk kierowniczych, s postawy. Wskaniki z bada projekcyjnych
asertywni i dominuj w relacjach z innymi, pozwalaj te trafniej ni autocharaktery-
take z przyjacimi, ale w zwizkach styki przypuszcza, jakie bdzie zachowa-
uczuciowych maj kopoty (Winter, 1988). nie danego czowieka w duszym czasie.
Natomiast osoby o znaczcej potrzebie Dzieje si tak prawdopodobnie dlatego, e
bliskoci spdzaj duo czasu z innymi metoda ta prowadzi do ujawnienia gb-
ludmi lub na rozmylaniach o nich, rza- szego poziomu ludzkich motywacji.
dziej dyryguj znajomymi, bdc w grupie, Druga sprawa dotyczy relacji midzy
trzymaj si bliej innych ludzi, a na motywacjami a cechami. Murray zdecydo-
spotkaniach czsto mwi my" i nas" wanie je rozdziela i faworyzowa kategori
(McAdams, 1988). Te dwa rodzaje moty- motywacji. Jego zdaniem cechy opisuj
wacji s szczeglnie interesujce, ponie- regularno zachowania, natomiast moty-
wa przypominaj dwa typy cech osobowo- wacje dotycz procesw wewntrznych,
ci omawiane w rozdziale drugim. ktre mog, ale nie musz, znajdowa
Zanim zakoczymy omawia model mo- odbicie w zachowaniu:
tywacyjny Murraya, trzeba jeszcze wspo-
mnie o dwch sprawach. Pierwsz jest Moim zdaniem psychologia cech zanadto
porwnanie autocharakterystyk osb ba- skupia si na powtarzalnoci, na spj-
danych z danymi uzyskanymi na podstawie noci, na tym, co z daleka widoczne
pisanych opowiada (TAT). Jak pamitamy, (powierzchnia osobowoci), na rzeczach
Murray z wielkim sceptycyzmem odnosi wiadomych, uporzdkowanych, racjonal-
si do autocharakterystyk: Dzieci w bar- nych. Nie docenia natomiast znaczenia
dzo maym stopniu zdaj sobie spraw ze sfery fizjologicznej, impulsw i przekona
swoich stanw wewntrznych, ich rela- irracjonalnych, przey z okresu dzieci-
cje o wydarzeniach nie s adekwatne do stwa, niewiadomych i zablokowanych po-
rzeczywistoci. Doroli s niewiele lepsi" pdw [...]. Zatrzymuje si wic tam, gdzie
(Murray, 1938, s. 15). McClelland wrcz psychologia jest najbardziej potrzebna,
stwierdzi, e z autocharakterystyk doty- tam gdzie zaczynaj si kopoty ze zro-
czcych motywacji wynikaj zupenie inne zumieniem, co si dzieje.
wskaniki ni z pomiarw projekcyjnych (1938, s. 715)
(Koestner, McClelland, 1990; McClelland,
Koestner, Weinberger, 1989). Dane z tych Teoria motywacji Murraya ma w sumie
dwch rde rzadko si ze sob pokry- wiele cech wsplnych z modelami popdu
waj, a kade z nich wykazuje zwizek z in- oraz zmniejszania napicia. Murray jednak
nymi zachowaniami. Sugeruje si wic, e bardziej ni Freud czy Dollard i Miller in-
projekcyjne wskaniki motywacji (opowia- teresowa si klasyfikowaniem motyww
dania) w wikszym stopniu odzwierciedlaj i rnicami indywidualnymi. Cho rewolu-
motywacyjne skadniki osobowoci 121

cja poznawcza przyniosa spadek zaintere- Cho Murray oddziela motywy od cech,
sowania modelami popdowymi i niewia- to usiowano odnie wyniki uzyskane t
domoci, dziki wysikom McClellanda metod do wynikw uzyskiwanych innymi
i niektrych innych psychologw prowa- metodami w ramach prac nad Picioczyn-
dzono dalsze badania nad motywacjami nikowym Modelem Osobowoci, a mwic
oraz metodami projekcyjnymi. Ponadto, oglniej, wczy pojcie motyww do
w uyciu pozostaa metoda samoopisu - teorii cech (Borkenau, Ostendorf, 1989;
Formularz Badania Osobowoci (Persona- Costa, McCrae, 1988; Ostendorf, Angleit-
iity Research Form) oparta na Murray- ner, 1990).
owskiej licie potrzeb (Jackson, 1984).

WIATO NA BADACZA

OAN R McADAMS:
Badania narracji

Zawsze poruszay mnie ciekawe hi-


storie. Moe dlatego w badaniach
osobowoci skoncentrowaem si na
narracjach. Kiedy pod koniec lat si umiechaj i czciej nawizuj
siedemdziesitych jako doktorant pra- kontakt wzrokowy, czciej maj do-
cowaem z McClellandem, opraco- bre. samopoczucie, a w opowiadaniach
waem narracyjny wskanik poziomu o swoim yciu przykadaj szczegln
potrzeby bliskoci", objawiajcej si wag do ciepa, bliskoci i zrozumienia
pragnieniem ciepych i bliskich kon- w kontaktach z innymi. Kobiety maj
taktw z ludmi. Przyznajc okre- wysze wyniki w tej skali ni m-
lon liczb punktw pewnym wt- czyni, i to ju poczwszy od trzeciej
kom w opowiadaniach snutych na pod- klasy szkoy podstawowej.
stawie pokazywanych obrazkw (Test Moje wczesne prace nad potrzeb
Apercepcji Tematycznej), mona oce- bliskoci dowiody uytecznoci nar-
ni natenie potrzeby bliskoci u da- racji (analiza treci opowiada TAT)
nego czowieka. Liczne badania, jakie przy badaniu rnic indywidualnych.
prowadziem ze swoimi studentami Co wicej, dziki niej nawizaem
w latach osiemdziesitych, wykazay, czno z tradycj personologii" oraz
e ludzie zajmujcy wysokie pozycje bada biograficznych", reprezento-
na skali potrzeby bliskoci rzeczywi- wan przez pisma Henry'ego A. Mu-
cie rni si od ludzi o niskich rraya i Roberta White'a. Nakaniajc
wynikach w tej skali. Uwaani s pcrsonologw do prowadzenia bada
przez innych za ciepych i natural- biograficznych, Murray napisa kiedy,
nych, wicej czasu zajmuje im my- e histori organizmu jest organizm".
lenie o kontaktach z ludmi, czciej Zainspirowany t zacht, opracowa-
122 podstawowe skadniki osobowoci

WIATO NA B A D A C Z A cd.

lem system interpretacji oraz punkto- opowiadamy o tym (sobie i innym),


wania autobiograficznych wspomnie a nastpnie ksztatujemy ycie zgod-
z wczesnego dziecistwa, kulmina- nie z tymi opowiadaniami. Zycie i nar-
cyjnych momentw ycia oraz jego racja przeplataj si i wzajemnie na
momentw zwrotnych. Badania te po- siebie wpywaj. Moja teoria historii
twierdziy, e zgodnie z sugestiami yciowych jako tosamoci czowieka
Murraya i \Vhite'a narracyjne re- stanowi obecnie element nurtu nabie-
konstrukcje ycia ludzkiego wykazuj rajcego coraz wikszego znaczenia
znaczc, cho nie idealn spjno w ramach nauk humanistycznych, zaj-
tematyczn. Kiedy ludzie opowiadaj mujcego si narracyjnym uporzdko-
o swoim yciu, zazwyczaj organizuj waniem ludzkiego ycia. Jego przed-
te opowieci wzdu linii tematycz- stawicielami s tacy badacze, jak Je-
nych dziaania" (wadza, osignicia, rome Bruner, Silvan Tomkins i Hubert
autonomia) i wsplnoty" (.mio, bli- Hermans.
sko, jedno). Ludzie tworz rne historie, aby
Opowiadania mog wic wiadczy nada swojemu yciu sens. Nie ma
0 dyspozycjach osobowociowych, ta- dwch identycznych historii. Istniej
kich jak motywacje. Jednak mona je jednak pewne typowe postacie, wtki,
uzna rwnie za samodzielne jed- tematy i intrygi, przykrawane przez
nostki osobowoci, czyli zjawiska psy- ludzi do ich wasnego ycia. Przez
chologiczne zasugujce na osobne kilka ostatnich lat pracowaem nad
zbadanie. Od dziesiciu lat coraz bar- taksonomi opowiada. Staraem si
dziej fascynuje mnie ludzka umie- jednoczenie zrozumie, dlaczego nie-
jtno konstruowania historii ycio- ktre historie uwaane s za psy-
wych, mitw osobistych, w celu stwo- chologicznie, spoecznie, a nawet mo-
rzenia tego, co Erik Erikson nazywa ralnie lepsze ni inne. Skupiem si
tosamoci. Obecnie zajmuj si ba- wic na historiach yciowych opowia-
daniem uwewntrznionych i ewoluuj- danych przez dojrzaych ludzi (m-
cych historii yciowych - wewntrz- czyzn i kobiety), ktrzy wyrnili si
nych narracji o sobie, w ktrych tym, e nieli pomoc innym ludziom,
ludzie wybirczo rekonstruuj prze- szczeglnie modszym. Opowiadajc
szo, staraj si zrozumie chwil o swoim yciu, czsto mwi, e zo-
obecn oraz przewidzie przyszo, stali wybrani" lub wezwani" w mo-
a take nadaj swemu yciu spjno dym wieku, dziki czemu s wy-
1 sens. Zajmuj si tymi historiami znawcami jasnej ideologii albo wia-
nic dlatego, e mwi mi one o mo- topogldu, pozwalajcych odkupi albo
tywacjach i cechach osobowoci, lecz naprawi wiele zych rzeczy, ktre
dlatego, e one same s nasz tosa- zdarzyy im si w yciu. Powtarzaj si
moci. Poczwszy od przeomu wieku wtki powoania we wczesnym wieku,
modzieczego i dojrzaego yjemy, bycia wybranym do dokonania nie-
motywacyjne skadniki osobowoci 123

WIATO NA B A D A C Z A cd.
zwykych czynw oraz stawiania czoa podobiestwa i rnice midzy wie-
wyzwaniom yciowym z jasnym po- loma historiami, za pomoc ktrych
czuciem misji czy przeznaczenia. Hi- ludzie nadaj swojemu yciu spjno
storie te niekoniecznie mwi o tym, i sens. Jako pewnego rodzaju biograf
co si naprawd zdarzyo. Wyjaniaj, ycia przecitnych kobiet i mczyzn
dlaczego ich autorzy s dzisiaj takimi, mam nadziej, e moja praca moe
a nie innymi ludmi. si przyczyni do polepszenia jakoci
Historie, jakie ludzie opowiadaj ycia wielu ludzi oraz funkcjonowa-
o swoim yciu, pozwalaj lepiej ich nia spoeczestwa jako caoci. Musz
zrozumie ni cechy, motywy, sche- tylko zrozumie, jak ludzie tworz naj-
maty czy inne pojcia uywane przez szlachetniejsze, najbardziej heroiczne,
psychologi osobowoci. Obecnie za- najbardziej przykadne historie, i zgod-
mierzam naukowo udokumentowa nie z nimi y.

Teoria dysonansu poznawczego Festingera zuje, jak mona ujmowa procesy poznaw-
cze w ramach podejcia kadcego nacisk
Teraz omwimy pokrtce teori poznaw-
na redukcj napicia.
cz, opierajc si na zaoeniach redukcji
Jak ju wspomniaem, w latach czter-
napicia. W roku 1957 Leon Festinger
dziestych i pidziesitych w psycholo-
opublikowa ksik zatytuowan A The-
gii dominowaa teoria bodca - reakcji.
ory of Cognitive Dissonance (Teoria dy-
Nastpnie pojawia si teoria Festingera.
sonansu poznawczego), ktra przez na-
Oddajmy tu gos Elliotowi Aronsonowi,
stpnych dwadziecia lat miaa wywiera
uczniowi Festingera i uznanemu bada-
ogromny wpyw na psychologi spoeczn.
czowi:
Pojcie dysonansu poznawczego odnosi si
do stanu napicia powstajcego, kiedy dwa Poniewa caa psychologia bya cako-
(lub wicej) przekonania o rzeczywistoci wicie zdominowana przez uproszczon
(jednostki poznawcze) s niespjne lub wersj teorii nagrd, pragnc wytumaczy
sprzeczne (np. Pal papierosy", Chc jakiekolwiek zachowanie, szukano natych-
by zdrowy", Palenie szkodzi zdrowiu"). miast jakiej korzyci, majaczcej gdzie
W takiej sytuacji ludzie staraj si zre- w tle. Ulubion gr w owym czasie byo
dukowa napicie wywoane dysonansem. wic szukanie wzmocnienia [...].
Jak zauway niedawno jeden z nastpcw Wtedy pojawi si Leon Festinger i nic
Festingera, do lat siedemdziesitych teoria nie byo ju takie samo [...]. Leon zacz
dysonansu poznawczego uchodzia za naj- od prostej tezy: Kiedy czowiek wierzy
wiksze osignicie psychologii spoecz- w dwa twierdzenia o rzeczywistoci, ktre
nej (Aronson, 1992). Wspominamy o niej s psychologicznie niespjne, to stara si
w ksice powiconej psychologii osobo- usun dysonans, tak samo jak stara si
woci, poniewa wpyna rwnie na t usun gd, pragnienie czy jakiekolwiek
dziedzin nauk psychologicznych i poka- inne napicie popdowe". Wtedy, w roku
124 podstawowe skadniki osobowoci

1956, Leon uwiadomi sobie potrzeb Powstaje wic presja, aby je ujednoli-
poczenia teorii motywacji z psychologi ci. Podobnie przetrwanie surowej inicjacji
poznawcz. jest sprzeczne z naszym obrazem samych
(Aronson, 1992, s. 302-304) siebie, chyba e jestemy zaprzysigymi
masochistami. Czemu wic poddalimy si
Aby zilustrowa teori dysonansu poznaw-
takim obrzdom? Wida w grupie, do kt-
czego i pokaza, jak daleko odbiega ona
rej aspirujemy, jest co tak pocigajcego,
od tradycyjnej teorii wzmacniania, przy- e uznajemy to za opacalne. Im surow-
pomnijmy kilka bada. Zamy, e zo- sza inicjacja, tym bardziej adepci musz
stajesz nagrodzony za wygoszenie opinii wierzy we wspaniao grupy. Wiedz
sprzecznej z twoimi pogldami politycz- o tym dobrze kandydaci do amerykaskiej
nymi. Czy prowadzi to do zmiany tych piechoty morskiej.
pogldw? Zgodnie z teori wzmocnienia
Przyjrzyjmy si jeszcze jednemu bada-
tak wanie by si dziao, a im wiksza
niu. Jak palacze papierosw godz wiedz
korzy, tym wiksza zmiana pogldw. o tym, e palenie wywouje raka, ze swoj
Korzy sprawia bowiem, e zmianie po- chci ycia? Jednym ze sposobw usuwa-
gldw przypisujesz warto dodatni. Ba- nia dysonansu jest odrzucenie informacji
dania wykazay jednak, e ludzie czciej o szkodliwoci palenia. Wielu palaczy rze-
zmieniaj pogldy w celu dostosowania czywicie tak robi. Jednak ludzie posuguj
ich do swoich publicznych wypowiedzi, si rwnie bardziej subtelnymi mecha-
gdy nie maj z tego adnej korzyci, nizmami. Osobom palcym i niepalcym
ni gdy s sowicie nagradzani (Festinger, zadano seri takich pyta: Jak powana
1965). Dodatkowe badania wykazay, e jest groba raka w wyniku palenia? Jak
ludzie, ktrzy dostali si do jakiej grupy duo trzeba pali, aby byo to naprawd
po spenieniu surowych wymaga, darz niebezpieczne? Kiedy zostanie wynale-
t grup wiksz estym ni ci, ktrzy zione lekarstwo na raka? Ile lat trzeba
dostali si do niej atwo. Podczas gdy pali, aby byo to naprawd niebezpieczne?
teoria wzmacniania przekonywaa, e nie Wyniki zamieszczono w tabeli 4.1. Jak
lubimy rzeczy zwizanych z blem, teoria mona si byo spodziewa, osoby palce
dysonansu pokazaa, e niekiedy lubimy oceniay niebezpieczestwo zachorowania
rzeczy bdce przyczyn naszych cierpie. na raka niej ni osoby niepalce. Ponadto
Jak mona wytumaczy to zjawisko? podaway one wiksz liczb wypalanych
Zdaniem Festingera publiczne wygosze- papierosw jako naprawd niebezpieczn,
nie opinii sprzecznych z prywatnie ywio- a liczba ta rosa proporcjonalnie do liczby
nymi pogldami wywouje u danej osoby papierosw wypalanych przez ankietowa-
napicie. Jeeli otrzyma ona za to pieni- nego. Kiedy za policzyo si, ile lat badane
dze, to napicie zostanie usunite, bo dana osoby paliy, ile lat palenia oceniay jako
osoba mwi sobie: Robi to dla pienidzy, niebezpieczne oraz za ile lat ich zdaniem
ale tak naprawd w to nie wierz". Im zostanie wynalezione lekarstwa na raka, to
wiksze pienidze, tym atwiej przychodzi okazywao si, e w ich ocenie lekarstwo
usunicie dysonansu. Natomiast brak ko- pojawi si, zanim palenie stanie si dla
rzyci sprawia, e czowiek le si czuje nich prawdziwym zagroeniem! Jak wspo-
z powodu sprzecznoci swoich prywat- mniaem, osoby niepalce podaway ni-
nych pogldw i publicznych wypowiedzi. sz liczb lat palenia jako niebezpieczn,
motywacyjne skadniki osobowoci 125

TABELA 4.1 Zagroenie wynikajce z palenia papierosw w ocenie osb palcych


i niepalcych
W porwnaniu z niepalcymi osoby palce uznaj za niebezpieczny duszy czas palenia i wiksz liczb
wypalanych papierosw; podaj te blisz dat wynalezienia lekarstwa na raka. Osoby palce zmniejszaj
wic dysonans poznawczy, lekcewac zagroenie oraz liczc na szybkie wynalezienie lekarstwa.

PALCY NIEPALCY
Pozycja rednia mediana rednia mediana
Dzienna liczba wypalanych papierosw uznawana za 26.5 30 20,1 20
niebezpieczn.
Szacunkowa liczba lat, przez jak osoba o skon- 24.5 15 22.8 10
nociach do raka musiaaby pali papierosy, aby
zachorowa.
Szacunkowa liczba lat do wynalezienia lekarstwa na 22,6 20 33,1 20
raka.

rdo: L. A. Pervin. R. J. Yatko (1965). Cigarette Smoking and Alternative Methods of Reducing Dissonance.
Journal of Personaiity and Social Psychology, 2. 33. Copyright (c) 1965 by American Psychological
Association.

a wynalezienie lekarstwa odsuway w cza- niedobre, bdzie atwiej akceptowa ze


sie. W ich ocenie prawdopodobny mo- ni dobre opinie na swj temat, a nawet
ment wynalezienia lekarstwa nastpowa zachowywa si tak, aby to ze zdanie
ju po przekroczeniu progu oznaczajcego potwierdzi? Badania pokazuj, e moe
realne niebezpieczestwo palenia. Palacze tak by (Aronson, Mettee, 1968). Czy-
zmniejszali wic dysonans, minimalizujc bymy mieli tu poznawcze wytumacze-
zagroenie. Nie tylko kwestionowali zwi- nie zjawiska, ktre freudyci przypisywali
zek midzy paleniem a rakiem, lecz rw- skonnociom masochistycznym?
nie uwaali, e oni akurat nie s zagroeni Co si stao z teori dysonansu po-
albo e lekarstwo zostanie wynalezione na r znawczego? Przyczyny spadku zaintereso-
czas (Pervin, Yatko, 1965). wania ni s zoone. Wan rol odegrao
Cho teoria dysonansu poznawczego bez wtpienia znaczenie przypisywane
wywara wpyw przede wszystkich na przez ni redukcji napicia. Jak pamitamy
psychologi spoeczn, miaa rwnie z uprzednio cytowanego fragmentu, osoba
due znaczenie dla psychologii osobowoci doznajca dysonansu poznawczego stara
(Elliot, Devine, 1994). Jeeli ludzie maj si go usun, tak jak stara si usun
skonno do redukcji napicia wynikaj- gd, pragnienie czy jakiekolwiek inne
cego ze sprzecznych informacji, to czy do- napicie popdowe". Innymi sowy, teoria
tyczy to rwnie informacji o nich samych? dysonansu odwoywaa si do popdowego
Czy kto, kto ma dobre zdanie o sobie, b- modelu motywacji, opartego na mechani-
dzie odrzuca informacje sprzeczne z tym zmie redukowania napicia. Oddajmy znw
obrazem? Czy kto, kto ma o sobie zdanie gos Aronsonowi:
126 podstawowe skadniki osobowoci

W poowie lat siedemdziesitych zainte- motywacja nie istnieje. Byy to jednak -


resowanie t teori zaczo sabn wraz rzecz jasna - wygodne zudzenia.
z zainteresowaniem problemami motywa- (1992, s. 303-304)
cji. Pisma fachowe zostay zdominowane
przez podejcia czysto poznawcze [...]. Ci Bdziemy mieli jeszcze okazj omwi
z nas, ktrzy przeyli niedawny okres ko- podejcie poznawcze. Najpierw jednak zaj-
lejnej fascynacji poznaniem w psychologii miemy si teoriami marchewki", czy te
spoecznej, wiedz doskonale, e przez - uywajc okrelenia Kelly'ego - teoriami
wiele lat modne byo utrzymywanie, i bodcw pocigajcych".

Teorie marchewki-zachty: motywacja pozytywna


To, e ludzie potrafi wytrwale zmierza one rwnie s hedonistycznymi teoriami
do celu, jest faktem, a nie spekulacj [...], motywacji.
jest czym, co domaga si wyjanienia.
Musimy zapyta: jak dochodzi do wyzna- Nota historyczna
czenia celu? Co kieruje wytrwaymi dzia- Psychologiczne koncepcje motywacyjnej
aniami sucymi jego realizacji? S to roli zacht maj swoj histori. W roku
proste pytania, ktre zasuguj na prost 1930 McDougall tak bardzo zafascynowa
odpowied. si ludzk umiejtnoci realizacji daleko-
(P. T. Young, 1961, s. 58) sinych celw, e ogosi si psycholo-
giem celu. Odrzuci mechanistyczn wi-
Omawiane wyej teorie motywacji koncen- zj czowieka znajdujcego si w niewoli
troway si na stanie napicia wewntrz- bodcw, podkrelajc zdolno wytrwa-
nego oraz wysikach organizmu zmierza- ego zmierzania do wyznaczonych sobie
jcych do usunicia go lub zmniejszenia. celw: Dostrzegamy przed sob jakie
Teraz omwimy teorie podkrelajce rol szanse; pragniemy je zrealizowa; podej-
pocigajcych zacht, kiedy to motywacj mujemy odpowiednie dziaania i tak kie-
dziaa organizmu jest jaka upragniona rujemy wydarzeniami, aby doprowadzi do
sytuacja docelowa. Organizm nie znajduje upragnionego przez nas rezultatu" (1930,
si pod presj, lecz czuje pocig do czego. s. 5). Takie wanie wytrwae dziaania
Punkt docelowy wie si z przyjem- w okrelonym kierunku nazwa McDougall
noci, jest wic swoist marchewk" celowymi.
albo zacht ukierunkowujc dziaania Mniej wicej w tym samym czasie
organizmu. Przypomnijmy, e skojarzenie Tolman (1932) zajmowa si celowym i po-
punktu docelowego z blem sprawiao, znawczym aspektem uczenia si zwierzt.
e organizm stara si tego celu uni- On rwnie by zafascynowany umiejt-
ka, ucieka od niego. Jednak cho teorie noci wytrwaego realizowania celw -
podkrelajce motywacyjn wag zacht w tym wypadku przez szczury. Uwaa,
wydaj si rni od modelu redukcji e organizm dziaa w sposb spjny i zin-
napicia, to w dalszym cigu pozostaj tegrowany, a nie wskutek nawykowych
w krgu blu i przyjemnoci. W tym sensie pocze midzy bodcami a reakcjami.
motywacyjne skadniki osobowoci 127

Sprzeciwia si wic zdecydowanie pogl- Co ciekawe, rozwj bada nad proce-


dom Hulla. Organizmy staraj si osi- sami poznawczymi doprowadzi do ponow-
gn cele, ktre tworz pewn hierarchi. nego oywienia zainteresowania zachowa-
Cele s okrelane przez korzyci oraz niami zorientowanymi na cel. W latach
wartoci, a take prawdopodobiestwo ich czterdziestych wielkie postpy poczynia
zrealizowania. Zachowanie ksztatowane cybernetyka, ktra prbowaa odpowie-
jest przez perspektyw osignicia celu dzie na pytanie o moliwo podpo-
oraz zwizanej z nim wartoci. Przypomina rzdkowania dziaania zoonych mecha-
to wic model oczekiwania-wartoci oma- nizmw jakiemu punktowi docelowemu
wiany w rozdziale trzecim. (Wiener, 1948). Przykadem moe by ter-
Rwnie inni teoretycy zwracali uwag mostat, wczajcy i wyczajcy ogrzewa-
na celowy charakter zachowa. Jednak nie w domu w celu utrzymania staej (do-
rozwaania te popady w zapomnienie celowej) temperatury, albo naprowadzane
z trzech podstawowych powodw. Po radarem dziako przeciwlotnicze. Dzisiaj s
pierwsze miay mentalny charakter (czyli to tak skomplikowane mechanizmy, e nie
opisyway to, co dzieje si w psychice, mona odrni ich dziaania od dziaania
a nie to, co mona z zewntrz zaobser- czowieka. Podrujc samolotem, nie zda-
wowa) i teleologiczny. Mianem teleolo- jemy sobie sprawy, e ldowaniem kieruje
gicznych okrela si zjawiska podporzd- pilot automatyczny.
kowane konkretnym celom. Moemy na Rozwj komputerw w latach pidzie-
przykad pragn zrobi karier w jakim sitych mia zwizek z cybernetyk. Kom-
zawodzie, prowadzi pewien typ ycia ro- puterowe modele funkcjonowania czo-
dzinnego albo urzeczywistnia okrelony wieka opieray si na zaoeniu, e czo-
idea moralny. Mogoby to oznacza, e wiek korzysta z oglnych zasad podporzd-
dziaania czowieka s zdeterminowane kowujcych zachowanie konkretnym ce-
przez przyszo. Taki pogld by oczy- lom (Newell, Shaw, Simon, 1958). W roku
wicie dla psychologw nie do przyjcia. 1960 ukazaa si bardzo wana ksika,
Postpowaniem organizmu rzdzi chwila zatytuowana Plans and the Strucure of
obecna, cho w jej skad mog wcho- Behavior (Plan i struktura zachowania),
dzi wyobraenia przyszoci. To ostatnie z ktrej wynikao, e ludzie maj pewne
zastrzeenie nie wystarczao jednak, by standardy albo cele i staraj si dosto-
obroni koncepcj celowoci dziaa. Po sowa do nich swoje zachowanie (Miller,
drugie w caej psychologii zacza domi- Galanter, Pribram, 1960). Zdaniem jej au-
nowa teoria bodca - reakcji. Wszyst- torw codziennie zastanawiamy si, co
kie inne pogldy zostay zepchnite na trzeba zrobi i co moe si zdarzy. Kady
pozycje drugorzdne. Po trzecie - jak dzie jest wic zorganizowany i podpo-
ju wspomniaem - wraz ze schykiem rzdkowany jakiemu celowi. Cele te przy-
teorii popdw i pocztkiem rewolucji po- bieraj form wyobrae, ktre kieruj
znawczej nastpi spadek zainteresowania zachowaniem czowieka, tak jak wyzna-
zagadnieniami motywacji. Teorie teleolo- czony cel kieruje dziaaniem termostatu
giczne spotka ten sam los co inne teo- albo dziaka przeciwlotniczego. Nastpnie
rie motywacji, nawet te, ktre zawieray czowiek opracowuje program osignicia
istotny element w postaci poznawczych swoich celw i sprawdza, czy zaplano-
reprezentacji przyszoci. wane dziaania zmierzaj we waciwym
128 podstawowe skadniki osobowoci

kierunku. Dana osoba moe na przykad cepcje, na przykad zada yciowych


zorganizowa swj dzie wok wanego (Cantor, 1990a), de (Emmons, 1989b),
spotkania w pracy. Sprawdza wwczas, projektw osobistych (Little, 1989), bie-
czy wsppracownicy s przygotowani, cych trosk (Klinger, 1977), moliwych
czy wszystkie potrzebne dokumenty s Ja (Markus, Ruvolo, 1989), standardw
zgromadzone, a prezentacje przewiczone. (Bandura, 1989b; Higgirts, 1990) oraz ce-
Kto inny moe organizowa dzie wok lw (Ford, 1992; Locke, Latham, 1990;
zawodw sportowych, pilnujc odpowied- Pervin, 1983; 1989). Wszystkie te kon-
niego poywienia, czasu na odpoczynek, cepcje czy przekonanie, e zachowanie
czasu na rozgrzewk i przygotowujc si ludzkie zmierza w okrelonym kierunku,
do balu po oczekiwanym sukcesie. jest podporzdkowane pewnemu celowi.
Dziki tym badaniom mylenie w ka- Jaki jest zwizek midzy teoriami
tegoriach celw wrcio do ask. Zacho- zachowa celowych a osobowoci? Po
waniem nie kierowaa przyszo, lecz pierwsze przywracaj one do ask zagad-
jej wyobraenie. Jeeli dziaanie maszyn nienia motywacji. Aby bowiem zrozumie
moe by podporzdkowane planowanym
postpowanie czowieka, a przede wszyst-
celom, to czemu by nie ludzi? Model
kim jego planowy charakter, musimy zna
ten nie odpowiada jednak na pytanie,
jego motywy. Sprzyja temu pojcie celu,
w jaki sposb dochodzi do sformuowa-
przedstawiajce ludzi jako planowo dziaa-
nia celu i jak wybieramy dany cel spo-
jce systemy. Po drugie rni ludzie obie-
rd wielu moliwych. Cho wzbogacony
o pojcie celu, pozostawa on w istocie raj sobie rne cele. Po trzecie rnice
poznawczy i brakowao mu komponentu indywidualne obejmuj rwnie sposoby
motywacyjnego. Powoujc si na sowa realizacji celw, przyjmowane strategie
Guthriego (1935; 1952) o szczurach Tol- i plany. Po czwarte cele maj duy wpyw
mana, mona powiedzie, e czowiek by na inne aspekty funkcjonowania osobowo-
dalej zagubiony w mylach". Tym razem ci. Popatrzmy na wyniki bada.
jednak nie byo koniecznoci odwoywania Jakie rodzaje celw stawiaj sobie lu-
si do behawioralnego modelu redukcji dzie? Z wielu rnorodnych bada wyania
napicia. si co najmniej pi oglnych ich kategorii
(Emmons, Diener, 1986; Ford, 1992; No-
vacek, Lazarus, 1989; Pervin, 1983):
Wspczesne prace nad teori celu
Punkt cikoci w badaniach w nurcie 1. Odprenie/zabawa (pragnienie roz-
poznawczym z czasem przenis si z po- rywki: Wiele z moich codziennych
znania zimnego", czyli czystych procesw czynnoci wynika z chci zabawy lub
poznawczych, na poznanie gorce", obej- odpoczynku").
mujce rwnie emocje i motywacje. Wi- 2. Agresja/wadza (pewno siebie i pra-
zao si z tym zainteresowanie teoriami gnienie dominacji: Zwykle w wa-
motywacji. Dzisiaj pojcie celu - w tej nych dla mnie sytuacjach staram si
czy innej postaci - stao si podstawowym obj rol kierownicz").
skadnikiem teorii motywacji i osobowoci 3. Poczucie wasnej wartoci (rozwj
(Carver, Scheier, 1982; Emmons, w druku; i obrona swojego Ja: Wiele moich
Pervin, 1989). Zawieraj j rne kon- dziaa ma na celu utrzymanie lub
motywacyjne skadniki osobowoci 129

poprawienie mojego dobrego zdania 2. Dziaania przybliajce cel wi si


o sobie"). z emocjami pozytywnymi, a oddalajce
4. Uczucie/wsparcie (pragnienie bli- od niego - z negatywnymi (Bandura,
skoci: Szukam przyjani i bliskoci 1986; Higgins, 1987; Locke, Latham,
z innymi ludmi"). 1990; Pervin, 1983).
5. Zmniejszenie niepokoju/poczucia 3. Istnieje zwizek midzy funkcjono-
zagroenia (unikanie stresu: Duo waniem systemu celw a samo-
czasu zajmuje mi unikanie sytuacji, poczuciem i stanem zdrowia czo-
w ktrych czuj lk lub zagroenie"). wieka. Ludzie wyznaczajcy sobie
konkretne, osigalne i spjne we-
Zauwamy, e s tutaj zarwno mo- wntrznie cele ciesz si lepszym
tywacje pozytywne, jak i negatywne. Te, zdrowiem i samopoczuciem ni ludzie
ktre polegaj na pragnieniu osigni- nieposiadajcy celu, wyznaczajcy so-
cia czego, i te, ktre wynikaj z chci bie cele nieosigalne lub wewntrznie
uniknicia czego. Cho niektre z po- sprzeczne (Emmons, 1986; Emmons,
wyszych celw przypominaj Murrayow- King, 1988; Palys, Little, 1983).
skie potrzeby, a take niektre cechy 4. Ludzie wyznaczaj sobie odmiennne
o charakterze interpersonalnym, to nie s cele w rnych dziedzinach ycia (np.
z nimi identyczne. Ponadto, w odrnie- pragnienie osigni w szkole lub
niu od teorii popdw czy potrzeb, tutaj pracy wraz z pragnieniem bliskoci
nacisk kadzie si na celowy charakter w kontaktach z ludmi), przyjmuj
dziaania, a nie na zmniejszanie napi- te rne strategie ich realizowa-
cia. W odrnieniu natomiast od teorii nia (Cantor, 1990a; Cantor, Langston,
cech, akcentuje si tu wyjanianie przy- 1989). Zdaniem teoretykw poznania
czyn zachowania, a nie sam tylko jego spoecznego funkcjonowanie systemu
opis. celw charakteryzuje si zrnicowa-
Cele ludzkie i ich struktury s niezwy- niem i elastycznoci. Zarazem jednak
kle zrnicowane. Celem, a wic czym, utrzymywana jest caociowa struk-
ku czemu si dy lub czego si unika, tura celw. W tym sensie system
moe sta si prawie wszystko. To, co celw wie si i ze sta, i ze zmienn
jest absolutnym priorytetem dla jednego stron ludzkiego zachowania (Pervin,
czowieka, bywa rzecz drugorzdn dla 1983).
innego. Cele, ktre u jednego czowieka
cz si w harmonijn cao, u drugiego Zasady powysze daj pojcie o ba-
s wzajemnie sprzeczne. Z bada wyonia daniach prowadzonych przez psychologw
si jednak pewna liczba podstawowych osobowoci posugujcych si teleologicz-
prawidowoci: nym modelem motywacji. Wszystkich ich
czy przekonanie o znaczeniu motywa-
1. Ludzie chtniej zmierzaj do celw cji dla zrozumienia osobowoci czowieka
o duej wartoci i osigalnych ni do oraz nacisk na planowy, zorganizowany
takich, ktre maj ma warto lub charakter ludzkich dziaa. Zarazem jed-
osignicie ktrych jest mao prawdo- nak jest to grupa bardzo rnorodna.
podobne (Locke, Latham, 1990; Per- Niektrzy jej czonkowie przyjmuj per-
vin, 1983). spektyw spoeczno-poznawcz, a inni nie.
130 podstawowe skadniki osobowoci

Niektrzy nawizuj do teorii cech, inni nie, cho niektrzy twierdz, e u pod-
stanowczo twierdz, e cechy i motywa- oa celw le pozytywne i negatywne
cje to dwie zasadniczo odmienne katego- skojarzenia emocjonalne (Pervin, 1983;
rie. Niektrzy twierdz, e cele s wia- 1989). Po drugie, jaki jest zwizek celw
dome, podczas gdy zdaniem innych pewne z dziaaniem i przeszkodami w dziaaniu
cele, rwnie te o zasadniczym znaczeniu, (Cantor, 1990a; Kuhl, Beckman, 1985; Per-
s niewiadome lub niedostpne wiado- vin, 1991)? Wikszo dziaa czowieka
moci. Niektrzy podkrelaj poznawczy jest wypadkow wielu celw. Kwestia ich
aspekt celw, dla innych waniejszy jest wewntrznej organizacji pozostaje wic
aspekt emocjonalny. Niektrzy utrzymuj, wanym zagadnieniem. Ludzie nie zawsze
e przyjemno daje zmierzanie do celw, te potrafi realizowa swoje cele, nie
a inni, e ich osignicie. potrafi zmusi si do robienia tego, co
Obserwujemy wic obecnie gwatowny powinni (np. ocigaj si z napisaniem
rozwj teorii celw. Pewne ustalenia spo- artykuu), lub nie mog przesta robi
tykaj si z powszechn akceptacj, inne czego, czego robi wcale nie chc (np.
staj si przyczyn zaartych sporw. Dwie objada si). Problemy wolicjonalne, czyli
kwestie wzbudzaj szczeglne zaintereso- nieumiejtno podporzdkowania zacho-
wanie. Po pierwsze, co daje celom ich wa celom, s wci wielk zagadk dla
si? Jak si pojawiaj? Wikszo teore- badaczy. Wrcimy do nich w rozdziale
tykw zachowuje w tej kwestii milcze- dziewitym.

Poznawcze teorie motywacji: osiot Kelly'ego


Na pocztku niniejszego rozdziau oma- zasady blu i przyjemnoci i podkrelaj
wialimy pogldy Kelly'ego na motywacj. wag uwarunkowa poznawczych.
Mwilimy o teoriach kija i marchewki, Psycholodzy poznawczy mawiaj nie-
o bodcach pocigajcych" i popycha- kiedy o potrzebie spjnoci" albo o po-
jcych" jako dwch podstawowych for- trzebie wiedzy". Na przykad Prescott
mach motywacji, nazywajc takie teorie Lecky (1945), psycholog self, podkrela
hedonistycznymi, jako e opieraj si one waciw kademu czowiekowi potrzeb
na zasadzie denia do przyjemnoci oraz jednolitego, uporzdkowanego i spjnego
unikania blu. Przypomnijmy, e Kelly wo- Ja. Cho przypomina to Festingerowsk
la przyglda si samemu organizmowi, potrzeb spjnoci poznawczej, Lecky nie
a swoj teori nazwa teori osa". Jak wiza braku spjnoci z adnym napi-
jednak zobaczymy, ani jego teoria, ani inne ciem. Pragniemy spjnoci, poniewa tak
poznawcze teorie motywacji nie zasuguj wanie funkcjonujemy. Osiganiu jej moe
bynajmniej na miano olich. towarzyszy przyjemno, ale to nie ona
Obecnie omwimy teorie motywacji nas motywuje. Cho wic niektrzy psy-
oparte na czynnikach poznawczych. Od chologowie poznawczy mwi o potrze-
teorii dotd rozwaanych odrniaj je bach, nie wi tego pojcia z usuwaniem
dwie waciwoci: nie odwouj si one do napicia popdowego. Zdaniem Kelly'go
motywacyjne skadniki osobowoci 131

ywe organizmy szukaj jasnoci i spj- Jak wszyscy dobrzy naukowcy, osigaj te
noci poznawczej, poniewa taka jest ich coraz lepsze rezultaty w przewidywaniu
natura. coraz wikszej liczby zjawisk. Mona wic
Co wobec tego psycholodzy poznawczy powiedzie, e pracuj zarwno nad do-
maj do zaoferowania w kwestii motywa- kadnoci, jak i zakresem swojej teorii.
cji? Rozwamy dwie koncepcje. Pierwsza Zdaniem Kelly'ego ludzie wybieraj wic
pochodzi od Kelly'ego, druga bazuje na takie dziaania, ktre stwarzaj perspek-
modelach atrybucji. tyw dla rozwoju ich systemu konstruktw
osobistych. W yciu codziennym staraj
Nacisk Keily'ego na umiejtno
si jak najtrafniej przewidzie zachowanie
przewidywania przyszych wydarze
swoje i innych.
Opisywalimy ju, jak George Kelly zdeza- A co ze zrnicowaniem reakcji? Kelly
wuowa koncepcj motywacji. Ten teore- nie zajmowa si tym szczegowo. Za-
tyk konstruktw osobistych pragn w ten stanawia si jednak nad konsekwencjami
sposb wyrwa si z krgu teorii popdo- trafnych i nietrafnych przewidywa. Pra-
wych oraz innych tradycyjnych sposobw gniemy wprawdzie, aby nasze przewidy-
ujmowania zachowania czowieka. Zdawa
wania si sprawdzay, ale pozostawanie
sobie jednak dobrze spraw z wagi takich
w krgu cigle tych samych przewidywa
zagadnie, jak pobudzenie, wybr oraz
i wydarze byoby nudne. Zarazem jed-
zrnicowanie reakcji. Co w takim razie -
nak zdaniem Kelly'ego boimy si sytuacji,
jego zdaniem - pobudza ludzi do dziaania,
w ktrych nie potrafimy nic przewidzie,
co determinuje wybr tej czy innej drogi
dziaania i dlaczego ludzie czsto rnie w stosunku do ktrych nie moemy za-
reaguj na te same bodce? stosowa adnego konstruktu. Boimy si
te sytuacji, ktre groziyby koniecznoci
Zdaniem Kely'ego (1955; 1958) za-
caociowej lub zasadniczej zmiany sys-
miast szuka wyjanienia dziaa ludzkich
temu konstruktw. Lk pojawia si wtedy,
w popdach czy systemie zacht, powin-
gdy wszystko, w co wierzylimy, okazuje
nimy przyj, e czowiek jest aktywny,
bo taka jest natura ywego organizmu. si faszem. Kelly twierdzi wic, e nasze
Rozrusznik jest potrzebny samochodom, reakcje na bodziec zale od relacji midzy
ale nie ywym stworzeniom. One s ak- nim a naszymi przewidywaniami. Dymy
tywne, bo yj. Zaskakujca koncepcja. Jak do udoskonalenia naszego systemu kon-
jednak wyjani kierunki dziaania oraz struktw, uciekamy przed nud wynikajc
zrnicowanie reakcji? Kelly twierdzi, e z rutyny i lkiem powstajcym w sytuacji
ludzie zachowuj si jak naukowcy, ktrzy kompletnej niepewnoci.
prbuj przewidzie przysze wydarzenia. Sowo dymy nie odnosi si do adne-
Jak pamitamy, dziaanie systemu kon- go punktu docelowego zwizanego z war-
struktw osobistych polegao na przed- toci pozytywn. Powtrzmy raz jeszcze:
stawianiu sobie rzeczywistoci w celu dymy, poniewa tak funkcjonuj ywe
stawiania hipotez dotyczcych przyszych organizmy. Dymy do jak najtrafniejszego
wydarze. Ludzie d przy tym do jak przewidywania przyszych wydarze, po-
najwikszej cisoci i trafnoci przewidy- niewa tacy wanie jestemy. Dotyczy to
wa. Jak wszyscy dobrzy naukowcy, cigle zarwno osw, naukowcw, jak i wszyst-
udoskonalaj swoje konstrukty osobiste. kich ywych organizmw. Nie chodzi o to,
132 podstawowe skadniki osobowoci

aby zaspokoi nasze popdy albo otrzyma Modele atrybucji


nagrod. Tak samo nie szukamy spjnoci,
by usun dysonans poznawczy i wywo- W rozdziale trzecim omawialimy atrybu-
ane przeze napicie. Chodzi nam o to cje jako poznawcze skadniki osobowoci
jedynie, by trafniej przewidywa. adne i przytaczalimy wyniki bada wicych
inne zaoenia nie s potrzebne. wewntrzne, stabilne i globalne atrybucje
Moe si pojawi wtpliwo, czy aby negatywnych wydarze ze stanami depre-
Kelly nie odwouje si jednak do mylenia sji. Cho przedmiotem naszej uwagi byo
hedonistycznego, twierdzc, e staramy podejcie poznawcze, wskazywalimy, e
si z jednej strony unikn monotonii, atrybucje mog wpywa rwnie na mo-
a z drugiej strony lku i poczucia za- tywacje. Obecnie pragniemy wic omwi
groenia. Pervin (1993a) dowodzi, e tak modele atrybucji w kontekcie poznaw-
wanie jest. Piszc o przykrych uczuciach czych teorii motywacji.
pojawiajcych si, gdy nie moemy zasto-
sowa do danej sytuacji adnego z po- Atrybucyjny model Weinera
siadanych konstruktw albo przekonujemy
si, e nasze konstrukty s nieskuteczne, Przypomnijmy, e teorie atrybucji zajmuj
Kelly rzeczywicie odwouje si do pojcia si sposobem, w jaki ludzie wyjaniaj
hedonizmu, nawet jeli nie pociga to wydarzenia. Podobnie jak Seligman, Ber-
za sob mylenia w kategoriach pop- nard Weiner (1985; 1990; 1993) interesuje
dw i zmniejszania napicia. Zasadniczy si wyjanieniami oraz ich wpywem na
postulat Kelly'ego, e ludzie zachowuj emocje i motywacje. Opracowane przez
si jak naukowcy i staraj si przewi- niego cechy atrybucji przypominaj cechy
dzie przysze wydarzenia, nie zosta ani wymieniane przez Seligmana, ale nie s
potwierdzony, ani obalony. Badania wyka- cakiem takie same. Weiner stawia na-
zuj, e niepewno w sytuacji zagroenia stpujce pytania: jakie rodzaje przyczyn
wywouje k, ktremu dana osoba stara przypisujemy wydarzeniom? Jaki wpyw
si przeciwdziaa (Mineka, 1985; Pervin, maj rne sposoby tumaczenia wyda-
1963). Niejasne pozostaje, czy powodem rze na nasze samopoczucie i dziaanie?
tych dziaa jest sama niepewno, czy Czy to, e sukces przypisujemy szcz-
te napicie i poczucie zagroenia z niej ciu lub przeciwnie - cikiej pracy -
pynce. Czy chodzi o sam poznawcz ma jakiekolwiek znaczenie? Czy to, e
potrzeb spjnoci, czy te ch przewi- kopoty innych ludzi przypisujemy pe-
dywania i kontrolowania sytuacji wynika chowi lub przeciwnie - ich wasnym b-
z innych, bardziej podstawowych potrzeb dom - ma wpyw na sposb, w jaki ich
(Swann, 1991). traktujemy? Jaki wpyw na sposb od-
Teoria Kelly'ego bya wic mia prb noszenia si do siebie i innych ma to,
rozwizania problemw motywacyjnych komu przypisujemy odpowiedzialno za
w ramach podejcia poznawczego. Nieza- wydarzenia?
lenie od wspomnianych powyej wtpli- Jakie rodzaje przyczyn przypisujemy
woci z pewnoci stanowi ona radykalne wydarzeniom? Zdaniem Weinera istniej
odejcie od tradycyjnych, hedonistycznych trzy podstawowe sposoby tumaczenia
teorii bodcw popychajcych" i poci- przyczyn wydarze. Po pierwsze - w na-
gajcych". wizaniu do Rotterowskiej koncepcji
motywacyjne skadniki osobowoci 133

umiejscowienia rda kontroli - mona przypiszemy pracy czy przypadkowi, duo


uwaa, e przyczyny wydarze tkwi znaczy dla naszego samopoczucia i dziaa-
w czowieku lub poza nim. Mwi si nia. Jeeli uznamy, e odnielimy sukces
wwczas o wymiarze umiejscowienia dziki wasnym dziaaniom, to o wiele
przyczyny. Po drugie mona spostrzega bardziej wzrasta poczucie naszej warto-
przyczyn jako sta lub zmienn. Mwimy ci, ni gdybymy przypisali przyczyn
wwczas o wymiarze stabilnoci. Konse- okolicznociom zewntrznym, takim jak
kwencje poczenia tych dwch wymiarw niski stopie trudnoci zadania czy szcz-
dla atrybucji przyczynowych przedstawia cie. Zarazem jednak tego typu atrybucje
tabela 4.2. Odpowiednio moemy przypi- dla poraek prowadz do obniania po-
sa sukces lub porak zdolnociom (je- czucia wasnej wartoci oraz obwiniania
stem bystry"), wysikowi (ciko pra- si. Szczeglne znaczenie maj - zdaniem
cowaem"), stopniowi trudnoci zada- Weinera - atrybucje na wymiarze wpywu
nia (egzamin by atwy") lub szczciu na wydarzenia, poniewa w nich uwidacz-
albo przypadkowi (przypadkiem odpo- nia si kwestia odpowiedzialnoci. Jeeli
wiedziaem prawidowo"). przypisze si sobie odpowiedzialno za
Trzeci wymiar, wpywu na wydarze- porak, to efektem tego s uczucia winy,
nia, okrela, czy moemy zapanowa nad wstydu i upokorzenia. Jeeli natomiast
sytuacj, jeli woymy w ni dodatkowy uzna si, e nie miao si wpywu na wyda-
wysiek. Jeeli na przykad kto spotyka rzenia prowadzce do poraki, to taka atry-
si z odrzuceniem z powodu wasnej nie- bucja chroni przez negatywnymi odczu-
atrakcyjnoci fizycznej, to mona uzna, ciami. Odpowiedzialno za nasz porak
e stao si to z powodu przyczyny we- przypisujemy innym i jestemy na nich
wntrznej i staej, na ktr nie ma si li. Jednoczenie wspczujemy ludziom,
wpywu. Jeeli natomiast zosta odrzucony ktrzy ponieli porak, jeli uwaamy, e
z powodu swojego nieznonego zacho- nie mieli na to wpywu. Jeeli uznamy,
wania, to mona uzna, e stao si to e kto wpad w tarapaty albo zachoro-
z powodu przyczyny wewntrznej i staej, wa na skutek wasnego, nierozsdnego
na ktr jednak ma si wpyw. Spraw zachowania, moemy odczuwa do niego
zasadniczej wagi jest to, jakie przyczyny niech. Jeeli natomiast uznamy, e zo-
przypisze okrelonej sytuacji konkretna stao to spowodowane czynnikami dzie-
osoba. Niektrzy ludzie uwaaj, e nie dzicznymi albo innymi okolicznociami,
maj wpywu na swj wygld, inni - e na ktre nie ma si wpywu, w naszej
maj; niektrzy sdz, e ich sprawno postawie moe dominowa wspczucie
umysowa wynika z wrodzonej inteligen- i ch niesienia pomocy. Na og od czy-
cji, inni spostrzegaj j jako wynik pracy nionych przez nas atrybucji zaley, czy
i nauki (Dweck, 1986). Jak zobaczymy spostrzegamy dany problem w katego-
w omawianych dalej badaniach, charakter riach grzechu (na co mamy wpyw) czy
atrybucji ma wielki wpyw na funkcjono- choroby (na co nie mamy wpywu). M-
wanie czowieka w sytuacjach spoecznych wic oglniej, na nasze uczucia wzgldem
i na skuteczno uczenia si. siebie i innych, a take na wynikajce
z nich dziaania wielki wpyw maj doko-
Czy rodzaj atrybucji wpywa na emo- nywane przez nas przyczynowe atrybucje
cje i motywacje czowieka? Zdaniem wydarze.
Weinera zdecydowanie tak. To, czy sukces
134 podstawowe skadniki osobowoci

TABELA 4.2 Moliwe atrybucje rde sukcesu i poraki

Przyczyna Wewntrzna Zewntrzna

Stata Zdolnoci Stopie trudnoci zadania


Zmienna Woona praca Szczcie lub przypadek

rdo: B. Weiner (1979). A Theory of Motivation for Some Classroom Experiences. Journal of Educational
Psychology, 71.

Model mylenia o sobie i wiecie byy wic w kadym podejciu inne, co


zewntrznym Carol Dweck miao istotny wpyw na emocje i mo-
Poznawcza koncepcja atrybucji wywarta tywacje.
rwnie duy wpiyw na spoeczno-po- Skd takie rnice w stylach reak-
znawcze ujcie zagadnie motywacji przez cji? Dweck stwierdzia, e kada z tych
Carol Dweck (Dweck, 1990,1991; Dweck, dwch grup dzieci zmierzaa do innego
Chiu, Hong, 1995; Dweck, Legget, 1998). celu (Elliot, Dweck, 1998). Dzieciom bez-
Dweck zacza od spostrzeenia, e dzieci radnym" chodzio o to, eby dobrze wy-
rnie reaguj na szkolne niepowodzenia pa, natomiast celem dzieci zorientowa-
(Diener, Dweck, 1978; 1980). Szczeglnie nych na doskonalenie si byo uczenie
wyraziste byy dwa style reakcji: reakcja si. Pierwsze chciay nabra umiejtnoci
bezradnoci oraz reakcja zorientowana i unikn poczucia wasnej nieprzydatno-
na doskonalenie si. Dzieci, ktre re- ci. Drugie dyy do podniesienia swoich
agoway na niepowodzenia bezradnoci, kompetencji. U podoa tych rnic leao
w wypadku niepowodzenia formuoway odmienne rozumienie natury inteligencji.
negatywne opinie o sobie (Jestem saby", Dla dzieci z pierwszej grupy inteligencja
To moja wina"), a przy wykonywaniu bya czym niezmiennym, zamknitym,
zada dowiadczay nudy, lku oraz nie- natomiast dzieci z drugiej grupy uwaay,
chci. Negatywne opinie na swj temat e jest ona otwarta, moe wzrasta i ma
oraz negatywne uczucia prowadziy z kolei si na ni wpyw. Uwaanie inteligencji
do dalszego opuszczania si w nauce. za co sztywnego, niezmiennego odbierao
Natomiast dzieci zorientowane na sukces dzieciom z pierwszej grupy poczucie sensu
traktoway niepowodzenie jako wyzwanie, wasnych dziaa. Dzieci z drugiej grupy
ktremu mona sprosta wasn prac. natomiast podchodziy do wyzwa z entu-
Mwiy sobie: Przedtem to zrobiem, to zjazmem. Konsekwencje tych dwch spo-
teraz te mog". Dzieci bezradne odbie- sobw spostrzegania inteligencji przedsta-
ray niepowodzenia jako wiadectwo ich wiamy w tabeli 4.3.
sabych zdolnoci oraz zy prognostyk Z bada Dweck wynika wic, e przy-
na przyszo, natomiast dzieci zorien- czynowe atrybucje wydarze s wpraw-
towane na doskonalenie si uwaay je dzie wane, ale u ich podoa le po-
za chwilow wpadk", dajc okazj do gldy na temat siebie i wiata, ktre s
dalszego rozwoju. Atrybucje przyczynowe pierwotne w stosunku do atrybucji i de-
motywacyjne skadniki osobowoci 135

terminuj procesy opisane przez Weinera. akcje na odrzucenie przez innych przy-
Czy dotycz one tylko sfery uczenia si? pominaj style bezradnoci i orientacji
Dweck twierdzi, e podobne style reakcji na doskonalenie si, wyodrbnione przy
wystpuj w wypadku odrzucenia przez okazji badania reakcji na niepowodzenia
innych (Goetz, Dweck, 1980). Oto przy- szkolne.
kad pochodzcy z jej bada: Zamy, Obierajc te wyniki bada za punkt
e przeprowadzie si w nowe miejsce. wyjcia, omwimy teraz opracowany przez
Dziewczyna, ktr poznae, nie bardzo
Dweck model motywacji. Zdaniem Dweck
ci lubi. Dlaczego?". Cho szczegy mog
ludzie przyjmuj ukryte zaoenia na temat
si rni, to kademu czowiekowi zda-
Ja i wiata, wytyczajce im nastpnie rne
rzaj si takie sytuacje. Niektrzy lu-
cele. Przykadem takiego zrnicowania s
dzie obwiniaj wwczas wasn nieudol-
no w kontaktach z ludmi, inni szu- wspomniane powyej odmienne postawy
kaj mniej osobistych wyjanie. Dweck w stosunku do osigni szkolnych. Czci
stwierdzia, e dzieci doszukujce si przy- uczniw zaleao na sprawnym funkcjono-
czyny we wasnej nieudolnoci zamykaj waniu, a czci - na postpach w nauce.
si w sobie i s mao elastyczne w kon- Majc za podstaw te ukryte teorie i cele,
taktach z ludmi, natomiast dzieci szuka- ludzie dokonuj rnych atrybucji i reaguj
jce przyczyn poza sob nie przeywaj rnymi emocjami i dziaaniami na wyda-
odrzucenia tak mocno i atwiej przycho- rzenia:
dzi im dostosowa swoje zachowanie do teoria > cel > wzr poznawczy, emocjo-
zmienionych okolicznoci. W sumie, re- nalny, behawioralny.

TABELA 4 . 3 Spostrzeganie inteligencji jako staej lub zmiennej: porwnanie

PRZEKONANIA 0 STAOCI PRZEKONANIA 0 ZMIENNOCI


1. Na inteligencj nie ma si wpywu. 1. Inteligencja jest podatna na wpywy.
2. Dana osoba nie wie, czy potrafi rozwiza 2. Dana osoba nie spodziewa si wielkich
zadanie, z ktrym poprzednio si uporaa. trudnoci z rozwizaniem zadania, ktre
poprzednio rozwizaa.
3. W efektach dziaania odzwierciedlaj si 3. Efekty s wynikiem pracy i zastosowania od-
zdolnoci: ..Jeeli musisz nad czym powiedniej metody: ..Nawet geniusz musi si
pracowa to znaczy, e nie jeste w tym ciko napracowa, aby dokona odkrycia".
zbyt dobry". Prawdziwym geniuszom
wielkie odkrycia przychodz atwo".
4. Jeeli jeste zdolny, odniesiesz sukces 4. Jeste zdolny, jeeli opanowae co trud-
niezalenie od stopnia trudnoci zadania nego albo wymylie co nowego.
oraz woonej pracy.
5. Trudnoci oznaczaj brak zdolnoci. 5. Trudnoci to wyzwania, ktrym naley stawi
czoo.
6. Krytyka dotyczy ciebie samego. 6. Krytyka to informacja, ktr naley wykorzy-
sta dla dalszego rozwoju.

rdo: C. S. Dweck (1990). Self-Theories and Goals: Their Role in Motivation, personaiity and Development.
Nebraska Symposium on Motivation, 38.
136 podstawowe skadniki osobowoci

WIATO NA BADACZA

CAROL S. DWECK
Ukryte teorie na temat Ja i wiata

Kiedy robiam doktorat w Yale pod


koniec lat szedziesitych, prowa-
dzc badania nad uczeniem si zwie-
rzt, wielkie wraenie zrobiy na mnie Prowadzone przeze mnie badania
prace dotyczce wyuczonej bezradno- dowiody, e ukryte teorie decyduj
ci u zwierzt. Zdaam sobie spraw, 0 tym, jak ludzie odbieraj wiat
e pojcie to pozwala rwnie zro- 1 przytrafiajce si im wydarzenia.
zumie zachowanie ludzi w obliczu Okazao si, e dwie osoby o podob-
trudnoci, i zwrciam swoje zainte- nym poziomie uzdolnie mog zupe-
resowania w tym kierunku. Chcia- nie rnie interpretowa identyczne
am wyjani, dlaczego niektre dzieci okolicznoci i cakiem inaczej na nie
na niepowodzenie reaguj wyuczon reagowa.
bezradnoci", podczas gdy inne, o po- Model ukrytych teorii dal nam
dobnym poziomie zdolnoci, orien- moliwo zrozumienia i zbadania wie-
tuj si na doskonalenie si". Na wst- lu zjawisk. Pozwoli zrozumie po-
pie postanowiam sprawdzi, jak dzieci wstawanie reakcji bezradnoci u bar-
interpretuj niepowodzenia. Okazao
dzo maych dzieci (cho uprzednio
si, e dla jednych byo ono mier-
mylano, e ich ten problem nie doty-
nikiem poziomu ich inteligencji, pod-
czy). Umoliwi rwnie zrozumienie
czas gdy dla innych sygnaem, e
reakcji na niepowodzenia w- kontak-
musz wiycej pracowa albo zasto-
tach z ludmi. Moe najbardziej inte-
sowa inn strategi. W miar po-
resujcym nowym kierunkiem s ba-
stpu bada przekonaam si, e dzieci
dania nad ocenami interpersonalnymi.
maj na swj temat jeszcze bar-
W jaki sposb ludzie, przekonani o nie-
dziej fundamentalne opinie (ukryte
zmiennoci ludzkich osobowoci, ro-
teorie"), ktre ksztatuj ich inter-
zumiej i oceniaj innych, a jak robi to
pretacje wydarze. Tc, ktre uwa-
ay, e inteligencja jest dana raz osoby wierzce w zmienno osobo-
na zawsze, obarczay j odpowiedzial- woci i zdolnoci? Ktre ukryte teorie
noci za ewentualne niepowodzenia sprzyjaj elastycznoci ocen, a ktre
(i eksponoway w swoim zachowa- sztywnemu stosowaniu stereotypw?
niu bezradno). Te, ktre uwaay, Prbujemy rzuci wiato na podsta-
e inteligencj mona ksztatowa, wowe przekonania, ktre kieruj na-
obarczay odpowiedzialnoci zastoso- szym myleniem i postpowaniem.
wane strategie, a nie swoj inte-
ligencj.
motywacyjne skadniki osobowoci 137

Atrybucje s wane, ale ich podoe czych na ich osiganie i nieosiganie model
stanowi cele, ktre z kolei opieraj si Dweck naley do spoeczno-poznawczych
na ukrytych teoriach na temat Ja i wiata. modeli motywacji. Za podstawowe skad-
Ludzie maj rne teorie, a z tego wynikaj niki osobowoci przyjmuje pogldy, cele
rnice celw i reakcji. Trzeba jednak i atrybucje, o ktrych wspominalimy
pamita, e zgodnie z podstawowymi w rozdziale trzecim. Cho cele s u Dweck
zaoeniami teorii spoeczno-poznawczej wanym skadnikiem motywacji, gwny
ludzie maj rne teorie i cele w rnych nacisk kadzie ona na zmienne poznaw-
dziedzinach. Nie ma wic powodu by s- cze, a nie na zasad blu i przyjemno-
dzi, e osoba prezentujca bezradno na ci. Z tego powodu omawiamy koncepcj
lekcji nie bdzie zorientowana na doskona- Dweck w rozdziale powiconym poznaw-
lenie si w innych sytuacjach spoecznych. czym teoriom motywacji.
Ze wzgldu na wag przykadan do
teorii ukrytych celw oraz reakcji poznaw-

Denie do samorealizacji
Nadszed czas, aby omwi czwarty, cego do redukowania napicia. Prowa-
ostatni model motywacji, ktry odwouje dzc badania nad mapami, Harlow (1953)
si do pojcia samorealizacji. Teorie po- stwierdzi z zaskoczeniem, e uczyy si
stulujce go byy szczeglnie popularne one lepiej, gdy karmiono je przed eks-
w latach szedziesitych, wsptworzc perymentami ni po nich, co przeczyo
wspomniany w rozdziale pierwszym Ruch tezie o sile popdu (gd) i wzmacniajcym
Potencjau Ludzkiego. Ruch ten uwaano efekcie zmniejszenia napicia. Okazao si
za trzeci si w amerykaskiej psycholo-
rwnie, e zwierzta badaj swoje oto-
gii, zwrcon przeciw negatywnym, pesy-
czenie z czystej ciekawoci, same wrcz
mistycznym i ograniczajcym koncepcjom
szukajc okazji do takiej eksploracji. Czy
natury ludzkiej, tkwicym w dwch pierw-
znaczy to, e istnieje popd badawczy -
szych siach: psychoanalizie i behawiory-
zmie. Rne postawy teoretyczne nalece i - oglnie oddzielny popd dla kadej
do niego czyo wsplne przekonanie, e tego rodzaju dziaalnoci? Nie wydaje si
kady organizm dy do rozwoju i samo- to sensowne.
realizacji. Krtko potem R. W. White (1959) opu-
blikowa artyku kwestionujcy tradycyjne
Jak to najczciej w takich wypad-
kach bywa, korzenie Ruchu Potencjau ujcie motywacji. W klasycznym ju ar-
Ludzkiego tkwi w spoecznym i politycz- tykule White stwierdzi, i podstawowym
nym klimacie czasu jego narodzin. Lata motywem dziaania czowieka jest po-
szedziesite cechowa idealizm, a wiara trzeba kompetencji, polegajca na tym, e
w rozwj i realizacj ludzkich zdolnoci pragnie on dziaa skutecznie. Prowadze-
bya tego przejawem. Jednoczenie bada- nie bada, posugiwanie si przedmiotami,
nia psychologiczne wskazyway na ogra- stawianie czoa wyzwaniom czy nabywanie
niczenia popdowej wizji czowieka, d- nowych umiejtnoci wynikaj z natural-
138 podstawowe skadniki osobowoci

nego dla kadego organizmu denia do korzyci, takiej jak pochwaa albo zysk
wzrostu i rozwoju, a nie z deficytw or- finansowy, byaby przykadem motywacji
ganicznych albo napi popdowych. Cho zewntrznej.
White wychodzi z zupenie innych zaoe W swoich wczesnych pracach Deci
teoretycznych, zapowiada sformuowan i Ryan wykazali, e osoby bezinteresownie
dwadziecia lat pniej przez Bandur kon- angaujce si w jakie dziaanie bardziej
cepcj poczucia wasnej skutecznoci jako si nim interesoway ni osoby oczekujce
podstawowego skadnika ludzkich dziaa. nagrody za swoj prac. Wbrew twier-
Ruchowi Potencjau Ludzkiego prze- dzeniom teorii wzmocnienia korzy nie
wodzili Carl Rogers i Abraham Maslow. jest koniecznym warunkiem uczenia si.
Jak wspomniaem w rozdziale pierwszym, Poza tym perspektywa korzyci moe nie-
Rogers uwaa pragnienie samorealizacji kiedy przeszkadza w wypenieniu zadania
za zasadniczy, jeli nie jedyny motyw (Lepper, Greene, 1978). Innymi sowy,
ludzkich dziaa. Maslow natomiast (1968) istniej ukryte koszty korzyci", ktre
nada ludzkim motywacjom struktur hie- osabiaj motywacj i zamieniaj przyjem-
rarchiczn. Uznawa wag potrzeb bio- no w obowizek.
logicznych (godu, snu, pragnienia) oraz Nastpnie Deci i Ryan rozszerzyli
napicia i dziaa zmierzajcych do jego swoje pogldy na temat efektw nagra-
usunicia. Uwaa jednak zarazem, e na dzania na zagadnienia kontroli spoecznej
wyszym poziomie znajduj si motywa- oraz denia do samorealizacji. Postawili
cje, ktre czsto prowadz do wzrostu tez, e jeli jakie dziaanie odbywa si
napicia. Dochodz one do gosu u ludzi pod presj zewntrznych form kontroli
twrczych i realizujcych tkwicy w nich spoecznej (np. groba, ostateczny ter-
potencja. min oddania pracy, rywalizacja, ocena),
Pogldy Masowa i Rogersa nie wy- wwczas motywacja wewntrzna ulega
wary bezporedniego wpywu na innych osabieniu. Jeeli natomiast czowiek sam
badaczy. Ich ducha mona odnale we wyznacza sobie zadanie, to jego moty-
wspczesnych pracach Deciego i Ry- wacja wewntrzna wzrasta. W celu zwe-
ana (1985; 1991) nad motywacj we- ryfikowania tej tezy zaaranowano lek-
wntrzn oraz teori samodetermina- cj trzecioklasistw z nauczycielami wy-
cji. Wedug Deciego i Ryana ludzie maj wierajcymi na nich duy nacisk oraz
wrodzon, naturaln skonno do roz- z takimi, ktrzy po prostu kazali im
wijania swoich zainteresowa, realizowa- si uczy. Badacze oceniali stopie wy-
nia uzdolnie i stawiania czoa wyzwa- korzystywania przez nauczycieli rnych
niom. Skonno t nazwa mona mo- form nacisku. Oceniano rwnie wyniki
tywacj wewntrzn, a polega ona na uczniw, zarwno w zakresie podstawo-
deniu do wykonania jakiego zadania wego materiau, jak i innych zwizanych
z powodu zainteresowania nim samym. z nim zada. Okazao si, e ucznio-
Przeciwiestwem motywacji wewntrznej wie poddani silnej presji osigali gorsze
jest motywacja zewntrzna, skaniajca wyniki ni uczniowie po prostu zach-
do angaowania si w jakie dziaania ze cani do nauki (Flink, Boggiano, Barrett,
wzgldu na spodziewane korzyci. Nauka 1990). Podobnie jak w badaniach Dweck,
dla samej nauki byaby przykadem mo- nacisk na uczenie si (motywacja we-
tywacji wewntrznej, natomiast nauka dla wntrzna) przynosi lepsze efekty ni na-
motywacyjne skadniki osobowoci 139

cisk na to, eby dobrze wypa (moty- w takie dziaania czsto mwi o sta-
wacja zewntrzna). Oglnie biorc, z ba- nie natchnienia", kiedy ich uwaga jest
da wynika, e presja zewntrzna prowa- cakowicie pochonita wykonywan czyn-
dzi do osabienia motywacji wewntrznej noci. W przepywie wszystko si za-
i kreatywnoci oraz przeszkadza w samo- zbia, a godziny mijaj niepostrzeenie.
realizacji. Czowiek odczuwa przyjemno i pragnie
Do pogldw tych nawizuje rwnie kontynuowa dziaanie, zupenie inaczej
Mihaly Csikszentmihalyi (1975) w swoich ni w sytuacji presji i zagroenia, kiedy to
koncepcjach dowiadcze optymalnych dominuje poczucie nudy i niepokoju.
oraz uczucia przepywu (flow). Chodzi Powysze koncepcje nie tylko rni
w nich o sytuacje, w ktrych czowiek si od pogldw hedonistycznych, ale s
robi co, cho nie odnosi z tego ad- im przeciwstawne. Uznaj one istnienie
nych korzyci w tradycyjnym rozumieniu potrzeb organicznych oraz popdw, ale
tego sowa. Przyczyn jego dziaalnoci nie uwaaj ich za istot motywacji ludz-
jest czysta przyjemno, jak u muzyka, kich dziaa. U podoa niektrych dzia-
ktry gra dla samej radoci grania, albo a moga lee konieczno zaspokoje-
naukowca zafascynowanego samym pro- nia potrzeb biologicznych albo uzyskania
cesem odkrywania. Ludzie zaangaowani korzyci z zewntrz, ale - by przywoa

Samorealizacja i motywacja wewntrzna.


Niektre teoiic motywacji zamiast bodcow popychajcych" lub pocigajcych" podkrelaj wag denia
czowieka do realizacji jego potencjau oraz rozwijania zainteresowa poprzez dziaania niezalezne od nagrd
z zewntrz.
140 podstawowe skadniki osobowoci

okrelenie Allporta (1961) - nastpnie niu o sobie (ideaowi) danego czowieka"


uzyskay one autonomi funkcjonaln. (s. 229). W sumie zewntrzne korzyci
Co kiedy byo zewntrzne i instrumen- i zachty nie tylko nie s koniecznym
talne, staje si przymusem wewntrznym. skadnikiem motywacji, ale wrcz mog
Dane dziaanie kiedy suyo zaspokajaniu im przeszkadza. Ludzie niekoniecznie
popdu lub podstawowej potrzeby; obec- musz by nakaniani kijem lub nceni
nie suy sobie samemu, a szerzej rzecz marchewk i nie wynika z tego bynajmniej,
ujmujc, suy wewntrznemu wyobrae- by byli osami.

Uwagi na temat poznawczych skadnikw osobowoci

W niniejszym rozdziale zajmowalimy si Dweck zawiera czynniki poznawcze i cele,


pojciem motywacji oraz rozmaitymi zwi- ale obywa si bez komponentw emocjo-
zanymi z nim koncepcjami teoretycznymi, nalnych. Niektrzy badacze, jak Murray
takimi jak teorie popdu i zmniejsze- czy McClelland, podkrelaj znaczenie me-
nia napicia, teorie korzyci - celu, teo- tod projekcyjnych w badaniach nad moty-
rie poznawcze oraz teorie samorealizacji. wacj oraz wskazuj na ograniczenia samo-
Wszystkie one prbuj wyjani, dlaczego opisu, inni natomiast uwaaj, e samoopis
ludzie zachowuj si w ten, a nie inny zupenie wystarcza do badania wikszoci
sposb, co pobudza czowieka do dziaania, ludzkich motywacji.
co kieruje jego postpowaniem, jak wytu- Przedstawione teorie s bardzo rno-
maczy rne reakcje na ten sam bodziec rodne, poszczeglne pojcia pokrywaj si,
oraz co prowadzi do zakoczenia dziaania. a adna z teorii nie wyczerpuje wszystkich
Odpowiedzi na te pytania opieraj si zagadnie. W dodatku teoretycy moty-
na solidnych podstawach teoretycznych, wacji rni si pogldami na stosunek
dotycz wszystkich ludzi i pozwalaj zrozu- midzy motywacj a innymi elementami
mie rnice indywidualne. Kady model osobowoci - cechami oraz procesami
podkrela rnice midzy ludmi w or- poznawczymi. Cho Allport uwaa si
ganizacji i sposoby wyraania motyww za teoretyka cech, to jednak przyka-
dziaania. da du wag do motywacji. Teoretycy
Cho kad z koncepcji prezentowali- spoeczno-poznawczy, jak Bandura, Mi-
my osobno, czsto nakadaj si na siebie. schel czy Cantor, zajmuj si motywacj,
Pojcie potrzeby czasami wie si z usu- na przykad celami, ale uznaj zaleno
waniem napi popdowych, a czasami ludzkich dziaa od sytuacji i odrzucaj
z korzyci albo celem. Kategoria celu teori cech. Mona by poda wiele in-
czasami wie si ze stanowiskiem hedo- nych przykadw skomplikowanych relacji
nistycznym, a czasami z czystym ujciem midzy tymi podejciami, ale chyba czas,
poznawczym. Podczas gdy Weinerowski by zaj si kwesti zwizkw pomi-
model atrybucyjny kadzie nacisk na czyn- dzy podstawowymi skadnikami osobowo-
niki poznawcze, ale uwzgldnia wany dla ci: cechami, procesami poznawczymi oraz
motywacji aspekt emocjonalny, to model motywacjami.
motywacyjne skadniki osobowoci 141

Relacja midzy skadnikami osobowoci: cechami,


procesami poznawczymi i motywami
Jakie s relacje midzy podstawowymi rol w dynamicznej organizacji osobowoci
skadnikami osobowoci: cechami, pro- danego czowieka.
cesami poznawczymi i motywami? Czy Cho teoretycy spoeczno-poznawczy
w istocie rzeczy s one tym samym i cho- nie zgodziliby si z wszystkimi pogldami
dzi jedynie o inny podzia tego samego Murraya, to bez wtpienia przystaliby na
tortu? Czy moe s osobnymi elemen- jego krytyk teorii cech. Jego punktem
tami, cakowicie od siebie niezalenymi? wyjcia jest bowiem zrnicowanie ludz-
A moe s oddzielnymi skadnikami, ktre kich zachowa, ich zaleno od okolicz-
s jednak wspzalene? Poniej sprbuj noci i od konkretnej dziedziny. Pojcie
przedstawi niektre z odpowiedzi na te cech w ujciu tradycyjnych teoretykw
pytania, a take moje wasne stanowisko. cech i wyaniajce si z analizy czynniko-
Zacznijmy od pogldu, e osobowo wej nie pozwala zrozumie podstawowych
skada si po prostu z cech. Zdaniem aspektw funkcjonowania czowieka i nie
teoretykw cech osobowo istnieje dziki moe by zasadniczym skadnikiem oso-
powtarzalnym zachowaniom, a cecha po bowoci.
prostu nazywa te prawidowoci. Wynika Czy jednak mona pomija milczeniem
z tego, e cechy s podstawowymi jed- liczne argumenty na rzecz cech wynika-
nostkami strukturalnymi osobowoci. Nie- jce z analizy zachowania, ze wskani-
ktrzy teoretycy wyszczeglniaj rne kw i kwestionariuszy, a take z usta-
rodzaje cech, takie jak temperament, le genetyki? Myl, e nie. Uwaam,
uzdolnienia oraz cechy wpywajce na e podstawowe cechy osobowoci wy-
motywacj (Guilford, 1975). Inni uwa- szczeglnione w postaci Wielkiej Pitki
aj, e wikszo cech, a moe nawet dotycz przede wszystkim temperamentu
wszystkie, zawiera skadniki poznawcze, i maj mocne uzasadnienie genetyczne.
emocj onalno-moty wacyj ne oraz behawio- Innymi sowy, sdz, e cechy istniej, e
ralne. Cho mona by uzna te skadniki za rodzimy si z pewnym temperamentem,
oddzielne aspekty osobowoci, teoretycy ktry odgrywa wan rol w rozwoju na-
ci zaliczaj je do cech i nie widz potrzeby szej osobowoci, e wiele aspektw na-
okrelania innych jednostek struktural- szego funkcjonowania ma z nim zwizek
nych (McCrae, 1994). i wykazuje waciwoci cech. Jednocze-
Murray doszed do zupenie przeciw- nie - podobnie jak Murray - uwaam,
nego wniosku. Zdecydowanie oddzieli on e cechy i motywy to zasadniczo od-
kategori cech od kategorii motywacji, mienne kategorie. Te drugie pozwalaj
stwierdzajc, e motyw (potrzeba) moe zrozumie dynamiczne aspekty osobowo-
si pojawi w yciu czowieka tylko je- ci i odpowiadaj na pytanie o przy-
den raz, natomiast kategoria cech doty- czyn. Z teoretykami spoeczno-poznaw-
czy zachowa powtarzalnych. Nawet wic czymi czy mnie natomiast pogld, e
gdy dana motywacja rzadko ujawnia si pojcie cech w istocie utrudnia rozu-
w konkretnym zachowaniu, zwaszcza bez- mienie rnorodnoci ludzkich zachowa.
porednio, to i tak moe odgrywa wan Jak powiedzia mi niedawno jeden z pa-
142 podstawowe skadniki osobowoci

cjentw: Potrafi zachowywa si agre- Sdz zatem, e cechy, procesy po-


sywnie i zadawa bezporednie pytania znawcze oraz motywy to trzy oddzielne,
w pracy, gdzie czuj si silny, ale je- ale wspzalene elementy osobowoci.
stem zupenie sztywny i sparaliowany Mona bada kad z nich z osobna, jakby
w bliskich kontaktach z drugim czowie- byy zupenie niezalenie. Niekiedy jed-
kiem". Aby to zrozumie i wyjani, trzeba nak granice midzy nimi s zamazane,
czy podejcie poznawcze i motywa- a w kadym zoonym zachowaniu czo-
cyjne. wieka prawdopodobnie cz si wszystkie
Jestem wic przeciwnikiem faworyzo- te trzy elementy. Mona si wic tymi
wania jednej metody kosztem innych, do- pojciami posugiwa, pamitajc, e nie-
minacji teorii cech nad pozostaymi, ale ktre z nich mog z czasem wyj z uycia
rwnie pogldu o ich cakowitej wza- na rzecz innych nowych kategorii, wyo-
jemnej niezalenoci. Poznanie wpywa na nionych w trakcie prowadzonych bada.
motywacje w postaci poznawczych repre- Musimy na koniec zrozumie, e bez
zentacji celw oraz planw lub strate- wzgldu na to, jakimi jednostkami struktu-
gii sucych ich osiganiu. Motywacja ralnymi si posugujemy, pozostaje jeszcze
wpywa na poznanie, poniewa kieruje sposb zorganizowania caej osobowoci.
myli ku okrelonym problemom i kszta- Natura skadnikw podstawowych to jedy-
tuje sposb wykorzystywania informacji nie cz problemu. Drug jego cz sta-
(Kunda, 1987). Jeeli za uznamy, e cechy nowi zagadnienie ich organizacji i funkcjo-
dotycz temperamentu, to maj one wpyw nowanie czowieka jako systemu. Ludzie
i na poznanie, i na motywacje. Bez wt- w nie mniejszym stopniu ni maszyny czy
pienia dziecko o ywym temperamencie inne stworzenia nie s po prostu zbiorem
obiera inn drog poznania i motywacji ni elementw podstawowych. Jak wspomnia-
dziecko zamknite w sobie, nawet jeeli em na wstpie, organizacja skadnikw
nie decyduje to o wszystkich aspektach jest nie mniej wanym zagadnieniem ni
jego dalszego rozwoju. ich waciwoci.

Podstawowe pojcia
Autonomia funkcjonalna (Functional Ana- mihaly'ego, oznaczajce przyjemno py-
tomy) - termin Allporta, oznaczajcy, e nc z koncentracji uwagi oraz otwarcia na
dana motywacja moe uniezaleni si od rzeczywisto podczas wykonywania bardzo
rda swojego pochodzenia. W szczeglno- interesujcych czynnoci (np. dziaalno
ci motywy dziaa ludzi dorosych mog artystyczna).
oddzieli si od swoich korzeni, pierwotnie Dysonans poznawczy (Cognitwe Dissonance)
zwizanych z redukcj napicia. - termin Festingera, oznaczajcy stan na-
Cel (Goa) - upragnione przysze wydarzenie, picia powstay w wyniku wspistnienia
ktre motywuje dziaania czowieka. dwch nawzajem sprzecznych jednostek po-
Celowo {Purposive) - termin oznaczajcy znawczych.
zachowanie zmierzajce do osignicia kon- Instrumentalne uczenie si (Instrumental
kretnego celu. Learning) - w teorii bodca - reakcji ucze-
Dowiadczenie optymalne, przepyw (Opti- nie si reakcji, ktre wywouj przyjemno
mal Experience, Flow) - terminy Csikszent- wynikajc ze zmniejszenia napicia.
motywacyjne skadniki osobowoci 143

Kompetencyjna motywacja (Competence Mo- Dweck, oznaczajce sposb mylenia o r-


tivation) - termin White'a, oznaczajcy mo- nych aspektach wasnej osobowoci, na
tywacj do skutecznego i kompetentnego przykad o swojej inteligencji. Okrelenie
postpowania. pierwsze oznacza, e dany aspekt jest stay,
Libido (Libido) - termin psychoanalityczny, niezmienny; okrelenie drugie - e jest on
oznaczajcy energi pync z instynktu zmienny, podatny na ksztatowanie.
ycia oraz z instynktu pciowego. Samorealizacja (Self-Actualization) - termin
Mechanizmy obronne (Mechanisms of De- uywany przez Rogersa i innych badaczy,
fence) - termin psychoanalityczny, ozna- oznaczajcy, e kady organizm ma wro-
czajcy mechanizmy suce zmniejszeniu dzon skonno do samodoskonalenia si
napicia, prowadzcego do wykluczenia ze oraz penego realizowania tkwicych w nim
wiadomoci niektrych myli, odczu i pra- moliwoci.
gnie. Teleologia (Teology) - pogld, zgodnie z kt-
Motyw (Motive) - pojcie wyjaniajce pobu- rym dziaanie zmierza do okrelonego
dzenie, ukierunkowanie oraz zrnicowanie celu w przyszoci, niekiedy interpretowany
dziaania, a take jego przyczyny. rwnie w ten sposb, e przyszo deter-
Nawyk (Habit) - w teorii bodca - reakcji minuje teraniejszo.
powizanie midzy bodcem a reakcj, po- Umiejscowienie przyczyny, stao oraz
wstae na bazie wzmocnienia (zmniejszenia wpyw na wydarzenia (Locus of Cau-
napicia). sality, Stability, and Controllability) - trzy
Popd (Drive) - wewntrzny bodziec powi- wymiary atrybucyjne Weinera, wane dla
zany ze stanem napicia, wywoujcy dzia- emocji i motywacji. Umiejscowienie przy-
ania dce do zmniejszenia tego napicia. czyny okrela, czy dany czowiek uwaa,
Popdy pierwotne i wtrne (Primary and e przyczyny zdarze tkwi w nim (r-
Secondary Drives) - w teorii bodca - reak- do wewntrzne) czy przychodz z ze-
cji popdy pierwotne s uwarunkowanymi wntrz (rdo zewntrzne); wymiar stao-
biologicznie bodcami wewntrznymi, ktre ci (stay/niestay) okrela, czy i w jakim
wywouj okrelone zachowanie i kieruj stopniu przyczyn uwaa si za sta; wy-
nim (np. gd), a popdy wtrne s wy- miar wpywu na wydarzenia (mona/nie
uczonymi bodcami wewntrznymi, naby- mona wpywa) okrela, czy zdaniem da-
wanymi przez skojarzenia z dziaaniami za- nego czowieka ma on jaki wpyw na
spokajajcymi popdy pierwotne (np. lk). wydarzenia, czy nie ma adnego.
Potrzeba (Need) - termin zbliony do pojcia Wewntrzna motywacja (Intrinsic Motiva-
motywu, objaniajc przyczyny zachowania. ion) - pogld, zgodnie z ktrym dziaania
Presja (Press) - termin Murraya, dotyczcy czowieka mog wypywa z czystych zain-
cech rodowiska wizanych z zaspokaja- teresowa, niewspomaganych perspektyw
niem potrzeb. korzyci.
Przekonania o staoci lub zmiennoci (En-
tity and Incremental Beliefs) - terminy

Podsumowanie
1. Pojcie motywu stosuje si w celu nia tego dziaania oraz zrnicowania
wyjanienia kwestii pobudzenia or- ludzkich reakcji. Innymi sowy, chodzi
ganizmu do dziaania, ukierunkowa- o wyjanienie, dlaczego zachowujemy
144 podstawowe skadniki osobowoci

si tak, a nie inaczej. W rozdziale 6. Poznawcze teorie motywacji podkre-


niniejszym zostay omwione cztery laj znaczenie poznania, bd to w po-
podstawowe grupy teorii motywacji: staci potrzeb poznawczych, takich jak
teorie popdu oraz zmniejszania na- potrzeba spjnoci czy przewidywania
picia, teorie korzyci, teorie poznaw- wydarze, bd te w postaci wpywu
cze i teorie samorealizacji. poznania na emocje i motywacje. Teo-
2. Popdowe teorie motywacji opieraj ria Kelly'ego ilustruje pierwsze po-
si na modelu napi biologicznych, dejcie, natomiast koncepcja atrybu-
skaniajcych organizm do zmniejsza- cji Weinera oraz koncepcja przekona
nia napicia. Zmniejszenie napicia 0 staoci lub zmiennoci osobowoci
lub jego usunicie przynosi przyjem- Dweck - drugie. Inaczej ni w teo-
no (wzmocnienie pozytywne), std riach hedonistycznych, takich jak teo-
takie teorie nazywa si teoriami he- rie popdu oraz korzyci, w ktrych
donistycznymi. podkrela si znaczenie przyjemnoci
3. Przykadem teorii popdowej jest 1 wzmocnienia, w teoriach poznaw-
Freudowska teoria popdu pciowego czych kadzie si nacisk na proces po-
i agresji. Kadzie ona nacisk na dyna- znania oraz jego wpyw na motywacje.
miczne wspoddziaywanie popdw 7. Czwarta grupa teorii motywacji kon-
oraz na rol mechanizmw obronnych, centruje si na zagadnieniach rozwoju
zmniejszajcych niepokj. oraz samorealizacji. Przykadem s
4. Teoriami popdowymi s rwnie: teorie motywacji dwch czoowych
teoria uczenia si dziki bodcom postaci Ruchu Potencjau Ludzkiego,
i reakcjom, Murraya teoria potrzeby Rogersa i Masowa. Do grupy tej
- presji oraz teoria dysonansu po- nale te teorie podkrelajce wag
znawczego Festingera. Schyek po- motywacji wewntrznej (Deci i Ryan)
pularnoci teorii popdowych, akcen- oraz stanu przepywu (flow), wynikaj-
tujcych wag zmniejszania napicia, cego z cakowitego zaangaowania si
nastpi na pocztku lat szedziesi- w pewnego typu dziaania (Csikszent-
tych, w miar odkrywania motyww mihalyi).
niepasujcych do tego modelu oraz 8. Po omwieniu cech osobowoci, pro-
ekspansji rewolucji poznawczej. cesw poznawczych oraz motyww
5. Teorie motywacji oparte na zasadzie jako podstawowych jednostek osobo-
korzyci kad nacisk na przycigajc woci naley zada pytanie o istnie-
si przyszych wydarze przewidy- jce midzy nimi relacje. Czy cho-
wanych przez organizm. Cho rni dzi o rywalizujce koncepcje, czy te
si od teorii popdowych tym, e sku- osobne, ale wzajemnie powizane po-
piaj si na celach, a nie na uwarun- jcia? W niniejszej ksice przychylam
kowanych biologicznie bodcach we- si do pogldu, e kade z tych poj
wntrznych, to jednak rwnie odwo- dotyczy innego aspektu osobowoci,
uj si do zasad hedonizmu. Obecnie ale aspekty te s ze sob wzajemnie
odnotowuje si due zainteresowanie powizane i wikszo dziaa czo-
wieloma koncepcjami nawizujcymi wieka wynika z ich interakcyjnego
do pojcia celu. oddziaywania.
CZSC II

Rozwj osobowoci

W tej czci zajmiemy si dwoma podstawowymi zagadnieniami dotycz-


cymi rozwoju osobowoci: determinantami osobowoci oraz tym, czy linia
jej rozwoju od dziecistwa do dorosoci i dalej jest jasno wytyczona.
Pierwsze zagadnienie otrzymuje niekiedy posta nazbyt prostego przeciw-
stawienia natury i rodowiska. Czy osobowo jest determinowana przede
wszystkim genetycznie (natura), czy te rodowiskowo? Zagadnienie drugie
otrzymuje posta rwnie uproszczonego przeciwstawienia staoci i zmiany.
Czy zmiana osobowoci jest zawsze moliwa, czy te od pewnego momentu
staje si ona twarda jak skaa"? Obydwa zagadnienia powoduj liczne
kontrowersje, a przeciwstawienie genw i rodowiska nabrao wrcz rangi
problemu spoecznego i politycznego.
W kolejnych dwch rozdziaach sprbujemy rozway powysze zagad-
nienia, omwi wyniki najnowszych bada oraz wycign z nich wnioski.
Trzeba jednak pamita o dwch sprawach. Po pierwsze musimy ujmowa
te zagadnienia w caej ich zoonoci. Geny i rodowisko nie pozostaj
do siebie w opozycji, lecz wspoddziauj ze sob. Nigdy wic geny
nie wystpuj przeciw rodowisku, lecz zawsze razem z nim. Zmiany
osobowoci mog by mniej lub bardziej prawdopodobne ze wzgldu na
cechy wrodzone, mniej lub bardziej moliwe ze wzgldu na uwarunkowania
rodowiskowe. Naszym ostatecznym celem jest zrozumienie procesw
rzdzcych zmiennoci i staoci osobowoci czowieka, a nie zawyro-
kowanie, e osobowo jest w ogle staa lub zmienna.
Po drugie, rozwaajc wyej sformuowane zagadnienia, musimy od-
rzuci stare i nowe stereotypy. Wikszo ludzi ma pewien oglny
pogld na znaczenie genw w rozwoju osobowoci oraz na stao
natury ludzkiej. Ja sam w czasach studenckich uwaaem, e wpywy
rodowiska s daleko waniejsze dla rozwoju osobowoci ni czynniki
dziedziczne i cho zmiany osobowoci w wieku dojrzaym s moliwe, to
podstawowa struktura osobowoci zostaje uksztatowana przez rodowisko
okresu wczesnodziecicego. Nie tylko wic miaem swoje pogldy, ale
w dodatku byem absolutnie przekonany o ich susznoci. Wedle wszelkiego
prawdopodobiestwa obecni studenci rwnie maj na ten temat okrelone
zapatrywania, przychylaj si ku jednemu lub drugiemu stanowisku.
Prawd powiedziawszy, podejrzewam, e ja sam cigle mam pewne
nastawienie do tego tematu, sympatyzuj z okrelonym stanowiskiem.
Mog mie tylko nadziej, e potrafi nad tym zapanowa dziki dyscyplinie
zadawania pyta i bezstronnej ocenie dowodw. Taka wanie postawa,
wnikliwego pytania i bezstronnej oceny dowodw, jest niezbdna przy
rozwaaniu tych dwch istotnych i kontrowersyjnych zagadnie.
5 Geny czy rodowisko?

Zawarto rozdziau
W niniejszym rozdziale zajmiemy si ge- 5. Czy osoby o innym materiale ge-
netycznymi (natura) i rodowiskowymi netycznym odmiennie spostrzegaj
(wychowanie) uwarunkowaniami osobo- swoje rodowisko? Dlaczego?
woci. Tematyka ta zawsze wzbudzaa
liczne kontrowersje, mimo wielkich post- Ludzie na caym wiecie maj wiele
pw wiedzy na temat genetycznych uwa- cech wsplnych. Dotyczy to bez wtpie-
runkowa osobowoci. Z bada wynika, nia cech fizycznych (np. budowa ciaa),
e rodowisko ma bardzo due znacze- a zdaniem wielu badaczy rwnie licznych
nie dla rozwoju osobowoci, ale dzieci aspektw psychiki, zczonych wspl-
wychowywane w tym samym rodowisku nym dziedzictwem ewolucyjnym (Buss,
(w tej samej rodzinie) nie s bynajmniej 1991; 1995). Zarazem jednak jest ca-
takie same. Podstawow tez niniejszego kiem oczywiste, e ludzie si ogrom-
rozdziau jest, e geny i rodowisko za- nie rni, zarwno wygldem fizycznym,
wsze wsplnie determinuj zachowanie: jak i osobowoci. Wyjanieniem podo-
geny nigdy nie wystpuj bez rodowiska, biestw i rnic zajmowali si i biolo-
a rodowisko - bez genw. dzy, i psychologowie. Pierwsi z nich kon-
centrowali si na podobiestwach, dru-
Pytania zadawane w tym rozdziale dzy - na rnicach. Obecnie, w znacz-
1. Jaka jest relacja pomidzy czynnikami nym stopniu dziki odkryciom gene-
dziedzicznymi a rodowiskowymi? , tyki zachowania, nastpuje poczenie
2. Co moe wnie teoria ewolucji do obu rodzajw bada. Genetycy zacho-
naszej wiedzy o ludzkiej osobowoci? wania zajmuj si dziedzicznym uwa-
runkowaniem zachowa. Znaczenie tych
3. Jakimi metodami mona ustali
bada dla naszego rozumienia gene-
wpyw genw na osobowo i co
tycznych oraz rodowiskowych uwarun-
wynika z bada nad jej genetycznym
kowa osobowoci jest tematem tego
uwarunkowaniem?
rozdziau.
4. W jakim stopniu osoby wychowy-
wane w tej samej rodzinie czy Zagadnienie to zawsze wzbudzao wiel-
to samo rodowisko, prowadzce kie kontrowersje. W rozdziale pierwszym
do uksztatowania podobnych osobo- wspomniaem, e kuzyn Darwina, Gal-
woci? ton, uj je jako przeciwstawienie natury
148 rozwj osobowoci

i wychowania (natur vs. nurture). Na sadnym wychyleniem wahada w stron


podstawie bada genealogicznych stwier- natury:
dzi, e [...] natura ogromnie przewaa
W latach siedemdziesitych behawioryci
nad rodowiskiem". W ten sposb nada
niechtnie uznawali znaczenie czynnikw
ton burzliwej debacie, ktra miaa si
genetycznych, natomiast w latach osiem-
toczy przez cay nastpny wiek. Nie
dziesitych podejcie genetyczne spotka-
bya to jedynie kwestia naukowa, ale
o si z wielk akceptacj. Badania nad
w rwnej mierze polityczna i spoeczna.
osobowoci bez wtpienia skorzystay
Dyskusje na ten temat trwaj zreszt do
na odrzuceniu nazbyt prostego modelu
dzi (Baumrind, 1993; Herrnstein, Murray,
wpyww rodowiska. Obecnie istnieje
1994; Jackson, 1993; Pervin, 1984; Scarr,
jednak niebezpieczestwo zbytniego od-
1993).
dalenia si od idei rodowiskowych na
Pocztkowo pytanie brzmiao nastpu- rzecz pogldu, e osobowo czowieka
jco: geny czy rodowisko, dziedziczno jest niemal cakowicie zdeterminowana
czy otoczenie? Potem przybrao inn po- jego biologi.
sta: czy bardziej geny, czy bardziej
(Plomin, Chipuer, Loehlin, 1990, s. 225)
rodowisko? A wreszcie: jak czynniki
dziedziczne i rodowiskowe wspoddzia- Ze wzgldu na wystpujc tendencj
uj w formowaniu osobowoci czowieka do ujmowania tego zagadnienia w kate-
(Anastasi, 1958)? Wbrew apelowi Ana- goriach albo - albo, do wychylania si
stasiego sprzed ponad trzydziestu lat wahada w jedn stron, do silnej po-
o bardziej wywaone podejcie, a take laryzacji pogldw niezwykle wane jest
sugestiom wielu biologw i psycholo- staranne wywaenie argumentw. Trzeba
gw wskazujcych, e dziedziczno ni- rozway, co poszczeglne pojcia zna-
gdy nie operuje w prni, a rodowisko cz, a czego nie znacz, jakie wnioski
nigdy nie dziaa pod nieobecno czynni- mog, a jakie nie mog by wyprowadzone
kw dziedzicznych, ludzie po dzi dzie z bada. Pomocny moe by przy tym
maj skonno do przeciwstawiania na- obraz nakrelony przez biologa Wadding-
tury wychowaniu, dziedzicznoci otocze- tona (1957). Pragnc zobrazowa relacje
niu. W historii byway okresy, gdy jedno midzy genami a rodowiskiem w toku
stanowisko zaczynao dominowa i prak- rozwoju gatunku, posuy si on metafor
tycznie eliminowao drugie. Na przykad piki toczcej si po grzystej okolicy.
w latach dwudziestych panowao wielkie Teren, po ktrym si ona toczy, symbo-
zainteresowanie kwestiami dziedziczenia. lizujcy czynniki genetyczne, ma liczne
W latach trzydziestych i czterdziestych wzniesienia i zbocza o rnej wysoko-
z kolei dziedziczenie popado w niea- ci i stopniu nachylenia. Pika natomiast
sk, czciowo z powodu zych skojarze symbolizuje wpywy rodowiska. Jej trasa
z ruchem faszystowskim (Degler, 1991). jest wyznaczona uksztatowaniem terenu.
Ostatnio odnotowano ponowny wzrost za- Trudno by jej byo wtoczy si pod gr
interesowania ewolucyjnym i genetycz- lub opuci dolin o stromych zboczach.
nym uwarunkowaniem osobowoci czo- Istnieje wprawdzie naturalna" droga po
wieka. Przybra on takie rozmiary, e jeden linii najmniejszego oporu, ale w wielu
z najznamienitszych genetykw zachowa- miejscach si rozgazia. Liczba moli-
nia, Robert Plomin, ostrzeg przed prze- wych odgazie zaley od liczby zboczy
geny czy rodowisko? 149

i dolin na drodze piki. Na pewnych etapach a wic z poczonych si dziedzicznoci


rozwoju wiele moliwoci pozostaje otwar- (teren) oraz rodowiska (siy dziaajce na
tych. Wybranie jednej cieki zamyka lub pik).
zawa inne moliwoci. W miar jak W sumie, omawiajc zagadnienia ge-
pika stacza si na d, jej kocowa po- netycznych i rodowiskowych uwarunko-
wa osobowoci, musimy pamita, e
zycja staje si coraz bardziej okrelona,
jej rozwj jest zawsze funkcj interakcji
podobnie jak z wiekiem coraz bardziej
genw z otoczeniem, e aden z tych
okrelona i coraz mniej podatna na zmiany czynnikw nie dziaa w prni (Plomin,
staje si osobowo czowieka. Najwa- 1990a). Mona je rozdzieli, jak to zreszt
niejsze jednak, e ruch piki w dowol- bdziemy czynili na potrzeby analizy, ale
nym momencie wynika z uksztatowania trzeba pamita, e nigdy nie dziaaj one
terenu oraz z waciwoci samej piki, od siebie niezalenie.

Natura" osobowoci: czynniki genetyczne


Niezalenie od tego, czy dziedziczymy si to poprzez kierowanie biologicznym
cechy wsplne wszystkim ludziom, czy funkcjonowaniem organizmu.
te takie, ktre czyni nas wyjtkowymi, Nie zmienia to faktu, e geny przenosz
zawsze dzieje si to za porednictwem olbrzymi liczb informacji wanych dla
genw. Posiadamy 23 pary chromosomw, zachowania. Decyduj na przykad o anato-
po jednym w kadej parze od kadego micznych rnicach midzy rnymi stwo-
z rodzicw biologicznych. Chromosomy rzeniami i tym samym tworz podstawy
zawieraj tysice genw. Geny skadaj si zachowa charakterystycznych dla danego
z czsteczek DNA i kieruj syntez biaka. gatunku. Kiedy pszczoy odkryj poywie-
Mona je uwaa za rdo informacji na- nie, wracaj do ula i za pomoc swoistego
dajcej syntezie biaka okrelony ksztat. taca sygnalizuj innym pszczoom jego
Ta informacja decyduje o biologicznym pooenie. Tacem tym i swoim poo-
rozwoju organizmu. Kieruje ona rozwojem eniem w stosunku do soca pszczoy
zapodnionego jaja i podu, w peni ufor- przekazuj informacje o odlegoci midzy
mowanego modego czowieka, u ktrego ulem a poywieniem oraz o kierunku,
rozwijaj si drugorzdowe cechy pciowe, ktry trzeba obra, by do niego trafi.
oraz osoby w podeszym wieku. Co za niezwyky akt komunikacji! Cho
Geny zawieraj imponujc liczb in- na uksztatowanie si takich zachowa
formacji. Trzeba jednak pamita, e nie niewtpliwie pewien wpyw ma rodowi-
kieruj one bezporednio zachowaniem. sko pszcz, ich podstawy tkwi w pro-
Nie ma czego takiego, jak gen eks- cesach biologicznych kierowanych przez
trawersji", gen introwersji" czy gen geny (Goldsmith, 1991). Wynika z tego,
nerwicy". Cho geny oddziauj na pod- e zachowania organizmu kierowane pro-
stawowe waciwoci osobowoci, jak na cesami biologicznymi i wyznaczanymi in-
przykad Wielka Pitka czynnikw om- formacjami przenoszonymi przez geny by-
wionych w rozdziale drugim, to odbywa waj bardzo zoone.
150 rozwj osobowoci

W przeszoci czsto rozrniano za- nie si konkretnego jzyka oraz waci-


chowania instynktowne i wyuczone. Za- wych mu dwikw wymaga dowiadcze,
chowania instynktowne wynikay z dziaa- ktre zdobywa si - w tym wypadku -
nia genw, a wyuczone - nie. Dzisiaj jed- w cigu kilku pierwszych lat ycia. Jeszcze
nak uwaa si to rozrnienie za sztuczne raz wic mamy zoone zachowanie, ktre
i mylce. Zachowania ongi uchodzce jest uzalenione zarwno od genetycznie
za instynktowne powstaj jednak w wy- kierowanych procesw biologicznych, jak
niku pewnych dowiadcze, zwaszcza we i od dowiadcze.
wczesnych, sensytywnych okresach roz- Zanim zamkniemy t cz rozwaa
woju danego stworzenia. Na przykad pie- o relacjach midzy genami a zachowa-
wem ptakw kieruje zarwno informacja niem trzeba odnotowa, e wikszo za-
zawarta w genach, jak i dowiadczenie chowa interesujcych z punktu widzenia
z okresu decydujcego o pojawieniu si psychologw osobowoci wynika z dzia-
tego zjawiska. Okrelone gatunki ptakw ania wielu genw, a nie jakiego jed-
maj oprzyrzdowanie" do konkretnego nego konkretnego. Od czasu do czasu sy-
rodzaju piewu, ale aby mogo ono dziaa, szymy o odkryciu genu odpowiadajcego
niezbdne jest konkretne dowiadczenie za okrelon waciwo. Czsto chodzi
zmysowe w okrelonym momencie roz- przy tym o zapadalno na jak chorob.
woju. Jeeli ono nie nastpi, oprzyrzdo- Moe z tego wynika mylny wniosek,
wanie pozostanie nieczynne. Geny decy- e wszystkie najwaniejsze waciwoci
duj wic o procesach biologicznych. Aby czowieka, wczajc w to te, ktre decy-
procesy te mogy si nastpnie wyrazi duj o odrbnoci kadego z nas, s de-
w konkretnym zachowaniu, niezbdny jest terminowane genetycznie. Idea, e cechy
wkad rodowiska (Goldsmith, 1991). osobowoci s spowodowane dziaaniem
Zarazem jednak, tak bardzo rno- licznych genw, jest wana, poniewa po-
rodne zachowania osobnikw tego samego zwala zrozumie, dlaczego niektre deter-
gatunku, czsto nazywane wyuczonymi, minowane genetycznie cechy nie wyst-
mog powstawa jedynie na bazie biolo- puj u wszystkich czonkw danej rodziny.
gicznie zdeterminowanych procesw. Ude- Czonkowie rodziny nalecy do rnych
rza na przykad olbrzymia rnorodno pokole maj rne kombinacje genw,
jzykw uywanych na wiecie oraz wielka ale tylko jeden czowiek, z konkretn
gama dwikw istniejcych w ramach konfiguracj, charakteryzuje si okrelon
tych jzykw. Gdy czowiek dorosy su- waciwoci (Lykken, McGue, Tellegen,
cha obcego jzyka, to czsto nie syszy Bouchard, 1992). Dana cecha moe wic
pewnych dwikw skadajcych si na by determinowana genetycznie, a jedno-
sowa, a nawet gdy syszy, to nie potrafi czenie bardzo rzadko wystpowa w da-
ich powtrzy. A przecie ludzie rodz si nej rodzinie. Nie istnieje wic prosta za-
wyposaeni w instrumenty niezbdne do leno midzy czynnikami genetycznymi
opanowania dowolnego jzyka i wszyst- a czstotliwoci wystpowania danej ce-
kich dwikw istniejcych we wszystkich chy.
jzykach (Werker, 1989). Biologiczne pod- W niniejszej czci koncentrowalimy
stawy uczenia si jzykw oraz wydawania si na genach traktowanych jako rdo
dwikw we wszystkich jzykach wiata informacji kierujcych rozwojem i funk-
s wynikiem dziaania genw, ale naucze- cjonowaniem struktur i procesw biolo-
geny czy rodowisko? 151

gicznych. Te struktury i procesy w po- cj. Jeli za uj rzecz w kategoriach


czeniu z wpywami rodowiska kszta- przyczyn bezporednich, to geny dostar-
tuj zachowania. To geny w poczeniu czaj organizmom podstaw biologicznych,
z dowiadczeniami sprawiaj, e jestemy dziki ktrym mona rozwizywa biece
do siebie podobni jako osobnicy tego sa- problemy adaptacyjne. Prawdopodobnie te
mego gatunku i rnimy si od siebie same geny, ktre umoliwiy funkcjono-
jako indywidualnoci. Dotyczy to tyle wanie organizmu w przeszoci, zapew-
zachowa prostych, co zoonych, tego, co niaj biece funkcjonowanie. Sprbujemy
jest nam wszystkim wsplne i tego, co wic zastanowi si, jak informacje za-
dla kadego z nas jest wyjtkowe. Wik- warte w genach pozwalaj zrozumie pier-
szo zachowa interesujcych z punktu wotne i bezporednie przyczyny wielu
widzenia psychologa wynika przy tym nie zjawisk interesujcych psychologw oso-
z dziaania pojedynczego genu, lecz caych bowoci.
ich zespow.
Biolodzy i psychologowie tumacz za-
chowanie na dwa sposoby - za pomoc Tumaczenie ewolucyjne
przyczyn pierwotnych oraz przyczyn
Psychologowie ewolucyjni ujmuj funkcjo-
bezporednich. Wyjanienie za pomoc
nowanie czowieka w kategoriach relacji
przyczyn pierwotnych nawizuje do pro-
midzy nim a wyksztaconymi w toku ewo-
cesw ewolucji i stara si odpowiedzie
lucji sposobami rozwizywania problemw
na pytanie, dlaczego dane zachowanie si
adaptacyjnych, wystpujcych w cigu mi-
wyksztacio i jakie funkcje adaptacyjne
lionw lat (Buss, 1991; 1995). Zgodnie
speniao. Podstaw dla takiego trybu po-
stpowania badawczego dostarczya teoria z tym ujciem podstawowe mechanizmy
Darwina. Tumaczenie za pomoc przy- psychiczne powstay w wyniku ewolucji
czyn bezporednich za dotyczy proce- przez dobr naturalny i przetrway, ponie-
sw biologicznych zachodzcych w orga- wa pomogy organizmowi odnie sukces
nizmie w czasie, gdy dane zachowanie w walce o byt oraz zapewniy skuteczn
jest obserwowane. Innymi sowy, jeden reprodukcj. Powstaje wic pytanie: ktre
tryb postpowania badawczego przyjmuje mechanizmy psychiczne wyksztaciy si
historyczn perspektyw patrzenia na roz- w drodze doboru i jakie problemy adap-
wj gatunku, w tym wypadku perspek- tacyjne pozwalay one rozwiza (Buss,
tyw ewolucyjn, a drugi koncentruje 1995)? Psychologowie ewolucyjni propo-
si na aktualnie zachodzcych procesach. nuj, abymy przygldali si podstawowym
Wsplnym mianownikiem obu metod jest mechanizmom psychicznym i penionym
znaczenie przypisywane genom podczas przez nie funkcjom. Podejcie to zilu-
rozwizywania problemw adaptacyjnych strujemy na przykadzie przedstawionej
danego organizmu. Ujmujc rzecz w ka- przez D. M. Bussa (1989; 1991; 1995;
tegoriach ewolucji, mona powiedzie, e 2001) ewolucyjnej interpretacji dwch
organizmy skutecznie rozwizujce pro- wanych aspektw relacji midzy osobni-
blemy adaptacyjne przekazuj swoje geny kami rodzaju mskiego i eskiego: r-
kolejnym pokoleniom. W pewnym sensie nic midzy pciami w strategiach dobie-
geny zawieraj przepis na organizm",
rania partnera oraz rnic w zakresie
ktry umoliwi mu skuteczn reproduk-
zazdroci.
152 rozwj osobowoci

Preferencje w doborze partnera wanych modym wiekiem oraz urod.


Wedug teorii ewolucji u samcw i sa- W cenie jest rwnie cnotliwo,
mic w procesie doboru naturalnego wy- poniewa zwiksza ona prawdopodo-
ksztaciy si odmienne preferencje co do biestwo ojcostwa danego mczyzny.
przyszych partnerw. Koncepcja ta zwraca 2. Kobieta ocenia warto mczyzny
uwag przede wszystkim na dwie zasad- jako potencjalnego partnera w mniej-
nicze rnice midzy kobietami a m- szym stopniu pod ktem jego zdolno-
czyznami. Pierwsza z nich znajduje wy- ci rozrodczych, a bardziej ze wzgldu
raz w teorii inwestycji rodzicielskich, na jego rzeczywiste i potencjalne za-
zgodnie z ktr kobiety wicej inwestuj soby, sygnalizowane wysokimi zarob-
w potomstwo, poniewa przekazuj swoje kami, ambicj czy pracowitoci.
geny mniejszej liczbie dzieci. Wynika to 3. Mczyni powinni by zazdroni nie-
zarwno z ograniczonej dugoci okresw koniecznie o kobiety. Zazdro m-
podnoci, jak i z granicy wieku rozrod- czyzn powinna by raczej wywoy-
czego kobiety. Inwestujc wicej, kobiety wana aktami niewiernoci seksualnej,
maj wiksze wymagania w stosunku do gdy zagraa ona pewnoci ojcostwa.
parterw ni mczyni (Trivers, 1972). Kobiety powinny bardziej przejmo-
Ponadto kada z pci ma inne kryteria wa si zdrad emocjonaln, poniewa
doboru partnera. Mczyni szukaj part- grozi ona utrat dostpu do zasobw.
nerek o duym potencjale rozrodczym
(np. modych), kobiety szukaj partnerw D. M. Buss (1989) przeprowadzi ba-
mogcych zapewni im zasoby i ochron. dania kwestionariuszowe w 37 spoeczno-
Rnica druga tkwi w pewnoci ro- ciach ludzkich. Obj nimi 10 000 osb
dzicielstwa. Kobieta, ktra nosi dziecko z 33 krajw rozrzuconych na 6 kontynen-
we wasnym onie, ma pewno, e jest tach i 5 wyspach, rnicych si ogrom-
jego matk. Mczyzna nigdy nie ma nie pod wzgldem pooenia geograficz-
pewnoci, e jest ojcem dziecka, wic nego, zamieszkujcych ich grup etnicz-
musi podejmowa kroki przeciwdziaajce nych oraz ich kultury i religii. Co si oka-
zagroeniu, e bdzie inwestowa w dzieci zao? Po pierwsze we wszystkich 37 spo-
innego mczyzny (Buss, 1989, s. 3). Std ecznociach mczyni wiksz ni ko-
przypuszczenie, e mczyni s bardziej biety wag przykadali do modego wieku
zazdroni o rywali seksualnych i przypisuj i atrakcyjnoci fizycznej potencjalnej part-
wiksze znaczenie cnotliwoci potencjal- nerki, co potwierdzaoby hipotez, e wy-
nej partnerki. soko ceni zdolnoci rozrodcze kobiet. Hi-
Poniej zamieszczamy pewne kon- poteza, e mczyni preferuj cnotliwo
kretne hipotezy wyprowadzone z teorii potencjalnych partnerek, potwierdzia si
inwestycji rodzicielskich oraz teorii pew- w 23 z 37 spoecznoci, a wic w stopniu
noci rodzicielstwa (Buss, 1989; Buss, umiarkowanym. Po drugie kobiety bardziej
Larsen, Westen, Semmelroth, 1992): ni mczyni ceniy zasoby finansowe
potencjalnego partnera (36 z 37 spoecz-
1. Mczyzna ocenia warto kobiety noci) oraz jego ambicj i pracowito (29
jako potencjalnej partnerki pod ktem z 37 spoecznoci). Potwierdza to hipotez,
jej zdolnoci rozrodczych, sygnalizo- e kobiety ceni partnerw zasobnych.
geny czy rodowisko? 153

Przyczyny zazdroci u mczyzn i kobiet W trzecim badaniu sprawdzono, czy


Nastpnie w trzech kolejnych badaniach kobiety i mczyni majcy za sob trway
poddano weryfikacji hipotez o rnych zwizek seksualny reaguj tak samo lub
motywach zazdroci u kobiet i mczyzn mocniej, ni osoby bez takich dowiad-
(Buss i in., 1992; 2002). W pierwszym cze. Okazao si to prawd w wypadku
z nich zapytano studentw obojga pci, mczyzn. Ci z nich, ktrzy mieli do-
czy bardziej przeyliby zdrad fizyczn wiadczenia z tego typu zwizkw, oka-
czy emocjonaln. W odpowiedzi 60% m- zywali wiksz zazdro na tle seksual-
czyzn wskazao na zdrad fizyczn, a 83% nym. Natomiast u kobiet poziom reakcji
kobiet - na emocjonaln. na zdrad emocjonaln pozostawa taki
W drugim badaniu mierzono fizjolo- sam bez wzgldu na ich dowiadczenia
giczne reakcje studentw, ktrzy wyobra- seksualne.
ali sobie dwie sytuacje. W pierwszej Zdaniem autorw tych bada potwier-
z nich partner nawizywa kontakt seksu- dziy one hipotez rnic midzy kobie-
alny z inn osob, w drugiej za angaowa tami a mczyznami w zakresie zazdro-
si emocjonalnie. Tu rwnie ujawniy si ci. Cho rozpatrywano rwnie alterna-
rnice midzy mczyznami a kobietami. tywne interpretacje wynikw bada, au-
Mczyni silniej reagowali na wyobrae- torzy stwierdzili, e tylko ujcie psycho-
nie zdrady fizycznej, a kobiety - emocjo- ewolucyjne pozwala w peni zrozumie te
nalnej. zjawiska.

WIATO NA BADACZA

DAVID M. BUSS
Ewolucyjna psychologia osobowoci

Ewolucyjn psychologi osobowoci


zainteresowaem si na studiach, kie-
dy to zafascynoway mnie wielkie
pytania". Uderzyo mnie wwczas, e i seksu znajduj si w centrum uwagi
teoria ewolucji moe rzuci wiato wszystkich ludzi, stanowi gwny te-
na niektre z odwiecznych proble- mat rozmw midzy przyjacimi, in-
mw psychologii. Jaka jest natura spiruj marzenia i tsknoty za mio-
czowieka? Czym rni si kobiety ci oraz stanowi rdo blu psy-
i mczyni i dlaczego si rni? Pod chicznego, gdy sprawy le si uo.
jakimi wzgldami przedstawiciele tej Tymczasem psychologia zdawaa si
samej pici najbardziej si rni? Zain- zupenie ignorowa ten tak wany dla
teresowao mnie ponadto zjawisko do- wszystkich kobiet i mczyzn temat.
bierania si ludzi w pary. Prosta obser- A nieprzypadkowo przecie kwestie
wacja rzeczywistoci podpowiadaa, e doboru partnera stanowi samo sedno
kwestie partnerstwa, narzeczestwa teorii ewolucji.
154 rozwj osobowoci

WIATO N A B A D A C Z A cd.
Znaczenie mojej pracy polega na lucyjna jest wan, non i empirycz-
wykazaniu, e pewne obiegowe po- nie weryfikowaln gazi psychologii.
gldy funkcjonujce w psychologii s Obecnie moje prace zmierzaj
cakowicie bdne. Przyjmuje si na w dwch gwnych kierunkach. Pierw-
przykad, e pragnienia ludzkie s zde- szym z nich s niezwykle doniose,
terminowane kulturowo, kultury za a ignorowane przez psychologw, pro-
s nieskoczenie zrnicowane. Tym- blemy prestiu, reputacji i pozycji
czasem moje badania, prowadzone spoecznej. Jak dotd zebraem dane
w 37 rnych spoecznociach, wyka- na temat kryteriw prestiu z Nie-
zay, e pragnienia kobiet i mczyzn miec, Polski, Chin oraz wysp Guam.
na caym wiecie s w znacznym Jestem za w trakcie ich poszukiwa-
stopniu uniwersalne. Tak wic wbrew nia w Etiopii, Kenii, Albanii i Tur-
pogldowi, e [...] ludzie nie maj cji. Psychologia - moim zdaniem -
adnej natury, lecz jedynie zdolno musi by ponadkulturowa. Po drugie,
uczenia si i funkcjonowania w kul- wracajc w pewnym sensie do ko-
turze", maj oni na caym wiecie rzeni, zajmuj si ewolucyjn psycho-
podobne, jasno okrelone pragnienia, logi rnic indywidualnych. Psycho-
ktre stanowi cz ich natury. Bada- logia ewolucyjna jak dotd nic powi-
nia te wykazay rwnie, e niektre cia tym zagadnieniom wystarczajcej
rnice midzy pciami maj charakter uwagi. Najwiksze i najbardziej eks-
uniwersalny. Odkrycie to jest przykr cytujce wyzwanie jest jeszcze przede
niespodziank dla wyznawcw ideolo- mn. Jest nim stworzenie ostatecznej
gii lub pogldw teoretycznych, zgod- psychologii osobowoci", integrujcej
nie z ktrymi psychika kobiet i m- kwestie natury ludzkiej, rnic midzy
czyzn niczym si nie rni. Na nieco pciami oraz midzy poszczeglnymi
wyszym poziomie interpretacji moje osobnikami.
badania dowiody, e psychologia ewo-

Wyjanienia ewolucyjne mechanizmw psychicznych, a jedynym


Jak ju wspomniaem, Darwinowskie uj- znanym rdem tych mechanizmw jest
cie ludzkich zachowa w pewnym okresie ewolucja przez dobr naturalny. Kady, kto
popado w nieask. Dzisiaj znowu pro- interesuje si zachowaniami spoecznymi
ponuje si je jako podstaw zrozumienia czowieka, musi uwzgldni ich ewolu-
najwaniejszych aspektw funkcjonowa- cyjn histori. Biologiczne korzenie natury
nia czowieka. Niektrzy psychologowie, ludzkiej, zawarte w genach, cz ewolucj
jak na przykad Buss, uwaaj je za je- z zachowaniem (Goldsmith, 1991; Kenrick,
dyn szans nadania psychologii nauko- 1994).
wego charakteru. Zdaniem tego badacza Inni badacze kwestionuj donioso
zachowanie czowieka wynika z dziaania wkadu teorii ewolucji do wiedzy o funk-
geny czy rodowisko? 155

cjonowaniu czowieka i przestrzegaj przed Genetyka zachowania


konsekwencjami takiego ujcia. Nie za-
Jak ju wspomniaem, genetycy zacho-
przeczajc istnieniu ewolucyjnej przeszo-
wania zajmuj si ewolucyjnymi uwarun-
ci naszego gatunku, psychologowie ci
kowaniami zachowa czowieka. Jak zo-
sdz, e ludzie osignli punkt, w kt-
baczymy, ostatnio prbowano metodami
rym w znacznym stopniu uniezalenili si
genetyki zachowania zbada rwnie uwa-
od genetycznie zaprogramowanych reak-
runkowania rodowiskowe. Gwny nurt
cji. Ostrzegaj rwnie przed biologicznym
bada koncentruje si jednak na zwizkach
i ewolucyjnym interpretowaniem zjawisk
midzy genami a zachowaniem.
spoecznych, ktre mog mie inne uwa-
Genetyka zachowania posuguje si
runkowania. Na przykad Cantor (1990)
trzema podstawowymi metodami badaw-
twierdzi, e koncentrujc si na kwestiach
czymi: rozmnaaniem selektywnym,
reprodukcji i walki o byt, psychologowie
badaniem blinit oraz badaniem dzieci
ewolucyjni ignoruj rnorodno relacji
adoptowanych. Rozmnaanie selektywne
spoecznych oraz problemw, przed jakimi
stosuje si u zwierzt. Wyodrbnia si
staj ludzie. Pogldy D. M. Bussa wy-
zwierzta z okrelon cech i krzyuje si
wouj te gwatowny sprzeciw licznych
je przez kilka kolejnych pokole, dopro-
feministek, poniewa nie uwzgldniaj roli wadzajc do powstania odmiany danego
czynnikw kulturowych i mog prowa- gatunku posiadajcej t wanie, wyodrb-
dzi do wniosku, e rnice psycholo- nion cech. W ten sposb prowadzi si na
giczne midzy kobietami a mczyznami przykad rozrd koni wycigowych i to jest
s nieuniknione. Mamy wic do czynienia przyczyn bardzo wysokich cen champio-
z bardzo ekspansywn teori biologiczn, nw kupowanych w celach rozpodowych.
obejmujc wiele zjawisk psychologicz- Tak samo powstaj rwnie rne odmiany
nych, ktrej przyszo pozostaje jednak psw, posiadajcych cechy dostosowane do
niejasna. upodoba rozmaitych wacicieli.

Rnimy si wygldem i wielkoci

Selektywne rozmnaanie prowadzi do powstania zwierzt o okrelonych waciwociach.


156 rozwj osobowoci

Jednym z pierwszych przykadw se- wic zda si na naturalne ekspery-


lektywnego rozmnaania prowadzonego menty", w ktrych opieramy si na naszej
pod ktem cech psychicznych byo wyod- wiedzy o podobiestwach genetycznych
rbnienie przez Tryona (1940) szczurw i rodowiskowych czcych dane osobniki.
bystrych" i tpych". Tryon doprowadzi Jeeli natomiast dwa organizmy s iden-
do powstania dwch odmian szczurw. tyczne genetycznie, to wszelkie rnice
Najbardziej ograniczony z grupy szczu- midzy nimi mona przypisa wpywom
rw bystrych by bystrzejszy od niemal rodowiska. Z drugiej strony, jeeli dwa
wszystkich szczurw tpych". Wpraw- organizmy maj inne geny, ale wzrastay
dzie kolejne badania dowiody, e selekcji w tym samym rodowisku, to rnice mi-
podlegay inne czynniki ni bystro" dzy nimi s uwarunkowane genetycznie.
i tpota", ale wykazano, i za pomoc Na og nie potrafimy dokadnie ustali
rozmnaania selektywnego mona dopro- stopnia podobiestwa genetycznego i ro-
wadzi do powstania grup rnicych si dowiskowego midzy dwojgiem ludzi. Naj-
pod wzgldem okrelonych waciwoci. bliej ideau s blinita jednojajowe i dwu-
W miar postpw w rozumieniu mecha- jajowe. Blinita jednojajowe powstaj z tej
nizmw genetycznych procedury z tego samej komrki jajowej i maj identyczny
zakresu staway si coraz bardziej wy- zestaw genw. Blinita dwujajowe po-
szukane. Obecnie trwaj badania nad spo- wstaj z dwch osobnych komrek i maj
rzdzeniem mapy psiego genotypu, ktra okoo 50% genw wsplnych, podobnie jak
okrelaaby, jakie dokadnie geny i kombi- kade rodzestwo.
nacje genw odpowiadaj za kad cech Praktyk badania blinit dla usta-
psa jego budow anatomiczn, kolor lenia wpywu czynnika genetycznego na
i jako sierci, temperament, instynkt osobowo czowieka mona uzasadni na-
stadny czy myliwski i tym podobne. stpujco:
Selektywne rozmnaanie stwarza rw-
nie moliwo poddawania odmian zwie- 1. Poniewa blinita jednojajowe maj
rzt rnym wpywom rodowiska i bada- identyczne geny, rnice midzy nimi
nia zwizku uwarunkowa genetycznych musz wynika z uwarunkowa rodo-
i rodowiskowych z pniejszym zacho- wiskowych.
waniem. Na przykad wpyw czynnikw 2. Blinita dwujajowe rni si wpraw-
genetycznych i rodowiskowych na szcze- dzie genetycznie, ale wzrastaj w po-
kanie psa lub jego lkliwo mona bada, dobnym rodowisku, wic pozwalaj
hodujc rne pod wzgldem genetycznym oceni wpyw rodowiska.
psy w odmiennych warunkach (Scott, Fu- 3. Badajc blinita jednojajowe i dwuja-
ller, 1965). Selektywne rozmnaanie oraz jowe mona oceni wpyw rodowiska
manipulacja warunkami rozwoju pozwalaj na genotyp oraz konsekwencje oddzia-
okreli genetyczne uwarunkowanie r- ywania podobnego albo identycznego
nic w zachowaniu, si wpywu rodowiska rodowiska na rne genotypy.
na zachowanie oraz procesy, ktrym ten
wpyw podlega. Nieco upraszczajc, mona powiedzie,
Badania takie prowadzi si na zwierz- e rnice midzy blinitami jednojajo-
tach. Wzgldy etyczne nie pozwalaj prze- wymi s uwarunkowane rodowiskowo,
prowadza ich na ludziach. Tutaj trzeba a midzy blinitami dwujajowymi - gene-
geny czy rodowisko? 157

tycznie. Porwnanie rozmiaru i charakteru do rodzicw biologicznych wskazuje na


tych rnic w odniesieniu do tych samych dziaanie czynnika genetycznego, a stopie
cech osobowoci pozwala oceni, w jakim podobiestwa do rodzicw przybranych
stopniu dana cecha jest uwarunkowana wskazuje na dziaanie czynnika rodowi-
genetycznie, a w jakim stopniu moe zo- skowego.
sta zmodyfikowana na skutek oddziay- Porwnaniami takimi mona rwnie
wa rodowiskowych. obj rodziny, w ktrych wychowuj si
Niezwykle rzadko natrafia si na wa- zarwno dzieci biologiczne, jak i adop-
runki niezbdne do przeprowadzenia ta- towane. Wyobramy sobie na przykad
kich bada, tote ich rezultaty nie zawsze rodzin z czworgiem dzieci: dwjk bio-
s rozstrzygajce. Rne traktowanie bli- logicznych i dwjk adoptowanych. Dzieci
nit jednojajowych czsto wymaga specjal- biologiczne i ich rodzicw cz wizy
nych zabiegw. Trudno te powiedzie, e genetyczne, czego nie mona powiedzie
blinita dwujajowe wzrastaj w identycz- 0 dzieciach adoptowanych. Jeeli dzieci
nym rodowisku. Jak zobaczymy, ocena adoptowane nie s ze sob spokrewnione,
podobiestwa rodowisk jest bardzo skom- to nie maj wsplnych genw. czy je
plikowana, poniewa ludzie o innym geno- natomiast wsplnota genetyczna z ich ro-
typie odmiennie dowiadczaj tego samego dzicami biologicznymi oraz ewentualnym
rodowiska i swoim dziaaniem prowadz rodzestwem biologicznym. Mona wic
do powstania rnych rodowisk. Pomimo porwnywa cechy dzieci, rodzicw przy-
tych trudnoci badania blinit w najgor- branych i biologicznych oraz przybranego
szym razie daj przynajmniej wiele do 1 biologicznego rodzestwa. Mona na
mylenia. przykad pyta, czy dzieci biologiczne s
Dalszy postp w tych badaniach na- bardziej do siebie podobne ni adoptowane,
stpi poprzez porwnanie podobiestw czy s bardziej ni adoptowane podobne do
i rnic midzy bliniakami jednojajowymi rodzicw, czy dzieci adoptowane s bar-
wychowywanymi wsplnie a tymi, ktre dziej podobne do rodzicw biologicznych
wzrastay w rnych rodowiskach. Po- czy przybranych. Twierdzca odpowied na
dobiestwa blinit wychowywanych od- takie pytania podkrelaaby wag czynnika
dzielnie podkrelay oddziaywanie czyn- genetycznego w rozwoju poszczeglnych
nikw genetycznych, natomiast rnice cech osobowoci.
przy identycznym materiale genetycznym W badaniach nad blinitami i rodzi-
wskazyway na wag czynnikw rodowi- nami adopcyjnymi mamy do czynienia
skowych. Bliniaki jednojajowe wzrastaj z ludmi o rnym stopniu pokrewie-
w rnych rodowiskach najczciej w wy- stwa oraz oddziaywania rodowiskowego.
niku adopcji. Badania adopcyjne stano- Mona wic ustala relacje midzy po-
wi kolejn metod analizowania wpyww dobiestwem genetycznym a poszczegl-
genetycznych i rodowiskowych. Jeeli ma nymi cechami osobowoci, porwnujc na
si odpowiednie dane, mona bada podo- przykad iloraz inteligenci jedno- i dwu-
biestwo adoptowanych dzieci do ich ro- jajowych blinit wychowywanych razem
dzicw biologicznych, ktrzy nie wywierali i oddzielnie, rodzestwa (nie blinit) wy-
na nie bezporedniego wpywu, oraz do chowywanego razem i oddzielnie, iloraz in-
rodzicw przybranych, z ktrymi nie cz teligencji dzieci adoptowanych i biologicz-
ich wsplne geny. Stopie podobiestwa nych z ilorazem inteligencji ich rodzicw
158 rozwj osobowoci

oraz iloraz inteligencji dzieci adoptowa- ci. Okrela on, w jakim stopniu rnice
nych z ilorazem inteligencji ich rodzicw w zakresie poszczeglnych cech mona
przybranych oraz biologicznych. Niektre przypisa wpywom czynnikw genetycz-
z uzyskanych w ten sposb danych przed- nych. Zanim przejdziemy do omawiania do-
stawiamy w tabeli 5.1. Wynika z nich, wodw wiadczcych o odziedziczalnoci
e istnieje zaleno midzy czynnikami cech osobowoci, dobrze bdzie zrozumie
genetycznymi a ilorazem inteligencji. rda tego sposobu mylenia. Koncepq'a
Tutaj dochodzimy do niezwykle wanej odziedziczalnoci pojawia si w naukach
statystyki dotyczcej odziedziczalnoci, biologicznych. Jej przedstawiciele na przy-
o ktrej pisalimy w rozdziale drugim. kad siej rne ziarna tej samej rodziny
Genetycy zachowania oceniaj, podobnie w tej samej glebie i tak samo pielgnuj.
jak to si dziao w powyszym przy- Rnice midzy tak uprawianymi rolinami
kadzie z ilorazem inteligencji, jak da- przypisuje si czynnikom genetycznym,
lece rnice w nateniu wystpowania a wskanik odziedziczalnoci okrela roz-
danej cechy zale od czynnikw gene- miary ich wpywu na te rnice. Genetycy
tycznych. Wynik tej oceny znany jest zachowania przejli t procedur i wyko-
pod nazw wskanika odziedziczalno- rzystali j do badania cech osobowoci.

TABELA 5.1 rednie korelacje ilorazu inteligencji w rodzinie (R)


W miar wzrostu stopnia pokrewiestwa wzrasta podobiestwo ilorazu inteligencji, co wskazuje na silne
genetyczne uwarunkowanie inteligencji.

POKREWIESTWO REDNI R LICZBA PAR


Krewni biologiczni mieszkajcy razem
Blinita jednojajowe 0,86 4672
Blinita dwujajowe 0,6 5533
Rodzestwo 0,47 26473
Rodzice-dzieci 0,42 8433
Rodzestwo przyrodnie 0,35 200
Kuzyni 0,15 1176
Krewni biologiczni mieszkajcy oddzielnie
Blinita jednojajowe 0,72 65
Rodzestwo 0,24 203
Rodzice-dzieci 0,24 720
Rodzina przybrana mieszkajca razem
Rodzestwo 0,32 714
Rodzice-dzieci 0,24 720

rdo: T. J. Bouchard, M. McGue (1981). Familial Studies of Intelligence: A Review. Science, 250, 1056.
Copyright 1993 by American Association for the Advancement of Science.
geny czy rodowisko? 159

Trzeba pamita, e wskaniki odzie- nika z dziaania genw. Jest to fakt, nad
dziczalnoci odnosz si do konkretnych ktrym nie trzeba duej dyskutowa"
populacji. Dotycz one uwarunkowanych (Bouchard, Lykken, McGue, Segal, Telle-
genetycznie rnic midzy czonkami da- gen, 1990). Przeprowadzono liczne badania
nej spoecznoci. Jeeli w dwch rnych nad blinitami i dziemi adoptowanymi
badaniach otrzymano dwa rne wzorce, dotyczce wielu cech osobowoci. Wy-
wynikiem bd dwa rne wskaniki za- niki byy niekiedy naprawd zdumiewa-
lenoci! Rnica ta byaby wiksza lub jce. Zdarzao si, e blinita jednojajowe
mniejsza zalenie od odmiennych waci- wychowywane osobno w wieku dojrza-
woci badanych populacji oraz stosowa- ym okazyway si nie tylko podobne pod
nych miar. Istnieje ponadto kilka sposobw wzgldem wygldu czy gosu, ale rw-
obliczania wskanikw odziedziczalnoci, nie miay takie same upodobania i trzy-
co prowadzi do odmiennych wynikw. Na may w domu takie same zwierzta (Ly-
przykad Plomin (1990a, s. 70) wyszcze- kken, Bouchard, McGue, Tellegen, 1993).
glnia 6 rodzajw danych wyjciowych Niezalenie jednak od takich niesamowi-
do obliczania stopnia odziedziczalnoci ilo- tych przypadkw jednostkowych wyniki
razu inteligencji. Wskanik odziedziczalno- bada zdecydowanie wskazuj na znaczcy
ci waha si od 0,30 do 0,72, co znaczy, wpyw czynnikw dziedzicznych na osobo-
e od 30% do 72% zrnicowania da- wo czowieka.
nej cechy mona wytumaczy wpywami
W rozdziale drugim omawialimy ewen-
genetycznymi. O wskaniku odziedziczal-
tualny wpyw genw na pi podstawo-
noci bdziemy jeszcze pisa, ale warto
wych cech osobowoci oraz rozwaali-
w tym miejscu zaznaczy, czym on jest,
my tez o odziedziczalnoci osobowo-
a czym nie jest. Wskanik odziedziczal-
ci w 40%. W tabeli 5.2 przedstawiamy
noci okrela, jaki procent zrnicowania
wskaniki odziedziczalnoci dla wielu cech
danej cechy w konkretnej populacji mona
osobowoci. Dla porwnania doczamy do
przypisa czynnikom genetycznym. Nie
niej rwnie wskaniki odziedziczalnoci
okrela on natomiast, w jakim stopniu dana
wzrostu i wagi, a take kilku innych in-
cecha jest oglnie dziedziczna! Nacisk
teresujcych cech. Podajemy tutaj poje-
zosta wic pooony na konkretn, badan
dyncze wskaniki dla kadej z cech, ale
spoeczno, a nie na dziaanie genw
trzeba pamita, e wyniki uzyskiwane
ujmowane w oderwaniu od rzeczywistych
przez poszczeglnych badaczy, stosujcych
uwarunkowa.
odmienne metody obliczania w odniesieniu
Przejdmy teraz do wnioskw genetyki do rnych populacji, rniy si midzy
zachowania na temat dziedziczenia osobo- sob. Na przykad wskaniki odziedziczal-
woci. Ponisze dwa cytaty dobrze oddaj noci ilorazu inteligencji wahaj si od
aktualne stanowisko tej nauki: Trudno 0,3 do 0,8, a wskaniki odziedziczalnoci
znale jakkolwiek cech osobowoci, ekstrawersji od 0,32 do 0,65. Zrnicowa-
ktra nie podlegaaby wpywom genetycz- nie odziedziczalnoci pogldw zaley od
nym" (Plomin, Neiderhiser, 1992), Przy tego, czego one dotycz. Stwierdzono, e
niemal kadej z dotychczas przebadanych pogldy na karanie przestpcw oraz seks
cech osobowoci, od tempa reakcji do przedmaeski s odziedziczane w wik-
religijnoci, zrnicowanie midzy ludmi szym stopniu ni pogldy dotyczce po-
w mniejszym lub wikszym stopniu wy- lityki gospodarczej czy edukacji (Eaves,
160 rozwj osobowoci

Eysenck, Martin, 1989; Tesser, 1993). zgodzioby si z tym wnioskiem oraz z tre-
Wyniki bada wskazuj jednak, e czynniki ci przedstawionych w powyszym para-
dziedziczne wpywaj na niemal wszystkie grafie cytatw. Czynniki genetyczne, dzie-
aspekty funkcjonowania osobowoci, w- dziczne, maj duy wpyw na osobowo
czajc w to wikszo postaw. czowieka. Problemy pojawiaj si przy
Wielu psychologw zaznajomionych sporzdzaniu poszczeglnych wskanikw,
z wynikami bada genetyki zachowania zwaszcza za wskanikw okrelajcych

5.2
Wyniki bada wskazuj na silny wpyw genw na osobowo (ogem 40%). Wpyw ten nie jest tak duy. jak
w wypadku wzrostu, wagi czy ilorazu inteligencji, ale i tak wikszy ni w wypadku postaw oraz :
tol/irh
IGIMIsHiak
joi\rtnloHanio
uyiuUoiiic/tolo\A/i7ii
iuicvvi.ji.

CECHA
Wzrost" 0/80
Waga 0,60
Iloraz inteligencji 0,50
Konkretne talenty 0,40
0,40

Ekstrawersja 0,36
Neurotyczno 0,31
Sumienno 0,28
IU yInnHnwnr
UUUWUdu OU<-U
28
Otwarto na dowiadczenia 0,46
Temperament EATI*
Emocjonalno 0,40
Aktywno 0,25
Towarzysko 0,25
Impulsywno 0,45
O^otcrn osobowos 0,40

Konserwatyzm 0,30
Religijno 0.16
Integracja rasowa 0,00
Ogldanie telewizji 0,20

*EATI - cztery wymiary temperamentu, wyodrbnione przez Bussa i Plomina (1984). E = emocjonalno,
A aktywno, T = towarzysko. I = Impulsywno.

rda: Bouchard i in., 1990; Dunn. Plomin, 1990: Loehlin, 1992; McGue i in.. 1993; Pedersen i in., 1988;
Pedersen i in., 1992; Plomin, 1990; Plomin i in., 1990; Plomin, Rende, 1991; Tellegen i in., 1988; Tesser.
1993; Zuckerman, 1991.
geny czy rodowisko? 161

relacje midzy czynnikami genetycznymi ci badanej populacji oraz czy podstaw


a rodowiskowymi. Zdaniem niektrych s badania nad blinitami czy rodzinami
genetykw zachowania badania dowodz adopcyjnymi. Wskanik odziedziczalnoci
[...] silnego wpywu czynnikw dzie- okrela, w jakim stopniu zrnicowanie
dzicznych na wikszo cech osobowoci" w zakresie danej cechy, mierzone w okre-
(Bouchard i in., 1990, s. 223), a stosun- lony sposb w pewnej populacji mona
kowo maego znaczenia rodowiska ro- przypisa czynnikom genetycznym. Jest
dzinnego. Spraw uwarunkowa rodowi- on o wiele popularniejszy wrd psycholo-
skowych zajmiemy si w nastpnej czci, gw ni wrd biologw. Biolog Goldsmith
tutaj jednak trzeba odrni znaczc" ostrzega wic:
rol genw od silnego wpywu czynnikw
dziedzicznych". Midzy tymi dwoma sfor- Odziedziczalno nie okrela stopnia ge-
muowaniami istnieje subtelna, ale istotna netycznego uwarunkowania danej cechy.
rnica. Drugie z nich jest zdecydowanie Wskanik odziedziczalnoci nic nie mwi
bardziej dobitne. o tym, dlaczego dany czowiek posiada
Oprcz tych rnic w interpretacji, jak cech albo jej nie posiada. Nie mwi
trzeba strzec si dwch bdnych wnio- te nic o roli, jak odgrywaj geny w wy-
skw, ktre mona by wyprowadzi z prze- raaniu tej cechy. Jeeli nie rozumie si
prowadzonych bada, ale ktrych aden tych rozrnie, to atwo ugrzzn w dys-
genetyk zachowania nie formuuje. kusjach na temat natury i rodowiska.
Po pierwsze mona bdnie mniema, (1991, s. 32)
e wskanik odziedziczalnoci wskazuje
na stopie dziedzicznego uwarunkowania Rozumiejc te rozrnienia, jak rwnie
danej cechy. Przestrzegalimy ju przed ograniczenia zakresu stosowania wska-
tak jego interpretacj, ale niezbdne s nikw odziedziczalnoci, genetycy zacho-
dalsze uwagi. Nawet gdybymy przyjli, wania uwaaj te rozwaania jednak za
e oglny wskanik odziedziczalnoci wy- pierwszy krok na drodze ku poznaniu
nosi 40%, to nie znaczyoby, e 40% genetycznych uwarunkowa ludzkiego za-
osobowoci czowieka jest dziedziczne ani chowania (Plomin, 1990a, s. 23).
e 40% pewnych aspektw osobowoci Drugim bdnym wnioskiem z bada
jest dziedziczne. Nie oznacza to rwnie, nad wskanikiem odziedziczalnoci byoby
e 40% rnic w osobowociach dwch stwierdzenie, e poniewa kada cecha
ludzi lub grup ludzkich jest dziedziczne. jest w jakim stopniu dziedziczna, to
Podobnie 80% wskanik odziedziczalnoci nie mona jej zmieni. Pogld, zgodnie
ilorazu inteligencji nie znaczy, e 80% z ktrym tego, co biologiczne lub dzie-
inteligencji jest dziedziczne ani e 80% dziczne, nie da si zmieni, spotyka si
rnicy w inteligencji wynika z dziaania cakiem czsto. Nawet specjalici, dobrze
czynnikw dziedzicznych. Trzeba pami- znajcy jego sabe punkty, niekiedy mu
ta, e wskanik odziedziczalnoci jest ulegaj. Tymczasem nawet jeli co jest
dotyczc pewnej spoecznoci przesank cakowicie zdeterminowane przez czynniki
statystyczn, ktra zmienia si w zaleno- dziedziczne, to wcale nie znaczy, e nie
ci od tego, jaka cecha jest przedmiotem mona tego zmieni na skutek oddziaywa-
badania, w jaki sposb dokonuje si jej nia rodowiska. Nawet jeli temperament
pomiaru, jaki jest wiek i inne waciwo- ludzki jest wrodzony, to nie znaczy, e jest
162 rozwj osobowoci

si na skazanym do koca ycia (Kagan, w otoczeniu. Warto pamita metafor to-


1994; Kagan, Snidman, 1991a, b). Wzrost czcej si kuli Waddingtona. Dziedziczno
czowieka jest w znacznym stopniu uwa- wyznacza oglne kontury. Rozwijajcy si
runkowany genetycznie, ale wpyw na ma organizm moe wybra jedn z wielu do-
rwnie bogactwo poywienia dostpnego stpnych drg.

Wpyw rodowiska
W niniejszej czci omwimy wpyw ro- za spraw genw, lecz rwnie wychowa-
dowiska na osobowo. W pewnym sensie nia w tym samym rodowisku rodzinnym?
argumenty na rzecz tego wpywu przed- Genetycy zachowania nie tylko oceniaj,
stawilimy ju w poprzedniej czci. Jeeli jaki stopie zrnicowania danej cechy
przyjmiemy, e okoo 40% poszczeglnych w okrelonej populacji wynika z dziaania
cech temperamentu oraz caej osobowoci czynnikw dziedzicznych, lecz rwnie,
jest uwarunkowana genetycznie, to pozo- jaka jego cz wynika z oddziaywania
staje 60% na wpywy rodowiskowe oraz czynnikw rodowiskowych. Rozrnia si
ewentualny bd. Jedne z najciekawszych wic rodowiska wsplne (shared envi-
osigni wspczesnej genetyki zacho- ronments) i specyficzne (nonshared envi-
wania pochodz z bada nad blinitami ronments). O rodowiskach wsplnych
i rodzinami adopcyjnymi, zmierzajcych mwimy wtedy, gdy rodzestwo wzrasta
do ustalenia zakresu wpywu rodowiska w tej samej rodzinie i podlega na przykad
na cechy osobowoci. Cho wic zdaniem obowizujcym w niej wartociom oraz
Plomina (1990a) [...] geny maj tak duy metodom wychowywania dzieci. Ze rodo-
i wszechstronny wpyw na zachowanie, e wiskami specyficznymi mamy do czy-
nieuchronna jest zmiana podejcia: zamiast nienia w wypadku dzieci wychowujcych
pyta, co jest dziedziczne, trzeba pyta, co si w tej samej rodzinie, ale poddanych
take nie jest" (s. 112), to jednoczenie odmiennym oddziaywaniom. Na przykad
ten sam uczony twierdzi, e [...] niektre poszczeglne dzieci mog by przez rodzi-
badania genetyki zachowania dowodz zna- cw rnie traktowane z powodu rnicy
czenia wpyww rodowiska" (s. 115). pci, wieku albo pewnych wydarze doty-
W ksice Natur and Nurture (Na- czcych tylko jednego z nich (na przykad
tura i wychowanie) Plomin (1990a) wska-
jego choroby albo trudnoci finansowych
zuje, e genetyka zachowania zajmuje
w rodzinie w czasie jego dziecistwa).
si obydwoma tymi elementami. Badania
dowodz doniosoci zarwno genw, jak Jakie waciwoci rodowiska mog
i rodowiska. Std zreszt bierze si tytu wpyn na rozwj osobowoci? Genetycy
niniejszego rozdziau. zachowania porwnuj przykady rodze-
Mona zapyta: Jakie elementy rodo- stwa wychowujcego si w tej samej rodzi-
wiska s decydujce? Czy na przykad ta- nie z ich odpowiednikami wychowujcymi
kim decydujcym elementem jest wycho- si w rnych rodzinach, jak rwnie przy-
wywanie si w tej samej rodzinie? Czy ro- kady rodzestwa przyrodniego wychowy-
dzestwo jest do siebie podobne nie tylko wanego w jednej rodzinie z biologicznymi
geny czy rodowisko? 163

siostrami i brami wychowywanymi przez bardziej podobne do siebie i do swoich


rne rodziny. Innymi sowy, bada si rodzicw niby to wynikao z oddziaywa-
zaleno midzy podobiestwem osobo- nia samych genw. Jeli natomiast licz
woci a pokrewiestwem oraz wpywami si podobne warunki ycia, to rodzestwo
rodowiskowymi. Jeeli decyduj wsplne adoptowane przez jedn rodzin powinno
warunki, to rodzestwo biologiczne wy- by do siebie bardziej podobne ni to
chowywane razem powinno by do siebie samo rodzestwo rozdzielone midzy dwie
bardziej podobne ni rodzestwo roz- rodziny adopcyjne. Jeeli natomiast licz
czone i wychowywane oddzielnie. Dzieci si warunki odrbne, to powysza zasada
takie powinny by rwnie bardziej po- nie obowizuje, a dzieci wychowujce si
dobne do swoich biologicznych rodzicw razem nie bd do siebie bardziej po-
ni dzieci adoptowane. W zasadzie rodze- dobne ni dzieci wychowujce si od-
stwo wychowywane razem powinno by dzielnie.

WIATO NA BADACZA

ROBERT PLOMIN:

Geny a rodowisko

Prac doktorsk pisaem na wydziale


psychologii University of Texas w Au-
stin na pocztku lat siedemdziesi-
tych. Doktoranci musieli wwczas niami blinit w celu wyodrbnienia
uczestniczy, w zajciach z podstawo- cech dziedzicznych u niemowlt i ma-
wych przedmiotw psychologii. Jed- ych dzieci. Wraz z Arnoldem Bussem
nym z nich bya genetyka zachowania. napisalimy dwie ksiki powicone
Zajcia le wzbudziy we mnie trwajce teorii temperamentu i rozwoju osobo-
do dzisiaj zainteresowanie kwestiami woci. Dowodzilimy w nich, e we
natury (genetyki) i rodowiska. wczesnym okresie ycia najbardziej
Chciaem zastosowa metody ge- widoczne jest dziedziczenie trzech
netyki zachowania do bada nad roz- cech, czyli emocjonalnoci, aktywno-
wojem, a szczeglnie rozwojem oso- ci oraz towarzyskoci bd niemiao-
bowoci (Plomin, 1986, opis metod ci (Buss, Plomin. 1975; 1984). Obec-
badawczych genetyki zachowania oraz nie wiadomo jednak, e poleganie na
jej efektw znajduje si w: Plomin, ocenach temperamentu dzieci doko-
1990a). Rozpoczem od myszy, a nie nywanych przez rodzicw jest proble-
od ludzi, bo ich wzorce genetyczne matyczne. Na przykad badania rodzin
byy wyrazistsze. Jak to jednak zda- adopcyjnych prowadzone za pomoc
rzyo si niejednemu badaczowi, mu- tego typu wskanikw nie wykazay
siaem szybko zmieni plany, bo na- uwarunkowa genetycznych (Plomin,
bawiem si powanego uczulenia na Coon, Carey, DeFries, Fulkcr, 1991).
myszy. Wwczas zajem si bada- Niezbdne jest zastosowanie obser-
164 rozwj osobowoci

W I A T O N A B A D A C Z A cd.
wacyjnych metod pomiaru tempera- blinitami i rodzinami adopcyjnymi
mentu u dzieci (np. Braungart, Plo- wykazay, e wiele cech uwaanych
min, DeFries, Fulker, 1992, Plomin w psychologii za rodowiskowe jest
i in., 1993). uwarunkowanych genetycznie (Plo-
Obecnie prowadz badania nad min, 1994). Na przykad osobowo
wzajemnymi relacjami natury i ro- czowieka jednoczenie jest zalena od
dowiska. Za pomoc metod genetyki genw i stanowi wany aspekt ro-
zachowania prbuj lepiej zrozumie dowiska. W postpowaniu rodzicw
uwarunkowania rodowiskowe, jed- mog si odbija genetycznie uwarun-
nym z podejmowanych przeze mnie kowane cechy osobowoci dzieci.
tematw badawczych s odrbne wa- Ostatnio coraz bardziej pociga
runki ycia czowieka (Plomin, Da- mnie te moliwo stosowania metod
niels, 1987). Geny wpywaj na oso- genetyki molekularnej do wyodrb-
bowo, ale rodowisko te. Jednak nienia genw wpywajcych na osobo-
na skutek uwarunkowa rodowisko- wo (Plomin, 1990b). Cho znalezie-
wych dzieci wychowujce si w tej nie genw ksztatujcych tak zoony
samej rodzinie staj si od siebie system, jak osobowo czowieka, jest
rne, a nie podobne do siebie. Dla- nieporwnanie trudniejsze ni znale-
czego dzieci wychowujce si w jed- zienie pojedynczych genw odpowie-
nej rodzinie maj rne osobowoci? dzialnych za jak chorob, to badania
W najnowszych badaniach powicono nad tym ju rozpoczem (Plomin,
tej kwestii wiele miejsca (np. Dunn, Saudino, 1994). Jeeli prace nad ge-
Plomin, 1990; Hetherington, Reiss, notypem czowieka dalej bd przebie-
Plomin, 1994). gay w tak oszaamiajcym tempie, to
Innym zagadnieniem z zakresu re- naley si spodziewa dalszego roz-
lacji midzy natur a rodowiskiem woju genetyki molekularnej (Plomin,
jest tak zwana natura rodowiska (Plo- 1993).
min, Bergman, 1991). Badania nad

Na poziomie intuicyjnym, cile su- rodziny na skutek przebywania w tym


biektywnym, moemy zada nastpujce samym rodowisku nabieraj cech wspl-
pytania: w jakim stopniu podobiestwo nych. Dziwic si niekiedy rnicom mi-
braci i sistr wychowujcych si w jed- dzy nimi, na koniec mwimy: Mimo to
nej rodzinie wykracza poza czyst gene- wida, e pochodz z tego samego domu".
tyk? Czy wsplne rodowisko rodzinne Jednak jednym z najbardziej zaskakujcych
wywiera na wszystkich czonkw rodziny odkry genetyki zachowania jest to, e ro-
taki sam wpyw? Cho wszyscy zdajemy dowiska wsplne nie s nawet w czci tak
sobie spraw z uderzajcych rnic mi- wane, jak rodowiska specyficzne. Niepo-
dzy rodzestwem, intuicja podpowiada, e wtarzalne dowiadczenia poszczeglnych
w ostatecznym rozrachunku dzieci z jednej dzieci zarwno w rodowisku rodzinnym,
geny czy rodowisko? 165

jak i poza nim wydaj si daleko waniejsze czenia kadego dziecka s waniejsze ni
dla ksztatowania osobowoci ni wsplne wsplne dowiadczenia wszystkich czon-
dowiadczenia wynikajce z ycia w jednej kw rodziny (Dunn, 1992; Dunn, Plomin,
rodzinie. Bdziemy o tym jeszcze pisa 1990). Bada wic naley nie tyle jedno-
bardziej szczegowo, ale ju teraz mona licie traktowane rodowisko rodzinne, ile
udzieli odpowiedzi na zadane powyej py- odrbne dowiadczenia kadego dziecka:
tanie. Dlaczego dzieci z tej samej rodziny
s takie rne (Plomin, Daniels, 1987)? Wsplne ycie w rodzinie nie sprawia, e
Z powodu odmiennych warunkw ycia! dzieci upodabniaj si do siebie. Jedynie
Czy wynika z tego, e dowiadczenia to, czego dzieci z tej samej rodziny do-
rodzinne s niewane, e wbrew pogldom wiadczaj osobno, wpywa na ich rozwj
psychoanalitykw przeycia z wczesnego [...]. Innymi sowy, wpyw rodowiska na
dziecistwa nie maj znaczenia? Cho nie- rozwj odbywa si w obrbie jednostek,
ktrzy prbowali takie wnioski wyciga, a nie rodzin [...]. Rodziny czy wsplny
to nie znajduj one uzasadnienia. Rodzina kod DNA, a nie wsplne warunki ycia.
ma due znaczenie, podobnie jak to, co si (Dunn, Plomin, 1990, s. 42-43)
dzieje poza ni, ale jednostkowe dowiad-

TABELA 5.3 Korelacje dla rodzestw biologicznych wychowujcych si w tej samej rodzinie

Porwnanie podobiestwa midzy brami i siostrami biologicznymi oraz adoptowanymi wskazuje na


duy wpyw czynnikw genetycznych na osobowo i stosunkowo niewielki wpyw wsplnych rodowisk
yciowych (zob. ryc. 5.2).

CECHA KORELACJA
Wzrost 0,50
Waga 0,50
Szeroko ust 0.30
Iloraz inteligencji 0,47
Osignicia szkolne 0,50
Nadcinienie : 0,07
Astma 0,07
Cukrzyca 0,06
Ekstrawersja 0.25
Neurotyczno 0.07
Osobowo ogtem 0.15
Osobowo blinit jednojajowych ogtem 0,50
Osobowo blinit dwujajowych ogem 0.30
Osobowo rodzestwa adopcyjnego ogem 0,05
Wzrost rodzestwa adopcyjnego 0.02
Waga rodzestwa adopcyjnego 0.05

rdlo: J. Dunn, R. Plomin (1990). Separate Lives: Why Siblings Are So Different. New York: Basic Books.
166 rozwj osobowoci

Tez o niewielkim znaczeniu rodowi- genetycznych, okoo 35% z odrbnych


ska wsplnego potwierdzaj badania po- warunkw yciowych, okoo 5% ze wspl-
rwnujce dzieci biologiczne i adoptowane nych warunkw yciowych. Pozostae 20%
wychowujce si w tej samej rodzinie. stanowi bd pomiaru (ryc. 5.2).
Dane te (tabela 5.3) wykazuj, e rodze- Jeeli kady z czonkw rodziny odbiera
stwa biologiczne nie s wcale tak bardzo wsplne rodowisko rodzinne inaczej, to
do siebie podobne pod wzgldem wzrostu niezwykle wane staje si zrozumienie,
czy nawet wagi. W wyniku dziaania genw jakie dowiadczenia wpywaj na tak due
jednak korelacja wynosi dla nich okoo zrnicowanie. Pomocne moe w tym
0,50. Natomiast korelacje dla dzieci ado- by badanie rnych dowiadcze dzieci
ptowanych wychowywanych w tej samej z tej samej rodziny. W tym celu opra-
rodzinie s bliskie zera! Jest to szczeglnie cowano Kwestionariusz Rnicujcych
zaskakujce w wypadku wagi. Mogoby Dowiadcze Rodzestwa (SIDE - Si-
si wydawa, e z powodu przyjtego bling Inventory of Differential Expeences)
w danej rodzinie sposobu odywiania si (Daniels, Plomin, 1985). Respondentw
oraz nastawienia do wagi i ksztatu ciaa proszono o porwnanie dowiadcze w za-
jej czonkowie bd way mniej wicej kresie stosunkw z rodzicami i rwieni-
tyle samo. rednia korelacja rodzestwa kami z dowiadczeniami ich rodzestwa.
biologicznego w zakresie osobowoci wy- W tabeli 5.4 znajduje si kilka przyka-
nosi 0,15, a rodzestwa adopcyjnego - 0,05 dowych pozycji z tego kwestionariusza.
(Dunn, Plomin, 1990, s. 15, 48). Takie Badania dowiody, e dzieci wychowujce
wyniki doprowadziy Dunna i Plomina do si w tej samej rodzinie zupenie inaczej
wniosku (1990), e okoo 40% zrnico- spostrzegaj nastawienie rodzicw do nich.
wania osobowoci wynika z czynnikw (Dunn, Plomin, 1990, s. 64).

Btd, 20%

Czynniki specyficzne, 35%


splne, 5%

Zrnicowanie osobowoci wynika przede


wszystkim z czynnikw genetycznych.
Czynniki genetyczne, 43% W zakresie wpyww rodowiskowych zna-
czenie maj przede wszystkim odrbne
warunki ycia.

RYCINA 5.1 Skadniki zrnicowania osobowoci

rdo: J. Dunn. R. Plomin (1990). Separae Lives: Why Siblings Are So Different. New York: Basic Books. Copyright
1990 by Basic Books, Inc. Przedruk za zgod Basic Books, division of HarperCollins Publishers, Inc.
geny czy rodowisko? 167

TABELA 5.4 Przykadowe pozycje Kwestionariusza Rnicujcych Dowiadcze Rodzestwa

BARDZIEJ W STOSUNKU BARDZIEJ W STOSUNKU


DO BRATA (SIOSTRY) TAK SAMO DO I
Matka:
Byta surowa 1 2 3 4 5
Lubita si z nami bawi 1 2 3 4 5
Byta wraliwa na to, co mylimy i czujemy 1 2 3 4 5
Czsto nas karata 1 2 3 4 5
Ojciec:
Byt surowy 1 2 3 4 5
Lubit si z nami bawi 1 2 3 4 5
Byt wraliwy na to, co mylimy i czujemy 1 2 3 4 5
Czsto nas karat 1 2 3 4 5

Wyniki dotycz sfery kontaktu uczuciowego (np. pozycje 2 i 3) oraz nadzoru (np. pozycje 1 i 4).

rdo: J. Dunn, R. Plomin (1990). Separae Uves: Wiry Siblings Are So Different. New York: Basic Books.
Copyright 1990 by Basic Books, Inc. Przedruk za zgod Basic Books, a division of HarperCollins
Publishers.lnc.

Oprcz rzeczywistych rnic w trak- Tutaj - rzecz jasna - istnieje wiele mo-
towaniu dzieci przez rodzicw wane jest liwoci. W zalenoci od rnicy wieku
rwnie, jak one to odbieraj. Na przykad kade z dzieci moe si wychowywa
dzieci same dowiadczaj rodzicielskiej w innym klimacie spoecznym - na przy-
opieki, ale zarazem obserwuj traktowanie kad w konserwatywnej dekadzie lat pi-
swoich braci lub sistr, ktrzy zazwyczaj dziesitych albo rewolucyjnej dekadzie lat
s od nich modsi lub starsi. Rnica mi- szedziesitych, w czasach ekspansji ego-
dzy wasnymi przeyciami a zaobserwo- istycznego pokolenia lat osiemdziesitych
wanym stosunkiem rodzicw do rodze- albo bardziej prospoecznego pokolenia lat
stwa moe mie decydujce znaczenie dla dziewidziesitych. Niezwykle wane dla
rnicowania dowiadcze. Z tego punktu rozwoju osobowoci s rwnie dowiad-
widzenia interesujce byoby porwnanie czenia szkolne i stosunki z rwienikami,
relacji midzy ocenami traktowania dzieci z natury rzeczy rne dla kadego dziecka.
przez rodzicw a rnic wieku midzy Niektre z powyszych dozna mog by
tymi dziemi. Chodzioby o ustalenie, czy uwarunkowane genetycznie. Na przykad
oceny dzieci zblionych wiekiem s bar- dziecko bardzo adne lub wysportowane
dziej zgodne ni oceny dzieci znacznie si bdzie inaczej traktowane przez rwieni-
pod tym wzgldem rnicych. kw ni dziecko mniej atrakcyjne fizycznie
Jakie inne, wane dla rozwoju dowiad- lub mniej sprawne. Ponadto, odmienne do-
czenia rni dzieci z tej samej rodziny? wiadczenia rodzinne mog wpywa na to,
168 rozwj osobowoci

e kade z rodzestwa inaczej zachowuje rol wsplnych dowiadcze (Rose, 1988;


si w swojej grupie rwieniczej. Wreszcie Tellegen i in., 1988).
niektre rnice mog by wynikiem zwy- Przechodzc do drugiego punktu, Hoff-
kego przypadku. Jedno dziecko moe mie man twierdzi, e psychologowie rozwojowi
doskonaego nauczyciela, a drugie nie, maj inny obraz rodowiska rodzinnego
jedno dziecko przeyo mier bliskiego ni genetycy zachowania. Jego zdaniem
przyjaciela, a inne nie, jedno pojechao na rnice w spostrzeganiu tego samego ro-
wspania, ksztacc wycieczk, a inne dowiska, wynikajce z odmiennego wieku
nie. Dobrze czy le, przypadki odgrywaj oraz rnic genetycznych, prowadz do
o wiele wiksz rol w rozwoju osobo- uksztatowania si rnych osobowoci.
woci, ni bylibymy skonni przypuszcza Jednak oprcz tego to samo rodowisko
(Bandura, 1982; Lewis, 1995). moe wpywa na kade z dzieci inaczej,
Zanim zakoczymy omawianie wpywu poniewa na skutek czynnikw genetycz-
rodowiska na osobowo czowieka, warto nych i rodowiskowych kade z nich jest
jeszcze przytoczy inny pogld na ten inne. Innymi sowy, wsplne rodowisko
temat. Hoffman (1991) przedstawia dwa nie prowadzi do uksztatowania si po-
podstawowe argumenty przeciw ustale- dobnych osobowoci, jeeli jego dowiad-
niom genetyki zachowania. Po pierwsze czanie jest uwarunkowane istniejcymi
jego zdaniem ta metoda bada nie pozwala uprzednio rnicami. W dodatku efekty
doceni znaczenia wsplnych rodowisk wsplnego ycia mog by maskowane
ycia. Po drugie zoono wsplnych wa- efektami odrbnych dowiadcze, odmien-
runkw ycia w rodzinie w poczeniu z in- nych dla kadego dziecka. W rezultacie
nymi czynnikami moe przysoni efekty [...] mona sobie wyobrazi rozmaite
oddziaywania rodziny na osobowo jej aspekty wsplnego ycia, ktre oddziaay
czonkw. na wszystkie dzieci, ale ktre wpyny
Rozwamy kady z tych punktw na nie w rny sposb" (Hoffman, 1991,
osobno. Po pierwsze Hoffman kwestionuje s. 192).
liczne zaoenia genetyki zachowania. Na Hoffman nie kwestionuje tezy, e dzieci
przykad podaje w wtpliwo twierdzenie, z tej samej rodziny s rne. Pyta raczej,
e warunki rodowiskowe blinit jednoja- dlaczego miayby by takie same. Biorc
jowych i dwujajowych s podobne. Uwaa pod uwag fakt, e dynamika ycia ro-
on, e blinita jednojajowe s trakto- dzinnego zmienia si wraz z pojawieniem
wane przez rodzicw bardziej podobnie si kadego kolejnego dziecka, oddziauj-
ni dwujajowe. Takie samo nastawienie cego na rodowisko rodzinne i jednocze-
maj ich rwienicy, ktrzy kieruj si nie znajdujcego si pod jego wpywem,
podobiestwem fizycznym dzieci. Hoffman a take uwzgldniajc liczne wpywajce
zauwaa te, e wyniki bada nad dziemi na rozwj osobowoci zdarzenia w rodzi-
adoptowanymi czsto rni si od wyni- nie i poza ni, czy naprawd powinnimy
kw bada nad blinitami, a stosowane oczekiwa od dzieci z tej samej rodziny
w nich sposoby pomiaru wpyww rodo- podobnych osobowoci?
wiska wzbudzaj wiele wtpliwoci. Odno- Stanowisko takie budzi jednak moje
towuje wreszcie pewne specyficzne wa- zastrzeenia. Niekiedy konstatowane r-
ciwoci rodzin adopcyjnych i utrzymuje,
nice midzy rodzestwem mog si wy-
e niektre badania wykazuj znaczc
dawa wiksze ni w rzeczywistoci na
geny czy rodowisko? 169

skutek zastosowania okrelonych narz- biestwa pynce z jednakowej sytuaqi


dzi badawczych. Powierzchowne rnice rodzinnej.
mog maskowa gbsze podobiestwa. Cho midzy stanowiskiem Plomina
Innymi sowy, rnice fenotypu mog i Dunna a pogldami Hoffmana istniej r-
przysania podobiestwa genotypu. Feno- nice, to zasadnicze tezy pozostaj zbiene.
typ dotyczy obserwowalnych waciwoci; Badacze ci, podobnie jak inni psychologo-
genotyp - gbszej struktury. Na przy- wie, zgadzaj si, e rodowisko odgrywa
kad dwoje dzieci z tej samej rodziny wan rol, a dowiadczenia wynikajce
moe przeywa konflikt na tle domi- z ycia rodzinnego oraz wydarze poza
nacji i ulegoci. W jego efekcie jedno rodzin maj due znaczenie dla rozwoju
dziecko stanie si ulege, a drugie przyj- osobowoci. Zgadzaj si te, e kszta-
mie postaw dominujc. Inny przykad: tuje si ona pod wpywem wielu rnych
rodzestwo moe stan wobec problemu czynnikw, oddziaujcych rwnoczenie,
wyraania zoci. Jedno z dzieci stanie a zarazem w cigu duszego czasu. Uznaj
si w rezultacie wybuchowe, bdzie gwa- wreszcie, e oddziaywania czynnikw ge-
townie wyraao niezadowolenie, drugie netycznych i rodowiskowych nakadaj
natomiast stanie si ciche i zahamowane. si na siebie. Tym wanie zagadnieniem,
W obu wypadkach rnice obserwowa- wzajemnego wspoddziaywania natury
nych z zewntrz cech przysaniaj podo- i rodowiska, chcemy si teraz zaj.

Wspoddziaywanie genw i rodowiska


Jak dotd oddzielnie omawialimy wpyw Czowiek jest w tym wypadku biernym
czynnikw dziedzicznych oraz rodowisko- odbiorc zewntrznych wydarze. Czyn-
wych na osobowo. W istocie jednak dzia- niki genetyczne wspoddziauj ze ro-
aj one jednoczenie i wpywaj na siebie dowiskiem, ale jedynie w niejako bierny,
nawzajem. W toku bada wyodrbniono reaktywny sposb.
trzy podstawowe rodzaje tego wspod- W drugim rodzaju wspoddziaywania
dziaywania (Plomin, 1990a, b; Plomin, ludzie rnicy si genetycznie wywouj
Neiderhiser, 1992). Po pierwsze byby odmienne reakcje rodowiska. Na przykad
to wypadek tego samego rodowiska od- lkliwe, zahamowane dziecko wywouje
miennie wpywajcego na ludzi o rnej swoim zachowaniem inne reakcje rodzi-
konstytucji genetycznej. Na przykad ta- cw ni dziecko spokojne i posuszne.
kie same zachowanie rozzoszczonego ojca Warto czasami przyjrze si rodzinie nowo
albo matki inaczej bdzie oddziaywao na narodzonego dziecka podczas jej wizyty
dziecko krnbrne i lkliwe, a inaczej na w szpitalu. Nie tylko zachwyca si ona
spokojne i posuszne. Zamiast wic mwi swoim nowym krewniakiem, ale przyglda
o takim samym wpywie rodzicielskiej si rwnie innym dzieciom na oddziale.
zoci na kade z dzieci, naleaoby raczej Niektre z nich s oceniane jako sod-
przeanalizowa zwizek midzy zachowa- kie", inne maj twarz, ktr tylko matka
niem rodzicw a osobowoci dziecka. moe kocha"; niektre s uznawane za
170 rozwj osobowoci

ywe", inne za spokojne, jedne wygldaj cech . osobowoci. Dziecko, ktre na sku-
na inteligentne, inne wrcz przeciwnie. tek swojego wyposaenia genetycznego
Rnice te mog mie duy wpyw na wi jest niemiae i zamknite wywouje inne
midzy noworodkiem a jego rodzicami. reakcje otoczenia ni dziecko ywioowe
Wyobramy sobie na przykad niespokoj- i ekstrawertywne.
nego noworodka i nerwow matk, ktra W trzecim typie interakcji midzy ge-
nie miaa przedtem dzieci. Porwnajmy to nami a rodowiskiem ludzie o rnym wy-
z sytuacj, gdy dziecko tej samej matki posaeniu genetycznym aktywnie kszta-
jest spokojne i nie sprawia kopotw. Nie- tuj swoje rodowisko. Kiedy tylko dany
pokj noworodka zwiksza zdenerwowa- czowiek jest w stanie wpywa na swoje
nie matki, jego spokj natomiast wpywa otoczenie - a umiejtno ta pojawia si
na jej niepokj agodzco. W pierwszym stosunkowo wczenie - to jego materia
wypadku kobieta boi si, e jest z genetyczny wpywa na dokonywany przez
matk", w drugim cieszy si, e wietnie niego wybr rodowiska oraz jego zmie-
sobie radzi, cho tak naprawd zachowanie nianie. Ekstrawertyk szuka innego rodo-
dziecka zupenie nie zaley od tego, co wiska ni introwertyk, sportowiec innego
ona robi! Jednak odmienne nastawienie ni kto mao sprawny fizycznie, a czo-
matki, wynikajce z dwch rnych sposo- wiek uzdolniony muzycznie innego ni
bw zachowania dziecka, moe prowadzi czowiek uzdolniony plastycznie. Wpyw
do uksztatowania si zupenie przeciw- genw ronie z czasem, w miar jak ro-
stawnych wzorcw interakcji midzy tym sn moliwoci wyboru wasnego rodowi-
dwojgiem ludzi. ska. W pewnym momencie jednoznaczne
Przez cay okres rozwoju osobowo- stwierdzenie, czy dany czowiek zosta
ci reakcje rodowiska wywoane cechami uksztatowany przez rodowisko, czy te
danego czowieka maj due znaczenie. to on je sobie wybra i uksztatowa, prze-
Jedne z takich pierwszych rnicujcych staje by moliwe.
reakcji s zwizane z pci dziecka. Oto- W sumie ludzie mog by wzgld-
czenie inaczej reaguje na wie o chopcu, nie biernymi odbiorcami wpyww ro-
a inaczej - o dziewczynce. Oprcz tego dowiskowych; mog sami wpywa swo-
dzieci szybko zaczynaj wiza cechy oso- imi waciwociami na reakcje rodowiska;
bowoci z wygldem i odpowiednio trakto- mog wreszcie celowo swoje rodowisko
wa swoich rwienikw. Oczekuje si, e wybiera i ksztatowa. Za kadym ra-
dzieci przecitnej budowy ciaa bd pew- zem mamy do czynienia ze wspoddzia-
niejsze siebie i sprawniejsze fizycznie ni ywaniem genw i rodowiska. Dlatego
dzieci chude lub otyte. Dzieci atrakcyjne genetycy zachowania podkrelaj obecnie
i sprawne fizycznie s traktowane przez wpyw genetyki na badania nad rodowi-
rwienikw inaczej ni dzieci niedyspo- skiem, prowadzcy do powstania genetyki
nujce tymi przymiotami (Brehm, 1992). rodowiska (Plomin, Bergeman, 1991;
Rnice wynikajce z odmiennego mate- Plomin, Neiderhiser, 1992; Plomin, Rende,
riau genetycznego staj si przyczynami 1991). Innymi sowy, badajc wpyw ge-
rnic w reakcjach rodowiska. W po- nw na rodowisko, nie moemy duej
wyszych wypadkach dla jasnoci wywodu przyjmowa, e nasze spostrzeganie ro-
pisalimy o wygldzie. Jednak to samo od- dowiska jest wolne od wpyww genetycz-
nosi si do uwarunkowanych genetycznie nych. Dotyczy to tyle potocznych obser-
geny czy rodowisko? 171

wacji, co obiektywnych metod pomiaru. dzieci zmieniaj rodowisko swoich rodzi-


Osoby o rnym materiale genetycznym cw (Kagan, 1994). Geny i rodowisko za-
bd odmiennie widziay to samo rodowi- czynaj wspoddziaywa na siebie bardzo
sko. Obserwacja relacji midzy rodzicami wczenie i sytuacja ta utrzymuje si przez
a dziemi jasno pokazuje te, jak bardzo cae ycie czowieka.

Wpyw genw i rodowiska na osobowo czowieka:


wnioski

W niniejszym rozdziale omawialimy wpyw leno genw i rodowiska w procesie


genw i rodowiska na osobowo czo- ksztatowania ludzkiej osobowoci. Biolog
wieka. Zaczlimy od podkrelenia zna- Timothy Goldsmith (1991) zauwaa, e
czenia genw dla osobowoci, wskazujc, przypisywanie danego zachowania wycz-
e dziki nim wszyscy jestemy do siebie nie jednemu z tych czynnikw ma rwnie
podobni jako ludzie, a zarazem wyjtkowi wiele sensu jak spr o to, czy ciasto
jako poszczeglne jednostki. Z ewolucyj- robi si z mki, czy z cukru. Ten sam
nej historii gatunku ludzkiego wynika, e autor twierdzi dalej, e [...] wiedza ludzka
czy nas co wsplnego. Jednoczenie nie posuwa si naprzd dziki okrele-
dziki genom dziedziczonym po przod- niu, jaki procent ludzkiego zachowania
kach kady czowiek jest jedyny w swoim jest determinowany genetycznie, a jaki
rodzaju. Nastpnie zajlimy si znacze- kulturowo" (s. 87). W myl jego opinii,
niem rodowiska, wskazujc, e ma ono
podzielanej zreszt przez innych biologw,
duy wpyw na osobowo czowieka, cho
prawdopodobnie nigdy nie bdziemy po-
trudno okreli precyzyjnie wpyw po-
trafili powiedzie, na ile dane zachowanie
szczeglnych waciwoci rodowiska na
czowieka wynika z genw, a na ile jest
konkretne cechy osobowoci. Jedn z przy-
uwarunkowane kulturowo. Zdaniem wielu
czyn jest to, e osobowo czowieka
badaczy takie pytanie nie ma sensu. Nie-
ksztatuje wiele czynnikw - rne geny
odpowiedzialne za najwaniejsze cechy, zalenie od tego, czy bdziemy si posu-
rne zmienne rodowiskowe oddziaujce giwa wskanikami odziedziczalnoci, czy
w okrelonych momentach oraz rozma- te nie, musimy pamita, e okrelaj one
ite sposoby wspoddziaywania czynni- jedynie, w jaki sposb geny przyczyniaj
kw dziedzicznych i rodowiskowych. si do zrnicowania danej cechy w obr-
bie danej spoecznoci, a nie przesdzaj
Zastanawiajc si nad tymi skompli-
o stopniu genetycznego uwarunkowania
kowanymi zagadnieniami, atwo popa
ludzkiej osobowoci. ywimy nadziej, e
w mylenie w rodzaju albo - albo", jak
w chwili obecnej, kiedy wszyscy s wia-
to si zreszt czsto zdarzao w dugiej
domi caej zoonoci interakcji midzy
historii debaty midzy zwolennikami na-
tury a wyznawcami wpyww rodowiska. genami i rodowiskiem, nikt nie oczekuje
W niniejszej pracy podkrelamy wspza- w tej mierze prostych odpowiedzi.
172 rozwj osobowoci

Podstawowe pojcia
Badanie blinit (7win Studies) - metoda rnice w zachowaniach kobiet i mczyzn
badania relacji midzy genami a zachowa- wynikaj z rnego stopnia pewnoci wa-
niem, polegajca na porwnywaniu stopnia snego rodzicielstwa.
podobiestwa blinit jednojajowych, dwu- Przyczyny bezporednie (Proximate Causes)
jajowych oraz rodzestwa niebliniaczego. - tumaczenie zachowa biecymi proce-
Badanie dzieci adoptowanych (Adoption Stu- sami biologicznymi w organizmie.
dies) - metoda badania relacji midzy ge- Przyczyny pierwotne (Ultimate Causes) - wy-
nami a zachowaniem, polegajca na porw- prowadzanie zachowa z ewolucji gatunku.
nywaniu rodzestwa wychowujcego si Selektywne rozmnaanie (Selective Breeding)
razem z dziemi rozdzielonymi w wyniku - metoda ustalania zwizku midzy genami
adopcji. Zazwyczaj czy si j z badaniem a zachowaniem, polegajca na krzyowaniu
blinit. przez kilka kolejnych pokole zwierzt po-
Genetyka rodowiskowa (.Environmental Ge- siadajcych okrelon cech.
netics) - badanie wpywu uwarunkowa rodowiska wsplne i specyficzne (Shared
genetycznych na rodowisko. and Nonshared Emironments) - rozrnie-
Genetyka zachowania (Behavioral Genetics) - nie genetyki zachowania odwoujce si do
badanie genetycznego uwarunkowania ludz- sytuacji braci i sistr wychowujcych si
kich zachowa, prowadzone gwnie metod w tym samym i odmiennym rodowisku.
porwnywania podobiestwa udzi o rnym Szczegln uwag zwraca si na to, czy
stopniu pokrewiestwa. dzieci wychowujce si w jednej rodzinie
Geny (Genes) - elementy chromosomw prze- maj takie same dowiadczenia rodzinne.
noszce cechy dziedziczne. Teoria inwestycji rodzicielskiej (Parentalln-
Kwestionariusz Rnicujcych Dowiad- vestment Theory) - teoria ewolucyjna, zgod-
cze Rodzestwa (SIDE-Sibling Inventory nie z ktr mczyni i kobiety rni si
of Dijferential Experiences) - kwestiona- wielkoci zasobw inwestowanych w po-
riusz, za pomoc ktrego bada si, jak dzieci tomstwo.
z tej samej rodziny spostrzegaj swoje ro- Wskanik odziedziczalnoci (Heritabiity, h2)
dowisko rodzinne. - cz zrnicowania danej cechy w okre-
Pewno rodzicielstwa (Parenthood Probabi- lonej populacji, moliwa do wytumaczenia
lity) - ewolucyjny pogld, zgodnie z ktrym dziaaniem czynnika genetycznego.

Podsumowanie
1. W niniejszym rozdziale zajmowalimy osobowoci ley wspoddziaywanie
si genetycznymi i rodowiskowymi wielu genw.
determinantami osobowoci. Zagad- 3. Teoria ewolucji szuka pierwotnych
nienie to w przeszoci czsto byo przyczyn zachowa. Stara si wic
przedmiotem oywionych sporw na- odpowiedzie na pytanie, w jakim
ukowych, politycznych i spoecznych. celu dane zachowanie si wyksztacio
2. Na cechy dziedziczne oddziauj geny i jak funkcj adaptacyjn speniao.
kierujce biologicznymi funkcjami or- Przykadami ewolucyjnej analizy ludz-
ganizmu. U podoa wikszoci cech kich zachowa s badania nad m-
geny czy rodowisko? 173

skimi i kobiecymi preferencjami w do- 6. Badania genetyki zachowania wska-


borze partnera, podkrelajce rnice zuj rwnie na rol rodowiska
midzy pciami w zakresie inwestycji w ksztatowaniu osobowoci czo-
rodzicielskich oraz pewnoci rodzi- wieka. Genetycy zachowania ustalili,
cielstwa, a take badania nad r- e dzieci z jednej rodziny rni
nymi przyczynami zazdroci u kobiet si midzy sob nie tylko z powodu
i u mczyzn. odmiennego materiau genetycznego,
4. W celu ustalenia zwizku midzy ge- ale rwnie dlatego, e specyficzne
nami a zachowaniem stosuje si trzy rodowiska maj wiksz wag ni
podstawowe metody: selektywne roz- rodowiska wsplne. Jak wynika z ba-
mnaanie, badanie blinit oraz ba- da kwestionariuszowych, dzieci z tej
danie dzieci adoptowanych. Badania samej rodziny uwaaj, e kade z nich
blinit i dzieci adoptowanych po- jest odmiennie traktowane przez ro-
zwoliy na sformuowanie istotnych dzicw i rwienikw. Nie znaczy to
wskanikw odziedziczalnoci inteli-
jednak, e rodowisko rodzinne i do-
gencji oraz wikszoci cech osobowo-
wiadczenia z okresu wczesnodzieci-
ci. Oglny wskanik odziedziczalno-
cego s niewane dla rozwoju osobo-
ci osobowoci oceniono na 0,4, co
woci.
znaczy, e okoo 40% rnic w cechach
osobowoci wynika z przyczyn ge- 7. To samo rodowisko wywiera rny
netycznych. Jednak wskaniki odzie- wpyw na ludzi o odmiennym ma-
dziczalnoci s inne w zalenoci od teriale genetycznym. Ponadto osoby
badanej populacji, analizowanej cechy 0 odmiennym materiale genetycznym
oraz stosowanych metod pomiaru. wywouj rne reakcje rodowiska
5. Uznajc due znaczenie genw dla 1 same wybieraj sobie rodowisko,
osobowoci czowieka, trzeba jednak w ktrym chc funkcjonowa.
pamita, e wskaniki odziedziczal- 8. Wzajemne oddziaywanie na siebie ge-
noci odnosz si do populacji, a nie nw i rodowiska jest tak zoone, e
do pojedynczych ludzi czy genetycz- wszelkie proste odpowiedzi s obar-
nego uwarunkowania rnic indywidu- czone duym ryzykiem bdu. Nie ma
alnych lub grupowych. Z tego, e jaka genw bez rodowiska ani rodowiska
cecha jest uwarunkowana genetycz- bez genw. Zastanawiajc si nad oso-
nie", nie wynika, e jest niezmienna bowoci czowieka, musimy zawsze
i niepodatna na wpywy zewntrzne. pamita o tych obydwu aspektach.
6 Podune badania ycia
ludzkiego

Zawarto rozdziau

W niniejszym rozdziale zajmiemy si kwe- 4. Dlaczego badania podune s takie


sti stabilnoci i zmiennoci ludzkiej oso- trudne do prowadzenia i czego wyjt-
bowoci. Jest to trudny problem, poniewa kowego mona si z nich dowiedzie?
nie jest atwo zdefiniowa, czym s obie
te kategorie, w czym si przejawiaj oraz Obserwowanie ycia ludzkiego w du-
jak je mierzy. Z pomoc przychodz tu szym czasie, zgadywanie, jak si ono roz-
badania podune, w ktrych te same winie, to fascynujce zajcie. Czy wycho-
osoby s obserwowane i badane czsto dzc z pewnego punktu, na przykad od
w cigu dziesitkw lat. W tym rozdziale narodzin, dziecistwa albo wieku dojrze-
omawiamy wiele z nich. W ostatecznym wania, moemy przewidzie dalszy rozwj
rozrachunku stawk jest zrozumienie pro- czowieka? Ilu prezydentw Stanw Zjed-
cesw decydujcych o stabilnoci i zmien- noczonych dao si w modoci pozna jako
noci osobowoci. potencjalni przywdcy swojego narodu?
Popatrzmy na trzech niezwykle wpy-
Pytania zadawane w tym rozdziale wowych mylicieli - Darwina, Einsteina
i Freuda. W ktrym momencie mona
1. Czy osobowo czowieka jest nie- byo si domyli ich wielkoci? Ernest
zmienna w cigu duszego czasu? Jones, wielbiciel i biograf Freuda, pisa, e
Czy na podstawie obserwacji pew- w wieku lat 30 by on [...] znakomitym
nego okresu ycia czowieka moemy neurologiem, bardzo pracowitym czowie-
przewidzie, jaki ten czowiek bdzie kiem o dociekliwej umysowoci, ale -
w przyszoci? moe z wyjtkiem ksiki o afazji - trudno
2. Jak odnale wiadectwa na rzecz byoby si doszukiwa w nim znamion
cigoci procesw osobowociowych geniuszu" Qones, 1953, s. 220).
wrd pozornych (fenotypowych) ich Ludzie czsto uywaj dwojakiego ro-
zmian? dzaju sformuowa. Niekiedy mwi: Za-
3. Skd mamy pewno, e pomiary tej wsze wiedziaam, e on zostanie..." albo
samej cechy w rnych okresach s Ju kiedy si urodzia, byo wiadomo, e
porwnywalne? bdzie...". Innym razem mona usysze:
podune badania ycia ludzkiego 175

Kto by przypuszcza, e on bdzie..." abo waani. Cho znalazo to u kadego inny


Nigdy bym si nie domyli, e ona zosta- wyraz, to gbsze motywy pozostay te
nie...". Niektrzy sdz, e drogi ycia da same.
si przewidzie, przynajmniej w wypadku Powysze przykady przywodz na
pewnych ludzi. Inni w to nie wierz. Wielki myl dwa pytania. Po pierwsze, czy i jak
gwiazdor amerykaski, Mi Jogi, orzek dalece osobowo czowieka w du-
kiedy: Nic si nie koczy, pki si nie szym czasie pozostaje niezmienna?
skoczy", a wtrowa mu znakomity pro- Czy w pewnych okresach jest bardziej
ducent filmowy, Samuel Goldwyn: Tylko staa ni w innych? Czy osobowoci jed-
gupiec moe co przewidywa, zwaszcza nych ludzi s bardziej stae ni innych?
odnonie przyszoci". Dlaczego? Po drugie, jak rozpozna le-
Przyjrzyjmy si yciorysom niektrych c gbiej cigo osobowoci w po-
znanych ludzi z lat szedziesitych. Ab- zornej (fenotypowej) niecigoci? Jak
bie Hoffman i Jerry Rubin przewodzili bada poszczeglne cechy osobowoci
demonstracjom podczas Narodowej Kon- w rnych okresach ycia ludzkiego, aby
wencji Demokratw w roku 1968. Obaj wyniki byy porwnywalne? Jeeli na przy-
byli zwolennikami radykalnych reform po- kad interesuje nas towarzysko lub agre-
litycznych. W pniejszych latach znik- sywno, to w jaki sposb mona osign
nli z ycia publicznego, ale podczas gdy porwnywalno wskanikw z wieku doj-
Hoffman pozosta wierny swoim pogl- rzaego, dziecicego, a nawet niemowl-
dom, Rubin zaj si graniem na gie- cego? Czy wskanik poziomu inteligencji
dzie. Inna para. Timothy Leary i Richard niemowlcia jest porwnywalny ze wska-
Alpert propagowali narkotyki jako spo- nikiem inteligencji czowieka dorosego?
sb na poszerzanie umysu". Pochodzili Czy za zmian osobowoci powinno si
z rnych rodowisk, pracowali jako psy- uwaa kad zmian zachowa midzy
chologowie na Harvardzie i zyskali z dwoma punktami w czasie, czy te mona
saw z powodu namawiania studentw do rozrni midzy zmianami ilociowymi
eksperymentw psychodelicznych. W p- i jakociowymi? A w obrbie zmian ja-
niejszych latach Alpert zainteresowa si kociowych, czy mona dokona rozr-
religi Wschodu i obecnie jest znany nienia midzy zmianami zachowujcymi
jako Ram Dass. Leary natomiast trafi cigo z poprzednim wzorcem (na przy-
do przemysu rozrywkowego. Wielu psy- kad zmiana form wyraania pewnoci sie-
chologw zdumiewaa przemiana Alperta bie) a zmianami niecigymi (na przy-
z konwencjonalnego psychologa, czonka kad osoba niemiaa staje si bardzo
zamonej i wpywowej rodziny, w posta towarzyska)? I co moe najtrudniejsze,
kultow. Jednak zdaniem Davida McCle- czy potrafimy odrni zmian w obrbie
llanda, kierujcego harvardzkim wydzia- konkretnej cechy lub aspektu funkcjono-
em psychologii w czasie, kiedy pracowali wania jednostki od caociowej zmiany
tam Leary i Alpert, przemiana nie bya osobowoci?
tak niezwyka, jak mogoby si wydawa,
W niniejszym rozdziale najpierw om-
bowiem mimo zewntrznych, fenotypo-
wimy teorie stadiw rozwojowych, akcen-
wych rnic midzy nimi, byli do siebie
tujce naturalny potencja rozwojowy oso-
bardzo podobni w sensie genotypowym.
bowoci czowieka. Nastpnie zajmiemy
Obaj pragnli by znani, wpywowi, po-
si podunymi badaniami osobowoci i do-
176 rozwj osobowoci

wodami przemawiajcymi za stabilnoci wimy czynniki wpywajce na zmienno,


oraz za zmiennoci, cigoci i nieci- jak rwnie te, ktre utrzymuj dziaanie
goci osobowoci. Na koniec przedsta- organizmu w tej samej postaci.

Teorie okresw rozwojowych osobowoci


Niektrzy psychologowie rozbijaj ycie sowego Piageta opieraa si na obserwa-
czowieka na stadia. Teorie stadiw roz- cjach klinicznych, uzupenionych o syste-
woju wyrniaj si trzema waciwo- matyczne badania nad rozwojem zdolnoci
ciami. Po pierwsze ujmuj rozwj w ka- poznawczych u dzieci.
tegoriach okresw, w ktrych dany or-
ganizm charakteryzuje si okrelonymi
waciwociami. Rne stadia wi si Psychoseksualne stadia rozwoju Freuda
z rnymi waciwociami, co znaczy, e Najbardziej znan teori stadialnego roz-
kade kolejne stadium niesie ze sob woju osobowoci jest teoria psychosek-
jakociow zmian w naturze organizmu.
sualnych stadiw rozwoju Freuda. Zda-
Po drugie przyjmuje si, e kade sta-
niem austriackiego badacza rdem in-
dium ma swj czas. Istnieje tutaj pewien
stynktw czy popdw s napicia or-
margines tolerancji. U jednych osobnikw
ganiczne. Cz ciaa, w ktrej objawia
dane stadium moe si zacz lub skoczy
si napicie, a tym samym koncentruje
nieco wczeniej albo pniej ni u innych,
ale istniej te nieprzekraczalne granice. si energia instynktu (popdu), nazywa
W okresie dojrzewania drugorzdowe ce- si stref erogenn. W trakcie roz-
chy pciowe pojawiaj si u jednych ludzi woju nastpuje uwarunkowana biologicz-
nieco wczeniej ni u drugich, ale w okre- nie zmiana stref erogennych. Podstawowe
lonym czasie powinny si one pojawi rdo pobudzenia i energii jest uloko-
u wszystkich. Po trzecie stadia rozwojowe wane w okrelonej strefie erogennej, ktra
charakteryzuj si sta kolejnoci czy zmienia si we wczesnych latach rozwoju.
te sta progresj. Zakada si, e kade Na pocztku sfer erogenn s usta, na-
stadium, z charakterystycznymi dla niego stpnie odbyt, a wreszcie narzdy pciowe.
wyrnikami, bdzie poprzedzone innym Rozwj psychiczny i emocjonalny dziecka
okrelonym stadium, a po nim nastpi zaley od interakq'i spoecznych, lkw
stadium pniejsze. i gratyfikacji zwizanych z tymi strefami.
Wikszo psychologicznych teorii sta- Podczas oralnego stadium rozwoju,
diw rozwoju opiera si na obserwacji. kiedy rdem pobudzenia s usta, zaspo-
W ramach psychologii rozwoju najbardziej kojenie przynosi karmienie, ssanie palca
znanym teoretykiem stadiw jest Jean Pia- i inne dotyczce buzi czynnoci charakte-
get (1896-1980). Stwierdzi on, e rozwj rystyczne dla wieku niemowlcego. W y-
umysowy niemowlt i dzieci nastpuje ciu dorosym pozostaoci fazy oralnej
etapami, z ktrych kady charakteryzuje przejawiaj si uciem gumy, jedzeniem,
si pewnymi waciwociami i nastpuje paleniem papierosw oraz pocaunkami.
w okrelonym czasie. Teoria rozwoju umy- Forma wyraania ulega wic zmianie, ale
podune badania ycia ludzkiego 177

zwizek z wczeniejszym stadium oraz okresu prowadz do rozwoju osobowoci


charakterystyczna dla niego metoda graty- analnej. Jej waciwoci pozostaj zwi-
fikacji pozostaje. Wedug tej teorii, zgodnie zane z charakterystycznymi dla tej fazy
z ktr rozwj osobowoci zaley w znacz- rozwoju procesami organicznymi i inter-
nym stopniu od gratyfikacji i frustracji personalnymi - gromadzeniem i wydala-
przeywanych podczas pierwszych piciu niem odchodw oraz konfliktem midzy
lat ycia, nadmiar frustracji w tym pierw- przyjemnoci a wymogami higieny. Oso-
szym okresie prowadzi do wyksztace- bowo analn cechuje wic pragnienie
nia si osobowoci oralnej. Ludzie tego wadzy, dza posiadania, lk przed utrat
typu przyjmuj postaw roszczeniow, s kontroli oraz rozdarcie midzy buntem
niecierpliwi, zazdroni, zawistni, chciwi, a ulegoci.
nieufni, nastawieni pesymistycznie i maj W fallicznej fazie rozwoju (4-5 rok
skonnoci do depresji (czuj si puci). ycia) pobudzenie i napicie lokuje si
Nie znaczy to, e kady czowiek repre- w narzdach pciowych. Chopcy zaczy-
zentujcy typ osobowoci oralnej posiada naj mie erekcj, co prowadzi do zwik-
wszystkie te cechy, lecz to, e wiele z nich szonego zainteresowania genitaliami oraz
wystpuje cznie i tworzy pewien wzr. do odkrycia, e kobiety nie maj penisa.
Najbardziej moe obrazowym rodzajem Pojawia si rwnie rywalizacja z ojcem
osobowoci zwizanym z oralnym stadium o uczucia matki (kompleks Edypa). Cho-
rozwoju jest osobowo narcystyczna piec zaczyna odczuwa lk kastracyjny,
(Emmons, 1987; Raskin, Hall, 1981). Cha- w ktrym wyraa si jego obawa o utrat
rakteryzuje si ona skupieniem na sobie penisa. Dziewczynki w tym okresie ycia
oraz spostrzeganiem innych przez pry- rwnie fascynuj si swoimi genitaliami,
zmat tego, w jakim stopniu przyczyniaj jednak u nich jest to zwizane ze wia-
si oni do podtrzymania poczucia wasnej domoci braku penisa. Jednoczenie ry-
wartoci danego czowieka. Ludzie tacy walizuj z matk o uczucia ojca. Rnica
uwaaj, e im si rozmaite rzeczy nale, pci decyduje w tym okresie o rnych
e zasuguj na mio i uznanie ze strony drogach rozwoju psychicznego. W tej fazie
innych, e s wyjtkowi i niepowtarzalni. u chopcw ksztatuj si takie pniejsze
Czsto mwi o sobie (Raskin, Shaw, cechy mskie, jak skonno do rywalizacji
1987) i domagaj si uwagi innych ludzi. oraz pragnienie siy, a u dziewczynek -
Nastpuje wic zmiana w sposobie prze- ekshibicjonizm oraz poczenie zalotnoci
jawiania (fenotypie) danej waciwoci, ale z naiwnoci (tabela 6.1).
podstawowa, gboka struktura osobowo- Freudowsk teori psychoseksualnych
ci (genotyp) pozostaje ta sama. stadiw rozwoju krytykowano za zbytni
Drugie stadium rozwoju osobowo- nacisk na biologiczny aspekt czowieka.
ci otrzymao w teorii psychoseksualnej Feministki gwatownie atakoway zawarty
miano fazy analnej (2-3 rok ycia). r- w niej obraz kobiet. Krytykowano rw-
dem pobudzenia jest w niej odbyt. Przy- nie jej metodologi badawcz, cho ist-
jemno wie si z wydalaniem, pobu- niej przemawiajce za t teori dowody
dzajcym bony luzowe tej okolicy ciaa. (Pervin, 1993a). Naszym celem nie jest
Jednak ta przyjemno zostaje zakcona jednak jej ocena, lecz zaprezentowanie
wymaganiami ze strony rodzicw lub opie- jej jako przykadu stadialnych teorii roz-
kunw. Przyjemnoci i frustracje z tego woju. Freud twierdzi, e wczesny rozwj
178 rozwj osobowoci

TABELA 6.1 Cechy osobowoci zwizane z psychoanalitycznymi typami osobowoci

OSOBOWO CECHY OSOBOWOCI


oralna roszczeniowo, niecierpliwo, zazdro, zawi, wybuchowo, skonno do
depresji (poczucie pustki), nieufno, pesymizm
analna surowo, dza wadzy, zainteresowanie prawami i obowizkami, znajdowanie
przyjemnoci w posiadaniu, lk przed utrat panowania, dylemat: ulego czy
bunt
falliczna mczyni: ekshibicjonici, rywalizujcy, pragncy sukcesu, skupieni na swojej
mskoci
kobiety: naiwne, uwodzicielskie, ekshibicjonistki, skonne do flirtw

biologiczny i psychiczny skada si z wy- nie wynika ze zmiany strefy erogennej,


stpujcych w staej kolejnoci etapw, lecz z tego, e uczenie dziecka zaatwiania
z ktrych kady ma swj okrelony czas potrzeb fizjologicznych jest sytuacj spo-
oraz szereg charakteryzujcych go wa- eczn, w ktrej moe ono nabra wiary
ciwoci. Co wicej, kady wie si w siebie albo pogry si w niepewnoci
z pewnym rodzajem osobowoci czowieka i wstydzie. W fazie fallicznej dziecko po-
dojrzaego. W wieku dojrzaym waciwa winno si nauczy czerpania przyjemnoci
dla danego stadium osobowo wyraa si ze swoich osigni i z ducha wspza-
inaczej ni w dziecistwie, ale wedug wodnictwa, zamiast ulega z ich powodu
Freuda podstawowa struktura osobowoci poczuciu winy.
(genotyp) pozostaje taka sama, niezalenie Freud uwaa, e podstawy osobowoci
od sposobu jej zewntrznej manifestacji ksztatuj si w cigu pierwszych piciu lat
(fenotyp). ycia. Erikson by w tej kwestii bardziej
elastyczny. Wyrni rwnie pniejsze
stadia rozwoju, z charakterystycznymi dla
Psychospoeczne stadia rozwoju Eriksona
nich problemami, sposobnociami i zagro-
W przeciwiestwie do Freudowskiego na- eniami. Na przykad podstawowym wy-
cisku na biologi i instynkty Erik Erik- zwaniem wieku modzieczego jest wy-
son skupi si na etapach rozwoju spo- ksztacenie poczucia wasnej tosamoci
ecznego. Wyrnione przez niego stadia oraz spjnoci z^ opiniami innych na swj
oraz charakterystyczne dla kadego z nich temat. W przeciwiestwie do ludzi ma-
cechy osobowoci obejmuj rwnie wiek jcych bardzo wyrane poczucie wasnej
dojrzay i staro (tabela 6.2). tosamoci ludzie cierpicy na pomiesza-
Przyjrzyjmy si pierwszemu stadium. nie rl nie wiedz, kim naprawd s,
Zdaniem Eriksona jego znaczenie nie czy to, co o sobie myl, pokrywa si
polega na zlokalizowaniu przyjemnoci z opiniami innych ludzi na ich temat,
w okolicy ust, lecz na ufnoci lub braku w jaki sposb stali si tym, kim s, ani
zaufania dziecka do opiekuna podczas kar- dokd bd zmierza w przyszoci. Na
mienia. Podobnie, znaczenie fazy analnej progu dorosoci owa niepewno wasnej
podune badania ycia ludzkiego 179

TABELA 6.2 Osiem etapw rozwoju psychospoecznego Eriksona i wpyw kadego z nich na
osobowo

STADIUM WIEK CECHY POZYTYWNE CECHY NEGATYWNE


ROZWOJU
PSYCHOSPO-
ECZNEGO _
podstawowa i dobre samopoczucie, ufanie sobie zte samopoczucie, brak wiary
ufno i/s. i innym, optymizm w siebie i innych, pesymizm
podstawowa
nieufno
autonomia 2-3 wiczenie silnej woli, panowanie nadmierna samokontrola,
vs. wstyd nad sob, umiejtno zwtpienie, niemiao, wstyd,
i niepewno dokonywania wyborw niepewno
inicjatywa re. 4-5 przyjemno z osigni, poczucie winy z powodu swoich
poczucie winy aktywno, realizowanie celw zamiarw oraz osigni
pracowito okres zaangaowanie w produktywne poczucie niszoci, nieumiejt-
vs. poczucie dojrzewania przedsiwzicia, duma no doprowadzania rzeczy do
niszoci z wykonanej pracy koca
tosamo vs. okres poczucie integralnoci odczucie obcoci w rolach
pomieszanie rl modzieczy wewntrznej, perspektywy kariery spoecznych, brak ustalonych
standardw, poczucie sztucznoci
blisko vs. okres wczesnej wzajemno, dzielenie si unikanie intymnoci, powierz-
izolacja dorosoci mylami, prac, uczuciami chowno zwizkw
postawa twrcza okres dojrzay umiejtno penego zaangaowa- utrata zainteresowania prac,
vs. stagnacja nia si w prac i zwizki z innymi ubogie zwizki z innymi
integralno ys. pniejsze lata poczucie porzdku i znaczenia, lk przed mierci, gorzkie
rozpacz ycia zadowolenie z siebie i swoich refleksje na temat ycia, tego, co
osigni si od niego otrzymao lub tego,
co si nie zdarzyo

tosamoci moe prowadzi do przerzuca- ma etap tosamoci bd pomieszania rl.


nia si od grupy do grupy oraz do wiel- On te zainspirowa niezwykle ciekawe
kich trudnoci z wyborem wasnej drogi badania. Marcia (1966; 1980), podczas ba-
zawodowej. Jeeli te problemy nie zostan da prowadzonych w grupie studentw
rozwizane w tym czasie, to pniejsze wzbogaci Eriksonowskie ustalenia doty-
ycie takiego czowieka naznaczone jest czce tego stadium o cztery moliwe
rozpacz. Bdzie on bowiem myla, e stany docelowe: osignicie tosamoci,
ycie jest zbyt krtkie i e zawsze jest za moratorium, pomieszanie tosamoci oraz
pno, by zacz wszystko od nowa. zamknicie. W sytuacji idealnej czowiek
Eriksonowska teoria etapw ycia opuszcza ten etap ycia z penym po-
opieraa si na obserwacjach klinicznych. czuciem wasnej tosamoci. Zawiera si
Szczeglne znaczenie wedug tego badacza w tym moliwo eksplorowania alterna-
180 rozwj osobowoci

tywnych wartoci i celw zawodowych Z tego powodu uwaa, e jest bezna-


(wcznie z takimi, ktre s w opozycji do dziejny, a ycie si dla niego skoczyo
wartoci i celw rodzicw) oraz gotowo - bez zawodu by niczym. Co ciekawe,
do obrania staej drogi. W wypadku mora- w wieku modzieczym nie przeszed
torium eksplorowanie i poszukiwanie trwa przez okres poszukiwa i kryzysw, zwy-
nadal, przybierajc czsto formy obse- kle towarzyszcych wyanianiu si stabil-
syjne, ale nie prowadzc do obrania staej nej tosamoci. Przyj wartoci swoich
drogi. W wypadku pomieszania tosamoci rodzicw i poszed drog, ktr mu wy-
rwnie brakuje poczucia kierunku, ale brali. W owym czasie nie tylko odczuwa
ponadto nie ma rwnie walki, charaktery- przyjemno z powodu takiej decyzji, ale
stycznej dla stanu moratorium. Natomiast i ulg, e nie musi ponosi trudu poszu-
w wypadku zamknicia istnieje przywiza- kiwa. To przedwczesne zamknicie oso-
nie do wartoci i celw, ale bez rozwaenia bowoci mogo wiza si z przeyciami
alternatywnych moliwoci. Przywizanie z dziecistwa, kiedy to nieustannie porw-
jest przedwczesne i moe si opiera na nywa si z ojcem. Porwnania te wypaday
nadmiernym pragnieniu dostosowania si niekorzystnie, ale wybr niezalenej drogi
do wartoci i celw rodzicw albo na lku wiza si z wyrzutami sumienia.
przed niepewnoci zwizan z poszukiwa- W sumie znaczenie bada Eriksona jest
niem. godne odnotowania z trzech powodw:
Podobnie jak wikszo teoretykw
etapw yciowych, Erikson nie uwaa, 1. Badacz ten zwrci uwag na to, e
aby kolejne stadia byy zupenie od siebie psychospoeczne aspekty rozwoju s
niezalene. Rozwj czowieka ma charak- rwnie wane jak biologiczne.
ter caociowy. To, co si wydarzyo na 2. Rozcign on psychoanalityczne sta-
etapach poprzednich, wpywa na etapy na- dia rozwojowe na cae ycie czo-
stpne. Na przykad atwiej jest wykszta- wieka i wyrni problemy charakte-
ci stabiln tosamo, jeeli wczeniej rystyczne dla starszego wieku.
uriiiao si czerpa przyjemno ze swoich 3. Pokaza, e ludzie spogldaj w przy-
osigni i przedsiwzi, zamiast dozna- szo rwnie czsto, jak w prze-
wa z ich powodu poczucia winy. Jednocze- szo, i e sposb konstruowania
nie osobom o stabilnej tosamoci atwiej przez nich przyszoci moe by rw-
jest nawizywa gbokie, satysfakcjonu- nie znaczc czci ich osobowoci,
jce wizi z innymi (Kahn, Zimmerman, jak sposb konstruowania przeszoci.
Csikszentmihayi, Getzels, 1985).
Przykadem takiego powizania sta- Jednoczenie, podobnie jak inni teo-
diw rozwojowych moe by historia mo- retycy stadiw rozwojowych, podkrela
jego dwudziestoletniego pacjenta. Cierpia sta kolejno stadiw, ich wystpowanie
na gbok depresj wynikajc z nieumie- w okrelonych momentach ycia, zwizek
jtnoci sfinalizowania czynnoci niezbd- kadego z nich z konkretnymi proble-
nych do podjcia pracy zawodowej. Nie mami oraz pozytywne i negatywne efekty
brakowao mu przy tym zdolnoci, lecz kadego etapu. Opisujc okolicznoci roz-
przytacza go lk i ogromne poczucie wojowe charakterystyczne dla kadego
winy, bo jego rodzina zawsze oczekiwaa stadium, zwraca jednoczenie uwag na
od niego wyboru tego wanie zawodu. to, e stadia wczeniejsze wpywaj na
podune badania ycia ludzkiego 181

pniejsze. Sposb rozwizania problemu na cechy wyksztacone na wczeniejszych


charakterystycznego dla danego stadium etapach rozwoju?
ma duy wpyw na cay rozwj osobowoci, Badacze o orientacji spoeczno-poz-
a nie na rozwj pojedynczego, izolowanego nawczej natomiast zaatakowali sam ide
elementu. rozwoju w wydaniu teorii stadiw rozwojo-
wych. Bandura (1986) twierdzi, e rozwj
dotyczy konkretnych dziedzin i zakresw,
Krytyka teorii stadiw rozwoju osobowoci
a nie oglnych struktur. Jego zdaniem:
Teorie stadiw rozwoju kad nacisk na
sta kolejno danych etapw ycia, z kt- Stadia poznawcze prawdopodobnie obej-
rych kady charakteryzuje si pewnymi mowayby rne jakociowo, ale w kadej
waciwociami oraz zaczyna si i ko- kolejnej fazie jednolite sposoby mylenia.
czy w okrelonym czasie. Wielu badaczy Wysze etapy polegayby na przekszta-
twierdzi te, e stadia s krytycznymi ceniu wynikw niszych etapw. Jednak
okresami rozwoju. Jeeli charakteryzu- badania nie potwierdzaj idei jednolitych
jca dane stadium waciwo nie ukszta- etapw rozwoju mylenia. Poziom funk-
tuje si w okrelonym czasie, to pniej
cjonowania poznawczego jest zazwyczaj
te nie rozwinie si we waciwej formie.
rny w rnych dziedzinach.
Zaprezentowane tutaj teorie, jak rwnie
(1986, s. 484)
inne teorie stadiw rozwoju, rni si
rozkadem akcentw. Na przykad teoria
Dochodzimy w ten sposb do idei okresw
psychoanalityczna podkrela wag wszyst-
krytycznych, ktra zakada [...] istnienie
kich wymienionych powyej waciwoci,
inne z kolei teorie rozwojowe przykadaj wyranie wyodrbnionej fazy podatnoci,
wiksz wag do staego nastpstwa sta- przed ktr i po ktrej wystpuje brak
diw, a mniejsz - do ich decydujcego podatnoci" (Bateson, Hinde, 1987). Ter-
znaczenia. minu tego uy wybitny etolog - Kon-
rad Lorenz w celu podkrelenia wagi
Mimo e teorie te przedstawiaj rozwj
pewnych dowiadcze w okrelonym mo-
osobowoci w sposb obrazowy i pozwalaj
mencie rozwoju. Mona w tym wypadku
na wyrnienie okrelonych procesw za-
mwi o zjawisku wdrukowywania, kt-
chodzcych w rnych momentach ycia,
rego przykadem moe by szybka nauka
spotkay si z du krytyk. Po pierw-
kacztka podania za matk. Zjawisko
sze kwestionowano niezmienn kolejno
to zachodzi w cigu kilku pierwszych
stadiw rozwojowych oraz relacje mi-
dni po wykluciu si z jajka. Jeeli mae
dzy nimi. Czy jest na przykad moliwe
ominicie jakiego stadium albo szybkie kaczki w tym okresie nie maj kontaktu
przemknicie przeze, pozwalajce nadro- z matk, to ucz si chodzi za kim
bi czas? Czy waciwoci wyksztacone albo za czym innym. Podobnie ptaki ucz
na jednym etapie ulegaj transformacji si charakterystycznego dla ich gatunku
podczas przejcia do nastpnego etapu, piewu tylko wtedy, gdy maj okazj go
czy po prostu nawarstwiaj si jedne na ^usysze w bardzo konkretnym, wczesnym
drugie? Czy na przykad dany czowiek okresie ycia.
ma okrelony poziom samokontroli, czy Takie spostrzeenia doprowadziy do
te skonno do samokontroli nakada si sformuowania koncepcji okresw kry-
182 rozwj osobowoci

tycznych, w ktrych organizm przejawia Nie wszystkie bodce ponadto s rwnie


wielk podatno na okrelone bodce wane w kadej fazie rozwoju. Jednak
otoczenia. Jeeli owe bodce w danym zmiana w pniejszym okresie moe wy-
czasie nie wystpi, moe to mie opa- maga spenienia specjalnych warunkw.
kane skutki dla organizmu. Z koncepcj Istnieje na przykad pogld, e aby w wieku
t zgadza si psychoanalityczna teoria sta- dojrzaym zmieni zachowania uksztato-
diw rozwoju. Obecnie jednak zostaa ona wane we wczesnym dziecistwie, trzeba
poddana krytyce i jest zastpowana kon- podda czowieka silnemu stresowi i presji
cepcj okresw wraliwoci (Bornstein, zewntrznej (Bateson, Hinde, 1987).
1987; 1989; Wachs, 1992). Mao kto broni Podsumowujc, teorie stadiw rozwo-
pogldu o sztywnych okresach rozwoju jowych osobowoci zwracaj uwag na
oraz szkodliwych efektach braku odpo- znaczenie poszczeglnych okresw ycia
wiednich bodcw ze rodowiska. Mwi oraz na kolejno typowych zmian ilocio-
si raczej o plastycznoci i elastyczno- wych i jakociowych. Pewne etapy ycia s
ci, cho niekoniecznie nieograniczonej. bardziej odpowiednie dla rozwoju danych
Okresy wraliwoci s to okresy podwy- cech osobowoci ni inne, a wtedy pewne
szonej podatnoci, przed ktrymi i po kt- bodce zewntrzne nabieraj szczeglnej
rych wraliwo jest mniejsza" (Bateson, wagi. Wydaje si, e wiele cech osobo-
Hinde, 1987, s. 20). woci rozwija si rzeczywicie w okre-
Idea okresw wraliwoci nie przekre- lonym porzdku. Zarazem jednak proces
la wagi okresw rozwoju ani nie ozna- rozwoju nie jest taki globalny, sztywny
cza nieograniczonej plastycznoci proce- i niezmienny, jak mogoby to wynika
sw rozwojowych organizmu. Ona jedynie z pism zwolennikw teorii stadiw. Rozwj
agodzi kategoryczno stwierdze kon- czowieka charakteryzuje jednak pewna
cepcji okresw krytycznych. Zgodnie z ni elastyczno, cho nie jest ona bezgra-
organizm w pewnych okresach jest szcze- niczna. W kolejnej czci, omawiajcej
glnie wraliwy na okrelone bodce ro- badania podune, bdziemy mieli okazj
dowiskowe. Jednak wpyw tych bodcw przyjrze si tym zagadnieniom bardziej
(lub ich braku) nie musi by nieodwracalny. szczegowo.

Podune badania rozwoju


Badania podune prowadzone s przez modziey i dorosych i analizuje zmiany
dugi czas i dotycz tych samych osb, w nateniu i formach agresji w zalenoci
poddawanych okresowo jednakowym te- od wieku. W badaniach podunych nato-
stom. Tym wanie rni si one od miast te same osoby s badane w rnych
bada jednorazowych, a take przekrojo- momentach ycia,
wych, w ktrych porwnuje si wyst- Badania przekrojowe pozwalaj uchwy-
powanie danego zjawiska w rnych gru- ci zaleno midzy wiekiem a osobo-
pach wiekowych. Na przykad w przekro- woci czowieka i s atwiejsze do pro-
jowych badaniach agresji zbiera si dane wadzenia ni podune. Daj one rwnie
na temat zachowa agresywnych u dzieci, moliwo znalezienia zwizkw midzy
podune badania ycia ludzkiego 183

rnymi zjawiskami, na przykad mi- cyplinie, w ktrej cigle trzeba udowadnia


dzy wychowaniem a rozwojem zachowa swoj produktywno. Trzeba te mie
agresywnych. Jednak badania te podle- pewno, e fundusze bd dostpne przez
gaj dwm ograniczeniom. Po pierwsze nastpnych dziesi, dwadziecia, a na-
zwizkw przyczynowych trzeba si do- wet trzydzieci lat, a osoby badane nie
myla, nie mona ich obserwowa in statu umr, bd osigalne i gotowe uczestni-
nascendi. Po drugie rnice midzy gru- czy w badaniach przez cay czas. Z tych
pami wiekowymi mog wynika ze zmian wanie powodw podune badania nad
obyczajowych, a nie z wieku badanych. ludmi nale do najtrudniejszych (Bock,
Gdybymy na przykad badali zaintereso- 1993; Funder, Park, Tomlinson-Keasey,
wanie muzyk rockow u modziey oraz Widaman, 1993).
dorosych w rnym wieku okazaoby si
prawdopodobnie, e wraz z wiekiem ono
sabnie. Moe to jednak wynika z rnicy Stao i zmienno
md muzycznych w poszczeglnych cza- w rozwoju osobowoci
sach. Podobnie na pogldy, postawy i za-
chowania przedstawicieli pewnych poko- Omawiajc wyniki bada podunych in-
le ogromne pitno odcisny dramatyczne teresujemy si zwaszcza zagadnieniem
wydarzenia, takie jak kryzysy gospodarcze staoci i zmiennoci osobowoci. Nie jest
i wojny. Odmienne wyniki bada kwe- ono proste. Wielu psychologw przychyla
stionariuszowych mog by efektem tych si ku jednej ze skrajnoci, uwaajc oso-
wanie dowiadcze, a nie rnicy wieku bowo za wzgldnie sta albo wzgldnie
(Elder, 1974,1979; Elder, Caspi, 1988). zmienn. Niektrzy sdz, e [...] czo-
wiekowi zmiana osobowoci przychodzi
Badania podune natomiast pozwalaj
rwnie atwo, jak zebrze zmiana paskw"
na obserwowanie procesw rozwojowych
(Watson, 1928, s. 138). Inni s w tym
in statu nascendi. Dziki temu moliwe
staje si uchwycenie rozwoju nie tylko wzgldzie wikszymi optymistami. Nie-
poszczeglnych elementw, ale rwnie kiedy nastawienie przejawia si bardziej
ich wzajemnych relacji. Cho wyniki ba- subtelnie. Jedno z posiedze zjazdu Ame-
da podunych musz by potwierdzone rykaskiego Towarzystwa Psychologicz-
innymi badaniami, to maj one rozliczne nego z 1992 roku byo zatytuowane: Czy
zalety. Nie prowadzi si ich jednak zbyt osobowo moe si zmieni?". Jak po-
czsto, z uwagi na rozmaite trudnoci. kaemy pniej, nastawienie potrafi wpy-
Problemem jest zawsze opracowanie na- n na wybr cech osobowoci poddawa-
rzdzi pomiarowych, dziki ktrym wyniki nych badaniom, czas trwania tych bada
byyby porwnywalne dla wszystkich grup oraz interpretacj wynikw. Zanim wic
wiekowych. Czy na przykad inteligencj, zaczniemy omawianie niektrych bada
towarzysko, si woli dzieci, modziey, podunych, dobrze bdzie si zastanowi,
ludzi w wieku rednim i podeszym naley co rozumiemy przez stao i zmienno.
mierzy t sam miar? Poza tym badania Zacznijmy od kilku przykadw. Jest
podune wymagaj dugotrwaego zaanga- zupenie oczywiste, e waga i wzrost
owania i mocnego zaplecza finansowego. dzieci ulegaj zmianie. Zamy jednak, e
Sponsorzy przez dugi czas nie bd znali rednia waga i wzrost pewnej grupy ludzi
wynikw, a jest to trudna sytuacja w dys- pozostaj bez zmian. Czy powiemy, e ich
184 rozwj osobowoci

waga i wzrost zmieniy si, z uwagi na W innym przykadzie dany czowiek z cza-
nastpujce w istocie zmiany, czy te po- sem stawa si moe coraz swobodniejszy
wiemy, e s staie, kierujc si wartoci w relacjach z innymi, ale w swojej grupie
redni? Inny przykad. W dziecistwie, wiekowej w dalszym cigu bdzie pod
a moe nawet przez cae ycie, ludzie si tym wzgldem przecitny. W wartociach
ucz, ale czy znaczy to, e ich inteligencja bezwzgldnych nastpuje wic zmiana, na-
wzrasta? Jeszcze inny przykad. Jeli po tomiast w relacji do rwienikw wszystko
wlaniu wody do czajnika i postawieniu pozostaje, jak byo.
go na ogniu obserwujemy wydobywajc Po drugie zmiany dziel si na ilo-
si par, to czy powiemy, e nastpia ciowe i jakociowe. By posuy si
zmiana (wody w par)? A jeeli t sam wczeniejszym przykadem, ludzie mog
wod wystawimy w naczyniu na mrz, nabywa wiedz, co niekoniecznie zna-
tak e si zetnie w ld, czy nazwiemy czy, e zaczn inaczej myle o rnych
sprawach. Jednoczenie za moe nast-
to zmian? Woda, para i ld rni si
pi zasadnicza zmiana w ich myleniu,
wygldem, ale wiemy, e za kadym razem
objawiajca si umiejtnoci obejmowa-
skadaj si z dobranych w odpowiednich
nia caej zoonoci zjawisk. Pojawienie
proporcjach wodoru i tlenu (H 2 0), z czego
si niemiaoci naley opisywa raczej
wynikaoby, e adna zmiana nie nast-
w kategoriach jakociowej ni ilociowej
pia. A co z larw przeksztacajc si
zmiany. Zmiany ciaa w okresie dojrze-
w gsienic, a nastpnie w m? Mamy wania, takie jak rozwj drugorzdowych
zmian struktury, ale wci chodzi o to cech pciowych, maj charakter jakociowy
samo stworzenie. A moe nie? Czy to i wywieraj znaczny wpyw na psychik
samo dotyczy czowieka, przechodzcego czowieka. Wszystkie one znacznie wykra-
ewolucj od niemowlcia do dorosego? czaj poza proste zmiany ilociowe, jak na
Czy powinnimy mwi o nim jako o jed- przykad zmiana wagi czy wzrostu.
nym i tym samym czowieku, akcentujc
Najwiksze moe znaczenie w teorii
tym samym stao, czy raczej podkrela
osobowoci ma rnica midzy zmian
ogrom zmian? Zastanwmy si nad pyta- fenotypow a genotypow. Pierwsza
niem: Co musiaoby si we mnie zmieni, z nich dotyczy aspektw uchwytnych na
abym przesta uwaa siebie za siebie?". drodze bezporedniej obserwacji, druga
Jak rozlege musiayby by zmiany, czego za dotyczy ukrytej struktury. Przemiana
musiayby dotyczy, abymy uznali je za wody w ld albo w par ma charakter
prawdziwe"? fenotypowy. Struktura substancji, wyraa-
Jak wynika z powyszych przykadw, jca si wzorem H 2 0, pozostaje taka sama,
odpowied na pytanie o to, co znaczy wic nie mwimy o zmianie genotypowej.
stao i zmienno nie jest prosta. Istniej Jeeli dany czowiek staje si agresywny
rne rodzaje staoci i zmiennoci oraz - co jest zmian fenotypow - to nie
rne sposoby ich badania. Jeeli chodzi znaczy, e zmianie ulega jego struktura
o rozwj osobowoci, mona wyrni psychiczna. Zmiana co do przedmiotu ry-
cztery rodzaje zmian. Po pierwsze istniej walizacji ma charakter fenotypowy, a nie
zmiany bezwzgldne oraz wzgldne. genotypowy. Znaczenie tego rozrnienia
Bezwzgldna waga albo wzrost danego wynika std, e wiele zmian fenotypowych
czowieka mog ulec zmianie, ale w sto- nie wie si ze zmianami genotypowymi.
sunku do innych ludzi pozosta takie same.
podune badania ycia ludzkiego 185

Zarazem jednak, trudno orzec, jaki cha- Kiedy si rozway te rozrnienia, staje
rakter ma obserwowana zmiana. Czy mo- si jasne, dlaczego mwienie o samej sta-
emy mie pewno, e rne zachowania oci czy zmiennoci jest zbytnim uprosz-
s po prostu odmiennymi przejawami tej czeniem. Trzeba nie tylko znale po-
samej waciwoci osobowoci, tak jak to rwnywalne wskaniki dla badanych wa-
byo z jednoci strukturaln wody, pary ciwoci w rnych grupach wiekowych,
i lodu? ale rwnie wypracowa kryteria staoci
Odrniamy wreszcie zmiany cige i zmiany. Prowadzc podune badania nad
od niecigych. Zmiana ciga ma cha- osobowdci czowieka, pragniemy opisa
rakter stopniowy i nastpuje wedug ja- zarwno to, co decyduje o jej staoci, jak
snego wzoru. Cho w cigu ycia wy- i o zmiennoci. Trzeba rwnie umie roz-
gld czowieka ulega zmianie, mon j rni rne rodzaje zmian, bo dziki temu
opisa jako cig i konsekwentn. Nie- lepiej pojmiemy rozwj osobowoci. Pra-
kiedy widzi si chopca w danym m- gniemy wszechstronnie zrozumie przej-
czynie albo dziewczynk w danej kobie- cie od dziecistwa do dorosoci, tak jak
cie. Niekiedy natomiast patrzc na zdj- pragniemy zrozumie przemian gsienicy
cia zrobione w duych odstpach czasu, w motyla. Trzeba umie uchwyci cigo,
dziwimy si, e przedstawiaj t sam spjno i konsekwencj w zmianach na
osob. Gdybymy jednak bardziej szcze- pozr bardzo gwatownych, pozostawiajc
gowo ledzili ten rozwj, ujrzelibymy, jednoczenie miejsce dla zmian rzeczywi-
jak dziecko stopniowo i w sposb cigy cie radykalnych i niecigych.
przeksztaca si w czowieka dorosego.
Zmiana nieciga natomiast jest gwatowna
i zasadnicza. Na przykad czowiek po Przykady bada podunych
wypadku moe wyglda zupenie inaczej
ni przed nim. Cigo jego wygldu Obecnie omwimy kilka przykadowych
zostaa zerwana. Czowiek umieszczony bada podunych, kadc szczeglny na-
w rodowisku radykalnie odmiennym od cisk na zagadnienia staoci i zmiennoci
dotychczasowego, na przykad w warun- osobowoci.
kach wojennych, moe przej gwatown
zmian osobowoci. Mawiamy niekiedy, e Szwedzkie Badanie Rozwoju
jakie sytuacje zmieniy nas na zawsze, e Indywidualnego Davida Magnussona
stalimy si innymi ludmi. Omwmy teraz dugoterminowe badania
ledzc systematycznie rozwj danego Davida Magnussona (1988; 1990; 1992;
czowieka, mona odrni zmiany cige Magnusson, Andersson, Torestad, 1993;
od niecigych, takie, w ktrych utrzymuje Magnusson, Torestad, 1993). Opieraj
si cigo osobowoci, od takich, w kt- si one na metodologii bada podu-
rych nastpuje radykalny zwrot. Jeeli nych, uwzgldniajcych czynniki biolo-
natomiast widzimy czowieka w dwch giczne i spoeczne i koncentrujcych si
rnych momentach ycia, moemy oceni na jednostkach oraz na rozwoju caego
gboko zmian, ale ich natura oraz prze- organizmu.
bieg pozostaj niejasne. To, co wydaje si Magnusson rozpocz badania nad roz-
wwczas zmian niecig, przy bliszym wojem czowieka w roku 1965. Ich celem
ogldzie moe nabra cigoci. byo uchwycenie wspdziaania czynni-
186 rozwj osobowoci

Badania podune
Badajc ludzi przez dugi czas, wychwytujemy w ich rozwoju zarwno elementy stae, jak i zmienne,
zalenie od tego, na jakich cechach skupiamy uwag, jakimi kryteriami staoci i zmiennoci si
posugujemy oraz jaka bya historia ycia badanych osb.
podune badania ycia ludzkiego 187

kw rodowiskowych i indywidualnych komitet. Rodzicw o wszystkich szcze-


w procesie rozwoju czowieka od dzie- gach przedsiwzicia poinformowano na
cistwa do wieku dorosego. Magnussona zebraniu, a take przed rozdaniem im kwe-
szczeglnie interesowa rozwj patologii stionariuszy. O projekcie powiadomiono
spoecznych, takich jak alkoholizm, prze- rwnie dzieci, proszc o udzia w bada-
stpczo i zaburzenia psychiczne. Ba- niach i zaznaczajc rwnoczenie, e nie
dania, prowadzone nieprzerwanie przez musz odpowiada na pytania, na ktre nie
trzydzieci lat, objy pocztkowo uczniw chc. Szczegowych informacji udzielono
i uczennice trzeciej, szstej i smej klasy rwnie miejscowej gazecie, dostarczajc
w centralnej Szwecji. Wikszo dzieci jej zarazem kopie testw i kwestionariuszy
miaa wic wtedy odpowiednio 10, 13 i 15 rozprowadzanych wrd rodzicw, uczniw
lat. Caa grupa skadaa si z 1400 osb! i w szkoach. W pniejszym okresie osoby
Wikszo informacji otrzymywano od badane byy informowane o postpach
samych badanych. Dodatkowo zadawano projektu. Wykonano wic olbrzymi prac,
rwnie pytania rodzicom, nauczycielom, by zapewni zaangaowanie i wspudzia
rwienikom, jak rwnie analizowano do- wszystkich uczestnikw tego dugotermi-
kumenty dotyczce przestpczoci, nad- nowego przedsiwzicia. Cho przygoto-
uywania alkoholu oraz leczenia psychia- wania takie mog si wydawa nieistotne
trycznego. Posugiwano si testami, kwe- z naukowego punktu widzenia, to jednak
stionariuszami i skalami szacunkowymi decyduj one o sukcesie i porace bada
wypenianymi przez badanych w duych podunych.
grupach, a niekiedy rwnie wywiadami, Jeeli chodzi o aspekt etyczny, to pod-
obserwacjami i badaniami indywidualnymi. jto wszelkie moliwe kroki, aby zapewni
Uwzgldniano czynniki biologiczne, takie dyskrecj. Kada nowa informacja bya
jak reakcja hormonalna na stres oraz elek- natychmiast kodowana, aby nikt nieznajcy
trofizjologiczna aktywno mzgu (EEG), klucza nie mg zidentyfikowa czowieka,
a take czynniki rodowiskowe, jak cha- ktrego ona dotyczy. Dane trzymano w sej-
rakter otoczenia rodzinnego i szkolnego. fach zamknitych w pokoju chronionym
Jak si mona domyli, taki projekt alarmem przeciwwamaniowym. Wyniki
musia nie ze sob ogrom problemw podawano w ten sposb, aby nie mona
praktycznych i etycznych. Jak pozyska byo odczyta z nich informacji na temat
dzieci do wsppracy i utrzyma j przez konkretnych osb.
trzydzieci lat? Jak uzyska dostp do do- Jakie byy rezultaty tych bada? Om-
kumentw? Jak zachowa dyskrecj w pro- wimy tutaj tylko dwa zagadnienia: dojrze-
jekcie obejmujcym ponad 1000 osb ba- wanie biologiczne i spoeczne dziewczt
danych i wielu badaczy, z ktrych wielu oraz rozwj patologii spoecznych u chop-
moe si w tym czasie zmieni? Ma- cw. Jeeli chodzi o pierwsz kwesti, to
gnusson rozpocz od powoania komitetu, Magnussona i jego wsppracownikw in-
w skad ktrego wchodzi przewodniczcy teresowaa rola dojrzewania biologicznego
komitetu rodzicielskiego, lekarz szkolny, w rozwoju postaw spoecznych. W szcze-
psycholog szkolny, trzech przedstawicieli glnoci badali oni efekty wczesnego i p-
nauczycieli, dyrektor szkoy oraz przedsta- nego dojrzewania. Sprawdzali, czy istnieje
wiciel Ministerstwa Edukacji. Kady etap zwizek midzy momentem dojrzewania
bada musia by zatwierdzony przez ten a problemami w domu (na przykad uciecz-
188 rozwj osobowoci

kami z domu), w szkole (wagarami) albo nie stwierdzono podwyszonej skonnoci


zachowaniami w grupie rwieniczej (al- do zachowa patologicznych, natomiast
kohol, narkotyki). U pitnastolatek takie u chopcw z drugiej - niestety tak. Pocig
zalenoci byy cakiem wyrane. Dziew- do alkoholu oraz przestpczo w pierw-
czta wczeniej dojrzewajce sprawiay szej grupie nie odbiegay od redniej, na-
wicej problemw. Na przykad 35% takich tomiast w grupie chopcw agresywnych
dziewczt, w porwnaniu z zaledwie 6% i nadpobudliwych byy wyranie wiksze.
dziewczt pno dojrzewajcych, miao za U tych chopcw za, ktrzy w wieku lat
sob liczne dowiadczenia z alkoholem. 13 nie mieli adnych problemw, wska-
Dziewczta takie czciej kciy si z do- niki alkoholizmu czy przestpczoci byy
rosymi, mniej interesoway si szko wyranie poniej redniej.
i swoj przyszoci zawodow. Koncen- Wykryto rwnie biologiczne uwarun-
troway si raczej na relacjach z innym kowania pniejszych zachowa. Okazao
ludmi, zwaszcza starszymi od nich. si, e chopcy agresywni i nadpobudliwi
W wieku lat 15 te rnice byy bardzo mieli stosunkowo niski poziom adrenaliny
due, ale w cigu kilku nastpnych lat we krwi. Poziom ten wie si z odczu-
zmniejszay si i w wieku dojrzaym nie waniem zagroenia i niebezpieczestwa.
odgryway ju tak znaczacej roli. Innymi Zdaniem psychologw osoby o niskim po-
sowy, problemy wychowawcze wynikajce ziomie wydzielania adrenaliny maj niski
z wczesnego dojrzewania wystpoway poziom reaktywnoci fizjologicznej i rza-
tylko przez pewien okres. Inne efekty dziej odbieraj rne sytuacje jako niebez-
wczesnego dojrzewania byy jednak bar- pieczne. Z podunych bada Magnussona
dziej trwae. Takie dziewczta zazwyczaj wynika, e chopcy, u ktrych w wieku
wczeniej ni dziewczta pniej dojrze- lat 13 stwierdzono niski poziom wydzie-
wajce wychodziy za m, wczeniej miay lania adrenaliny, w pniejszym wieku
dzieci, wczeniej koczyy edukacj i roz- czciej wchodzili na drog przestpstwa
poczynay prac. Nie miao to adnego ni chopcy o wysokim poziomie wydzie-
zwizku z ich poziomem inteligencji czy lania adrenaliny. Ci ostatni prawdopodob-
sytuacj rodzinn. nie znacznie szybciej wyczuwali niebez-
Aby zbada patologiczne zachowania pieczestwo i zagroenie pynce z danej
chopcw, Magnusson podzieli ich na sytuacji, co powstrzymywao ich od dziaa
grupy w zalenoci od wskanikw agre- przestpczych.
sywnoci, pobudzenia motorycznego, zdol- Na tym jednak nie koniec. Osoby
noci koncentracji oraz charakteru sto- badane podzielono na trzy grupy: tak,
sunkw z rwienikami. Podstawowym ktrej czonkowie nie dokonywali czy-
pytaniem byo, czy istnieje zwizek mi- nw przestpczych; przestpcw modo-
dzy tymi wskanikami u trzynastoletnich cianych (ktrym zdarzao si narusza
chopcw a pniejszymi patologicznymi prawo tylko do osiemnastego roku y-
zachowaniami, takimi jak alkoholizm czy cia); recydywistw (ktrzy amali prawo
przestpczo. Chopcy z dwch grup i w wieku modzieczym, i dorosym).
mieli ze stosunki z rwienikami, przy Nastpnie sprawdzono poziom ich pobu-
czym w jednej grupie dochodziy jeszcze dliwoci oraz wydzielania adrenaliny na
do tego dua agresywno i nadpobudli- pocztku wieku dojrzewania. Okazao si,
wo. U chopcw z tej pierwszej grupy e istniej tutaj cise zalenoci. W grupie
podune badania ycia ludzkiego 189

niemajcej adnych zatargw z prawem nie


stwierdzono nadpobudliwoci (tj. cigego Ponisze dane wskazuj na zwizek midzy
przestpczoci a nadpobudliwoci.
pobudzenia motorycznego oraz trudnoci Cige pobudzenie motoryczne oraz kopoty
z koncentracj), grupa recydywistw cha- z koncentracj.
rakteryzowaa si du nadpobudliwoci;
grupa modocianych przestpcw lokowaa 28
si gdzie porodku. Jeeli chodzi o ad-
renalin, to jedynie grup recydywistw 24
cechowa jej niski poziom. W sumie m-
czyzn stale wchodzcych w konflikt z pra- 20
wem cechowaa kombinacja nadpobudliwo-
ci i maej reaktywnoci fizjologicznej (ni-
I 16
ski poziom wydzielania adrenaliny), m-
czyni amicy prawo tylko w wieku mo-
dzieczym charakteryzowali si jedynie 12
nieco podwyszon pobudliwoci, a osoby
nienotowane w kartotekach policyjnych 8
miay niskie wskaniki nadpobudliwoci
oraz du reaktywno fizjologiczn (wy- 4 JL
soki poziom wydzielania adrenaliny; zob. bez modociani recydywici
przestpstw przestpcy N=11
ryc. 6.1, 6.2). N=46 N=13

Co z tego wynika? Przypomnijmy sobie


trzy wane waciwoci Magnussonow- RYCINA 6.1 Poziom nadpobudliwoci w trzech
skich bada podunych. Po pierwsze po- grupach mczyzn: bez zatargw
zwoliy one na wypracowanie standardw z prawem, modocianych przestpcw
oraz recydywistw
co do warunkw prowadzenia tego typu
bada. Po drugie czyy uwarunkowania
D. Magnusson (1992). Individual Development: A Longi-
biologiczne z psychologicznymi. Po trze- tudinal Perspective. European Journal of Personality, 6,
cie obejmoway caego czowieka, a nie 131. Przedruk za zgod J. Wiley & Sons, Inc.
relacje midzy poszczeglnymi, wyodrb-
nionymi cechami a pniejszymi zdarze-
niami. Punkt drugi i trzeci jest przejawem Zanim przejdziemy do innych bada
interakcyjnego i holistycznego spojrzenia podunych, przytoczmy pogldy Magnus-
na rozwj jednostki. Czynniki biologiczne
sona na temat przewagi bada podunych
i psychologiczne przez cay czas oddziauj
nad poprzecznymi. Jego zdaniem tylko te
na siebie. Nieprzerwane wspoddziaywa-
pierwsze pozwalaj zrozumie tego typu
nie zachodzi rwnie midzy jednostk
relacje pomidzy rnymi zmiennymi, jak
a otoczeniem. Rozwj jest spostrzegany
jako efekt cznego oddziaywania wielu uchwycone w powyej omwionych stu-
rnych czynnikw, a nie w kategoriach diach rozwoju chopcw i dziewczynek.
ewolucji kadego z nich z osobna. Czo- Nie tylko dlatego, e wykryto u nich
wiek jest rozumiany jako organiczna jed- istotne osobowe determinanty zachowa
no, a nie jako wizka oddzielnych ele- spoecznych, ale rwnie dlatego, e wyka-
mentw. zano w nich niezwykle wany wpyw sytu-
190 rozwj osobowoci

si zasuenie przedmiotem kpin i nikt


Ponisze dane wskazuj na zwizek midzy nisk
nie traktowaby go powanie. Meteorolog
reaktywnoci fizjologiczn (wydzielanie adrenaliny)
a uporczywym zachowaniem antyspoecznym w wie- usiujcy zrozumie procesy pogodowe na
ku modzieczym. podstawie poprzecznych pomiarw tem-
Wydzielanie adrenaliny a amanie prawa. peratury, siy wiatru czy wilgotnoci tego
samego dnia w rnych rejonach Szwecji
bez stresu spotkaby si prawdopodobnie z takim sa-
mym przyjciem. Badania te bowiem po-
w warunkach stresu
1500 r zwalaj zrozumie pewne wskie aspekty
procesw rozwojowych. Zarwno jednak
1250 analiza zjawisk, jak i dane empiryczne
wskazuj na konieczno uzupenienia
1000 bada poprzecznych systematycznymi ba-
E daniami podunymi o znacznie wikszej
"5. ni dotd skali.
ai 750
(Magnusson, 1992, s. 135)
a 500

Badania podune Jacka i Jeanne Blockw


250 Obecnie omwimy dugoterminowe bada-
nia zainicjowane przez Jacka i Jeanne Bloc-
ilL kw. Zaczniemy jednak od wczeniejszych
bez modociani recydywici bada podunych prowadzonych przez
przestpstw przestpcy N=11
N=46 N=13 Jacka Bocka. W doniosej ksice, wydanej
RYCINA 6.2 Poziom wydzielania adrenaliny w trzech w roku 1971 i zatytuowanej Lives Through
grupach mczyzn: bez zatargw z pra- Time (Zycie a czas) Bock omawia wyniki
wem, modocianych przestpcw oraz swoich bada nad grup ludzi w trzech
recydywistw momentach ich ycia: gdy byli oni w gim-
D. Magnusson (1992). Individual Development: A Longi-
nazjum, liceum oraz gdy przekroczyli trzy-
tudinal Perspeclive. European Journal of Personaiity, 6, dziesty rok ycia. W ksice tej autor na-
132. Przedruk za zgod John Wiley & Sons, Inc. stpujco tumaczy swoje zaangaowanie
w badania podune:

acji rodzinnej. Poza tym Magnusson twier-


Psychologowie wykazuj coraz wiksze
dzi, e odmienne relacje midzy zmien-
zainteresowanie badaniami podunymi
nymi w rnych okresach oraz wyod-
po prostu dlatego, e w inny sposb nie
rbnienie podgrup mogy by uchwycone mona odpowiedzie na pewne pytania
jedynie w toku bada podunych. dotyczce rozwoju, przyczyn i skutkw.
Metody korelacyjne, poprzeczne czy eks-
Historyk chlubicy si, e zrozumia jakie perymentalne wnosz wielki wkad do na-
wydarzenie na podstawie samych bada szej wiedzy o ludzkich zachowaniach. Nie
poprzecznych, polegajcych na analizie obejmuj one jednak czasowego wymiaru
informacji zawartych w gazetach z rnych ludzkiego ycia.
krajw wydanych tego samego dnia, staby (1971, s. 3)
podune badania ycia ludzkiego 191

Bock odwoywa si do wczeniejszych nych w rnym czasie. Ponadto wyniki


bada prowadzonych przez pracownikw dawao si przedstawi w formie liczbo-
Institute of Huma Development z Uni- wej, co pozwalao porwnywa i korelowa
versity of California (Berkeley). Cho ze- badania prowadzone w duych odstpach
brali oni wiele informacji, natknli si czasu. Poza tym w kolejnych etapach ba-
rwnie na powane problemy. Po pierw- dania ocen dokonywa inny zesp sdziw
sze wikszoci danych nie mona byo kompetentnych, co eliminowao powiela-
przedstawi w postaci liczbowej. Po drugie nie bdw pomiaru i dawao gwarancj,
informacje byy niekompletne. Po trzecie e ewentualne korelacje dotycz praw-
w tym czasie zmieniy si procedury i me- dziwych wynikw, a nie bdw. Poprzez
tody badawcze, co zagrozio cigoci ca- te procedury Bock stara si wyelimi-
ego przedsiwzicia. Po czwarte nie byo nowa wzmiankowane powyej problemy
zgody midzy badaczami co do przedmiotu i uchwyci rozwj osobowoci w cigu
badania oraz jzyka opisu. Jak form dugiego czasu.
nada danym zbieranym w badaniach po- Co Bock osign? Moemy tutaj za-
dunych, aby byy wzajemnie porwny- prezentowa tylko kilka jego najwikszych
walne? Bock postanowi, e kady badany odkry. Po pierwsze dowid zasadniczej
bdzie oceniany przez sdziw kompetent- cigoci osobowoci, wyraajcej si zna-
nych metod Q-sortu na podstawie rozle- czcymi statystycznie korelacjami pomi-
gych wywiadw, ktrych udzielali w ka- dzy ocenami osobowoci dokonywanymi
dym z etapw badania. Zadanie sdziw w trzech rnych okresach ycia. Ci-
polegao na posortowaniu 100 stwierdze go midzy okresem gimnazjum a liceum
z Kalifornijskiego Zbioru Okrele (Ca- bya przy tym wiksza ni midzy liceum
lifornia Q-Set) zgodnie z dostarczonym a wiekiem dojrzaym. Cho wyliczone ko-
wzorcem rozkadu. Sdziowie przyporzd- relacje byy istotne statystycznie, to jed-
kowali 5 okrele najlepiej charakteryzu- nak oglnie utrzymyway si na niezbyt
jcych ocenian osob lewemu kracowi wysokim poziomie. Na przykad rednie
skali, nastpnemu punktowi skali przy- korelacje w zakresie przystosowania psy-
porzdkowywali 8 okrele nieco mniej chologicznego wyglday nastpujco: 0,56
pasujcych do badanego. I tak dalej, a dla okresu gimnazjalnego i licealnego, 0,28
do 5 okrele na prawym kracu skali, dla okresu licealnego i wieku dojrzaego
w ktrym miay znale si stwierdzenia i 0,22 dla okresu gimnazjalnego i wieku
najmniej pasujce do badanego. Zatem dojrzaego.
100 stwierdze rozdzielono na 9 zbiorw Po drugie w zakresie zmiennoci uj-
o nastpujcych wartociach: 5, 8, 12, 16, mowanej globalnie oraz poszczeglnych
18, 16, 12, 8, 5, co pozwalao traktowa wskanikw cigoci wystpiy powane
otrzymany rozkad okrele, tak jak roz- rnice midzy mczyznami a kobietami.
kad normalny. Na przykad midzy okresem licealnym
Przykadowe stwierdzenia to na przy- a wiekiem dojrzaym u mczyzn odnoto-
kad: Jest krytyczny, sceptyczny, trudno wywano wiksze ni u kobiet zawenie
wywrze na nim wraenie"; Jest gada- zainteresowa i spadek poczucia humoru.
tliwy"; Szuka wsparcia u innych". W tym samym okresie w porwnaniu
Dziki uyciu opisanej metody udao z mczyznami kobiety bardziej posze-
si zapewni jednolito danych zbiera- rzay swoje zainteresowania, staway si
192 rozwj osobowoci

bardziej ambitne i yczliwsze dla innych. Pojcie kontroli ego dotyczy indywi-
Jeeli chodzi o przystosowanie psycholo- dualnej umiejtnoci wyraania lub tumie-
giczne, to dla kobiet szczeglnie trudnym nia swoich impulsw, uczu i pragnie.
okresem okaza si czas szkoy redniej. Obejmuje ono zdolno jednostki do od-
W wieku dojrzaym kobiety wykazyway raczania gratyfikacji, do powstrzymywania
taki sam poziom przystosowania jak m- si od dziaania, do izolowania si od
czyni. rodowiska. Ludzie sytuuj si pod tym
Po trzecie stwierdzono olbrzymie zr- wzgldem wzdu cigego wymiaru, od
nicowanie wskanikw cigoci midzy nadmiernej do niedostatecznej samokon-
badanymi. Gdy na przykad zbiorcza (to troli. Osoby o nadmiernej skonnoci do
jest obejmujca wszystkie badane cechy kontroli ego s skrpowane i zahamo-
osobowoci) korelacja dla mczyzn mi- wane, bez powodu odraczaj gratyfikacj,
dzy gimnazjum a liceum wyniosa 0,77, to nie okazuj emocji. Osoby o niewielkich
dla poszczeglnych badanych wahaa si zdolnociach kontroli ego s pene wyrazu,
ona od 0,1 do 1. Podobnie dla kobiet w tym spontaniczne, nie potrafi odracza graty-
samym okresie zbiorcza korelacja wyniosa fikacji, charakteryzuje je czsto somiany
0,75, ale dla poszczeglnych badanych wa- zapa. Uwaa si, e pozyqe skrajne s
haa si ona od 0,2 do 0,75. Zbiorcze wyniki gorsze z adaptacyjnego punktu widzenia
mwiy wic niewiele o poszczeglnych ni rednie natenie tej cechy.
badanych osobach. Pojcie prnoci ego dotyczy umie-
W sumie, posugujc si metod Q- jtnoci modyfikowania przez dan jed-
-sortu opracowywan, niezalenie przez nostk poziomu samokontroli w zalenoci
rne osoby w trzech rnych okresach, od sytuacji. Osoba o prnym ego charak-
Bock stwierdzi wystpowanie znacz- teryzuje si elastycznoci, umiejtnoci
cej cigoci osobowoci, wikszej przy przystosowywania si do zmiennych kolei
krtszych ni duszych odstpach czasu, losu, potrafi rwnie dobrze drobiazgowo
a take istotne rnice w cigoci oso- planowa, jak i zupenie zda si na ywio.
bowoci midzy kobietami a mczy- Ludzie sytuuj si pod tym wzgldem
znami oraz pomidzy poszczeglnymi wzdu wymiaru, od braku prnoci do jej
ludmi. peni. Wzrost prnoci oznacza zarazem
Teraz moemy wrci do bada po- popraw zdolnoci adaptacyjnych.
dunych rozpocztych w roku 1968 przez Blockowie rozpoczli prac od badania
Jacka Bocka oraz Jeanne Bock Q. Bock, 128 dzieci z dwch przedszkoli w Ber-
1993; J. H. Bock, Bock, 1980). Maj one keley w Kalifornii. Postarano si o to,
szczeglne znaczenie ze wzgldu na r- aby bya to prba zrnicowana etnicznie
norodno uzyskanych informacji, zwrce- oraz pod wzgldem dochodw i wykszta-
nie uwagi na rnice pci w rozwoju oraz cenia rodzicw (65% dzieci biaych, 27%
analiz wanych konstruktw osobistych. czarnych, 6% dzieci pochodzenia azjatyc-
Chocia bowiem Blockowie zajmowali si kiego, 2% Meksykanw). Kade dziecko
wieloma cechami osobowoci, to szcze- poddawano nastpnie wszechstronnym ba-
glnie interesowa ich rozwj dwch kon- daniom w wieku 3, 4, 5, 7, 11, 14, 18
struktw osobistych, ktrym przypisywali i 23 lat. W wieku 23 lat poddano badaniu
podstawowe znaczenie: kontroli ego oraz 104 osoby z grupy liczcej pierwotnie
prnoci ego. 128 osb. Jeeli si uwzgldni dugi czas
podune badania ycia ludzkiego 193

prowadzenia bada, to odpado zadziwia- wynika, e [...] rnice midzy ludmi


jco mao osb. Podczas kadego z omiu ujawniaj si w modym wieku i utrzymuj
etapw badania zbierano wiele rnych si przez co najmniej dwadziecia lat,
informacji. Dzieliy si one na: dane ycio- a nawet wicej" (J. Bock, 1993, s. 34). Do-
rysowe (); oceny formuowane przez ro- tyczyo to zarwno mczyzn, jak i kobiet.
dzicw, nauczycieli i innych wiarygodnych rednia korelacja wynikw dwch bada
obserwatorw (O); dane uzyskiwane za wynosia 0,48, przy czym w zalenoci od
pomoc eksperymentw oraz testw (T); odstpu midzy badaniami wahaa si od
relacje o sobie (RS). Zestawiano ze sob 0,22 (badania dziewczynek w wieku 3 i 18
informacje uzyskiwane z rnych rde, lat) do 0,82 (badania chopcw w wieku 3
aby wnioski byy wiarygodne i daway si
i 4 lat).
uoglni. Tam gdzie chodzio o uzyskanie
Stwierdzono rwnie zwizek midzy
oceny caociowej, posugiwano si me-
nateniem kontroli ego w wieku lat 3
tod opisan przy okazji poprzedniego ba-
a zachowaniem dziecka w wieku lat 7.
dania. Na przykad trzylatki byy oceniane
Dzieci o niskim poziomie samokontroli
przez trzy przedszkolanki wykorzystujce
w wieku 7 lat byy bardziej agresywne, bar-
okrelenia z dziecicej wersji Kalifornij-
skiego Zbioru Okrele (California Child dziej asertywne, mniej posuszne i mniej
Q-Set). Kady z czternastolatkw by oce- zahamowane. Dzieci o wysokim poziomie
niany przez czterech psychologw posu- kontroli ego w wieku 3 lat, majc 7
gujcych si stwierdzeniami z Kalifornij- lat byy zazwyczaj niemiae, natomiast
skiego Zbioru Okrele dla Dorosych (Ca- dzieci o niskim poziomie kontroli ego byy
lifornia Adult Q-Se). Kadorazowo oceny bardziej agresywne, czciej namieway
sdziw sumowano, co suyo zwiksze- si ze swoich rwienikw i manipuloway
niu obiektywnoci obserwacji i ocen. Po- nimi Q. H. Bock, Bock, 1980; D. M. Buss,
dobnie jak w poprzednim przedsiwziciu Bock, Bock, 1980). Stwierdzono rwnie,
Jacka Bocka, na kadym etapie zmieniano e czternastolatki o wysokim poziomie
osoby opracowujce oceny, aby zachowa kontroli ego w warunkach eksperymen-
niezaleno danych. W ten sposb uzy- talnych wykazyway du zdolno odra-
skano olbrzymi liczb informacji. Jest to czania gratyfikacji i byy okrelane jako
podstawowa waciwo tego badania. odpowiedzialne, produktywne i etycznie
Wprawdzie analizowanie danych jesz- spjne (Funder, Bock, 1989).
cze trwa, ale ju teraz mona si po- W zakresie prnoci ego wykryto r-
kusi o podanie niektrych rezultatw. nice midzy kobietami a mczyznami.
Zacznijmy od kontroli oraz prnoci ego. U mczyzn stwierdzono cigo r-
Jakie s ich drogi rozwoju? Czy na nic indywidualnych w przedziale ponad
pewno nastpuje tutaj zmiana, polegajca dwudziestu lat. rednia korelacja w tym
na wzrocie samokontroli i prnoci? okresie wynosia 0,43, wahajc si od 0,22
W wartociach bezwzgldnych powinno (korelacja midzy badaniami w wieku lat 3
si jej oczekiwa. A co z wartociami i 23) do 0,65 (korelacja midzy badaniami
wzgldnymi? Czy relacje midzy ludmi w wieku 3 i 4 lat oraz w wieku 11 i 14
w zakresie kontroli oraz prnoci ego lat). U dziewczt natomiast nie stwier-
utrzymuj si w cigu dugiego czasu? dzono adnego zwizku midzy wskani-
Jeeli chodzi o kontrol ego, to z bada kami prnoci ego w dziecistwie a tymi
194 rozwj osobowoci

WIATO NA BADACZA

JACK BOCK
Podune badanie osobowoci

Moje zainteresowanie rozwojem oso-


bowoci byo nieuniknione] konse-
kwencj wczeniejszych prac nad kon-
trol i prnoci ego. Te dwa kon- dziecistwie a struktur osobowo-
strukty osobiste, bdce prb zinte- ci czowieka dojrzaego. Przez dugi
growanego ujcia osobowoci, opra- czas wielu psychologw kwestiono-
cowalimy wraz z on, Jeanne. Aby wao istnienie tej spjnoci. My tym-
wykaza ich donioso, trzeba byo czasem potrafilimy wykaza liczne
dotrze do ich rde i zbada drogi jej przejawy. Wykrylimy na przykad
rozwoju. Zadaniu temu mogy podo- znaczce rnice midzy kobietami
a jedynie badania podune. S one a mczyznami w przebiegu rozwoju
jakby stworzone do studiw nad roz- pojcia wasnej osoby oraz innych
wojem osobowoci. aspektw osobowoci. Stwierdzilimy,
Moja ksika, zatytuowana Liws e mona przewidzie narkomani
Through Time (1971), opara na bada- w okresie dorastania oraz skonno-
niach podunych prowadzonych przez ci depresyjne w wieku dojrzaym na
innych psychologw, bya pierwsz podstawie cech osobowoci maego
prb uchwycenia czynnikw decydu- dziecka.
jcych o cigoci osobowoci. W 1969 Obecnie zbieramy plony wielolet-
roku rozpoczlimy trwajce do dzisiaj nich bada w postaci licznych odkry
badania nad grup trzyletnich ww- i ustale. Przed nami s pogbione
czas dzieci. Dziki temu przedsi- dociekania nad wpywem osobowoci
wziciu, ktre sami zaplanowalimy, w najwczeniejszych latach ycia na
chcielimy zrozumie, dlaczego ludzie funkcjonowanie w lalach pniejszych,
staj si takimi, jakimi s. Udao ze szczeglnym uwzgldnieniem zja-
nam si zgromadzi wiele dowodw wisk patologicznych.
na rzecz zasadniczej spjnoci roz-
woju czowieka oraz zwizkw midzy
struktur osobowoci we wczesnym

wskanikami w wieku modzieczym i doj- dzy czternastym a dwudziestym trzecim


rzaym. rednia korelacja wynosia 0,21, rokiem ycia byy dosy wysokie, nato-
wahajc si od -0,28 midzy czwartym miast midzy jedenastym a czternastym
a czternastym rokiem ycia do 0,68 midzy rokiem ycia, a wic w okresie dojrzewa-
trzecim a czwartym rokiem ycia. Wska- nia, odnotowywano gwatowne zerwanie
niki korelacji w dziecistwie oraz mi- cigoci.
podune badania ycia ludzkiego 195

Jeeli chodzi o inne badane cechy, to Jak wspomniaem, powysze badania s


Bock poczyni nastpujce spostrzeenia: w toku. Ju teraz wida jednak rnorod-
no danych, wynikajc z wieloci r-
1. Stwierdzono, e kobiety i mczyni de informacji, znaczenia przykadanego
rni si dynamik rozwoju poczucia do rnic pciowych w rozwoju rnego
wasnej wartoci. U mczyzn w okre- rodzaju relacji oraz wielkiej potencjalnej
sie dojrzewania poczucie to ronie, przydatnoci poj kontroli i prnoci
u kobiet maleje. Podobne wnioski ego. Swoj uyteczno w wizaniu ze
wycign Magnusson na podstawie sob spostrzee pochodzcych z rnych
swoich bada.
rde i dotyczcych rnych etapw roz-
2. Chopcy, ktrzy przeyli rozwd swo-
woju potwierdzia rwnie metoda Q-sortu
ich rodzicw, byli bardziej impulsywni
(Ozer, 1993).
od chopcw bez takich dowiadcze
i sprawiali wicej kopotw. By to
nie tyle rezultat samego rozwodu, ile Relacje midzy rodzicami a dziemi
sytuacji do niego prowadzcej. Pro- - projekt badawczy Minnesota"
blemy dziecka zaczynaj si na dugo
przedtem, zanim dojdzie do formal- Trzecie z omawianych przez nas bada
nego rozwodu. Rozdwiki midzy ro- podunych dotycz kwestii cigoci mi-
dzicami, poprzedzajce prawne zako- dzy okresem niemowlctwa a dojrzewania
czenie maestwa, mog mie bardzo (Sroufe, Carlson, Shulman, 1993). Prezen-
powane konsekwencje dla dzieci" tujemy je, poniewa zaczynaj si one od
(Bock, 1993, s. 29). - bardzo wczesnego okresu ycia czowieka
3. Nastolatki obu pci sigajce w wieku (niemowlctwa), wiele miejsca powicaj
lat 14 po marihuan miay niskie kategorii budzcej coraz wiksze zainte-
wskaniki kontroli ego. Zaywanie resowanie (przywizanie) i skupiaj si
twardych narkotykw wizao si z ni- na bardzo wanym aspekcie osobowoci,
skim poziomem prnoci ego w po- jakim s relaq'e interpersonalne.
czeniu z niskim poziomem kontroli Otwrzmy tutaj nawias, ktry pozwoli
ego. nam si zapozna z metodologicznym
4. Stwierdzono rnice midzy kobie-
i koncepcyjnym zapleczem tych bada.
tami a mczyznami w zakresie wy-
Prace nad teori przywizania opie-
stpowania wczesnych oznak skon-
raj si na ustaleniach brytyjskiego psy-
noci depresyjnych. Osiemnastoletni
choanalityka Johna Bowlby'ego oraz na
chopcy o takich skonnociach byli
empirycznych odkryciach psycholog Mary
w dziecistwie agresywni, charakte-
Ainsworth (Ainsworth, Bowlby, 1991; Bre-
ryzowali si niskim poziomem sa-
therton, 1992; Slade, Aber, 1992). Bowlby
mokontroli i niskim uspoecznieniem.
Natomiast osiemnastoletnie dziew- interesowa si wpywem wczesnego od-
czta o skonnociach depresyjnych dzielenia dzieci od rodzicw na rozwj
byy w dziecistwie surowe dla sie- osobowoci. Oddzielenie takie zdarzao si
bie, nadmiernie uspoecznione i miay czsto w Anglii podczas II wojny wia-
wysoki poziom samokontroli (Bock, towej, kiedy to rodzice wysyali swoje
Gjerde, Bock, 1991). dzieci na wie, aby uchroni je przed
196 rozwj osobowoci

bombardowaniem. Po wojnie Bowlby roz- szego roku ycia, ta wi zapewnia mu


pocz realizowa dwa projekty badawcze. bezpieczestwo. Dziecko poznaje rodo-
Pierwszy z nich, retrospektywny, polega! wisko, majc wiadomo, e w kadej
na zbieraniu relacji dzieci, ktre midzy chwili moe wrci do matki. W dalszej
pierwszym a czwartym rokiem ycia od- fazie rozwoju systemu zachowa tworz-
dzielono od rodzicw z przyczyn zdro- cych przywizanie u dziecka ksztatuj si
wotnych. Drugi, prospektywny, polega wewntrzne modele operacyjne, czyli
na obserwowaniu dzieci, ktre oddzielono reprezentacje mentalne (obrazy) siebie
od rodzicw i oddano pod opiek in- i matki, silnie powizane z uczuciami.
stytucji medycznych. Pogldy teoretyczne Wewntrzne modele operacyjne, oparte
Bowlby'ego ksztatoway si pod wpywem na dowiadczeniach pyncych z dotych-
rozwoju dwch dyscyplin biologicznych: czasowych interakqi, tworz podstaw
etologii, zajmujcej si badaniem zwierzt przyszych relacji. Pod wzgldem wagi
w ich naturalnym rodowisku, oraz ogl- przykadanej do wpywu wczesnych wizi
nej teorii systemw, koncentrujcej si emocjonalnych na przysze zwizki teo-
na zasadach funkcjonowania wszystkich ria przywizania przypomina psychoana-
systemw biologicznych. Szczeglne wra- lityczn teori relacji midzy obiektami,
enie zrobio na nim opisane przez Lo- opisujc, jak wczesne dowiadczenia de-
renza zjawisko wdrukowywania, o ktrym cyduj o sposobie widzenia siebie oraz
pisalimy przy okazji omawiania okresw o sposobie ksztatowania relaqi z innymi
krytycznych. Uwagi Lorenza na temat ludmi.
stresu separacyjnego oraz szukania przez Punkt zwrotny w empirycznych ba-
ptaki bliskoci z wdrukowanym obiektem, daniach nad tymi zagadnieniami nastpi
jak rwnie na temat wizi nieopierajcej w momencie opracowania przez Ainsworth
si na gratyfikacji oralnej, zbiene byy ze prby nieznanej sytuacji. Dziecko
spostrzeeniami Bowlby'ego dotyczcymi w wieku okoo jednego roku umieszcza si
niemowlt i maych dzieci. w nieznanym mu otoczeniu, pozwalajc mu
Na podstawie obserwacji klinicznych bawi si zabawkami. W zaplanowanych
oraz literatury etiologicznej Bowlby sfor- momentach matka opuszcza pokj, nastp-
muowa teori rozwoju systemu zacho- nie wraca. Ponadto, w rnych momen-
wa tworzcych przywizanie. Zgodnie tach wprowadza si obc osob. Niekiedy
z ni przywizanie do opiekuna, gw- dziecko zostaje z ni sam na sam do
nie matki, przechodzi przez kolejne fazy powrotu matki. Obserwacji podlega zacho-
i staje si podstaw poczucia bezpiecze- wanie dziecka w nieznanym mu otoczeniu,
stwa podczas eksploracji otoczenia i sepa- w obecnoci lub pod nieobecno obcej
racji. System zachowa tworzcych przy- osoby, w warunkach oddzielenia od matki
wizanie byby niejako zaprogramowany, oraz w chwili jej powrotu.
stanowic cz dziedzictwa ewolucyjnego Na podstawie systemu oceny zacho-
o wielkim znaczeniu adaptacyjnym. Ta- wa dzieci w nieznanych sytuacjach dzieci
kie zachowania, jak pacz, gaworzenie, podzielono na trzy kategorie: (1) dzieci
umiechanie si czy ssanie su utrzy- lkliwe - unikajce; (2) dzieci zczone
maniu bliskiego kontaktu z matk. Kiedy bezpiecznym przywizaniem; (3) dzieci
za dziecko zaczyna wdrowa i eksplo- lkliwe - oporne. Dzieci lkliwe - uni-
rowa otoczenie, zwaszcza okoo pierw- kajce (okoo 20% ogu) chtnie ba-
podune badania ycia ludzkiego 197

wisko, nie protestuj specjalnie przeciw dzieci trzynastego roku ycia. Zebrano
wyjciu matki i akceptuj osob obc, liczne dane, dotyczce na przykad tem-
nawet pod nieobecno matki. Kiedy jed- peramentu dzieci, ich inteligencji, relacji
nak matka wraca, dzieci uchylaj si od z rodzicami i rwienikami. Obserwacje
kontaktu z ni, odwracajc wzrok czy ucie- prowadzono w domu, w szkole i w la-
kajc. Natomiast dzieci zczone bezpiecz- boratorium. Po skoczeniu trzynastego
nym przywizaniem (okoo 70%) w obec- roku ycia okoo dwie trzecie uczestni-
noci matki chtnie eksploruj otoczenie kw zgodzio si bra udzia w dalszych
i akceptuj osob obc, ale nie lubi, kiedy badaniach.
matka wychodzi (na przykad pacz albo Czy rnice w stylu przywizania
szukaj jej). Kiedy matka wraca, ciesz w okresie niemowlcym, mierzone za
si (umiechaj i nawizuj kontakt). Ta- pomoc prby nieznanej sytuacji, znaj-
kie dzieci atwo si daj pocieszy i po doway odzwierciedlenie w zachowaniach
powrocie matki szybko wracaj do zabawy spoecznych i emocjonalnych w pniej-
i eksploracji. Dzieci lkliwe-oporne (okoo szym wieku? Zarwno projekt Minne-
10%) pod nieobecno matki nie chc sota", jak i inne badania wskazuj, e tak.
bada otoczenia i boj si osoby obcej, a po Wychowawcy przedszkolni oraz inni ob-
powrocie rodzicielki stroni od niej. Kiedy serwatorzy stwierdzali, e dzieci zczone
matka wraca, takie dzieci czsto domagaj bezpiecznym przywizaniem byy bardziej
si wzicia na rce, a kiedy speni ona to samodzielne ni dzieci lkliwe. Wykazy-
yczenie pacz i chc by z powrotem na way one ponadto wyszy poziom prno-
pododze. ci ego. Zwizek midzy stylem przywi-
Uzbrojeni w wiedz teoretyczn oraz zania z okresu niemowlctwa a prnoci
znajomo stylw przywizania w nie- ego by widoczny a do wieku rednio-
mowlctwie moemy wrci do projektu dziecicego. Stwierdzono rwnie zwizki
badawczego Minnesota", dotyczcego re- midzy stylem przywizania z okresu nie-
lacji midzy rodzicami a dziemi. Opierajc mowlcego a stosunkami z rwienikami.
si na pracach Bowlby'ego oraz Ainsworth, Dzieci bezpiecznie przywizane do matki
badacze kontynuujcy ten projekt ledz byy bardziej aktywne w zabawie i okazy-
relacj midzy rodzajem opieki nad nowo- way wicej zachowa pozytywnych. Po-
rodkiem a rozwojem osobowoci (Sroufe twierdzay to niezalene oceny nauczy-
i in., 1993). Zakadaj oni, e istnieje cieli, postronnych obserwatorw oraz wza-
zwizek midzy rnicami indywidualnymi jemne oceny samych dzieci. Ponadto dzieci
zaobserwowanymi we wczesnym okresie zczone bezpieczn wizi wykazyway
ycia a pniejszymi rnicami w funk- wiksz empati i atwiej radziy sobie
cjonowaniu, zwaszcza w zakresie wizi z niepowodzeniami ni dzieci z pozosta-
z innymi ludmi. Realizacj projektu roz- ych dwch grup. Stwierdzono wreszcie
poczto w 1974 roku od zebrania grupy rnice w reakcjach nauczycieli, wywoane
267 kobiet w trzecim trymestrze ciy. zachowaniem dzieci z kadej z grup. Dzieci
Dzieci i ich opiekunw poddawano obser- z bezpiecznym stylem przywizania powo-
wacji w rnych sytuacjach siedem razy doway ciepe reakcje nauczycieli, dzieci
w cigu pierwszego roku po porodzie, dwa oporne prowokoway zachowania opieku-
razy do roku w cigu nastpnych trzech lat cze, a dzieci uchylajce si wywoyway
oraz raz do roku a do osignicia przez swoim zachowaniem ch nadzoru, a nie-
198 rozwj osobowoci

kiedy zo. Wynika z tego, e [...] dzieci Istniej rwnie wstpne dane na te-
aktywnie kreuj swoje rodowisko na pod- mat przystosowania w wieku dojrzewania
stawie wczeniejszych dowiadcze" (Sro- (14-15 rok ycia). Tutaj rwnie wskaniki
ufe i in., 1993, s. 325). zdrowia emocjonalnego, wiary w siebie,
Czy te relacje utrzymuj si do wieku prnoci ego oraz kompetencji spoecz-
redniodziecicego (10-11 rok ycia)? nych s korzystne dla dzieci z bezpiecz-
Mona oczekiwa, e zwizki midzy sty- nym stylem przywizania. To trwajce po-
lem przywizania z okresu niemowlctwa nad 14 lat badanie potwierdzio, e pomimo
a zachowaniem czowieka powinny by licznych zmian istnieje zwizek midzy
coraz trudniejsze do wykrycia z uwagi na rodzajem przywizania z okresu niemow-
zmian sposobu wyraania lkw i po- lctwa a pniejszym rozwojem spoecz-
trzeb oraz wielo i rnorodno rozma- nym i emocjonalnym. Wynika z tego, e
itych wpyww rodowiskowych. Zgodnie zmiany nie wymazuj" przeszoci ani
z omawian teori wczesnodziecice wizi wczeniejszych mechanizmw adaptacyj-
oraz wewntrzne modele operacyjne wy- nych. Poprzednie wzorce mog by re-
wieraj ogromny wpyw na dalszy roz- aktywowane, a wczesne wydarzenia wraz
wj, ale nie jest on atwy do uchwycenia z biecymi okolicznociami wsptworz
w badaniach. Pomimo trudnoci znaleziono aktualne mechanizmy adaptacyjne (Sroufe
jednak na to dowody. Na przykad dzieci i in., 1993, s. 317). Cigo nie wynika
0 bezpiecznym stylu przywizania w wieku ze sztywnoci struktur osobowoci, lecz
pniejszym miay wicej wiary w siebie z konsekwentnego rozwoju mechanizmw
1 poczucia wasnej wartoci, wyznaczay osobowociowych. Jednoczenie pozostaje
sobie ambitniejsze cele i bardziej wytrwale miejsce na zmian w wyniku nowych, zna-
je realizoway, byy mniej zalene od in- czcych dowiadcze w kontaktach z in-
nych, spdzay wicej czasu w grupie i na- nymi ludmi. Koncepcja wewntrznych
wizyway bliskie przyjanie (tabela 6.3). modeli operacyjnych wykazuje wic swoj

TABELA 6.3 Korelacje pomidzy bezpiecznym stylem przywizania w wieku 2 lat a rnymi
wskanikami przystosowania psychologicznego w wieku redniodziecicym
Przytoczone dane wskazuj, e istnieje zwizek midzy stylem przywizania z okresu wczesnodziecicego
(drugi rok ycia) a osobowoci dziecka w latach pniejszych.

ZMIENNA r p
zdrowie emocjonalne 0.35 0.011
wiara w siebie 0,34 0.012
kompetencja spoeczna 0,36 0.07
umiejtnoci spoeczne 0.33 0.013
prno ego 0.32 0,019

Badania przeprowadzono na grupacli od A do 47 osb.

rdo: L. A. Sroufe, E. Carson, E. Shulman (1993). Development From Infancy. W: D. C. Funder, R. D. Park,
C. Tomlinson-Keasay, K. Widman. [red.]. Studying Lives Through Times. Waszyngton: APA.
podune badania ycia ludzkiego 199

uyteczno, z zastrzeeniem, e nowe okrelone style przywizania na podsta-


kontakty z ludmi mog prowadzi do wie odpowiedzi udzielanych przez nich
wyksztacenia si nowych modeli. w kwestionariuszach, a nie na podstawie
Zanim zakoczymy omawianie znacze- obiektywnych obserwacji z okresu nie-
nia wczesnego przywizania warto wspo- mowlctwa. Badania te nie miay przy
mnie, e w wielu badaniach dowodzono tym charakteru podunego, wic cigo
zwizku midzy nim a charakterem bu- rozwoju wynikaa z dedukcji, a nie z obser-
dowanych relacji z osobami pci prze- wacji.
ciwnej w wieku dojrzaym (Bartholomew, Pamitajc o tych zastrzeeniach, przyj-
Horowitz, 1991; Collins, Read, 1990; Fe- rzyjmy si teraz badaniu wskazujcemu na
eney, Noller, 1990; Hazan, Shaver, 1987; istnienie zwizku midzy dowiadczeniami
1994; Simpson, 1990). Stwierdzono zwi- rodzinnymi z wczesnego dziecistwa a re-
zek midzy bezpiecznym stylem przywi- lacjami uczuciowymi w wieku dojrzaym
zania w okresie niemowlcym a umie- (Waller, Shaver, 1994). Dorose blinita
jtnoci odczuwania szczcia, przyjani jednojajowe oraz dwujajowe, a take ich
i zaufania; skonno do unikania wizano maonkowie wypeniali kwestionariusze
z lkiem przed bliskoci, gwatownymi majce sprawdzi ich nastawienie do mio-
zmianami nastroju oraz zazdroci; nato- ci. Zakadano, e wie si ono z rodzajem
miast przejawy oporu i ambiwalencji - przywizania uksztatowanym w okresie
czyy si z obsesj na punkcie ukochanej niemowlcym. Porwnywano odpowiedzi
osoby, pragnieniem zespolenia, bardzo sil- wszystkich respondentw, aby sprawdzi
nym podaniem seksualnym, skonnoci relacj midzy stopniem pokrewiestwa
do skrajnoci emocjonalnych oraz zazdro- a stosunkiem do mioci. Postpowano
ci. Stwierdzono rwnie zwizek midzy wic zgodnie ze standardami genetyki za-
stylem przywizania a sposobami radzenia chowania, opisanymi w rozdziale pitym.
sobie w trudnych sytuacjach. Badanie re- Porwnywano stopie pokrewiestwa ze
akcji mieszkacw Izraela na ataki rakie- stopniem podobiestwa pod wzgldem da-
towe Iraku podczas wojny w Zatoce w 1991 nej cechy. Przypomnijmy, e badania ta-
roku wykazao, e ludzie o bezpiecznym kie wskazyway zazwyczaj na znaczce
stylu przywizania mniej si denerwo- uwarunkowanie genetyczne prawie kadej
wali i bardziej szukali wsparcia innych cechy osobowoci oraz na niewielkie zna-
ni czonkowie dwch pozostaych grup. czenie wsplnych warunkw ycia. Tym
Ludzie unikajcy czciej uskarali si na razem stwierdzono jednak, e geny nie
zaburzenia somatyczne, czciej odczuwali odgrywaj wielkiej roli w determinowaniu
zo i zamykali si w sobie, natomiast lu- stosunku do mioci. Podstawowe znacze-
dzie z lkowym lub ambiwalentnym stylem nie maj natomiast wsplne warunki ycia.
przywizania okazywali uoglnione objawy Zdaniem autorw to wane odkrycie:
stresu i skupiali si na wasnych uczu-
ciach, starajc si je zmieni (Mikulciner, Inaczej ni przy pozostaych skonno-
Florian, Weller, 1993). Cho te ustalenia ciach oraz cechach osobowoci czynniki
s zbiene z teori przywizania oraz dziedziczne nie maj wielkiego wpywu
wynikami bada projektu Minnesota", to na stosunek do mioci [...]. W dodatku,
trzeba pamita, e poszczeglnych ludzi w przeciwiestwie do poprzednich bada
kwalifikowano do grup reprezentujcych nad blinitami okazao si, e w tym wy-
200 rozwj osobowoci

padku wsplne warunki ycia odgrywaj oznaczaj sztywnoci i niezmiennoci, tra-


wielk rol. To wanie one, a nie geny, dycyjnie podkrelano wysoki poziom sta-
tumacz podobiestwa w nastawieniu do oci w zakresie inteligencji oraz podsta-
mioci. wowych wymiarw temperamentu, a wic
(Waller, Shaver, 1994, s. 272) czynnikw uwaanych za silnie uwarun-
kowane genetycznie. Z czasem pogldy
Dlaczego ustalenia dotyczce postawy wo- na stao i zmienno inteligencji ulegy
bec mioci s inne ni ustalenia do- zrnicowaniu. Jaki czas temu Bloom
tyczce wszystkich innych cech osobo- (1964) po dokonaniu przegldu literatury
woci? W obecnej chwili nie potrafimy powiconej temu zagadnieniu stwierdzi,
na to odpowiedzie, ale autorzy wspo- e stabilno ilorazu inteligencji ronie
mnianego badania sugeruj, e zarwno z wiekiem i mierzona w krtkich od-
wizi uczuciowe w mioci, jak i style stpach czasu jest wiksza ni przy po-
przywizania z okresu niemowlcego maj miarach w duszych odstpach czasu.
charakter czysto relacyjny. Nie dotycz Niedawno przeprowadzone badania po-
one poszczeglnych osb, lecz relacji mi- twierdzaj t tez (Humphreys, 1992).
dzy ludmi. Wzorce relacji midzyludzkich Warto jednak odnotowa, e korelacja
ksztatuj si w dziecistwie na podstawie dwch pomiarw inteligencji dokonywa-
stosunkw z rodzicami i obserwowania ich nych w odstpie ponad dziesicioletnim,
zwizku. Cho niezbdne s dalsze badania midzy smym a osiemnastym rokiem
nad tym zjawiskiem i trzeba wykaza, ycia, wynosi zaledwie 0,28 (Humphreys,
e rzeczywiste zachowania pokrywaj si Davey, 1988). Istniej ponadto dowody,
z deklarowanymi postawami, to po raz e aktywne oddziaywanie rodowiska we
pierwszy pojawiy si dowody, e niektre
wczesnym okresie ycia czowieka moe
wane aspekty osobowoci powstaj pod
zmieni iloraz inteligencji nawet o 15
przemonym wpywem uwarunkowa ro-
punktw (Bloom, 1964; Schiff, Duyme,
dowiskowych, a nie genetycznych.
Dumaret, Tonkiewicz, 1982; Turkheimer,
1991).
Jeeli chodzi o temperament, to psy-
Dodatkowe dowody na rzecz wzgldnej
cholog rozwojowy Jerome Kagan bada
staoci i zmiennoci osobowoci
grupy dzieci okrelanych jako niemiae
Nie jest atwo podsumowa ustalenia wy- w obliczu nieznanego" oraz miae w obli-
nikajce z duych i skomplikowanych ba- czu nieznanego" (Kagan, Snidman, 1991a;
da. Moe jednak uda nam si to w wy- 1991b). Uwaa si, e zahamowanie i nie-
padku bada omwionych powyej, twier- miao s silnie uwarunkowane biolo-
dzc, e wiadcz one zarwno o zmianach gicznie. Zdaniem Kagana wikszo dzieci
jakociowych, jak i spjnym, konsekwent- przypisanych do jednej z grup w czwar-
nym rozwoju osobowoci. Spjno ta jest tym miesicu ycia pozostaje w niej do
zalena od pci oraz typu osobowoci po- co najmniej smego roku ycia. U wielu
szczeglnych ludzi. dzieci jednak to si zmienia. Mniej wi-
Rwnie inne badania wskazuj na cej jedna trzecia dzieci zahamowanych
wikszy lub mniejszy poziom staoci w wieku dwu lat ptora roku pniej
i zmiennoci. Cho zaznaczalimy, e uwa- nie przejawiaa szczeglnych objaww nie-
runkowania biologiczno-genetyczne nie miaoci. Dotyczyo to zwaszcza tych
podune badania ycia ludzkiego 201

dzieci, ktrych matki nie byy nadopie- Stao osobowoci w ujciu Costy
kucze i potrafiy stawia dzieciom roz- i McCrae jest o wiele wiksza ni w uj-
sdne wymagania (Kagan, Arcus, Snidman, ciu innych teoretykw. Trzeba jednak wy-
1993). strzega si nazbyt dogmatycznych i defi-
Niektre badania wskazuj te na nitywnych pogldw na ten temat. Wielu
wzgldn stao piciu podstawowych zajmujcych si nim psychologw z gry
czynnikw (NEOAC) osobowoci w wie- nastawia si na szukanie dowodw sta-
ku dorosym (Costa, McCrae, 1994; bilnoci, obawiajc si, e w przeciwnym
McCrae, Costa, 1990). rednia korelacja wypadku mona zakwestionowa samo po-
wskanikw w zakresie piciu podstawo- jcie osobowoci (Helson, 1993; Helson,
wych czynnikw badanych w odstpach od Stewart, 1994). atwo wic przychodzi im
3 do 30 lat wynosi 0,65. McCrae i Costa, lekceway przejawy zmiennoci wykry-
dwaj najwiksi propagatorzy Picioczyn- wane przez innych badaczy, a nawet przez
nikowego Modelu Osobowoci, wycigaj nich samych. Istniej na przykad dowody,
z tego wniosek, e mimo ewentualnych e blinita jednojajowe w miar rozwoju
zmian okolicznoci yciowych okoo trzy- coraz bardziej si rni (McCartney, Har-
dziestego roku ycia osobowo jest ufor- ris, Bernieri, 1990), e wikszo dzieci,
mowana. Zdaniem tych teoretykw mniej ktra nie bya w dziecistwie poczona
wicej trzy pite cech osobowoci utrzy- bezpiecznym stylem przywizania (dzieci
muje si na tym samym poziomie przez unikajce i oporne), w wieku dojrzaym nie
cae dorose ycie czowieka, a w wieku ma powaniejszych zaburze emocjonal-
od 21 do 30 lat nasza osobowo przy- nych (Lewis, 1991; Lewis, Feiring, McGuf-
biera ostateczny ksztat, a po trzydziestce fog, Jaskir, 1984), a rednie korelacje i me-
staje si sztywna (Costa, McCrae, 1994). diany przysaniaj ogromne zrnicowanie
Nie dotyczy to tylko cech uwarunkowa- indywidualnych form staoci i zmiennoci.
nych genetycznie, ale rwnie przekona. Nawet jeeli zgodnie z twierdzeniem Co-
Istniej dowody przemawiajce za stao- sty i McCrae rzeczywicie trzy pite cech
ci przekona ludzi dorosych w cigu osobowoci jest staych, to i tak pozostaje
dugich lat (Alwin, Cohen, Newcomb, wiele miejsca na zmian w organizacji
1991). funkcjonowania osobowoci.

Refleksje na temat staoci i zmiennoci osobowoci


oraz towarzyszcych im procesw
Istniej dowody przemawiajce zarwno i wreszcie od nastawienia samych bada-
za staoci, jak i zmiennoci osobowo- czy (Pervin, 1994b). Wiadomo, e zmiana
ci, zwaszcza jeeli przedmiotem bada jest najbardziej prawdopodobna w okre-
s poszczeglne jednostki, a nie grupy sie gwatownego rozwoju (Bloom, 1964).
ludzi. To, czy nacisk pada na stao W wypadku wikszoci cech okres ten
czy na zmienno, zaley i od badanych przypada na wczesne lata ycia czowieka.
aspektw osobowoci, od metod badania Wiadomo te, e zbieno wskanikw
202 rozwj osobowoci

jest wiksza przy krtszych odstpach i zaweniu. Wszystkie te siy w obrbie


czasu midzy badaniami oraz wtedy, gdy jednostki, w rodowisku oraz w zakresie
w okresach badania analizowana cecha transakcji midzy jednostk a rodowi-
nie przechodzi gwatownych zmian feno- skiem sprzyjaj wzgldnej staoci i spj-
typowych. Nie potrafimy jednak okreli noci osobowoci.
warunkw granicznych zmiany w zakresie Wiemy zarazem, e wystpuj zmiany,
jakiejkolwiek znaczcej cechy osobowoci niekiedy o zupenie podstawowym znacze-
ani wyjani procesw decydujcych o jej niu, ale o wywoujcych je procesach mo-
staoci i zmiennoci. emy powiedzie znacznie mniej. Wiemy,
Kwestia procesualnoci ma zasadnicze e zmiany zdarzaj si podczas psychote-
znaczenie. Czym innym jest bowiem zbie- rapii i e zwizek pacjenta z terapeut ma
ranie dowodw wiadczcych o staoci na to duy wpyw, ale nie jest jasne, jakie
i zmiennoci, a czym zupenie innym procesy s w to zaangaowane. Wiemy te,
rozumienie decydujcych o nich procesw. e do zmian, nawet u ludzi dorosych, moe
Obecnie mamy pewien wgld w procesy doprowadzi silne oddziaywanie rodowi-
psychiczne i rodowiskowe, ktre kszta- ska. Wiemy wreszcie, e ycie jest nie-
tuj stao osobowoci. Wiemy na przy- przewidywalne, wic przyczyn bardzo po-
kad, e ludzie szukaj samopotwierdze- wanych zmian moe by przypadek albo
nia, wywoujc takie reakcje innych ludzi, jakie dramatyczne wydarzenie spoeczne
ktre powiadcz ich obraz samych sie- czy ekonomiczne (Bandura, 1982; Lewis,
bie, e wybieraj rodowisko dopasowane 1991; 1995). W chwili obecnej nasze rozu-
do ich osobowoci i e inni traktuj ich mienie przyczyn zmiennoci rnych cech
zgodnie z ich uksztatowanym wizerun- oraz zaangaowanych w ni si wewntrz-
kiem. W wieku dojrzaym krg przyjaci nych i zewntrznych znajduje si na bardzo
kadego czowieka ulega ustabilizowaniu wczesnym etapie.

Niektre wnioski z bada podunych


W niniejszym rozdziale omawialimy za- Najwikszy z nich dotyczy naszego ro-
lety metody bada podunych zarwno zumienia procesu. Bez wzgldu na to,
od strony metodologicznej, jak i osigni jak czsto przeprowadza si kolejne testy
badawczych. Jest cakiem oczywiste, e i sprawdziany, i tak pozostaj due luki.
ma ona wiele do zaoferowania badaczom Bez wzgldu na to, jak wiele zbierze si
osobowoci. Jasne te, e wymaga du- informacji, o badanym czowieku wie si
ej odwagi, cierpliwoci i odpowiednich stosunkowo niewiele. Wida tylko jego
funduszy. Jak widzielimy, nie jest to sylwetk psychiczn, pewne elementy si
po prostu kwestia odpowiedniego pomy- spoecznych oddziaujcych w okresie ba-
su i metodologii, lecz rwnie umie- dania oraz kontekst kulturowy. Stwier-
jtnoci pozyskania osb badanych na dzane w licznych badaniach rnice midzy
wiele lat. kobietami a mczyznami wiadcz o zna-
Trzeba te pamita o licznych pro- czeniu tego typu czynnikw dla rozwoju
blemach zwizanych z takimi badaniami. osobowoci.
podune badania ycia ludzkiego 203

Pomimo wspominanych powyej istot- wis, Feiring, 1994). Niektre dzieci ob-
nych statystycznie korelacji, trzeba pami- serwowano a do trzynastego roku y-
ta o rnicach indywidualnych oraz in- cia. Do uzyskanych wczeniej wskani-
nych wymagajcych wyjanienia odmien- kw stylu przywizania z okresu niemow-
nociach. Na istot problemu wskazuje lctwa doczono aktualne oceny stanu
porwnanie bada prognostycznych z re- psychicznego, sporzdzone na podstawie
trospektywnymi (Lewis, 1990b). Jak za- rozmw z dziemi oraz z ich nauczycie-
uway ongi Freud, kiedy spogldamy lami. Ponadto pytano badane dzieci o ich
wstecz na rozwj czowieka, droga wy- wspomnienia z wczesnego okresu ycia.
daje si wyrana. Zarazem jednak patrzc Czy istnieje zwizek midzy rodzajem
na dziecko, trudno przewidzie, kim ono przywizania z niemowlctwa a stanem
bdzie w wieku dojrzaym. Kiedy pa- psychicznym dziecka trzynastoletniego?
trzymy na histori zwizkw, wszystkie Czy wspomnienia dorastajcych dzieci po-
poczenia s lepiej widoczne, ni gdy krywaj si z rodzajem wczesnej wizi?
staramy si je przewidzie, wybiegajc Wyniki bada przyniosy otrzewienie.
myl w przd. Po pierwsze nie stwierdzono wyranego
Stwierdzono na przykad, e 80% sze- zwizku midzy wizi z okresu wcze-
cioletnich chopcw z problemami emo- snodziecicego a zaburzeniami emocjonal-
cjonalnymi lub wrcz zaburzeniami psy- nymi w wieku dojrzewania. Po drugie
chicznymi w niemowlctwie nie miao nie odnotowano zwizku midzy rodza-
bezpiecznej wizi z matk (naleeli wic jem wizi wczesnodziecicej a wspomnie-
do grupy osb unikajcych lub opornych). niami dotyczcymi tego okresu. Dzieci
Gdybymy jednak zawyrokowali, e wszy- niezczone bezpieczn wizi w okresie
scy roczni chopcy niezczeni bezpieczn niemowlcym wcale nie miay gorszych
wizi z matk bd w wieku 6 lat wspomnie z wczesnego dziecistwa. Po
cierpieli na zaburzenia emocjonalne, to trzecie stwierdzono zwizek midzy aktu-
mielibymy racj jedynie w 40% wypad- alnym stanem psychicznym a wspomnie-
kw (Lewis i in., 1984). Retrospekcja jest niami z przeszoci. Nastolatki prawidowo
wic skuteczniejsza ni przewidywanie, funkcjonujce dobrze wspominay swoje
a to dlatego, e brak bezpiecznej wizi dziecistwo, natomiast nastolatki z kopo-
w okresie niemowlcym dotyczy wikszej tami emocjonalnymi wspominay je le.
liczby chopcw ni zaburzenia emocjo- Badania te wykazay bardzo due zna-
nalne w wieku 6 lat. atwiej jest wic zna- czenie subiektywnego obrazu przeszoci
le przyczyn, kiedy mamy wyrany sku- dla biecego funkcjonowania czowieka.
tek, ni wyrokowa o przyszych efektach Zwrcenie uwagi na ten problem jest nie-
jakiego wydarzenia. Powizania i wtedy wtpliw zasug bada podunych. Zara-
s widoczne, ale o wiele mniej pewne. zem jednak zakwestionowano uyteczno
Trzeba ponadto bra pod uwag ewentu- danych z okresu niemowlctwa jako pod-
alny wpyw wielu innych czynnikw. stawy do przewidywania stanu psychicz-
Teza, e patrzc wstecz, atwiej znaj- nego osb w wieku dojrzewania. Wyniki
dowa przyczyny, ni wybiegajc w przy- projektu Minnesota" s w tym wzgldzie
szo, przewidywa skutki, nabiera jesz- bardziej zachcajce, ale dane s wci
cze wikszej wagi, gdy spojrzy si na analizowane i mwi si raczej o kore-
kocowe wyniki omawianego badania (Le- lacjach ni o wyranych relacjach przy-
204 rozwj osobowoci

czynowych. Istotne statystycznie korelacje e on' zostanie..." i Kto by przypusz-


nie musz stanowi podstawy do snucia cza, e on bdzie...". Badania dostarczaj
przewidywa. Na razie nie wiemy, czy argumentw na rzecz kadego z nich.
w dwch omawianych powyej badaniach Poziom cigoci pozwala na wskazanie
otrzymano rne wyniki, czy te wyniki wyranych zwizkw midzy cechami oso-
s podobne, ale w pierwszym wypadku bowoci w rnych okresach ycia czo-
pooono nacisk na statystycznie istotne wieka. Istnieje jednak tyle niewiadomych,
korelacje, a w drugim na zawodno prze- e przewidywanie znajduje si niebez-
widywa odnonie przyszoci. piecznie blisko wrenia z fusw. Cigle
Oglnie mona powiedzie, e wpraw- jeszcze przed nami jest zbadanie proce-
dzie dowiedziono spjnoci i cigoci sw lecych u podoa cigoci osobowo-
osobowoci, ale w dalszym cigu trudno ci. Badania podune nie tylko pozwalaj
przewidzie, jak si potoczy dalsze ycie na wszechstronn analiz osobowoci, ale
czowieka. Przypomnijmy dwa popularne rwnie ka zmierzy si z problemem
powiedzenia, przytoczone na pocztku ni- zmiennoci ludzkiego ycia oraz tkwicym
niejszego rozdziau: Zawsze wiedziaam, w nim pierwiastkiem niepewnoci.

Podstawowe pojcia
Badanie podune (Longitudinal Research) - cechy maj swj waciwy czas rozwoju.
metoda badawcza polegajca na analizo- Jeeli w tym czasie nie zdarzy si to, co
waniu waciwoci tego samego czowieka powinno, to dane cechy si nie rozwin.
przez duszy czas. Okres wraliwoci (Sensitive Period) - okres,
Badanie przekrojowe (Cross-sectional Rese- w ktrym dana cecha jest szczeglnie wra-
arch) - metoda badawcza analizujca wyst- liwa na oddziaywanie zewntrzne.
powanie danej cechy u wielu ludzi w rnym Osobowo narcystyczna (Narcisstic Perso-
wieku. naiity) - w teorii psychoanalitycznej rodzaj
Fenotyp (Phenotype) - zewntrzny przejaw, osobowoci powizany ze stadium oralnym,
przeciwstawiony genotypowi, czyli gbo- w ktrym czowiek spostrzega wiat przez
kiej strukturze. pryzmat samego siebie i uwaa, e mu si
Genotyp (Genotype) - gboka struktura, prze- duo naley.
ciwstawiona fenotypowi, czyli zewntrz- Prno ego (Ego-Resiliency) - pojcie wpro-
nemu przejawowi. wadzone przez Blockw, okrelajce poziom
Kalifornijski Zbir Okrele (California umiejtnoci modyfikowania przez danego
Q-Se) - zbir okrele dotyczcych funk- czowieka kontroli ego w celu dostosowania
cjonowania czowieka ujty przez Blockw si do sytuacji.
w ich badaniach podunych. Prba nieznanej sytuacji (Strange Situation
Kontrola ego (Ego-Control) - pojcie wprowa- Procedure) - metoda sytuacyjna opracowana
dzone przez Blockw, okrelajce stopie przez Ainsworth w celu badania rodzaju
kontrolowania przez dan osob impulsw wizi u niemowlt.
wewntrznych, uczu i pragnie. Przywizanie (Attachment) - w terminologii
Okres krytyczny (Critical Period) - koncepcja, Bowlby'ego jest to relacja midzy niemow-
zgodnie z ktr w yciu czowieka okrelone lciem lub maym dzieckiem a jego opieku-
podune badania ycia ludzkiego 205

nem, zazwyczaj matk, majca duy wpyw rozwoju, na ktrym czowiek dy do uzy-
na pniejszy rozwj spoeczny i emocjo- skania poczucia tosamoci i cigoci, albo
nalny dziecka. te - przeciwnie - brakuje mu poczucia
Sfera erogenn (Erogenous Zone) - wedug cigoci i ukierunkowania (rozmycie rl).
Freuda cz ciaa bdca rdem podnie- Wewntrzne modele operacyjne (Internat
cenia lub napicia. Working models) - w terminologii Bowlby'ego
Teorie stadialne (Stage Theories) - teorie s to nasycone emocjami reprezentacje
wyodrbniajce okresy rozwoju zwizane mentalne siebie i innych, powstajce we
z okrelonym wiekiem ycia (np. stadia wczesnych latach ycia, ksztatujce ocze-
rozwoju psychoseksualnego wg Freuda). kiwania wzgldem przyszych zwizkw
Tosamo versus rozmycie rl (Identity ver- z ludmi.
sus Role Diffussion) - Eriksonowski etap

Podsumowanie
1. Przedmiotem niniejszego rozdziau 4. Badania podune pozwalaj na bezpo-
bya cigo osobowoci w duszym redni obserwacj procesw rozwo-
czasie. Istotnym problemem byo dla jowych. Daj one moliwo poznania
nas rozpoznanie strukturalnej (geno- zarwno staoci, jak i zmiennoci oso-
typowej) cigoci pomimo powierz- bowoci. Analizujc zmienno osobo-
chownych (fenotypowych) zmian. Naj- woci, musimy pamita, e mamy
waniejsze za, aby zrozumie za- do czynienia z rnymi jej postaciami.
rwno stao, jak i zmienno osobo- Wyrniamy zmiany absolutne i rela-
woci. tywne, ilociowe i jakociowe, fenoty-
2. Teorie stadiw rozwoju wyrniaj powe i genotypowe, cige i niecige.
etapy ycia, charakteryzujce si okre- Badania Magnussona nad zagadnie-
lonymi waciwociami i nastpujce niami rozwoju i dostosowania, badania
po sobie w staej kolejnoci. Przyka- Blockw nad kontrol ego i prnoci
dem takich teorii s: teoria rozwoju ego, projekt Minnesota" analizujcy
psychoseksualnego Freuda oraz teoria relacje midzy rodzicami a dziemi
rozwoju psychospoecznego Eriksona. oraz wpyw wizi z okresu niemowl-
3. Teorie stadiw rozwoju spotkay si cego na pniejszy rozwj spoeczny
z nastpujcymi wtpliwociami: czy i emocjonalny - to przykady podu-
rzeczywicie rozwj nastpuje we- nych bada nad osobowoci.
dug z gry okrelonej kolejnoci? 5. Badania podune wiadcz o tym, e
Czy na okrelonym etapie rozwoju w cigu ycia czowieka mamy do
wszystkie sfery osobowoci ksztatuj czynienia zarwno ze- zmianami jako-
si jednolicie? Czy stanowica frag- ciowymi, jak i ze spjnym, konse-
ment teorii stadiw koncepcja okre- kwentnym rozwojem. Dowodz one
sw krytycznych powinna zosta za- jednoczenie, e w zakresie staoci
stpiona koncepcj okresw wra- i zmiennoci wystpuj znaczne r-
liwoci? nice pomidzy poszczeglnymi ludmi.
206 rozwj osobowoci

6. Uwaa si, e proporcje staoci i zmien- runkach zmiany, czynnikach indywi-


noci zale od badanej sfery osobo- dualnych i rodowiskowych decydu-
woci, uywanych metod badawczych jcych o staoci i zmiennoci oraz
oraz nastawienia badacza. Powinnimy nade wszystko o zaangaowanych w to
wiedzie wicej o granicznych wa- procesach.
Cz III

Badanie osobowoci -
wybrane zagadnienia

Do tej pory omwilimy rne strategie badawcze, skadniki osobowoci


oraz problemy jej rozwoju. Teraz zajmiemy si tymi -wybranymi, szcze-
gowymi aspektami osobowoci, ktre ostatnio przycigaj najwiksz
uwag badaczy. Chodzi jednak nie o przemijajce mody, lecz o zagadnienia
uniwersalne. Wybr, rzecz jasna, nie jest atwy. Psychologia osobowoci
ma swoje mody, jak zreszt wszystkie dziedziny nauki. Lata pidziesite
na przykad zwano dekad AAA, ze wzgldu na wielk fascynacj badaczy
zjawiskami osigni (achievement), autorytaryzmu (authoritarianism) i lku
(arniety). adne z tych zjawisk nie przyciga obecnie tyle uwagi, co
wwczas, wic i adnemu nie powicamy osobnego rozdziau. Ciekawe,
ktre z zagadnie obecnie wywoujcych wzmoone zainteresowanie bd
zasugiway na omwienie za czterdzieci lat. Tymczasem zajmiemy si
tymi z prowadzonych obecnie bada, ktrych znaczenie moe si okaza
ponadczasowe. Okazjonalnie bdziemy nawizywa te do omawianych
wczeniej strategii badawczych oraz skadnikw osobowoci.
Na pocztek zajmiemy si kwesti, ktra - moim zdaniem - ma
istotne znaczenie dla wszelkich rozwaa o osobowoci czowieka. Jak
wane s niewiadome aspekty osobowoci i jak je bada? Przez dugi
czas lekcewaono to zagadnienie, cho problematyka niewiadomoci bya
zawsze podnoszona przez psychoanaliz. Obecnie prowadzi si nad ni
liczne badania, nie tylko z perspektywy psychoanalitycznej. Po niewia-
domoci przejdziemy do kwestii Ja. Co moe by bardziej znaczce dla
osobowoci ni sposb, w jaki spostrzegamy sami siebie? Jak jednak
zobaczymy w rozdziale smym, zainteresowanie problemami Ja ulegao na
przestrzeni lat licznym fluktuacjom. W dodatku teraz dopiero zaczynamy
sobie uwiadamia kulturowe uwarunkowania Ja oraz znaczenie przypi-
sywane mu przez spoeczestwo. W rozdziale dziewitym powrcimy do
motywacji, by zastanowi si, w jaki sposb nastpuje przejcie od mylenia
do dziaania. Jak ju wspomniaem, w wyniku rewolucji poznawczej
pojawio si zainteresowanie procesami poznawczymi. Z czasem jednak
z czystego poznania" przesuno si ono na relacje midzy poznaniem
a procesami motywacyjnymi czy afektywnymi. Wyrazem tego przesunicia
jest zainteresowanie drog wiodc od mylenia do dziaania. Podobnie ma
si rzecz z zagadnieniami omawianymi w rozdziale dziesitym - emocjami
oraz problemami przystosowania i zdrowia. Zajmiemy si w nim zwizkami
midzy emocjami a funkcjonowaniem czowieka. Omwimy badania nad
stresem oraz jego wpywem na zdrowie psychiczne i fizyczne. Ostatnie
dwa rozdziay powicone bd zaburzeniom psychicznym, procesom
oddziaywania terapeutycznego oraz problemom pomiaru osobowoci.
Przed nami wic wiele zagadnie. Duo si dzieje we wspczesnej
psychologii osobowoci. Nadchodzce rozdziay bd wiadectwem tego
niezwykego oywienia.
7 Niewiadomo

Zawarto rozdziau
W niniejszym rozdziale omwimy liczne i zoonej - niewiadomoci. Uwaamy, e
zjawiska wiadczce o tym, e czasami ma ona fundamentalne znaczenie dla dal-
ludzie nie s wiadomi wewntrznych szych bada nad osobowoci czowieka.
i zewntrznych bodcw wpywajcych na Trudno sobie wyobrazi znaczcy postp
ich myli, uczucia i zachowania. Cho w tej dziedzinie, dopki nie bdziemy po-
kwestia ta w dalszym cigu wywouje trafili oceni wpywu procesw niewiado-
kontrowersje, to jednak wikszo psycho- mych na psychiczne funkcjonowanie jed-
logw uznaje istnienie tego typu wpyww. nostki. Podobny pogld wyrazi Lazarus
Omwimy tutaj powiadczajce je dowody (1993b) przy okazji bada nad zagadnie-
oraz ich znaczenie dla badania osobowoci. niami emocji i przystosowania psycholo-
gicznego: Psychologia nieobejmujca pro-
Pytania zadawane w tym rozdziale cesw niewiadomych nie zdaje egzaminu.
Trzeba zmierzy si z problemami nauko-
1. Co oznacza pojcie niewiadomoci? wymi zwizanymi z t kategori" (s. 344).
2. Jakie dowody przemawiaj za lym, Pojcie niewiadomoci ma wielkie
e procesy niewiadome wpywaj na znaczenie teoretyczne i metodologiczne.
nasze myli, uczucia i zachowania? Z teoretycznego punktu widzenia jest ona
Jak dalece pojecie niewiadomoci cigle przedmiotem kontrowersji. Zdaniem
w ujciu teorii przetwarzania informa- Freuda ycie ludzkie jest zdominowane
cji rni si od ujcia psychoanalitycz- przez siy niewiadome, nad ktrymi nie
nego? zawsze mona zapanowa, a [...] jedy-
1. Jeeli uznamy znaczenie procesw nym celem i zadaniem psychoanalizy jest
niewiadomych, to jak wpynie to odkrycie niewiadomych aspektw ycia
na wykorzystanie przez psycholo- psychicznego" (1953, s. 397). Tymcza-
gw osobowoci relacji osb badanych sem teoretyk spoeczno-poznawczy Albert
o sobie? Bandura utrzymuje, e [...] wprawdzie
ludzie nie s w peni wiadomi wszyst-
Nasze rozwaania na temat wybranych kich aspektw swojego mylenia, ale nie
zagadnie psychologii osobowoci zaczy- znaczy to, e w ich myleniu dominuje
namy wic od sprawy nadzwyczaj wanej niewiadomo. Ludzie zazwyczaj wiedz,
210 badanie osobowoci - wybrane zagadnienia

co myl" (1986, s. 125). Mamy wic dwa takiego, ktry po prostu traktuje takie
przeciwstawne pogldy dotyczce znacze- wytumaczenie jako wygodn wymwk?
nia niewiadomoci dla osobowoci czo- Jeli nasza znajoma zapomina" speni
wieka. Rnica ta wynika ze zgoa odmien- swoj obietnic, to jak rozpozna, kiedy ta
nego pojmowania natury ludzkiej i pro- luka w pamici wynika z nadmiaru obo-
wadzi do wyboru innych zainteresowa wizkw, a kiedy jest wynikiem chodnej
oraz innych metod badawczych. Freud kalkulacji?
koncentrowa si na klinicznych badaniach To samo dotyczy kwestii prawnych.
snw, a Bandura - na badaniach ekspery- Sd czsto musi orzec, czy przestpstwo
mentalnych. popeniono z premedytacj, ktra w tym
W ten sposb przechodzimy do kolejnej wypadku jest rwnoznaczna ze wiado-
kwestii - wpywu przyjtej koncepcji nie- mym zamiarem. Musi te zdecydowa, czy
wiadomoci na badania. Zajmiemy si tym mona da wiar relacjom wiadkw, czy
szczegowo w dalszej czci niniejszego te moe zawodzi ich pami, zwaszcza
rozdziau. W tym miejscu warto jednak jeeli od wydarzenia upyno sporo czasu
zaznaczy, e w ramach teorii takiej jak albo wizao si ono z silnymi emocjami.
Freudowska, przywizujcej du wag Czy pami o tym wydarzeniu spoczywa"
do niewiadomoci, relacjonowanie przez w niewiadomoci? Czy czowiek moe
czowieka wasnych myli, uczu, a nawet zapomnie wane wydarzenie na wiele
zachowa przyjmowane jest z duym scep- lat, a nastpnie przypomnie sobie to,
tycyzmem. Jeeli naszym yciem kieruj co zapomnia? Problemy takie' szczegl-
niewiadome siy, to czy mona wierzy nie czsto dotycz wypadkw molestowa-
w to, co ludzie mwi o sobie? Natomiast nia seksualnego w dziecistwie. W jed-
pogld Bandury stwarza mocne podstawy nej z gonych spraw tego typu pew-
do korzystania z samoopisu osb bada- nego mczyzn oskarono o zamordo-
nych. Jeeli ludzie zazwyczaj wiedz, co wanie dwadziecia lat wczeniej modej
myl, to moemy wierzy w to, co mwi kobiety na podstawie wspomnie jej crki.
o swoich mylach, uczuciach i zachowa- Przytaczajc t spraw podczas dyskusji na
niach. temat wypartych wspomnie, specjalista
Oprcz teoretycznego i metodologicz- od spraw pamici oraz relacji naocznych
nego znaczenia niewiadomoci pojcie to wiadkw podnis nastpujce kwestie:
ma rwnie wymiar prawny i etyczny. Czy wspomnienia dotyczce molestowa-
Z etycznego punktu widzenia mona za- nia seksualnego we wczesnym dzieci-
pyta, czy i w jakim stopniu ludzie od- stwie czsto ulegaj wyparciu? Jak sdzio-
powiadaj za wasne czyny, jeeli rz- wie zazwyczaj reaguj na takie wydobyte
dz nimi nieznane i niekontrolowane siy. z pamici wspomnienia? Jak one maj
Czy mona kogo rozlicza z popenienia form? W jakim stopniu s autentyczne?"
czynu, ktrego nie zamierza" popeni, (Loftus, 1993, s. 518).
jeeli przez zamiar rozumiemy wiadom Czy jest na przykad moliwe, aby
decyzj? Czy jeli kto mwi: Nie chcia- wpywa na zachowania ludzi za pored-
em tego zrobi; to byo niewiadome", nictwem ich niewiadomoci? Taki pro-
to nasz stosunek do tego czynu ulega blem prawny powsta, gdy grupa rodzicw
zmianie? I jak odrni czowieka, ktry wniosa do sdu skarg przeciwko zespo-
naprawd zrobi co niewiadomie, od owi rockowemu Judas Priest, oskarajc
niewiadomo 211

go o spowodowanie mierci ich synw moci, skada si z treci i procesw


za pomoc sygnau skierowanego do nie- niedostpnych wiadomoci, ale majcych
wiadomoci. Rodzice przegrali, ale poten- potencjalny wpyw na funkcjonowanie psy-
cjalne skutki przekazw adresowanych do chiki. Niewiadome s myli i uczucia,
podwiadomoci pozostaj wan kwesti z ktrych wprawdzie nie zdajemy sobie
psychologiczn i prawn. w danym momencie sprawy, ale ktre
Z wielu wic wzgldw warto si za- mimo to maj wpyw na inne wiadome
stanowi, co rozumiemy przez niewia- i niewiadome myli, uczucia i zachowania.
domo i dlaczego uwaamy, e odgrywa Niewiadomymi nazywamy te procesy,
ona wan rol w funkcjonowaniu psychiki poprzez ktre ten wpyw si urzeczy-
czowieka. Trzeba przy tym podkreli, wistnia. Cho wic niekiedy mawiamy
e fizycznie nie istnieje nic takiego jak 0 niewiadomoci, to chodzi nam o treci
niewiadomo". Jak dotd nie wykryto 1 procesy wpywajce na funkcjonowanie
adnego narzdu, ktry mona by tak psychiki jednostki, ktrych sobie ona nie
nazwa. To, co nazywamy niewiado- uwiadamia.

Przykady
W tej czci omwimy przykady nie- ci. Kiedy na przykad osobom ba-
wiadomych procesw oraz efektw ich danym pokazuje si na ekranie ry-
dziaania. Obejmiemy szeroki zakres zja- sunek kaczki w czasie zbyt krtkim,
wisk, wczajc w to rwnie takie, ktre by cokolwiek wiadomie spostrzega,
zyskayby akceptacj tylko niektrych kie- to, poproszone nastpnie o naryso-
runkw psychologicznych. Obecnie nie ma wanie jakiej sceny z natury, cz-
zgody co do tego, w jaki sposb przeja- ciej umieszczaj na rysunku kaczk,
wia si dziaanie procesw niewiadomych ni ludzie, ktrym pokazywano ob-
i jak je bada. Dlatego wydaje si rozsdne
razek bez kaczki (Eagle, Wolitzky,
nakrelenie moliwie szerokiej panoramy,
Klein, 1966). Wynika z tego, e obraz
a nastpnie zastanowienie si, czy da
kaczki zosta zarejestrowany i wpy-
si na tej podstawie formuowa spjn
n na procesy mylowe, cho osoby
kategori niewiadomoci.
badane nie potrafiy powiedzie, co
migno im przed oczyma. Podobne
1. Spostrzeganie podprogowe. Istniej
zjawisko odnotowano przy percep-
przekonywajce dowody, e bodce
cji suchowej. Na przykad w za-
zbyt sabe, by mona je byo wia-
domie rejestrowa, wywieraj jed- daniu suchania dychotomicznego
nak wpyw na percepcj i inne prosi si badan osob, aby wsu-
procesy psychologiczne (Kihlstrom, chaa si w dwiki przekazywane
1987; 1990). W takich wypadkach do jednego ucha, a w tym czasie
mwi si o spostrzeganiu podpro- do drugiego ucha nadaje si inne
gowym; oznacza to, e dany bodziec dwiki. Cho osoba poddana ta-
oddziauje poniej progu wiadomo- kiemu eksperymentowi w swojej re-
212 badanie osobowoci - wybrane zagadnienia

lacji nie wspomina o tych dodatko- mici ukrytej zaobserwowano u pa-


wych dwikach, to jednak okazuj cjentw cierpicych na uszkodzenie
si one wywiera wpyw na jej zach- mzgu. Mona je rwnie zademon-
owanie. strowa eksperymentalnie. Na przy-
Swego czasu uwaano, e oddziau- kad ludzie, ktrzy zobaczyli zestaw
jc na niewiadomo, mona ska- par skadajcych si ze sowa i cyfry,
nia ludzi do kupowania reklamowa- za drugim razem nauczyli si tego
nych towarw, na przykad rzucajc samego zestawu szybciej ni zupenie
na ekran obrazy coca-coli i kuku- nowego zestawu, cho przedtem nie
rydzy, aby zwikszy ich spoycie potrafili go odtworzy (Nelson, 1978).
(Morse, Stoller, 1982). Walczc z kra- Kihlstrom (1987; 1990) twierdzi, e
dzieami sklepowymi, kilka domw zjawiska pamici ukrytej oraz spo-
towarowych wywietlao podprogowe strzegania podprogowego s do siebie
hasa w rodzaju: Jeli ukradniesz, zo- podobne, oba bowiem polegaj na od-
staniesz zapany" (Wortman, Loftus, dziaywaniu bodcw niedostpnych
1982). Badania nie potwierdziy jed- wiadomoci. Proponuje wic dla nich
nak skutecznoci takich metod. Oka- jedn nazw - ukrytej percepcji.
zao si, e nie s one w stanie Zauwaa jednoczenie, e w wypadku
nakoni ludzi do robienia tego, czego ukrytej pamici zdarzenia byy poczt-
zazwyczaj nie robi, ani te do od- kowo dostpne wiadomoci, a w wy-
stpienia od robienia czego, co maj padku spostrzegania podprogowego
w zwyczaju (Loftus, Klinger, 1992). nie.
Ostatnio odnotowano wzrost popular- 3. Zjawisko rozszczepienia. Dotyczy
noci uspokajajcych kaset magneto- takich przypadkw, gdy wane aspekty
fonowych, na ktrych nagrano od- funkcjonowania jednostki nie s u-
dziaujce poniej progu wiadomoci wiadamiane i nie s zintegrowane
uspokajajce lub motywujce przesa- z reszt osobowoci. agodnym i do-
nia. Badania dowodz jednak, e ich sy powszechnym przejawem tego
skuteczno wynikaa raczej z infor- zjawiska jest zapominanie dugich od-
macji na pudeku ni samego nagra- cinkw podry samochodowej. Przy-
nia (Greenwald, Spangenberg, Prat- kadem bardziej drastycznym jest za-
kins, Eskenazi, 1991). Istniej wic pominanie, co si ostatnio zdarzyo,
dowody, e podprogowa percepcja gdzie si byo przez ostatnich kilka
wywiera wpyw na procesy psy- dni. Skrajn form s wypadki osobo-
chiczne, ale stopie i charakter tych woci wielorakich, kiedy to w czo-
wpyww pozostaje spraw otwart. wieku funkcjonuje kilka niezalenych
2. Pami ukryta. Mwi si o niej osb. Niektre z nich s siebie wia-
wtedy, gdy dana osoba nie potrafi przy- dome, inne nie. Dawniej uwaano, e
pomnie sobie zdarze lub wyuczo- zdarza si to niezwykle rzadko. Ostat-
nego materiau (Schachter, 1987). Jej nio liczba takich przypadkw wzrosa
przeciwiestwem jest pami jawna, do tego stopnia, e pojawiy si propo-
polegajca na wiadomym relacjono- zycje nazwania ich chorob psychiczn
waniu przeszych zdarze lub wyuczo- lat dziewidziesitych (Kluft, Fine,
nego materiau. Przejawy istnienia pa- 1993).
niewiadomo 213

Zdaniem lekarzy wynikaj one z nie- omawianym w literaturze, mczy-


dopuszczania do wiadomoci wyda- zna przez dwa lata nic nie widzia,
rze szczeglnie stresujcych albo nie reagowa na leki ani na tera-
traumatycznych. Takie sytuacje zda- pi psychiatryczn. Wzrok odzyska
rzaj si na wojnie, kiedy onierze dziki procedurze wzmocnienia pra-
nie pamitaj ani sekundy z bitwy, widowych reakcji na bodce wietlne
w ktrej brali udzia. Okazuje si (Brady, Lind, 1961). Zastosowano wic
jednak, e wspomnienia te zostay za- Skinnerowskie zasady modyfikacji za-
pisane w pamici i mog by wydobyte chowa, wypracowane na gruncie psy-
za pomoc lekarstwa o nazwie so- chologii, a nie medycyny.
dium pentothal albo surowica prawdy 5. Hipnoza. Hipnoza zmienia stan wia-
(Grinker, Spiegel, 1945). Opracowano domoci w efekcie dziaa innej osoby
te skal pomiaru rnic indywidual- (np. hipnotyzera). Czowiek zahipno-
nych w skonnoci do rozszczepienia tyzowany moe nie reagowa na bole-
(Bernstein, Putnam, 1986). Osoby ba- sne w normalnych warunkach bodce,
dane prosi si o wskazanie czsto- w wyniku instrukcji hipnotyzera zapo-
tliwoci wystpowania nastpujcych mina o zdarzeniach z okresu hipnozy
zdarze: 1. Znajdujesz si w jakim (np. amnezja posthipnotyczna) albo
miejscu i nie wiesz, jak si tam do- te po obudzeniu si z transu podej-
stae; 2. Suchasz kogo i uwia- mowa czynnoci uprzednio jej zasu-
damiasz sobie, e nic albo prawie gerowane (sugestia posthipnotyczna;
nic z tego, co dana osoba mwi, do Kihlstrom, 1987). W tym ostatnim
ciebie nie dotaro; 3. Nie pamitasz, wypadku czowiek moe wykonywa
by zakada ubranie, ktre masz na dane czynnoci niewiadomie albo nie
sobie; 4. Masz wraenie, e twoje zdawa sobie sprawy, e dziaa zgod-
ciao nie naley do ciebie; 5. Znaj- nie z poleceniami otrzymanymi w cza-
dujesz u siebie rzeczy, ktrych nie sie hipnozy. Cho istniej rne inter-
kupowae. pretacje zjawiska hipnozy, to nie ma
4. lepota czynnociowa. Uszkodzenia wtpliwoci, e zachodzi ona poprzez
mzgu objawiaj si czasami utrat zmian stanu wiadomoci.
niektrych funkcji zmysowych. Zda- 6. Ukryte suchanie. W bestsellerze
rzao si, e pacjenci mwili, e nic nie zatytuowanym Peace, love and healing
widz, a nastpnie poprawnie wykony- (Pokj, mio i leczenie, 1989) lekarz
wali czynnoci wymagajce widzenia. Bernie Siegel relacjonuje przypadki
Na przykad pacjent mwi, e nie ukrytego suchania, kiedy to pa-
widzi owka lecego na stole, ale cjenci nieprzytomni lub- bdcy pod
potrafi go podnie. Zjawisko to na- narkoz jednak sysz. Jego zdaniem
zwano lepot czynnociow (Weis- to, co usyszeli, ma na nich wpyw,
skrantz, 1986). Podobnie objawia si nawet gdy nie potrafi tego powt-
lepota histeryczna, w ktrej pacjent rzy. Przytacza on wasne przeycia,
nic nie widzi, cho nie stwierdzono a take relacje zamieszczane w re-
adnych uszkodze narzdu wzroku. nomowanych czasopismach medycz-
Wynika ona jednak z innych przy- nych. Wynika z nich, e informacje
czyn. W jednym z takich przypadkw, usyszane w stanie niewiadomoci
214 badanie osobowoci - wybrane zagadnienia

wpyny na zachowanie, nastawie- dwik sowa stodoa". Objawy nie-


nie i stan zdrowia. Mwiono rwnie pokoju (zwikszona potliwo skry)
o uczeniu si przez sen, ale ostatnie pojawiay si nie tylko na dwik
badania nie potwierdziy wystpowa- tego sowa, lecz rwnie trzech in-
nia takiego zjawiska (Wood, Bootzin, nych: (1) sowa czerwona", ktre
Kihlstrom, Schachter, 1992). poprzedzao sowo stodoa"; (2) do-
7. Powiedzie wicej ni si wie. wolnego sowa nastpujcego po so-
Ludzie poproszeni o podanie przy- wie stodoa"; (3) wszystkich sw
czyn swojego zachowania udzielaj kojarzcych si z wsi (np. siano, pug,
rnych odpowiedzi. Czsto jednak pastwisko, owca). Reakcja taka nie
maj one niewiele wsplnego z praw- wystpowaa natomiast po sowach
dziwymi przyczynami, nawet gdy s opisujcych rodowisko miejskie (np.
dawane w najlepszej wierze. Na przy- chodnik, kolej podziemna, tramwaj).
kad klienci zapytani, dlaczego do- Innymi sowy, niepokj pojawia si
konali okrelonego zakupu, podaj przy bodcach zwizanych z bodcem
przyczyn, ktra wydaje si im sen- wywoujcym szok wizi czasoprze-
sowna, nawet jeli mona udowod- strzenn lub znaczeniow. Co szcze-
ni, e powodowao nimi co innego glnie uderzajce, to samo zjawisko
(Nisbett, Wilson, 1977). Mog wic powtarzao si nawet wtedy, gdy osoba
powiedzie, e wybrali dany towar badana nie zdawaa sobie sprawy, e
ze wzgldu na mark, podczas gdy bodcem wywoujcym wstrzs jest
w rzeczywistoci o wyborze zadecy- sowo stodoa". Na skutek niewia-
dowao jego miejsce na pce. Han- domej percepcji moe wic pojawi si
dlowcy dobrze wiedz, jak wane lk, dla ktrego nie ma racjonalnego
jest waciwe umiejscowienie towaru, wytumaczenia.
cho osoby kupujce rzadko wymie- Obserwacje te zostay potwierdzone
niaj ten czynnik jako wacy na ich w toku dalszych bada. Podczas za-
decyzjach. Innymi sowy, ludzkie de- dania suchania dychotomicznego
cyzje czy pogldy formuj si nie- ukrywano w materiale dwikowym
kiedy pod wpywem czynnikw nie- nadawanym na wolnym kanale nazwy
wiadomych lub ukrytych, poniewa miast, po ktrych nastpowa wstrzs
czowiek nie jest w stanie monito- elektryczny. Stwierdzono objawy l-
rowa pewnych procesw i podczas kowe u osb badanych w reakcji na
podejmowania decyzji nie uwzgld- te sowa oraz inne zwizane z nimi
nia rzeczywistych czynnikw spraw- bodce, cho ludzie ci nie zdawali so-
czych. bie sprawy, e je syszeli. Potwierdzio
8. Warunkowanie bez udziau wia- si wic zjawisko niewiadomego wa-
domoci. W latach trzydziestych pro- runkowania oraz uoglniania lku na
wadzono, zapomniane ju nieco, ba- inne towarzyszce bodce (Corteen,
dania, w ktrych ksztatowano nie- Wood, 1972).
wiadome reakcje na bodce. Proces Innym zaobserwowanym zjawiskiem
ten nazywano niewiadom percep- jest zastpcze uczenie si albo za-
cj. Osoby badane (Diven, 1937) do- stpcze warunkowanie polegajce
znaway wstrzsu elektrycznego na na tym, e dziecko widzi, jak jedno
niewiadomo 215

z jego rodzicw w okrelony spo- mywane przez barier ochronn. Po-


sb reaguje na bodziec, a nastpnie dobnie jak w wypadku pamici ukry-
na ten sam bodziec reaguje w ten tej, dane wydarzenie pocztkowo byo
sam sposb (Bandura, 1986; Mineka spostrzegane wiadomie. W przeci-
i in., 1984). Dziecko moe wic czu wiestwie jednak do zwykego za-
strach i wstrt, poniewa widziao, pominania wyparcie polega na ak-
jak jego rodzice tak wanie reaguj tywnym powstrzymywaniu pewnych
na okrelone bodce. Aby wic za- treci przed odpamitaniem. Powstaje
szo zjawisko warunkowania, niepo- wic pytanie: skd umys wie, czego
trzebne jest bezporednie, osobiste nie powinien wiedzie? Psychoana-
dowiadczenie. litycy wspieraj koncepcj wyparcia
9. Procesy automatyczne (rutynowe). materiaem klinicznym, zawierajcym
Wiele naszych myli i uczynkw liczne przypadki zapomnianych wyda-
przebiega automatycznie, bez wiado- rze wydobytych w procesie analizy.
mych wysikw. Wielu z tych dzia- Jak ju wspomniano, czsto mwi
a uczymy si wiadomie, wielu in- si obecnie o zapomnianych na wiele
nych - niewiadomie. W obu jed- lat przypadkach molestowania seksu-
nak wypadkach dziaania na tyle si alnego. Ocenia si, e ludzie o silnych
zautomatyzoway, e staj si nie- skonnociach do tumienia przypomi-
wiadome. Przykadem procesw au- naj sobie mniej przykrych wydarze
tomatycznych jest stosowanie za- z dziecistwa i oglnie maj mniej
sad gramatyki, sznurowanie butw wspomnie z okresu wczesnodzieci-
czy pisanie na maszynie. Cho opa- cego (Davis, Schwartz, 1987). Obec-
nowalimy reguy gramatyki, wik- nie zdania midzy psychologami na
szo nie potrafiaby ich sformu- temat wyparcia s podzielone. Nie-
owa. Oznacza to, e nauczylimy ktrzy s zagorzaymi ordownikami
si ich niewiadomie i niewiado- psychoanalitycznego rozumienia tego
mie z nich korzystamy. Jeeli cho- pojcia, inni twierdz, e zjawisko to
dzi o sznurowanie butw i pisanie przypomina raczej zjawisko pamici
na maszynie, to kiedy nauczylimy ukrytej (Erdelyi, 1985; Greenwald,
si zasad rzdzcych tymi czynno- 1992).
ciami, ale ich wiadome sformuowa-
nie mogoby niejednego z nas przy-
Przedstawiono wyej dziesi rodza-
prawi o bl gowy. Czy potrafiliby-
jw procesw niewiadomych. Obejmuj
cie komu wytumaczy, jak zasznu-
one wiele zjawisk, z ktrych cz moe
rowa but albo w ktrym miejscu
na siebie nachodzi. Niektre z nich s
klawiatury znajduj si poszczeglne
w oczach jednych psychologw przeja-
litery?
wem dziaania niewiadomoci, a w opinii
10. Wyparcie. Pojcie wyparcia naley innych nie. Nie istnieje bowiem jedna,
do samej istoty teorii psychoanali- przyjta przez wszystkich definicja nie-
tycznej. Doznanie lub wspomnienie wiadomoci. Nie uzgodniono te, jak si
zwizane z lkiem czy niepokojem j powinno bada. Cho cigle zdarzaj si
ongi wiadomym zostaje zepchnite psychologowie cakowicie odrzucajcy po-
do niewiadomoci i jest tam utrzy- jcie niewiadomoci, to jednak wikszo
216 badanie osobowoci - wybrane zagadnienia

nie tylko j akceptuje, ale podkrela jej oczywiste, e ludzie czasami najpierw
znaczenie: myl, a nastpnie dziaaj. Bardzo czsto
jednak niewiadomo wpywa na nasze
Dochodzimy wic do wniosku, ktry dla postpowanie; dziaamy wic, a dopiero
laika moe brzmie niepokojco, e pniej szukamy wytumaczenia.
niewiadomo jest wszechobecna. Jest (Jacoby, Toth, Lindsay, Debner, 1992, s. 82)

Rzut oka w przeszo


Po wyliczeniu interesujcych nas zjawisk nie tym, co dany organizm robi, a nie
sprbujmy teraz cofn si w przeszo, co myli, oraz ewentualnym wzmocnie-
aby nakreli kontekst biecych doko- niem zewntrznym kontrolujcym zacho-
na teoretycznych i badawczych. Cho wania, a nie wewntrznym procesem my-
wielu ludziom niewiadomo kojarzy si lowym.
z Freudem, historia tego pojcia jest Psychoanaliza, rzecz jasna, w dalszym
starsza (Ellenberger, 1970; Pkala, 1991). cigu koncentrowaa si na pracy umysu,
Wkad Freuda polega na potraktowaniu w szczeglnoci umysu niewiadomego.
przeszoci jako siedliska popdw seksu Zainteresowania takie mieli rwnie nie-
i agresji oraz wspomnie. Zdaniem ojca ktrzy psychologowie akademiccy, zwasz-
psychoanalizy odkrycie ogromu wpyww cza Henry Murray (zob. rozdzia pierw-
niewiadomych i niekontrolowanych si na szy). Systematyczne badania nad proce-
ludzkie postpowanie byo trzecim ciosem sami niewiadomymi zaczto jednak pro-
zadanym houbionemu wizerunkowi istoty wadzi dopiero w latach pidziesitych.
ludzkiej, po Kopernikaskim stwierdzeniu, Z jednej strony zainteresowano si zjawi-
e Ziemia nie jest ppkiem wszechwiata skiem snu i znaczeniem niewiadomoci
i Darwinowskim wskazaniu, e ludzie sta- dla powstawania marze sennych (Fisher,
nowi cz wiata zwierzcego. 1960; Shevrin, Luborsky, 1958). Z drugiej
U zarania psychologii eksperymental- strony pojawio si Nowe Spojrzenie na
nej introspekcja bya podstawow me- percepcj. Ruch zwany Nowym Spojrze-
tod badawcz. W laboratoriach Wundta niem, dziaajcy na przeomie lat czter-
i Titchenera osoby badane uczyy si dziestych i pidziesitych, podkrela
obserwowa i relacjonowa swoje spo- rol osoby spostrzegajcej jako aktywnego
strzeenia, wyobraenia i uczucia (Kihl- uczestnika procesu percepcyjnego, a nie
strom, 1987). Wraz z nastaniem Watso- jedynie biernego odbiorcy zewntrznych
nowskiego behawioryzmu badanie wia- bodcw (Bruner, 1992). W toku zdumie-
domoci (a tym samym niewiadomoci) wajcych eksperymentw wykazano, e
przestao by prawomocn metod do- ludzie maj skonno do wyolbrzymiania
cieka. Nacisk pooono na zachowanie, wielkoci bardziej wartociowych monet.
ktre mona byo obserwowa i bada Dotyczyo to zwaszcza dzieci z biednych
z zewntrz. Zwrotowi ku zachowaniom rodzin (Bruner, Goodman, 1947). Stwier-
zwierzcym towarzyszyo zainteresowa- dzono rwnie, e ludzie atwiej rozpo-
niewiadomo 217

znaj sowa o duej dla siebie wartoci Wtedy nastpia rewolucja poznawcza
ni sowa o mniejszej wartoci (Post- (rozdzia trzeci). Co ciekawe, przywrcia
man, Bruner, McGinnies, 1948). Wreszcie ona do ask zainteresowanie myleniem
psychologowie o zainteresowaniach psy- i wiadomoci. Jako e jednak u jej pod-
choanalitycznych wskazywali na rnice oa leaa metafora komputerowa, prze-
indywidualne w zakresie wpywu potrzeb waao zainteresowanie myleniem racjo-
i motywacji na spostrzeganie (Klein, 1951, nalnym i wiadomym, a nie irracjonalnym,
1954). kojarzonym przez wielu z niewiadomo-
W sumie w latach pidziesitych za- ci. Tak przynajmniej byo u jej zarania.
stanawiano si, w jaki sposb procesy oso- Z czasem jednak psychologowie pozna-
bowociowe oddziauj na spostrzeganie. nia, podobnie jak psychologowie spoeczni
Ponadto psychologowie o orientacji psy- i psychologowie osobowoci, powrcili do
choanalitycznej badali, jak potrzeby wpy- rozwaania procesw niewiadomych za-
waj na percepcj i w jaki sposb czowiek rwno z perspektywy psychoanalitycznej,
niewiadomie broni si przed spostrzega- jak i z perspektywy teorii przetwarzania
niem niebezpiecznych dla siebie bodcw informacji. Zainteresowanie to przybrao
(obronno percepcyjna). Bardziej trady- takie rozmiary, e - jak to uj jeden z au-
cyjnie nastawieni psychologowie odnosili torytetw w tej dziedzinie - [...] po stu
si jednak do tych docieka krytycznie, latach lekcewaenia, podejrze i frustracji
uwaajc, e luki metodologiczne podwa- procesy niewiadome zdominoway kolek-
aj ich wiarygodno. Oto, jak skomento- tywny umys psychologw" (Kihlstrom,
wa to jeden z uczestnikw tamtej debaty: 1992, s. 778).
Jak zobaczymy, wiele jeszcze zostao
Badacze o orientacji psychoanalitycznej do wyjanienia. Mao kto jednak kwestio-
uwaali oczywicie, e wszystko przecho- nuje obecnie znaczenie niewiadomoci.
dzi przez judaszowe oko" niewiadomo- Poniej przedstawimy dwie metody jej
ci, a dopiero potem trafia do wiado- badania: psychoanalityczn oraz zajmujc
moci. Jednak ich konserwatywni krytycy si przetwarzaniem informacji. Wyznawcy
(a wic wikszo amerykaskich psycho- kadej z nich zgadzaj si co do samego
logw eksperymentalnych) odrzucaa ten faktu istnienia procesw niewiadomych,
pogld w caoci. ale nie zgadzaj si co do sposobu ich
(Bruner, 1992, s. 781) funkcjonowania.

Niewiadomo dynamiczna - ujcie psychoanalityczne


Musimy tutaj przedstawi bardziej szcze- nia uwiadamiania sobie wydarze i zja-
gowo Freudowsk koncepcj niewiado- wisk. wiadomo odnosi si do zjawisk,
moci. Po dzi dzie pozostaje ona pod- z ktrych przez cay czas zdajemy sobie
staw teorii psychoanalitycznej. Zgodnie spraw, przedwiadomo - do tych,
z ni ycie psychiczne czowieka mona ktre mog sta si przedmiotem wiado-
ujmowa w kategoriach zalenoci od stop- mego mylenia, jeli si na nich skupimy,
218 badanie osobowoci - wybrane zagadnienia

a niewiadomo - do tych, z ktrych choanalityczn, w operacjach niewiado-


nie zdajemy sobie sprawy i ktre nie mog moci wszystko moe si zdarzy. Na
sta si przedmiotem wiadomego myle- przykad przeciwiestwa mog oznacza to
nia, dopki nie zajd pewne szczeglne samo, zdarzenia z rnych okresw oraz
okolicznoci. odlege od siebie miejsca tworz jedn
Wane miejsce zajmuje rozrnienie cao, due rzeczy mieszcz si doskonale
midzy przedwiadomoci a niewiado- w malutkich pomieszczeniach. Niewia-
moci. Ta pierwsza jest dostpna wia- domo przejawia si w snach, przejzy-
domemu myleniu, jeeli zwrcimy uwag czeniach, mylach, psychotycznych, sym-
na zjawiska w jej obrbie. Wprowadzenie bolicznych dzieach sztuki, rytuaach oraz
tej drugiej w obrb wiadomego mylenia niektrych aspektach mylenia maych
wymaga - jak ju wspomniaem - szcze- dzieci.
glnych okolicznoci. W tym momencie
myl o pisaniu niniejszego rozdziau, a nie
o tym, co robiem wczoraj. Dzie wczo-
Czy doznaa pani
rajszy jednak znajduje si w mojej przed-
wiadomoci i mog o nim pomyle, jeli
bd chcia. Pewne wspomnienia jednak
tkwi w mojej niewiadomoci i nie s
dostpne wiadomemu myleniu, nawet
jeli skieruj uwag ku przeszoci. Nie-
zbdne s tutaj okolicznoci, ktre osabi-
yby barier chronic przed ich przywoa-
niem. Terapia Freudowska, zwaszcza we
wczesnym okresie psychoanalizy, polegaa
na wprowadzaniu do wiadomoci treci
niewiadomych. Przypomnienie sobie zda-
rze z wczesnego dziecistwa byo istot-
nym elementem procesu terapeutycznego.
Freudowska niewiadomo
Co wane, cho Freud kad szczeglny
Zdaniem Freuda niewiadome pragnienia ujawniaj
nacisk na wypart cz niewiadomoci, si midzy innymi w przejzyczeniach.
to uwaa, e nie wszystkie jej elementy
powstay w wyniku wyparcia i nie wszyst-
kie naley tumaczy dziaaniem mechani- Inn wan waciwoci niewiado-
zmw obronnych (Shevrin, 1992). moci dynamicznej s nalece do niej
Opisywana przez Freuda i obecnych pragnienia, popdy i motywacje. Innymi
psychoanalitykw niewiadomo zyskaa sowy, niewiadomo jest bardzo mocno
miano dynamicznej. Charakteryzuj j zwizana z motywacjami ludzkich dziaa.
trzy waciwoci. Po pierwsze procesy nie- Zgodnie z teori psychoanalityczn treci
wiadome rni si jakociowo od wia- niewiadome zawsze chc si ujawni.
domych. wiadome procesy poznawcze s Niezbdna jest wic bariera ochronna,
zazwyczaj racjonalne i zgodne z zasadami dziki ktrej nie mog one przedosta si
logiki, natomiast procesy niewiadome s do wiadomoci. Dziaanie tej bariery rw-
czsto nielogiczne. Zgodnie z teori psy- nie umyka wiadomoci. Zarwno wic
niewiadomo 219

niewiadome treci, jak i dziaanie me- Freud wyrazi uprzejme zainteresowanie,


chanizmw obronnych nie jest dostpne ale zarazem stwierdzi, e to zjawisko
wiadomoci. Pojawia si wic pytanie, nie wymaga weryfikacji eksperymentalnej
skd wiadomo, przed czym si broni, (Rosenzweig, 1941).
jeeli nie zdajemy sobie sprawy z potrzeby Czy jednak badania eksperymentalne
i faktu obrony. Skd umys wie, e musi si rzeczywicie potwierdzaj istnienie dy-
przed czym broni, jeli nie uwiadamia namicznej niewiadomoci? Pocztki ta-
sobie takiej potrzeby? Do tego pytania kich docieka sigaj prac Otto Poetzla
powrcimy w pniejszych rozwaaniach. (1917), wiedeskiego neuropsychologa,
Z tej drugiej waciwoci wynika rw- ktry przeprowadzi klasyczne badanie
nie, e niewiadomo jest pena kon- eksperymentalne nad wpywem niewia-
fliktw (Shevrin, 1992), na przykad mi- domych bodcw na funkcjonowanie psy-
dzy dwoma sprzecznymi pragnieniami albo chiki (Ionescu, Erdelyi, 1992; Shevrin,
midzy pragnieniem a lkiem. Konflikty te 1992). Poetzl, zainspirowany myl Freu-
s wanym skadnikiem niewiadomoci. da, prezentowa osobom badanym bodce
Zdaniem Freuda znaczce partie ycia obrazowe poniej progu wiadomej per-
psychicznego pozostaj niewiadome i s cepcji, co znaczy, e osoby te nie potra-
podporzdkowane innym reguom ni y- fiy powiedzie, co widziay na rysunkach.
cie wiadome. Procesy niewiadome s Nastpnego dnia relacjonoway swoje sny
dynamiczne, poniewa wyraa si w nich z ostatniej nocy i rysoway je. Okazao si,
gra si, przybierajca posta konfliktw e elementy obrazowe, ktrych nie mona
midzy rnymi skadnikami niewiado- byo wiadomie opisa, znalazy jednak
moci (np. pragnieniami i lkami) oraz drog do snw. To, co umkno wiadomej
midzy dcymi do ujawnienia treciami percepcji, nie tylko zostao spostrzeone,
niewiadomymi a mechanizmami obron- ale nawet wywaro wpyw na tre marze-
nymi. nia sennego.
Jak zauwaylimy w rozdziale pierw- Ustalenia Poetzla przez wiele lat
szym, Freud prowadzi badania kliniczne byy lekcewaone, a wreszcie docze-
nad niewiadomoci. Interesowa si kay si uznania w oczach eksperymen-
zwaszcza snami i psychicznymi objawami talnie zorientowanych psychoanalitykw.
procesw niewiadomych. Jego celem byo Dua w tym zasuga Nowego Spojrze-
nie tyle wypracowanie naukowej definicji nia, ruchu o ktrym ju wspominalimy.
przedmiotu bada, ile opisanie niewiado- Badania Poetzla powtrzono, obejmujc
moci oraz zrozumienie jej zewntrznych nimi rwnie dziedziny swobodnych sko-
przejaww. Jego opisy czsto wic maj jarze oraz spostrzee. Stwierdzono, e
charakter metaforyczny, jak wtedy, gdy bodce, ktre nie s wiadomie percy-
mwi, e kieruj nami nieznane siy". powane, bardzo na nie oddziauj. Przy
By w dodatku tak zafascynowany obser- okazji stwierdzono, e czowiek odczuwa
wacjami klinicznymi, e nie czu potrzeby potrzeb marze sennych. Jeli zbudzi si
sprawdzania ich dowiadczalnie. Kiedy go, gdy ni, stara si ni, by nadrobi
wic pewien psycholog amerykaski na- stracony czas (Fisher, 1956; 1965). Cho
pisa do Freuda o uzyskanych przez sie- mona to spostrzeenie rwnie tuma-
bie eksperymentalnych dowodach istnie- czy w inny sposb, wtedy uwaano je
nia mechanizmu celowego zapominania, za potwierdzenie Freudowskiej idei, e
220 badanie osobowoci - wybrane zagadnienia

funkcj marze sennych jest obrona przed zagraajcych tosamoci) albo agodzce
obudzeniem si wskutek przeksztacenia napicie, a nastpnie obserwuje si, czy
potencjalnie zagraajcych myli w obrazy spodziewany efekt zachodzi. W wypadku
symboliczne. obrazw zwizanych z niebezpiecznymi
Odkrycia Poetzla oddziaay rwnie na pragnieniami oczekuje si, e materia pre-
badania nad spostrzeganiem podprogowym zentowany podprogowo (tj. poniej progu
oraz obronnoci percepcyjn. Opisane wiadomej percepcji) wzbudzi niewia-
uprzednio pierwsze badania tych zjawisk dome konflikty i spowoduje zamt w psy-
polegay na wykazaniu, e bodce nie chice. Obrazy zwizane z pragnieniami
percepowane wiadomie wywieraj jednak agodzcymi napicie miayby natomiast
wpyw na pniejsze spostrzeenia, obrazy prowadzi do zmniejszenia poziomu nie-
i sny. Nie wynikao z tego jednak, e mamy wiadomego konfliktu. W obu wypadkach
do czynienia z siami psychodynamicznymi zawarto agodzcych lub dranicych ob-
i motywacyjnymi. Tymczasem ich istnienie razw ukadana jest z gry na podstawie
jest podstawowym kryterium wyrnie- teorii psychoanalitycznej, a materia po-
nia dynamicznej niewiadomoci. Szansy kazywany jest poniej progu wiadomej
ich ujawnienia upatrywano w przejawach percepcji.
dziaania obronnoci percepcyjnej. W sze- W tym miejscu omwimy trzy wane
roko komentowanych wwczas badaniach badania. Pierwsze polegao na wzbudza-
stwierdzono, e percepcja sw zabarwio- niu pragnie pozytywnych, agodzcych
nych emocjami, takich jak penis" czy niepokj (Silverman, Weinberger, 1985).
kurwa", zajmuje wicej czasu ni percep- Opierao si ono na psychoanalitycznym
cja sw neutralnych, takich jak taniec" pogldzie, e wielu ludzi, zwaszcza pa-
czy jabko" (McGinnies, 1949). Jednak cjentw, marzy o zjednoczeniu si z dobr
zastosowana metodologia wzbudzia liczne matk z wczesnego dziecistwa (pocie-
zastrzeenia (wskazywano na przykad, e szajc, chronic, karmic). Pacjentom
osoby badane mogy rozpoznawa nasy- cierpicym na schizofreni prezentowano
cone emocjami sowa szybciej, ale oci- wic podprogowo bodziec MAMA I JA
ga si z ich powtrzeniem. Wysunito TO JEDNO. Sdzono, e ludzie ci gorco
rwnie przypuszczenie, e sowa te, jako pragn zjednoczenia, wic takie przekazy
tabu", byy rzadziej obserwowane i dla- oddziaaj na nich agodzco. Skutki tego
tego trudniejsze do rozpoznania) i badania porwnuje si z oddziaywaniem przekazu
tego typu stopniowo popady w nieask. o treci neutralnej: LUDZIE SPACERUJ.
W bliszych nam czasach badania Niekiedy prezentowano rwnie materia
nad niewiadomoci dynamiczn zwi- nioscy zagroenie: MAMA ODESZA.
zane byy z tak zwan podprogow ak- Z dotychczasowych dowiadcze wynika,
tywacj psychodynamiczn (Silverman, e przekaz MAMA I JA TO JEDNO rze-
1976, 1982; Weinberger, 1992; J. Wein- czywicie zmniejsza poziom objaww pa-
berger, Silverman, 1987). Chodzi o po- tologicznych, przyczynia si do postpw
budzanie niewiadomych motyww, ale w terapii oraz w edukacji (Weinberger,
bez wprowadzania ich do wiadomoci. 1992).
Osobom badanym pokazuje si za po- W drugim wypadku przedmiotem ba-
moc tachistoskopu obrazy wzbudzajce dania by kompleks Edypa, w ktrym
niepokj (np. nawizujce do pragnie chopiec boi si wykastrowania przez ojca
niewiadomo 221

Tachistoskop - aparat uywany w badaniach psychologicznych (zwaszcza nad pamici, uwag, spostrzeganiem),
umoliwiajcy eksponowanie osobom badanym obrazw, symboli, stw i innych materiaw wizualnych w cile
okrelonym czasie-od tysicznych czci sekundy do kilku sekund (przyp. ttum.).

TABELA 7.1 Konflikt Edypa a wyniki rywalizacji

Z przeprowadzonych bada wynika, e niewiadome pobudzenie konfliktu Edypa (BICIE TATY JEST ZE)
prowadzi do gorszych wynikw w rywalizacji, natomiast osabienie tego konfliktu (BICIE TATY JEST OK)
poprawia wyniki w rywalizacji.

GRTWLOTKI - WYNIKI BICIETATY JEST ZE BICIE TATYJEST OK LUDZIE SPACERUJ


Pre7entacja trzech bodcw tachistoskopem
Przed prezentacj 443,7 443.3 439
Po prezentacji 349 533,3 442,3
Rnica -94.7 _+90 3,3

rdo: L. H. Silverman, D. L. Ross, J. M. Adler, D. A. Lustig (1978). Simple research paradigm for
demonstrating subliminal psychodynamic activation: effects of oedipal stimuli of dart-throwing accuracy
in college men. Journal of Abnormal Psychology. 87. 346. Copyright >': 1978 by American Psychoiogical
Association.
222 badanie osobowoci - wybrane zagadnienia

TABELA 7.2 Liczba krakersw zjadanych po odebraniu przekazu

Wyniki bada wskazuj, e niewiadome wzbudzenie niepokoju (MAWIA OPUSZCZA MNIE) u osb cierpicych
na zaburzenia jedzenia moe prowadzi do zwikszonej konsumpcji. Zjawiska tego nie zaobserwowano u osb
niecierpicych na zaburzenia jedzenia albo wtedy, gdy bodce s prezentowane powyej progu wiadomej
percepcji (200 ms).

MAMA OPUSZCZA MAMA PRZYPUSZCZA MONA PRZYPUSZCZA


MNIE CO CO
Badane z zaburzeniami jedzenia
4 ms (f-J=10) 19,4 (SD=5,48 8,20 (SD=2.56) 7,8 (SD=3,34)
200 ms (N = 10) 9.6 (SD=3,47) 9,56 (SD=3,3) 9 (SD= 3,41)
Badane bez zaburze jedzenia
4 ms (N=10) 8.5 (SD=1,57) 8.2 (SD=2.91)
200 ms (N=10) 8,6 (SD=3.1) 8,6 (SD=2.84)

rdo: J. S. Masling (1992). What does it all mean. W: R. F. Bornstein, T. S. Pittman [red.]. Perception Wlthout
Awareness. New York: Guilford. Adaptowane z: C. J. Patton (1992). Fear of abandonement and binge eating.
Journal of Nernus and Mental Disease, 180, 484-490. Przedruk za zgod Guilford Publications, Inc.

w efekcie rywalizacji o matk. Wybrano wpynie na wyniki. Jak wida z tabeli 7.1,
wic takie bodce, ktre w zaioeniu ba- rezultaty badania dokadnie pokryy si
daczy miay wzmacnia lub osabia we- z oczekiwaniami (Silverman, Ross, Adler,
wntrzny konflikt. Przekaz wzmacniajcy Lustig, 1978).
kompleks Edypa brzmia: BICIE TATY Trzecie z omawianych bada polegao
JEST ZE, a przekaz agodzcy brzmia: na wzbudzeniu konfliktw i obserwowaniu
BICIE TATY JEST OK. Przedstawiano dynamicznie z nimi powizanych zacho-
rwnie bodce neutralne, w rodzaju LU- wa. W przeciwiestwie do bada prezen-
DZIE SPACERUJ. towanych powyej tutaj porwnywano r-
Zanim zaczto oddziaywa tymi bod- nice si grupy ludzi, a mianowicie nor-
cami, osoby badane gray w rzucanie lot- malne" studentki ze studentkami cier-
kami do celu. T sam gr powtarzano po picymi na zaburzenia jedzenia. Spraw-
prezentacji kadego z trzech przekazw. dzano, ile krakersw zjedz przedstawi-
Opierajc si na psychoanalizie, zaoono, cielki kadej z tych grup po podprogo-
e przekaz BICIE TATY JEST ZE zin- wej (trwajcej 4 milisekundy) prezentacji
tensyfikuje konflikt edypalny, czego rezul- nastpujcych trzech przekazw: MAMA
tatem bd gorsze wyniki w grze w lotki, OPUSZCZA MNIE, MAMA PRZYPUSZ-
natomiast przekaz BICIE TATY JEST OK CZA CO, MONA PRZYPUSZCZA CO
zagodzi konflikt i przyniesie lepsze wy- Osobom badanym powiedziano, e uczest-
niki. Oczekiwano, e przekaz neutralny nie nicz w badaniach dotyczcych zwizku

1 W oryginale jest: MAMA IS LEAYING ME, MAMA IS LOANING IT, MONA IS LOANING IT.
niewiadomo 223

midzy zmysami wzroku i smaku, ale tak go wydarzenia mona przywoa tylko
naprawd testowano hipotez, e osoby wtedy, gdy wytworzy si nastrj podobny
cierpice na zaburzenia jedzenia zwiksz do tego, jaki towarzyszy temu wyda-
liczb zjadanych krakersw pod wpywem rzeniu (Bower, 1981). W innej sytuacji
przekazu MAMA OPUSZCZA MNIE. Rze- wspomnienia te s niedostpne. Mwimy
czywicie przekaz ten zwikszy konsump- wwczas o zalenoci pamici od stanu.
cj krakersw w tej grupie (zob. tabela W terapii psychoanalitycznej mona dy
7.2). Efekt ten nie pojawi si jednak, do powtrzenia okrelonego stanu emo-
gdy przekaz by prezentowany w czasie cjonalnego w celu przywoania podanych
pozwalajcym na wiadom percepcj (200 wspomnie.
milisekund; Patton, 1992). Drugi rodzaj bada eksperymentalnych
Te trzy badania opieraj si na zaoe- dotyczy rnic we wspomnieniach ludzi
niach teorii psychoanalitycznej i pokazuj o wysokim i niskim poziomie ich tumie-
skutki podprogowego pobudzenia psycho- nia. Jak pisaem, osoby, ktre w wysokim
dynamicznego. Do dzi przeprowadzono stopniu je tumi, maj mniej negatywnych
okoo stu takich bada. Wszystkie potwier- wspomnie z dziecistwa, a najwczeniej-
dziy wiarygodno tej teorii. Zarazem sze z nich dotycz starszego wieku ni
jednak ich rezultaty wzbudzaj wiele kon- najwczeniejsze wspomnienia osb o ni-
trowersji, zarwno wrd psychologw, jak skim poziomie wyparcia (Davis, Schwartz,
i w innych krgach (Balay, Shevrin, 1988). 1987). Naley rwnie napomkn o zjawi-
Rezultaty tego typu bada nie zawsze sku hipermnezji, a wic polepszenia si
udaje si powtrzy, cho niedawno poja- dostpu do wspomnie w miar upywu
wia si opinia, e fakty wiadcz zdecy- czasu (Ionescu, Erdelyi, 1992). Trzeba
dowanie o istnieniu zakadanego oddziay- jednak podkreli, e do tego czasu nie
wania. Zdaniem jej wyraziciela [...] liczne zgromadzono jeszcze wystarczajco so-
problemy wynikaj z tego, e badania te lidnych dowodw eksperymentalnych po-
nie pasuj do obecnego obrazu psychologii twierdzajcych dwa podstawowe zaoenia
akademickiej, a wrcz maj w sobie co teorii wyparcia: e celem zapominania jest
z magii" (Weinberger, 1992, s. 176). osabienie lku oraz e barier niepa-
Zanim zakoczymy omawianie psycho- mici rilona usun w okrelonych, obser-
analitycznej niewiadomoci dynamicznej, wowalnych okolicznociach. Niestety, wa-
wrmy na chwil do wyparcia. Jak wspo- runki potrzebne do powtrzenia spostrze-
minalimy, to zasadnicze pojcie psycho- e klinicznych s bardzo trudne do od-
analityczne zyskuje ostatnio na znacze- tworzenia w laboratorium. Z tego powodu
niu, poniewa pojawia si coraz wicej pojcie wyparcia w krgach innych ni psy-
przypadkw wydobywania z otchani pa- choanalityczne w dalszym cigu wzbudza
mici epizodw molestowania seksualnego wiele kontrowersji, tym bardziej e nie ma
we wczesnym dziecistwie (Loftus, 1993). sposobu oceny wiarygodnoci wspomnie
Istniej wic dowody wiadczce o tym, przywoywanych podczas terapii.
e zjawisko wyparcia naprawd istnieje. Zanim przejdziemy do omawiania pro-
Przytoczy mona nie tylko wyniki bada cesw niewiadomych w ujciu teorii prze-
klinicznych, lecz rwnie dwa rodzaje ba- twarzania informacji, przypomnijmy za-
da eksperymentalnych. Okazuje si na sadnicz wtpliwo zwizan z ujciem
przykad, e niekiedy wspomnienie jakie- psychoanalitycznym: Skd umys wie,
224 badanie osobowoci - wybrane zagadnienia

czego nie ma wiedzie? Podstaw dyna- z czasem przesta sobie uwiadamia dzia-
micznego ujcia niewiadomoci jest dzia- anie tego mechanizmu. Podczas terapii
anie sprzecznych si, w tym zwaszcza mia momenty, w ktrych doznawa jakich
konfliktu midzy procesami zmierzajcymi uczu, ale nie uwiadamia" sobie tego.
do ujawnienia i ekspresji wewntrznych Jego twarz i ciao wyraay emocje. Popro-
napi (np. pragnie) a procesami nasta- szony o skupienie si na nich, uwiadamia
wionymi na ukrywanie przed wiadomo- sobie obecno ulotnych uczu, ktre nie-
ci niebezpiecznych myli, uczu i pra- gdy postanowi" ignorowa! Dziao si
gnie. Jak jedne niewiadome procesy to tak szybko, e nie wiedzia, co robi
mog dziaa przeciw innym niewiado- (broni si przed uczuciem) i przed czym
mym procesom? W jaki sposb niewiado- si broni (uczuciem zoci i towarzyszcym
mo moe zna" myli i pragnienia, a za- mu lkiem).
razem trzyma je z dala od wiadomoci? W drugim przypadku cierpica na de-
Zjawiska te trudno zrozumie, gdy wy- presj kobieta twierdzia, e nie myli
odrbnimy dwa poziomy psychiki: wiado- 0 swojej karierze zawodowej, wic nie ma
mo i niewiadomo. By moe jednak ona wpywu na jej depresj. Kiedy zacz-
tych poziomw jest wicej, a niektre limy rozmawia o tym, kim chciaaby by
procesy zachodz na niszych poziomach 1 czy mogaby odnie sukces, pacjentka
niewiadomoci ni inne (Bowers, 1992). przerwaa: Nie chc o tym mwi. Za bar-
Procesy zachodzce na wyszych pozio- dzo si denerwuj". Dalsza rozmowa ujaw-
mach, cho wci niewiadome, kontro- nia, e bardzo baa si poraki i czua si
luj te z niszych poziomw. Mechanizmy winna, i moe nie pracowa w zawodzie,
obronne, takie jak wyparcie, dziaayby ktry dla niej wybrano. Bezpieczniej byo
na najwyszym poziomie niewiadomoci o tym nie myle. Bya wic w pewnym
i sprawoway kontrol nad wspomnie- stopniu wiadoma swojego niemylenia"
niami, mylami i pragnieniami lecymi na oraz lku i poczucia winy zwizanych
niszych poziomach. Skoro moe istnie z brakiem postpw zawodowych w wy-
kilka poziomw wiadomoci (np. przed- branej dla niej dziedzinie. Czsto jednak
wiadomo i wiadomo), to dlaczeg powtarzaa, e jej jedynym problemem jest
nie miaoby istnie kilka poziomw nie- brak energii potrzebnej do wykonywania
wiadomoci? pracy. W ten sposb unikaa groby po-
Przypominam sobie dwch pacjentw. raki oraz poczucia winy zwizanego ze
Pierwszy trafi do mnie, poniewa nie zmian zawodu. Jednoczenie sama siebie
zdawa sobie sprawy z wasnych uczu. karaa, mwic, e jest leniwa i za mao
Podczas terapii uwiadomi sobie, e kiedy pracuje.
zaczyna doznawa okrelonych uczu, na Przykady te pokazuj, jak ludzie, bdc
przykad zoci, natychmiast czuje napi- niewiadomi albo sabo wiadomi bole-
cie. W dziecistwie zo kojarzya mu si snych dla siebie uczu i myli, odwracaj
z niebezpieczestwem porzucenia. Posta- od nich uwag tak gwatownie, e cay pro-
nowi" wic nie czu zoci. Ilekro wic ces pozostaje niezauwaony. W warunkach
wzbierao w nim to uczucie, jakby mwi cakowitego bezpieczestwa i zachty
sobie: nie czujesz tego i nie rozpoznajesz mog zrozumie, co robi i przed czym si
tego uczucia". Dziao si to tak szybko broni. Nawet jednak podczas terapii poja-
i ulego takiemu zautomatyzowaniu, e wia si opr, ktry nie jest uwiadamiany.
niewiadomo 225

To tak, jakby nie uywa chorej rki, nie charakter niewiadomy, a nie przedwia-
wiedzc, e si to robi. Tyle tylko, e w wy- domy. To wanie te procesy, fascynujce
padku niewiadomoci dynamicznej owa kadego psychoanalityka, s bardzo trudne
niewiedza siga o wiele gbiej. Caa ma do odtworzenia w laboratorium.

Niewiadomo poznawcza
Zajmiemy si teraz tak zwan niewia- kie procesy poznawcze niedostpne wia-
domoci poznawcz (Kihlstrom, 1987). domoci, niezalenie od przyczyn tej nie-
Pojcie to jest zwizane z teori prze- dostpnoci. W tym kontekcie twierdzi
twarzania informacji. Modelem procesw si, e [...] niewiadomo poznawcza
poznawczych, w tym niewiadomych, jest obejmuje znaczn cz ycia psychicz-
nowoczesny, szybki komputer. Moe on nego" (Kihlstrom, 1987, s. 1446).
wykonywa jednoczenie wiele operacji, Poniej omwimy zagadnienie wpy-
ktre nie s siebie nawzajem wiadome". ww niewiadomoci na pami i spostrze-
Rozrnia si ponadto kontrolowane oraz ganie oraz na uczucia i postawy wobec
automatyczne przetwarzanie informacji. innych ludzi. Nastpnie zajmiemy si zna-
Przetwarzanie kontrolowane jest racjo- czeniem automatycznych, niewiadomych
nalne i panuje si nad nim; przetwarza- procesw poznawczych.
nie automatyczne przebiega poza kontrol
i poza wiadomoci. Kontrolowane pro-
cesy poznawcze wi si z wysikiem, po- Wpyw niewiadomoci na
dobnym do wysiku wkadanego w celowe pami i spostrzeganie
rozwizywanie problemw. Automatyczne
Jacoby (Jacoby, Kelley, 1992; Jacoby, Lind-
procesy poznawcze tego wysiku nie po-
say, Toth, 1992; Jacoby, Toth i in., 1992)
trzebuj, podobnie jak wizanie sznuro-
uy procedury kontrolowania niewiado-
wade czy prowadzenie samochodu. Pro-
mych lub mimowolnych oraz wiadomych
cesy kontrolowane wymagaj wiele uwagi,
(kontrolowanych) determinant funkcjono-
na przykad czowiek uczcy si pro-
wania pamici, by wykaza wano tych
wadzenia samochodu bardzo koncentruje
pierwszych. Przykadem moe by ba-
si na wszystkich przepisach drogowych.
danie ukazujce efekt faszywej sawy".
Procesy automatyczne za pochaniaj tej
uwagi niewiele. Zazwyczaj s nieinten- W pierwszym etapie badania uczestnikw
cjonalne, mimowolne, nie wymagaj wy- podzielono na dwie grupy. Zadaniem obu
siku i rozgrywaj si poza wiadomoci, grup byo zapoznanie si z list nazwisk
cho nie kady proces charakteryzuje si nieznanych ludzi (na przykad Sebastian
wszystkimi tymi waciwociami (Bargh, Weisdorf). Badani z jednej grupy czytali
1992). Procesy kontrolowane wi si t list, mogc skoncentrowa na tym
wic ze wiadomym przetwarzaniem in- zadaniu ca swoj uwag, badani z dru-
formacji, procesy automatyczne natomiast giej grupy dzielili swoj uwag pomi-
z przetwarzaniem niewiadomym. Nie- dzy czytanie nazwisk i suchanie cigw
wiadomo poznawcza obejmuje wszyst- liczb i liter. W drugim etapie ekspery-
226 badanie osobowoci - wybrane zagadnienia

mentu wszyscy badani czytali now list nych proszono o ocen stopnia natenia
nazwisk, na ktrej znalazy si nazwiska szumu. Okazao si, e w wypadku zda
znanych osb, cz nazwisk nieznanych ju syszanych poziom szumu bdnie uwa-
osb z pierwszej listy oraz pewn liczb ano za niszy. Osoby badane atwiej roz-
nowych nazwisk osb nieznanych. Zadanie poznaway zdania ju syszane, poniewa
badanych polegao na ocenieniu popular- je znay, ale uznaway, e powodem by
noci nazwisk, przy czym podkrelano, niszy poziom szumu. Nie zdaway sobie
e adne nazwisko z pierwszej listy nie wic sprawy z wpywu pamici na per-
naley do osoby sawnej. Zatem, jeli cepcj i zamiast tego dokonyway bdnej
badani pamitaliby nazwiska z pierwszej oceny okolicznoci towarzyszcych aktowi
listy, to mieliby pewno, e nie nale one percepcyjnemu. Zjawisko zachodzio auto-
do stawnych ludzi. Z drugiej strony, jeli matycznie i nie zmieniao si nawet wtedy,
badani przeczytali nazwiska z pierwszej gdy osobom badanym mwiono o wpywie
listy, ale ich nie zapamitali, to efekt nie- uprzednich spostrzee i proszono o uni-
wiadomej familiarnoci mg powodowa kanie go. Szum towarzyszcy zdaniom ju
ocenianie tych nazwisk jako sawnych. syszanym w dalszym cigu oceniano jako
Podsumowujc, niewiadomy efekt sabszy ni w wypadku zupenie nowych
faszywej sawy" dziaa w tym ekspe- zda. Efekt by niewiadomy i automa-
rymencie odwrotnie ni wiadomy efekt tyczny, a badani nie mieli nad nim adnej
pamici. kontroli.
Przypomnijmy, e w pierwszej fazie
eksperymentu badani zostali podzieleni
Wptyw niewiadomoci na uczucia
na dwie grupy: jedna moga si skupi,
i postawy wobec innych ludzi
druga miaa podzielon uwag. Czy nale-
ao oczekiwa, e kada z nich wypadnie Od jakiego czasu psychologowie wie-
inaczej? Zaoono, e osoby z pierwszej dz, e powtarzalny kontakt z pewnymi
grupy, mogce si skupi, rozpoznaj na- bodcami moe podnie ich atrakcyjno
zwiska z pierwszej listy na drugiej licie, (Zajonc, 1968). Na og uwaano, e to
a osoby z drugiej grupy, zmuszone do po- nasilenie pozytywnej reakcji emocjonalnej
dzielenia uwagi, czciej uznaj za sawne wynika ze wiadomego rozpoznania. Ko-
nazwisko z pierwszej listy pojawiajce si lejne badania wykazay jednak, e to nasi-
na drugiej. Podzielona uwaga zwikszaaby lenie wystpuje nawet wtedy, gdy kontakt
wic si oddziaywania niewiadomoci na jest zbyt krtki, aby mona byo wiadomie
procesy pamici. Eksperyment potwierdzi rozpozna bodziec (Kunst-Wilson, Zajonc,
suszno tych zaoe. Osoby z grupy po- 1980; Wilson, 1979). wiadoma znajomo
dzielonej uwagi znacznie czciej bdnie bodca nie bya wic niezbdna, aby wywo-
przypisyway nazwiskom saw ni osoby ywa on pozytywne emocje. Osoby badane
z grupy skupionej uwagi. czuy wicej, ni wiadomie wiedziay.
W eksperymencie powiconym wpy- Wychodzc z podobnych zaoe, psy-
wom niewiadomoci na percepcj Ja- chologowie spoeczni postanowili spraw-
coby Gacoby, Allan, Collins, Larwill, dzi, czy niewiadomo wpywa na na-
1988) przedstawia osobom badanym zda- sze postawy w stosunku do innych lu-
nia nowe oraz ju syszane. W tle byo dzi. Osobom badanym pokazywano poniej
sucha szum o rnym nateniu. Bada- progu wiadomoci sowa o rnym od-
niewiadomo 227

cieniu wrogoci. Nastpnie przedstawiano badaczk", znacznie czciej unikay ba-


im opis osoby i poproszono o jej ocen. daczki do niej podobnej, cho nie zdaway
Cho osoby badane wiadomie nie widziay sobie z tego sprawy (rycina 7.1). Nie-
pokazywanych im sw, to ich ocena bya wiadomo realnych przyczyn ich post-
tym bardziej negatywna, im wyszy by powania ujawnia si w caej peni, gdy
poziom wrogoci prezentowanych podpro- si okazao, e wcale nie oceniaj gorzej
gowo sw (Bargh, Pietromonaco, 1982). swojego kontaktu z eksperymentatork
W innym badaniu, dowodzcym wpywu ni osoby z grupy kontrolnej (Lewicki,
niewiadomoci na sposb odbierania lu- 1985). Wpyw uprzednich dowiadcze na
dzi, badani z jednej grupy (eksperymental- zachowania spoeczne by wic niewia-
nej) mieli kontakt z badaczk zachowujc domy i automatyczny.
si niegrzecznie. Wobec osb z drugiej Ostatni przykad wpywu niewiadomo-
grupy (kontrolnej) ta sama badaczka za- ci na zachowania spoeczne pochodzi z ba-
chowywaa si nad wyraz uprzejmie. Na- da nad podprogowym warunkowaniem
stpnie obie grupy przechodziy do innego postaw interpersonalnych (Krosnick, Betz,
pomieszczenia i proszono je o wybranie Jussim, Lynn, 1992). Dwm grupom ludzi
dowolnej dostpnej" badaczki, przy czym pokazano zdjcia pewnej kobiety. W jed-
z dwch dostpnych jedna bya podobna do nej grupie prezentacja ta bya poprze-
badaczki z pierwszej czci eksperymentu, dza podprogow projekcj zdj wywou-
a druga nie. Osoby z pierwszej grupy, jcych pozytywne uczucia, a w drugiej -
majce uprzednio kontakt z niegrzeczn projekcj wywoujc uczucia negatywne.

A B C
RYCINA 7.1. Trjka badaczek prowadzcych eksperyment dotyczcy wpywu pojedynczych wydarze
na ludzkie nastawienia

Cho badani nie byli wiadomi przyczyn swojego postpowania, to ci z nich, ktrzy zetknli si z badaczk zacho-
wujc si nieuprzejmie (A), nastpnie starali si unika podobnej do niej badaczki (B), a wybiera osob o zupenie
innym wygldzie (C)

rdo: R Lewicki (1985). Nonconscious biasing effects of single instances on subsequent judgments. Journal of
PersonalityandSocialPsychology.45.
228 badanie osobowoci - wybrane zagadnienia

TABELA 7 . 3 Postawa wobec drugiego czowieka oraz opinie na temat jego osobowoci
i atrakcyjnoci fizycznej a bodce pozytywne i negatywne

Z bada wynika, e podprogowe oddziaywania pozytywnymi i negatywnymi bodcami mog wpyn na


nasze postawy wobec innych ludzi. Wpyw ten jest wikszy, jeli informacja jest niejednoznaczna (np. postawy
oceny osobowoci na podstawie fotografii), a mniejszy, jeli jest wyrazista i obiektywna (np. ocena urody na
podstawie fotografii).

WARUNKI
ZALENA ZMIENNA POZYTYWNE NEGATYWNE RNICA P
postawa 5,34 5,06 0.28 0,049
ocena osobowoci 5,26 5.06 0.20 0.062
ocena urody 4,14 4,15 -0.01 0,490
liczba badanych 64 64

Uwaga: Ocen dokonywano w skali od 1 do 7; wysze cyfry oznaczaj bardziej pozytywne oceny.

rdo: J. A. Krosnick, A. L. Betz, L. J. Jussim, A. R. Lynn (1992). Subliminal conditioning of attitudes. Journal
of Personaiity and Social Psychology, 18, 157. Copyright 1992 by Sage Publications, Inc. Przedruk za
zgod.

Na zdjciach wywoujcych pozytywne si nie rniy (tabela 7.3), przypuszczal-


uczucia widniaa na przykad para nowo- nie dlatego, e fotografia pozwalaa bar-
ecw, rozemiani ludzie grajcy w karty, dziej obiektywnie oceni urod ni oso-
para w romantycznym otoczeniu. Zdjcia bowo. Postawa wobec danego czowieka
wywoujce negatywne uczucia przedsta- bya wic uwarunkowana podprogowymi
wiay czaszk, wilkoaka, ponc twarz bodcami, co po raz kolejny potwierdzio
oraz wiadro z wami. Po wsplnym obej- wpyw niewiadomoci na postawy spo-
rzeniu serii zdj kobiety osoby badane eczne.
z obu grup otrzymay do wypenienia Powysze przykady dowodz, e nie-
kwestionariusze, w ktrych miay okreli wiadomo wpywa na postawy spo-
swoje do niej nastawienie, a take swoje eczne i zachowania. Znaczenie tych wpy-
opinie na temat jej urody i charakteru. ww jest tym istotniejsze, e s one
Czy podprogowe oddziaywanie bod- powszechne i trudno je kontrolowa.
cw pozytywnych i negatywnych wpy- Stanowi podstaw wielu stereotypw
no na stosunek do pokazywanej ko- i uprzedze. Podczas naszego rozwoju
biety i czy wystpuj rnice w zakre- moemy niewiadomie nasikn okre-
sie kadego z wyszczeglnionych wska- lonymi uprzedzeniami wobec pewnych
nikw? Stwierdzono, e osoby z grupy grup spoecznych, wskutek czego moe
pozytywnej" miay oglnie bardziej po- si w nas wytworzy postawa, ktrej
zytywn postaw do pokazywanej kobiety rde nie bdziemy wiadomi. Jako e
i lepiej oceniy jej osobowo, natomiast ma ona uwarunkowanie afektywne, jest
pod wzgldem ocen urody obie grupy niewiadoma i automatyczna, moe by
niewiadomo 229

bardzo oporna na informacje korygujce. chronicznie dostpne albo automatyczne,


Niewiadomo moe wpiywa na postawy to kieruj nasz percepcj i pami ku
0 wiele silniej ni wiadomo. wydarzeniom potwierdzajcym je, a nie ku
takim, ktre mogyby im zaprzeczy. Jeli
Konstrukty osobiste chronicznie dostpne wierzymy, e jestemy dobrzy, to zauwa-
amy i zapamitujemy przede wszystkim
W ramach poznawczego podejcia do nie-
te wydarzenia, ktre potwierdzaj nasz
wiadomoci do tej pory omawialimy
dobro. Jeeli uwaamy, e jestemy li,
wpyw niewiadomoci na pami, spo-
to spostrzegamy i zapamitujemy wyda-
strzeganie, postawy oraz relacje z innymi.
rzenia potwierdzajce nasz niegodziwo.
Nadszed czas, aby zaj si sposobem
To samo dotyczy innych chronicznie do-
dziaania procesw niewiadomych. Posu-
stpnych konstruktw dotyczcych nas
ymy si kategori konstruktw oso-
i otaczajcego nas wiata.
bistych chronicznie dostpnych albo
Powinno by jasne, e konstrukty oso-
automatycznych procesw percypowania
biste chronicznie dostpne rnych ludzi
1 interpretowania rzeczywistoci. W roz-
bardzo si od siebie rni. Wsplne nato-
dziale trzecim omawialimy konstrukty miast jest ich dziaanie, podobne do dziaa-
Kelly'ego, czyli sposoby interpretowa- nia wszystkich procesw automatycznych
nia rzeczywistoci. Kategoria konstruktw i niewiadomych. Odmienna dla kadego
osobistych chronicznie dostpnych opiera czowieka jest ich natura. Dla funkcjo-
si na zaoeniu, e pewne sposoby spo- nowania jednostki szczeglnie wane s
strzegania wiata s automatyczne, co konstrukty okrelajce, kim si jest, kim
znaczy, e wystarczy niewiele informacji, mogoby si by, kim powinno, a kim nie
aby je uruchomi (Bargh, 1989; Higgins, powinno si by. Jak zobaczymy w nastp-
1989). Konstrukty osobiste tego typu maj nym rozdziale powieconym Ja, wyobrae-
wszystkie cechy albo wikszo cech au- nie tego, kim mogoby si by, stanowi
tomatycznych procesw poznawczych - s potn si motywacyjn, a rozbieno
niezalene od intencji, skuteczne, znaj- midzy naszym rzeczywistym a wyobra-
duj si poza wolicjonaln kontrol i poza onym Ja, moe by rdem potnego
wiadomoci. Uczestnicz one rwnie napicia emocjonalnego. Si oddziaywa-
w procesie spostrzegania siebie, ponie- nia chronicznie dostpnych konstruktw
wa przetwarzanie informacji o sobie wy- wzmaga fakt, e s one niewiadome i nie-
maga mniejszej uwagi ni przetwarzanie kontrolowalne (Higgins, 1989).
informacji o wiecie zewntrznym (Bargh,
1992). S one czciej uywane ni inne Podsumowanie
rodzaje konstruktw (na przykad te, ktre
W niniejszej czci omawialimy nie-
wymagaj wsparcia, skupienia uwagi oraz
wiadomo z perspektywy poznawczej,
wiadomej kontroli) i pocigaj za sob
zwracajc szczegln uwag na znaczenie
mniej wysiku. Konstrukty chronicznie do-
niewiadomych procesw poznawczych.
stpne ksztatuj nasz pami i percepcj
Przebiegaj one automatycznie, s nie-
w ten sposb, e prowadz do formowania
intencjonalne i mimowolne. Procesy au-
obrazu wiata, ktry jest ewaluacyjnie
tomatyczne s szybkie i skuteczne. Nie
i deskryptywnie z nimi zgodny. Innymi
wymagaj szczeglnego wysiku ani nie
sowy, kiedy jakie konstrukty staj si
zajmuj miejsca przeznaczonego na wia-
230 badanie osobowoci - wybrane zagadnienia

dome magazynowanie informacji. Zarazem rne dla rnych ludzi oraz zalene od
jednak wpywaj na spostrzeganie, pami, okolicznoci. Wane jest rwnie, w jakim
stosunek do innych oraz samych siebie. stopniu mona je sobie uzmysowi i pod-
Ostateczne znaczenie tych procesw jest da wiadomej kontroli.

Porwnanie dynamicznej i poznawczej koncepcji


niewiadomoci
Moemy teraz porwna dwie koncep- psychoanalitycznym niewiadomo spe-
cje niewiadomoci: dynamiczn, osadzon nia przede wszystkim funkcje obronne.
w teorii psychoanalitycznej, oraz poznaw- Chroni ona jednostk przed bolesnymi my-
cz, opart na teorii przetwarzania infor- lami, uczuciami i wspomnieniami. W teo-
macji. Obydwie przypisuj due znaczenie rii przetwarzania informacji nie ma miejsca
procesom niewiadomym oraz ich wpy- na mechanizmy obronne. Spostrzeenia
wowi na mylenie, odczuwanie i dziaanie. s niewiadome, poniewa nie mog by
Istniej jednak midzy nimi zasadnicze przetwarzane na poziomie wiadomym,
rnice i dlatego w zdumiewajco maym nigdy nieosiganym, lub poniewa cako-
stopniu oddziauj one na siebie. wicie si zautomatyzoway. Psycholodzy
Wyznawcy obydwu szk zgadzaj si, poznania maj szczeglne trudnoci z psy-
e informacje przekazywane poniej progu choanalitycznymi koncepcjami obrony, sa-
wiadomej percepcji mog wywrze znacz- mokamywania si i wypierania (Green-
ny wpyw na psychik czowieka. Na czym wald, 1992; Higgins, 1989). Ich zdaniem
wic polegaj rnice i do jakiego stopnia nie trzeba zakada tak skomplikowanych
s one podstawowe? Wymieni je mona procesw. atwiej przyj istnienie ukry-
w czterech punktach. Po pierwsze w ka- tej pamici, obejmujcej wydarzenia, ktre
dym ujciu niewiadomo obejmuje co przestay by dostpne wiadomoci. Uta-
innego. Zgodnie z teori psychoanalityczn jone wspomnienia mog z rnych przy-
skada si ona przede wszystkim z pra- czyn i w rnych okolicznociach sta si
gnie, fantazji, myli i uczu dotyczcych dostpne wiadomoci: Model pamici
seksu i agresji. Wedug za stanowiska ukrytej przechodzcej w jawn jest o wiele
poznawczego tworz j przede wszystkim prostszy ni model psychoanalityczny wy-
myli, ktre niekoniecznie stanowi sil magajcy istnienia bardzo wyrafinowanej
motywacyjn jednostki. Jak to uj Eagle (i nieomal wszechwiedzcej) niewiado-
(1987), psychoanalityczna niewiadomo moci" (Greenwald, 1992, s. 773).
dynamiczna skada si przede wszystkim Trzecia rnica dotyczy jakociowej
z celw, motywacji oraz popdw w przeci- natury procesw niewiadomych. Zgod-
wiestwie do niewiadomoci poznawczej, nie z ujciem psychoanalitycznym jzyk
skadajcej si z procesw mylowych oraz niewiadomoci rni si zasadniczo od
idei" (s. 161). jzyka wiadomych procesw. Niewiado-
Po drugie kada ze szk inaczej ro- mo jest nielogiczna i irracjonalna, wy-
zumie funkcje niewiadomoci. W ujciu raa si w symbolach, metaforach i snach,
niewiadomo 231

w przeciwiestwie do wiadomoci, ktra w niewiadomoci i e zasadniczo pokrywa


posuguje si reguami logiki i racjonal- si ona z dowiadczaniem danego wy-
nego mylenia. Wedug psychologw po- darzenia. Psychoanalityk przyjmuje wic,
znawczych natomiast nie ma potrzeby roz- e wydobyte z niepamici wspomnienie
rniania midzy charakterem procesw istniao w niewiadomoci i nie zmienio
wiadomych i niewiadomych. Oba mog si od momentu uformowania.
by tak samo inteligentne i logiczne. Zwo- Natomiast psycholog poznawczy uwaa,
lennik tego pogldu, Kihlstrom, scharakte- e przywoanie wspomnienia z niewiado-
ryzowa ten kontrast nastpujco: moci odbywa si z poszanowaniem nor-
malnych regu dziaania pamici, a samo
Niewiadomo w ujciu aktualnej psy- wspomnienie przechodzi wszystkie etapy
chologii rni si zasadniczo od tej, o kt- procesw przetwarzania informacji. Dla-
rej myla Zygmunt Freud i jego wiedescy tego wanie psychoanalitycy o wiele bar-
wsppracownicy. Ich niewiadomo bya dziej ni psychologowie poznawczy wie-
gorca i wilgotna; dyszaa dz i zoci; rz we wspomnienia swoich pacjentw
bya halucynacyjna, prymitywna i irracjo- z wczesnego dziecistwa. Ci ostatni podaj
nalna. Niewiadomo wspczesnej psy- w wtpliwo zwizek midzy wspomnie-
chologii jest przyjemniejsza i delikatniej- niem a tym, co si naprawd wydarzyo
sza, bardziej zwizana z rzeczywistoci (Loftus, 1993).
i racjonalna, cho nie cakiem oziba W sumie mamy wic cztery zasadnicze
i oscha. rnice midzy psychoanalityczn koncep-
(Kihlstrom, Barnhardt, Tataryn, 1992, s. 789) cj niewiadomoci dynamicznej a kon-
cepcj niewiadomoci poznawczej (tabela
Po czwarte wreszcie rnica dotyczca 7.4). Argumenty kliniczne, zdaniem psy-
tego, na ile elementy niewiadomoci s choanalitykw tak bardzo przekonujce,
dostpne wiadomemu myleniu. Zda- wprawiaj psychologw eksperymental-
niem psychoanalitykw nie jest to atwe. nych w konsternacj. Ich zdaniem do-
Z powodu dziaania barier ochronnych tre- wiadczalne sprawdzenie hipotez Freuda
ci niewiadome mog przenikn do wia- jest [...] trudne do przeprowadzenia, a po-
domoci jedynie w szczeglnych okolicz- zytywne wyniki uzyskuje si niezwykle
nociach. Tak si dzieje w snach, gdzie nie- rzadko" (Kihlstrom, 1990, s. 447). Nic wic
wiadome pragnienia wystpuj w prze- dziwnego, e obydwie koncepcje tak sabo
braniu. Ujawni je mona w procesie ana- na siebie oddziauj.
lizy za pomoc techniki swobodnych sko- Rnice s tak due, e mona za-
jarze. Pacjent mwi wwczas wszystko, sadnie pyta, czy niewiadomo dyna-
co mu przychodzi na myl, a to prowadzi miczna i poznawcza to jedno i to samo
do osabienia mechanizmw obronnych. pojcie. Cho niektre zagadnienia si
Analiza symboli, przejzycze, ukrytych powtarzaj, kada z kategorii dotyczy
znacze i moliwych intencji stojcych za odmiennych zjawisk. Psychologowie po-
mimowolnymi" zachowaniami umoliwia znawczy w ogle nie zajmuj si wie-
mu nawizanie kontaktu z wasn nie- loma zagadnieniami houbionych przez
wiadomoci. Kiedy udaje mu si dotrze psychoanalitykw, na przykad interpre-
do wypartych wspomnie, zakada si, e tacj niewiadomych znacze ukrytych
otrzymuj one tak sam form, jak miay w snach, przejzyczeniach i pomykach.
232 badanie osobowoci - wybrane zagadnienia

TABELA 7.4 Porwnanie dwch koncepcji niewiadomoci: dynamicznej i poznawczej

UJCIE DYNAMICZNE (PSYCHOANALITYCZNE) UJCIE POZNAWCZE (PRZETWARZANE INFORMACJI)


1. Zawarto: motywacje i pragnienia. 1. Zawarto: myli.
2. Funkcje obronne. 2. Funkcje inne ni obronne.
3. Procesy nielogiczne, irracjonalne, niewiadome. 3. Nie ma zasadniczych rnic midzy charakterem
procesw wiadomych i niewiadomych.
4. Przeksztacenie treci niewiadomych w wia- 4. Wystarczaj normalne prawa percepcji i pamici.
dome wymaga szczeglnych okolicznoci.

WIATO NA BADACZA

JOHN F. KIHLSTROM:

Niewiadomo poznawcza

Moje zainteresowanie niewiadomymi


procesami umysowymi rozwijao si
stopniowo i na skutek przypadku -
jednego z owych zbiegw okoliczno- burzenia dysocjacyjne i konwersyjne)
ci", ktre czsto decyduj o tym, kim i zaczem postrzega hipnoz jako
jestemy. Jeszcze w szkole redniej laboratoryjn technik badania nie-
czytaem niektre ksiki Freuda, ale wiadomoci.
nie zrobiy na mnie wielkiego wrae- Przez kilka pierwszych lat koncen-
nia. Podczas studiw w Colgate Uni- trowaem si na hipnozie, a zwaszcza
versitv interesowaem si egzysten- na amnezji posthipnotycznej (ktra
cjalnym podejciem do osobowoci pozostaje wanym przedmiotem mo-
oraz badaniami statystycznymi. Ww- ich zainteresowa). Duy wpyw wy-
czas los zetkn mnie z profesorem wara na mnie teoria rozszczepie-
Williamem E. Edmonstonem, ktry nia i podzielonej wiadomoci Jacka
prowadzi laboratorium hipnozy i po- llilgarda, wedle ktrej struktury po-
chono mnie to bez reszty. Dopiero znawcze oraz myli mog by ode-
jednak podczas studiw doktoranc- rwane od siebie i niedostpne wiado-
kich, prowadzc badania nad hipnoz moci. Zainteresoway mnie rwnie
wraz z Martinem Orne i Fredem inne ustalenia empiryczne i teore-
Evansem, zdaem sobie spraw z hi- tyczne. Midzy innymi przetwarzanie
storycznych zwizkw hipnozy z hi- automatyczne (przeciwstawne kontro-
steri (obecnie kwalifikowana jako za- lowanemu), na co zwrcili uwag
niewiadomo 233

W I A T O N A B A D A C Z A cd.
Schneider i Shiflrin. Ciekawe byy te midzy wiadomym i niewiadomym
prace Anthony'ego Marcela ktry jako yciem psychicznym. Jaka jest r-
pierwszy przekonujco opisa prze- nica midzy wiadomymi a niewia-
bieg przetwarzania zoonych infor- domymi spostrzeeniami, wspomnie-
macji bez udziau wiadomoci. Dan niami albo mylami? Jakie s ograni-
Schachter natomiast opublikowa kia- czenia niewiadomego przetwarzania
syczny dzi przegld teorii dotycz;]- informacji? Jak co, co byo wia-
cych rozrnienia na pami jawn dome, moe si sta niewiadome?
i ukryt, sugerujc, e wspomnienia Teraz, gdy mamy dowody wiadczce
z przeszoci mog wpywa na bie- o istnieniu niewiadomych procesw
ce zachowanie, nawet gdy nie pa- poznawczych, czy naley rwnie zaj-
mitamy ich w sposb wiadomy. I'od mowa si niewiadomymi procesami
koniec lat osiemdziesitych w psycho- emocjonalnymi i motywacyjnymi?
logii rozpocz si renesans zainte- Te same pytania zadawa ongi
resowania niewiadomoci. Z coraz Freud, ale wspczesne ujcie nie-
ywszym oddwikiem spotyka si wiadomoci rni si zasadniczo od
pogld, e procesy i reprezentacje Freudowskiego. Jego niewiadomo
umysowe, przebiegajce cakowicie bya irracjonalna, halucynacyjna, pcina
niezalenie od wiadomoci i kontroli, prymitywnych afektw i impulsw,
oddziauj na ludzkie dowiadczenia, Niewiadomo w ujciu wspcze-
myli i dziaania. Badania nad hipnoz snej psychologii ma natomiast cha-
inspirowaly coraz szersze krgi psy- rakter poznawczy, racjonalny i lo-
chologw i wreszcie zaczto trakto- giczny. Co waniejsze, dysponujemy
wa je powanie. powszechnie przyjtymi procedurami
W chwili, gdy pisz te sowa, wykrywania niewiadomych spostrze-
w polowie lat dziewidziesitych, po- e i wspomnie na podstawie ckspe-
wane dowody przemawiaj za roz- rymenlw, podczas gdy Freud ograni-
szczepieniem percepcji, uczenia si, czai sic do nieweryfikowalnych spe-
pamici i mylenia, a wic za ist- kulacji snutych na podstawie przypad-
nieniem niewiadomoci poznawczej, kw klinicznych. Zadaniem tej pracy
Niektre z nich pochodz /. bada nie jest jednak weryfikacja teorii
nad hipnoz, ale wikszo z bada Freuda - to nigdy mnie nic inte-
innego typu, choby nad przypadkami resowalo. Chodzi raczej o wczenie
uszkodze mzgu, a take nad fuiik- niewiadomoci - ktra intryguje za-
cjonowaniem zdrowych ludzi. Obecnie rwno psychologw klinicznych, jak
nie musimy ju udowadnia istnie- eksperymentalnych - w obrb psycho-
nia niewiadomoci poznawczej, lecz logii oglnej,
moemy si zaj badaniem rnic
234 badanie osobowoci - wybrane zagadnienia

Jednoczenie psychoanalitycy zupenie nie Na przykad niektre myli zautomatyzo-


interesuj si zjawiskami znajdujcymi si wane znajduj si poza wiadomoci, ale
w centrum bada psychologii poznawczej inne nie, niektre pozostaj poza kontrol,
lub w najlepszym razie uwaaj, e doty- ale inne doskonale daj si kontrolowa
cz one treci przedwiadomych, a wic (Bargh, 1989). Mwic oglnie, mona
takich, ktre atwo mog sta si przed- si zgodzi, e niewiadomo ma due
miotem wiadomoci. znaczenie w yciu czowieka, unikajc jed-
By moe dwie lub trzy kategorie noczenie ogranicze narzucanych przez
(niewiadomo, przedwiadomo, wia- okrelon teori albo sztywne kategorie.
domo) to po prostu za mao, aby ob- Jak zauway Kihlstrom, [...] po stu la-
j wszystkie rnorodne zjawiska oma- tach lekcewaenia, podejrze i frustracji,
wiane w tym rozdziale. By moe - jak procesy niewiadome zdominoway kolek-
to ju wczeniej sugerowalimy - myli tywny umys psychologw" (Kihlstrom,
i doznania wystpuj na wielu poziomach 1992, s. 778). Pamitajc o zoonoci
wiadomoci (Bowers, 1992). Niektre za zjawiska niewiadomoci oraz licznych
z myli i dozna mog z uwagi na swoje w przeszoci wypadkach lekcewaenia go,
pewne waciwoci nalee do jednej ka- musimy zachowa cierpliwo i otwarto
tegorii, a z uwagi na inne - do innej. na rozmaite moliwoci.

Implikacje bada nad niewiadomoci dla


samoopisowych metod badania osobowoci
Jest oczywiste, e uznanie znaczenia pro- maym stopniu zdaj sobie spraw ze
cesw niewiadomych stawia pod znakiem swoich stanw wewntrznych, ich rela-
zapytania niektre metody badania oso- cje o wydarzeniach nie s adekwatne do
bowoci, zwaszcza te, ktre korzystaj rzeczywistoci. Doroli s niewiele lepsi"
z samoopisu. Jeli ludzie nie zdaj so- (Murray, 1938, s. 15).
bie sprawy z licznych aspektw swego Murray uwaa, e subiektywne rela-
funkcjonowania oraz przyczyn swojego za- cje s niewiarygodne i nie odpowiadaj
chowania, to jak mona polega na ich rzeczywistoci z powodw poznawczych
relacjach? i motywacyjnych, czyli ze wzgldu na
Co ciekawe, wtpliwoci takie zgaszaj ograniczone moliwoci ludzkiej percepcji
zarwno zwolennicy psychanalitycznego, oraz na dziaanie niewiadomego mecha-
jak i poznawczego ujcia niewiadomo- nizmu wyparcia. Aby unikn tych znie-
ci, cho z odmiennych przyczyn. Wedug ksztace, Murray proponowa stosowanie
badaczy, ktrzy wyznaj tez niewiado- testw projekcyjnych oraz innych bada.
moci dynamicznej, procesy motywacyjne Tradycj t kontynuowa midzy innymi
i obronne znieksztacaj samoopisy, ogra- McClelland (i inni badacze), utrzymujc,
niczajc ich wiarygodno. Stanowisko to e samoopis oraz testy projekcyjne do-
dobrze oddaje pogld Murraya, przyto- starczaj dwch zupenie rnych rodzajw
czony w jednym z poprzednich rozdziaw: informacji. Niekoniecznie jedne z nich s
Dzieci spostrzegaj bdnie, w bardzo lepsze od drugich, a zwizek kadego
niewiadomo 235

z nich z pozostaymi zmiennymi polega na w potrzebie spada w miar, jak ronie


czym innym. Na przykad zwizek midzy liczba postronnych obserwatorw - jest to
rzeczywistymi zachowaniami a potrzeb dobrze znany efekt przechodnia" (atane,
osigni jest inny, gdy natenie tej po- Darley, 1970). Jednak ludzie w relacjach
trzeby jest ustalane na podstawie testw na temat swojego zachowania nie pisz, e
projekcyjnych, a inny, gdy podstaw s su- obecno innych wpywaa na ich zacho-
biektywne wypowiedzi osb badanych na wanie w takich sytuacjach, a kiedy si ich
ten temat (Koestner, McClelland, 1990). o to wprost zapyta, zaprzeczaj. W innym
Uwaa si, e testy projekcyjne wskazuj przytaczanym przez Nisbetta i Wilsona
na motywacje, a samoopisy wicej mwi przykadzie proszono klientw o porwna-
0 wyznawanych wartociach. Motywacje nie czterech podomek oraz czterech par
1 wartoci to rne aspekty osobowoci. nylonowych poczoch. Jest zupenie jasne,
Nic wic dziwnego, e kady z tych dwch e na ocen wpyno umiejscowienie to-
wskanikw odnosi si do innego rodzaju waru - te z prawej strony oceniano wyej
zachowa. ni te z lewej. Na przykad poczochy
Dziwniejsze moe by kwestionowanie lece najdalej z prawej strony wybierano
samoopisw przez psychologw o orien- czterokrotnie czciej ni te, ktre leay
tacji poznawczej, cho nie ma w tym najdalej z lewej strony. Jednak klienci ani
wzgldzie jednomylnoci. W 1997 roku razu nie uzasadnili swojej decyzji umiej-
zwrcono na to uwag w artykule za- scowieniem towaru. Kiedy za wprost ich
tytuowanym Telling more than we knoto o to zapytano, stanowczo zaprzeczyli, ja-
(Powiedzie wicej, ni si wie; Nisbett, koby miao ono jakikolwiek wpyw na ich
Wilson, 1977). Jego autorzy zaczli od decyzje.
spostrzeenia, e w codziennym yciu Po omwieniu szeregu bada tego typu
odpowiadamy na wiele pyta dotyczcych Nisbett i Wilson (1977) doszli do wniosku,
przesanek naszych wyborw, osdw i za- e relacje ludzi na temat ich wasnych
chowa. Wrd nich s takie pytania, jak: zachowa niewiele mwi o rzeczywistych
Dlaczego lubisz t osob? Dlaczego to przyczynach tych zachowa, nie dlatego
zrobia? Podobne widniej w licznych bynajmniej, e ludzie si z tym kryj, lecz
kwestionariuszach, ktrych autorzy naj- dlatego', e nie potrafi udzieli trafnej
wyraniej wychodz z zaoenia, e wiemy odpowiedzi. Skd wic bior si udzielane
wicej ni inni ludzie o naszym zacho- przez nich odpowiedzi? Ich zdaniem mamy
waniu, e mamy uprzywilejowany dostp ukryte teorie przyczynowe naszego zacho-
do pewnych informacji nieosigalnych dla wania oraz zachowania innych ludzi. S
postronnego obserwatora. Czy taki pogld one podobne do ukrytych teorii osobowo-
jest uzasadniony? ci, omawianych w rozdziale pierwszym.
Nisbett i Wilson udzielaj przeczcej Kiedy zapyta si nas o przyczyn, nie
odpowiedzi. Ich zdaniem ludzie czsto s odwoujemy si do samych obserwacji,
niewiadomi swojego zachowania i przy- lecz sigamy po owe ukryte teorie. Wy-
czyn lecych u jego podoa. Nie ma wic tumaczenia, ktre do nich nie pasuj,
korelacji midzy zachowaniami a werbal- odrzucamy.
nymi relacjami na ich temat. Autorzy przy- Podobnie dzieje si przy wypenia-
taczaj wyniki bada, z ktrych wynika, niu kwestionariuszy (Shweder, D'Andrade,
e gotowo niesienia pomocy ludziom 1980). Cho interpretacja ta nie wyklucza
236 badanie osobowoci - wybrane zagadnienia

motywacyjnych, obronnych powodw za- dynamicznej przypomina mu demonolo-


wodnoci samoopisw, to wiksze znacze- gi" i mistyczne mylenie" z mrocznych
nie przypisuje niemotywacyjnym, niewia- epok rozwoju ludzkoci (Bandura, Walters,
domym procesom poznawczym. Wedle niej 1963). Jak mona, uwzgldniajc adapta-
ludzie nie s w stanie obserwowa swoich cyjny punkt widzenia, znajdowa si pod
procesw poznawczych i dlatego udzielaj wpywem niewiadomych si i jednocze-
bdnych odpowiedzi na ich temat (Nis- nie sprawnie funkcjonowa?
bett, Ross, 1980). Z powodu ogranicze- Mwic oglnie, zwolennicy niewia-
nia naszych mechanizmw przetwarzania domoci dynamicznej oraz niektrzy ze
informacji mwimy wicej, ni wiemy, zwolennikw niewiadomoci poznawczej
a wiemy mniej, ni nam si wydaje. kwestionuj uyteczno samoopisw. Inni
Inni psychologowie poznawczy wyci- psychologowie poznawczy broni przy-
gaj odmienne wnioski, dopuszczajc mo- najmniej pewnych rodzajw samoopisw.
liwo korzystania z samoopisw. Ich zda- Wydaje si to rozsdne, jeli si okreli
niem stosowanie samoopisw jest o wiele rodzaje, o ktre chodzi, i znaczenie uzy-
skuteczniejsze, jeeli osoby badane pyta skiwanych za ich pomoc wynikw. Zatem,
si wprost o to, co jest przedmiotem czy istniej takie aspekty funkcjonowania
docieka. W naszym codziennym yciu osobowoci, kierowane niewiadomoci
wiele wydarze si powtarza (mamy do lub niewiadomymi procesami, wobec kt-
czynienia z redundancj docierajcych do rych samoopisy s bezradne? Jeli tak, to
nas informacji), moemy wic dostrzec jaka jest ich waga i jak inaczej mog by
to, co uszo naszej uwagi za pierwszym badane?
razem. Zarazem jednak powtarzalno sy- Naszym zdaniem istnieje wystarczajco
tuacji prowadzi do powstania wzorw wy- wiele dowodw potwierdzajcych wag
janiania przyczynowego, na og trafnych, procesw niewiadomych dla funkcjono-
nawet jeli zawodz w poszczeglnym, wania osobowoci, aby z rezerw pod-
nietypowym wypadku (Ericsson, Simon, chodzi do samoopisw. Niezalenie od
1980; 1993). tego, czy przyjmujemy punkt widzenia
Psychologowie spoeczno-poznawczy, zwolennikw niewiadomoci dynamicznej
jak Bandura (1986), uwaaj wic, e czy poznawczej, wane aspekty naszego
samoopisy mog by bardzo przydatne funkcjonowania s niedostpne dla wia-
dla psychologa osobowoci, jeeli zadaje domoci i dla autocharakterystyk (Wil-
si konkretne pytania. Mona wic prosi son, 1994). Jak wspomniaem na wstpie
osoby badane o ocen poziomu ich wiary niniejszego rozdziau, jest to niezwykle
w siebie albo umiejtnoci wykonywania powany problem metodologiczny dla ba-
okrelonych zada w konkretnych okolicz- daczy osobowoci. By moe w przy-
nociach. Wierzc w uyteczno pewnego szoci bdziemy musieli opiera si na
typu autocharakterystyk, Bandura podcho- wielu rdach informacji - samoopisach,
dzi jednak krytycznie do oglnikowych testach projekcyjnych, danych fizjologicz-
pyta, zadawanych w wikszoci kwestio- nych oraz obserwacji zachowa. Trzeba
nariuszy. Jest te sceptycznie nastawiony bdzie wwczas ustali waciwe rela-
do testw projekcyjnych opartych na idei cje midzy nimi, starajc si zrozumie,
niewiadomoci dynamicznej. Wizja czo- dlaczego w pewnych okolicznociach s
wieka kierowanego siami niewiadomoci one bardziej zbiene ni w innych. Jest
niewiadomo 237

to bardzo trudne zadanie, przypomina- cych do tych samych wnioskw. Niektre


jce diagnoz lekarsk, podczas ktrej z tych bada s przy tym bardziej przy-
korzysta si z rnych bada szczeg- datne w jednych sytuacjach, a niektre -
owych, nie zawsze jednak prowadz- w innych.

Wniosek
W rozdziale niniejszym omawialimy wiele e dla ich ogarnicia trzeba bdzie - by
zjawisk niewiadomych oraz ich wpyw na moe - wyrni wicej ni dwa lub trzy
spostrzeganie, pami, postawy, a take poziomy psychiki, a niektre ze zjawisk
relacje interpersonalne. Widzielimy, jak naleaoby ulokowa na wicej ni jednym
po prawie stu latach podkrelania znacze- poziomie (Bargh, 1989; Bowers, 1992).
nia niewiadomoci przez psychoanality- Kiedy uwzgldni si rnorodno, bo-
kw i lekcewaenia jej przez psychologw gactwo i donioso niewiadomych pro-
akademickich, dziaanie i znaczenie proce- cesw, atwo zrozumie, e ich uzna-
sw niewiadomych stao si przedmiotem nie wywouje zasadnicze pytania teore-
wielkiego zainteresowania. Zajy one na- tyczne i metodologiczne. Podstawowym
lene sobie miejsce, pozostajc zasadnicz problemem teoretycznym jest zintegro-
dziedzin psychologii osobowoci. wanie niewiadomoci z ca osobowo-
Cho wsplne zainteresowanie nie- ci czowieka. Podstawowym problemem
wiadomoci poczyo badaczy klinicz- metodologicznym zwizanym z procesami
nych i psychologw eksperymentalnych, niewiadomymi za jest status rnych
to kada z tych grup koncentrowaa si na miar osobowoci. Szczeglnego znaczenia
innych zjawiskach i w odmienny sposb nabiera kwestia wiarygodnoci autocha-
je interpretowaa. Psychoanalityczna nie- rakterystyk jako rda wiedzy o wanych
wiadomo dynamiczna zawiera motywa- aspektach osobowoci.
cje, pragnienia i mechanizmy obronne; jest Jeeli chcemy po prostu wiedzie, jak
ponadto irracjonalna i niedostpna wia- ludzie wiadomie spostrzegaj wydarzenia,
domoci. Poznawcza koncepcja niewiado- samych siebie oraz innych ludzi, to stoso-
moci podkrela znaczenie zdolnoci kon- wanie samoopisw nie nastrcza adnych
centrowania uwagi oraz magazynowania wtpliwoci. Jeeli natomiast interesuje
informacji, a take automatyzacji proce- nas wyjanienie rzeczywistych przyczyn,
sw psychicznych. Cho istniej pewne a nie tego, co ludzie sami uwaaj za przy-
sfery wsplne dla tych dwch punktw czyny, lub jeli chcemy pozna niewia-
widzenia, to jednak niewiadomo dy- dome uczucia, ktre ludzie ywi do siebie
namiczna i poznawcza rni si zasad- i innych, to stosowanie autocharaktery-
niczo. Rozpatrywane zjawiska s tak do styk staje si problematyczne. Wydaje si,
siebie niepodobne, e zwolennicy kadej e jeli ludzie skoncentruj si na danych
z dwch metod obieraj za przykady nie- wydarzeniach, a nie s w nie nadmier-
ktre z nich, a inne cakowicie odrzucaj. nie zaangaowani emocjonalnie, nie wi
Dziaanie niewiadomoci przejawia si z nimi szczeglnych planw i nie musz
przy tym na tyle rozmaitych sposobw, nadmiernie polega na swojej pamici,
238 badanie osobowoci - wybrane zagadnienia

to potrafi by dobrymi obserwatorami i relacje staj si mniej wiarygodne. Po


i reporterami. Kiedy jednak ich uwaga ktrej stronie znajduj si zjawiska in-
jest rozproszona, kiedy s zaangaowani teresujce psychologw osobowoci i jak
emocjonalnie lub czuj si zagroeni, lub si to zmienia w rnych okolicznociach,
kiedy maj sobie przypomina zdarzenia pozostaje przedmiotem sporu. Wida, e
z odlegej przeszoci, ich spostrzeenia duo jest jeszcze do zrobienia.

Podstawowe pojcia
Automatyczne przetwarzanie informacji wiadomych pragnie i lkw nastpuje
(Automatic Information Processing) - mimo- za pomoc bodcw oddziaujcych podpro-
wolne i niewiadome przetwarzanie infor- gowo.
macji bdce przeciwiestwem przetwarza- Procesy automatyczne (Automatic Processes)
nia kontrolowanego. - procesy poznawcze tak zrutynizowane, e
Chronicznie dostpne konstrukty osobiste niekiedy wrcz niewiadome.
(Chronically Accessible Constructs) - sche- Rozszczepienie (Dissociative Phenomena) -
maty, w szczeglnoci dotyczce siebie, sytuacja, w ktrej wane aspekty funkcjo-
atwe do pobudzenia za pomoc niewielkiej nowania osobowoci s niedostpne wiado-
liczby informacji. moci i nie daj si zintegrowa z caoci
Hipermnezja (Hypermnesia) - wzrastajca osobowoci danej osoby.
z czasem zdolno przypominania sobie Spostrzeganie podprogowe (Sublimina Per-
danego bodca.
ception) - percypowanie bodcw poniej
Kontrolowane przetwarzanie informacji progu wiadomoci.
(Controlled Information Processing) - prze- Wyparcie (Repression) - psychoanalityczny
twarzanie informacji powizane ze wiado-
mechanizm obronny, niedopuszczajcy do
mym wysikiem, kontrolowane przez dan
wiadomoci okrelonych myli czy pra-
osob, bdce przeciwiestwem przetwa-
gnie.
rzania automatycznego.
Zaleno pamici od stanu (State-Dependent
Niewiadomo (Unconscious) - myli, dozna-
Memory) - zdolno przypominania sobie
nia i uczucia niedostpne wiadomoci.
wydarze dowiadczanych w okrelonym
Niewiadomo dynamiczna (Dynamie Un-
stanie jedynie w warunkach powtrzenia
conscious) - koncepcja niewiadomoci po-
tego stanu.
wizana z teori psychoanalityczn oraz
z pojciem wyparcia. Zadanie suchania dychotomicznego (Dicho-
Pami ukryta (Implicit Memory) - przejawy tic Listening Task) - badanie, w ktrym
pamitania danego bodca przy braku wia- prosi si osob badan o skupienie na bod-
domego wspomnienia. cach przesyanych do jednego ucha przy
Percepcja ukryta (Implicit Perception) - spo- jednoczesnym nadawaniu innych bodcw
strzeganie bez wiadomoci, podobnie jak do drugiego ucha.
w wypadku percepcji podprogowej. Zastpcze uczenie si, zastpcze warunko-
Podprogowa aktywacja psychodynamiczna wanie (Vicarious Learning, Vicarious Con-
(Sublimina Psychodynamic Actwatio) - ditioning) - proces ksztatowania reakcji
procedura badawcza zwizana z teori psy- emocjonalnych poprzez obserwowanie re-
choanalityczn, w ktrej pobudzenie nie- akcji innych ludzi.
niewiadomo 239

Podsumowanie
1. Cho opinie na temat znaczenia nie- podprogow aktywacja psychodyna-
wiadomoci dla funkcjonowania czo- miczna). Nie istnieje jednak solidny
wieka s podzielone, to w niniejszym materia eksperymentalny, ktry do-
rozdziale przychylilimy si do po- wodziby zjawiska celowego (obron-
gldu, e pojcie to jest bardzo wane nego) zapominania lub osabiania me-
teoretycznie i metodologicznie (np. chanizmu wyparcia w okrelonych wa-
w kwestii stosowania samoopisw). runkach.
2. Cho niekiedy uywa si pojcia nie- 5. Niewiadomo poznawcza obejmuje
wiadomoci, to w istocie trzeba m- wszystkie procesy poznawcze (np.
wi o nieuwiadamianych treciach procesy automatyczne, konstrukty
i procesach wpywajcych na funkcjo- osobiste chronicznie dostpne) niedo-
nowanie czowieka. W zalenoci od stpne wiadomoci, niezalenie od
przyjtego punktu widzenia za przy- przyczyn tej niedostpnoci. Istniej
kad procesw niewiadomych uzna przekonywajce dowody, e tak poj-
mona rne zjawiska (np. percepcj mowana niewiadomo wpywa na
podprogow, pami ukryt, rozsz- pami, percepcj, uczucia oraz po-
czepienie, lepot czynnociow, nie- stawy wobec innych ludzi.
wiadome warunkowanie, procesy au- 6. Z uwagi na rnorodno zjawisk obej-
tomatyczne, wyparcie). mowanych pojciem niewiadomoci,
3. W przeszoci niewiadomo bya a take odmienno podejcia psy-
przedmiotem licznych kontrowersji. choanalitycznego oraz poznawczego
Dzisiaj, jak pokazuje przykad psycho- sugeruje si potrzeb stworzenia
analitycznej koncepcji niewiadomoci wikszej liczby kategorii opisowych.
dynamicznej oraz poznawczej koncep- Uwaa si rwnie, e myli i dozna-
cji niewiadomoci, panuje zgoda co nia znajduj si na rnych poziomach
do samego faktu istnienia niewiado- wiadomoci i e czsto cz si
moci, przy rnicach zda dotycz- z, wicej ni jednym poziomem.
cych jej dziaania. Rnice te kon- 7. Zwolennicy dynamicznej koncepcji
centruj si na kwestiach zawartoci, niewiadomoci, a take liczni zwo-
funkcji i charakteru niewiadomych lennicy ujcia poznawczego kwestio-
procesw oraz ich dostpnoci wia- nuj stosowanie samoopisw do ba-
domemu myleniu. dania osobowoci. Jednoczenie za
4. Psychoanalityczna kategoria niewia- niektrzy psychologowie o orientacji
domoci dynamicznej wie si ze poznawczej uwaaj, e autocharak-
sfer motywacji oraz konfliktem. Cho terystyki mog by przydane, jeli
opiera si gwnie na relacjach klinicz- osobom badanym zadaje si konkretne
nych, to potwierdzaj j rwnie nie- pytania dotyczce zjawisk, na ktrych
ktre badania eksperymentalne (np. skupili swoj uwag.
8 Pojcie Ja

Zawarto rozdziau
W niniejszym rozdziale zajmiemy si poj- a. wiara we wasne kompetencje,
ciem Ja, ktre obecnie jest przedmiotem b. koncentrowanie si na wasnych
intensywnych bada. Omwimy rozwj przeyciach albo na bodcach ze-
Ja, alternatywne sposoby teoretycznego wntrznych,
ujmowania tego pojcia oraz motywacje c. dostosowywanie si do standar-
zwizane z Ja. Na koniec zajmiemy si dw wyznaczonych przez innych
rnicami indywidualnymi w funkcjonowa- albo przez siebie.
niu Ja, na przykad w zakresie poczu-
cia wasnej skutecznoci oraz samowia- Pojcie Ja, sposb, w jaki spostrzegamy
domoci. i dowiadczamy samych siebie, ma tak
wielkie znaczenie, e trudno sobie wy-
Pytania zadawane w tym rozdziale
obrazi, aby psychologowie si nim nie
1. Co rozumiemy przez Ja? Czy pojcie interesowali. A jednak w pewnych okre-
to jest niezbdne dla psychologii oso- sach zdarzao si sysze pytanie: czy rze-
bowoci? czywicie taka kategoria jest niezbdna?
2. Jak powstaje Ja? Zjawiska z ni zwizane wydaj si takie
Czy kieruje nami bardziej potrzeba oczywiste. Kiedy jednak zaczniemy bada
autoweryfikacii, czy te dbao o sa- je empirycznie, czujemy si, jakbymy
moocen? Czy pragniemy by tacy, prbowali chwyta wiatr w rce. Z tego po-
jacy jestemy, czy tacy, jakimi chcie- wodu momenty wielkiego zainteresowania
libymy by? Ja przeplatay si z takimi, w ktrych kwe-
1. Jakie s konsekwencje rnic indywi- stionowano zasadno prowadzenia nad
dualnych w takich kwestiach, jak: nim bada.

Dlaczego zajmowa si Ja?


Dlaczego zajmowa si pojciem Ja? Po kontroli, poczucia wasnej wartoci, samo-
pierwsze dlatego, e dotyczy ono wielu lubnoci czy mioci wasnej. Okrelenia
zjawisk z codziennego ycia. Do niego te oraz zwizane z nimi uczucia stanowi
odwouj si na przykad pojcia samo- stay temat wszystkich sesji terapeutycz-
pojcie ja 241

nych. Niezalenie od tego, w jaki spo- licznociach. Czy istnieje jakikolwiek inny
sb terapeuta interpretuje to, co mwi sposb opisania ludzkiej integralnoci?
pacjent, w zdecydowanej wikszoci wy- Chc zaznaczy, e Ja jest wanym
padkw chodzi o niezadowolenie z Ja lub wymiarem naszego dowiadczenia i kon-
przynajmniej z niektrych aspektw jego struowania wiata. Odgrywa wielk rol
funkcjonowania. w naszym zachowaniu i zapewnia spjno
Po drugie Ja wpywa na sposb spo- bytowaniu. A jednak - jak ju wspo-
strzegania wiata. Pojawia si w okresie mniaem - w przeszoci obserwowalimy
niemowlcym i w znacznym stopniu decy- przypywy i odpywy zainteresowania tym
duje o tym, jak dziecko konstruuje rzeczy- pojciem. W roku 1975, kiedy zaczynaem
wisto. Posiadajc zdolno odrniania pracowa nad ksik Current controversies
siebie od innych i zastanawiania si nad and issues in personaiity (Biece kontro-
sob, posugujemy si naszym obrazem sa- wersje i problemy w psychologii osobowo-
mych siebie w celu oceny i porzdkowania ci), zastanawiaem si, czy w ogle w-
napywajcych informacji. Jak przy kadej czy do niej rozdzia na temat Ja. Dzisiaj
operacji o charakterze poznawczym nowe trudno byoby sobie wyobrazi podobn
informacje na temat Ja s konfrontowane ksik bez takiego rozdziau. Rokrocz-
ze starymi strukturami i albo zostaj w nie nie pojawiaj si setki artykuw na ten
wczone, albo te prowadz do zmian. Nie temat, a psychoanalitycy i psychologowie
chodzi wic tylko o doznawanie siebie, ale poznawczy przykadaj do niego wielk
rwnie o funkcjonowanie caego systemu wag. W niniejszym rozdziale zaprezen-
poznawczego czowieka. tujemy sposb interpretowania Ja przez
Pojcie Ja pomaga te zrozumie pewne tych psychologw oraz obecny stan wiedzy
- wydawaoby si - niespjne i oderwane na temat struktury Ja i zwizanych z ni
od siebie zjawiska. Ludzie na przykad ina- procesw psychicznych. Zanim jednak do
czej zachowuj si, gdy maj cel i s zaan- tego przejdziemy, rzumy okiem na rozwj
gaowani, a inaczej, gdy specjalnie si nie pojcia Ja, aby umieci nasze rozwaania
przejmuj. Pojcie Ja pozwala zrozumie t w perspektywie historycznej. Da nam to
rnic. Mona by wrcz powiedzie, e sposobno omwienia pogldw najbar-
nadaje ona spjno rozmaitym przejawom dziej znaczcych psychologw zajmujcych
ludzkiego funkcjonowania w rnych oko- si tym tematem.

Temat Ja w perspektywie historycznej


Pojcie Ja zostao wprowadzone do psy- samo rozumienie tego pojcia jako gw-
chologii amerykaskiej przez Williama Ja- nego orodka ycia umysowego zostao
mesa w 1890 roku. W artykule napisanym w znacznej czci pominite" (s. 181). Jak
z okazji setnej rocznicy tego wydarzenia zauwaa Markus, James zajmowa si Ja
Markus (1990) stwierdzia, e [...] cho arliwie" i przykada do niego wielk
wiele z teoretycznych pogldw Jamesa wag. Jego zdaniem stanowi ono sedno
na temat Ja miao wielkie znaczenie, to wszystkich naszych dowiadcze, a cay
242 badanie osobowoci - wybrane zagadnienia

wiat dzielimy na Ja i Nie-ja. Pniejsi za wane. Innymi sowy, nasze decyzje do-
teoretycy Ja podchwycili to rozrnienie, tyczce tego, co chcemy robi, a czego ro-
jak rwnie pogld, e definiujemy je bi nie chcemy, wynikaj z oceny skutkw
na podstawie naszych interakcji z innymi danego dziaania dla nas (Cross, Markus,
ludmi. Nasze poczucie Ja ma wic cha- 1990).
rakter zwrotny. Budujemy je na podsta- Rozwj behawioryzmu zahamowa za-
wie tego, jak naszym zdaniem wygldamy interesowanie Ja. J. B. Watson (1990),
w oczach wanych dla nas ludzi (Cooley, ojciec psychologii behawioralnej, przeciw-
1902; Mead, 1934). Znaczc czci Ja s stawia si badaniom procesw wewntrz-
te emocje zwizane z naszym poczuciem nych i stosowaniu fenomenologicznych sa-
wasnej wartoci. mopisw. Zadaniem psychologw wedug
James uwaa, e decydujce dla na- niego byo obiektywne badanie uchwyt-
szego obrazu samych siebie s kontakty nych z zewntrz zachowa, a wic Ja
z innymi ludmi, te za bywaj rozmaite zostao wykluczone z krgu tematw na-
w zalenoci od tego, z kim przestajemy ukowej psychologii. W latach czterdzie-
i w jakich okolicznociach. Z tego za stych nastpi ponowny wzrost zaintereso-
wynika, e mamy wiele Ja. W czsto cy- wania nim, zwaszcza w pracach Gordona
towanym fragmencie James utrzymywa: Allporta i Carla Rogersa. Wspominalimy
ju o przeomowej dla psychologii oso-
bowoci ksice Allporta (1937), w kt-
cile rzecz biorc, czowiek ma tyle Ja, rej znajdowa si rozdzia powicony Ja.
ilu jest ludzi, ktrzy go rozpoznaj i maj Jak uprzednio James, tak i Allport zaj-
o nim pewne wyobraenie. Jako e ludzi mowa si wieloma sprawami przyciga-
tych mona podzieli na klasy, moemy jcymi uwag dzisiejszych psychologw
powiedzie, e kady ma tyle rnych Ja, osobowoci, takich jak wiadomo sie-
ile jest klas ludzi, z ktrych opiniami si bie, poczucie wasnej wartoci oraz ludzka
liczy. zdolno do oszukiwania si. Cho Allport
(1890, s. 294) zawsze interesowa si kwesti spjno-
ci osobowoci, dopiero pniej (1961)
uzna gwn rol Ja w jej strukturze.
Zgodnie z tym pogldem czowiek miaby
Pogldy Rogersa na Ja jako fundament
wic Ja zawodowe, rekreacyjne, szkolne,
dowiadczenia omwimy szerzej w dalszej
rodzinne i tym podobne. Niektrzy ludzie
czci rozdziau, wic tutaj tylko o nich
mieliby wiele Ja, inni zaledwie kilka. Jed-
wspominamy.
nak nie musz one by izolowane, od-
dzielone od siebie nawzajem. Przeciwnie, Cho Allport, Rogers i inni powicali
s raczej zintegrowane i tworz bardziej Ja niemao uwagi, w 1955 roku Allport
jednolite poczucie Ja. uzna za niezbdne zadanie bezpored-
James, przypisujcy Ja gwne znacze- niego pytania: czy pojcie Ja jest po-
nie, uwaa, e wszystkie procesy psy- trzebne? Przegld powiconej mu lite-
chiczne mona zrozumie jedynie poprzez ratury, dokonany pod koniec tamtej de-
jego pryzmat. Na przykad motywacje za- kady, wykaza, e prowadzone do tej
le od tego, czy Ja jest zaangaowane, pory badania napotykay liczne problemy
a ch podjcia dziaania wynika zawsze (Wylie, 1961), takie jak wiele rnych
z uznania jego przewidywanych skutkw definicji Ja oraz wiele rnych i sabo
pojcie ja 243

do siebie przystajcych sposobw opisu. j psychologii poznawczej, bo mona go


Czy Ja tworz gwnie uczucia, myli odnotowa rwnie w innych gaziach
oraz spostrzeenia naszych zachowa? psychologii, na przykad w psychoanali-
Czy mamy jedno czy wiele Ja? Czy ist- zie, w ktrej trudno wyledzi wpywy
nieje Ja publiczne" i prywatne", wia- rewolucji poznawczej. By moe za zwrot
dome" i niewiadome"? Jeli tak, to jak ten odpowiadaj jakie inne oglne pro-
one maj si do siebie i do naszego cesy spoeczne, choby te, ktre ukszta-
zachowania? Czy samoopisy s dobrym toway egoistyczne pokolenie lat osiem-
sposobem badania Ja, czy te potrzebne dziesitych.
s inne techniki, takie jak testy projek- Ten krtki przegld historyczny uka-
cyjne? Jeeli za korzystamy z rnych zuje wic fluktuacj zainteresowania Ja,
metod badawczych, to jak porwnywa ich czasami houbionym, innym razem lek-
wyniki? cewaonym. Czsto konstatowano jego
Wszystkie te pytania, cho niezbdne, podstawowe znaczenie dla dramatu ycia,
okazay si jednak niezwykle trudne, ale rwnie czsto skarono si na jego
a prby odpowiedzi obcione takim mar- ulotno, skazujc na wieczne frustracje
ginesem bdu, e na pocztku lat sze- tych, ktrzy prbuj uchwyci je i opisa
dziesitych perspektywy dalszego rozwoju naukowo. Poczwszy wic od wydanej
dziedziny bada nad Ja byy raczej nie- ponad 100 lat temu pracy Jamesa psy-
pewne. W roku 1973 pytanie o zasad- chologowie nigdy nie potrafili przej do
no posugiwania si pojciem Ja po- porzdku dziennego nad kwestiami Ja. Jak
jawio si znowu (Epstein, 1973). Be- zobaczymy w dalszej czci niniejszego
hawioryzm jako dominujcy model psy- rozdziau, podstawowe pytania nadal s
chologii zosta wyparty przez psychologi aktualne. Kiedy i jak powstaje Ja? Czy
poznawcz, ale wikszo psychologw mamy tylko jedno Ja, czy te jest ich
osobowoci z rezerw odnosia si do wiele? Jeeli za jest ich wiele, to jak s
Ja. Z czasem jednak temat ten zacz zorganizowane, e nie czujemy, e mamy
nabiera znaczenia. Dlaczego tak si stao, wiele rnych osobowoci? Jeeli zacho-
dokadnie nie wiadomo. Jednym z po- wujemy si rnie w rnych okresach i w
wodw moe by fakt coraz czstszego rnych sytuacjach, to co zapewnia nam
sigania psychologw spoecznych oraz poczucie jednoci i tosamoci? Jeeli na
psychologw zajmujcych si osobowoci Ja skada si midzy innymi to, co czujemy
do osigni psychologii poznawczej. Na i mylimy, to jakie s relacje midzy
przykad Markus (1977) zaproponowaa, poznawczymi a afektywnymi aspektami
aby traktowa Ja jako struktur poznaw- osobowoci? Jeeli widzimy si inaczej,
cz. Schematy Ja byyby wwczas uogl- to czy musimy si inaczej zachowywa?
nieniami na temat wasnej osoby, wypro- Jeeli inaczej si zachowujemy, to czy
wadzanymi z przeszych dowiadcze. Jak znaczy to, e inaczej si spostrzegamy?
wszystkie schematy, tak i one kieruj Wreszcie, czy odbieramy siebie rwnie
przetwarzaniem informacji, w tym wy- niewiadomie? Jeli tak, to jak dalece
padku na swj temat. Ponownego wzro- wane s takie spostrzeenia i jak t wag
stu zainteresowania Ja nie mona jednak oceni? Zebrao si wic niemao pyta.
sprowadzi wycznie do stosowania po- Sprbujmy teraz na nie odpowiedzie.
244 badanie osobowoci - wybrane zagadnienia

Rozwj Ja
Kiedy i jak powstaje Ja? Czy czowiek Oddzielenie Ja od innych ludzi
rodzi si z gotowym Ja? Jeli nie, to jak i przedmiotw: spostrzeganie siebie
moemy odgadn, e Ja si ksztatuje?
W jaki sposb dziecko zaczyna odrnia
atwo jest poprosi nastolatkw lub ludzi
dorosych, aby o sobie opowiedzieli, ale siebie od innych ludzi i otaczajcych je
sprbujmy to zrobi z niemowlciem albo przedmiotw, czyli nabiera wiadomoci
maym dzieckiem. A wreszcie, czy tylko siebie jako oddzielnej jednostki? Zdaniem
ludzie maj poczucie Ja? psychologw rozwojowych umiejtno ta
Psychologowie rozwojowi wyrnili ko- pojawia si okoo trzeciego miesica ycia
lejne etapy rozwoju pojmowania samego (Lewis, 1990a, 1990b). W znaczniej czci
siebie, od niemowlctwa do wieku mo- opiera si ona na rnicach zmysowych
dzieczego (Damon, Hart, 1988; Har- zwizanych z cielesnym Ja, przeciwsta-
ter, 1983). Zacznijmy od rozrnienia wionych Ja niecielesnemu (Butterworth,
spostrzegania siebie od wiadomoci 1992; Harter, 1983; Lewis, Brooks-Gunn,
siebie. Psychologowie rozwojowi stosuj 1979). Inaczej na przykad odczuwa si
rne terminy, ale chodzi tutaj o odrnie- dotykanie wasnego ciaa, a inaczej - ota-
nie przez dziecko, e istnieje oddzielnie od czajcych przedmiotw, inaczej ugryzienie
innych ludzi czy przedmiotw, od zdolnoci wasnej rki albo stopy, "a inaczej - ugry-
mylenia o sobie, czyli samowiadomo- zienie rki albo stopy drugiego czowieka
ci. Niektrzy mwi w tym kontekcie czy ugryzienie jakiego przedmiotu. Inny
o Ja egzystencjalnym oraz kategorial- przykad. Inaczej dowiadcza si ruchu,
nym (Lewis, Brooks-Gunn, 1979), inni, krcc gow, a inaczej, kiedy gowa po-
za 'Williamem Jamesem, o Ja i Mnie, zostaje nieruchoma, a przemieszczaj si
gdzie Ja dziaa i obserwuje, a Mnie elementy rodowiska. jStwierdzono te, e
jest przedmiotem obserwacji oraz sa-
niemowl na dwik wasnego gosu re-
mowiedzy (Damon, Hart, 1988; Harter,
aguje inaczej ni na gosy innych dzieci. Ju
1983).
dzie po urodzeniu niemowl mniej pacze,
Warto tutaj zwrci uwag na dwie
czyli szybciej si uspokoi, syszc wasny
sprawy. Po pierwsze, jeli mwimy o roz-
pacz, ni pacz innych dzieci (Martin,
woju Ja, musimy wiedzie, o ktry aspekt
Clark, 1982). Potrafi wic odrni swj
osobowoci nam chodzi. Po drugie roz-
wasny gos od gosu innych niemowlt.
wj poznawczy jest wanym skadnikiem
rozwoju Ja, a samowiadomo stanowi Wkrtce po urodzeniu niemowlta za-
jakociowy postp w stosunku do spo- czynaj dostrzega zwizki midzy ruchem
strzegania siebie. Cho wic jest ca- wasnej rki lub nogi a zmianami w otocze-
kiem moliwe, e inne stworzenia s niu)(Lewis, Sullivan, Brooks-Gunn, 1985).
zdolne do spostrzegania siebie, to sa- Dziecko widzi na przykad, e ruch jego
mowiadomo najprawdopodobniej cha- rki oddziauje na zawieszon przy -
rakteryzuje jedynie czowieka i wielkie eczku grzechotk. (Widzi te, e ruchy
mapy, na przykad szympansy (Lewis, rk otaczajcych go ludzi dziaaj inaczej.
1992a). Potrafi wic odrni skutki wasnych
pojcie ja 245

dziaa od skutkw dziaa innych ludzi. nika, kiedy widzi siebie w lustrze przy-
Przyczynia si to do rozwoju umiejtnoci stawionym do ciany akwarium, w kt-
spostrzegania siebie. rym znajduje si rwnie samica, wysuwa
Wzrasta te poczucie staoci swojego petwy i nabiera intensywnych kolorw.
istnienia, a take staoci istnienia innych Zachowuje si wic tak samo jak wtedy,
ludzi i przedmiotw w rnych sytuacjach. gdy spotka w akwarium samca - rywala.
Nawet jeli czego w danym momencie nie A jak zachowuj si szympansy? Gallup
widzimy, to nie oznacza to, e tego nie stwierdzi, e pocztkowo reaguj one tak
maj przecie zmiana ksztatu czego nie samo jak bojowniki, traktujc swoje odbi-
oznacza, e nie jest to ten sam przedmiot. cie w lustrze jak innego szympansa, wyda-
-Dziecko widzi, e jest tym samym Joh- jc wojownicze okrzyki i robic odstrasza-
nem" albo t sam Karen", niezalenie od jce gesty. Po kilku dniach jednak zaczy-
tego, czy znajduje si w tym czy w innym naj si przed lustrem zajmowa sob, na
pokoju, czy bawi si z rodzestwem, kole- przykad pielgnujc wasne ciao. Gallup
gami czy z psem. upi zwierzta i pokry fragmenty ich
Tak wic midzy trzecim a osiem- pyskw czerwon, bezwonn farb. Kiedy
nastym miesicem ycia dziecko rozwija rodek nasenny przesta dziaa i szym-
umiejtno spostrzegania siebie. Zawiera pansy znowu znalazy si przed lustrem,
si w nim rozumienie cigoci wasnego natychmiast zaczy dotyka zabarwionych
ciaa w rnych sytuacjach, rozpoznanie, miejsc na pyskach. Nauczyy si wic, e
e doznaje si go w inny sposb ni w lustrze widz siebie.
otaczajcych przedmiotw, a take poczu- W jakim wieku dziecko objawia tak
cie zwizku midzy wasnymi dziaaniami wiadomo? Spraw t zajli si Le-
a ich skutkami. Dziki rozwojowi tych wis i Brooks-Gunn (1979). Porwnali oni
umiejtnoci poznawczych i motorycznych zachowanie przed lustrem trzech grup
formuje si poczucie Ja jako aktywnej, dzieci: w wieku 9-12 miesicy, 15-18
niezalenej jednostki sprawczej. miesicy oraz 21-24 miesicy. Zanim
kade dziecko zostao umieszczone przed
lustrem, matka wycieraa mu nos chu-
Rozwj samowiadomoci
steczk, zostawiajc na nim czerwon
Okoo pitnastego miesica ycia pojawiaj plam. Wycieranie nosa byo normaln
si pierwsze sygnay samowiadomoci - matczyn czynnoci, wic dziecko nie
zdolnoci do refleksji nad sob oraz do zwracao na ni uwagi. Czy dziecko usa-
traktowania siebie jako przedmiotu.)W jaki dowione przed lustrem zauway czerwon
sposb mona je wychwyci? Jedn z me : plam i zareaguje na ni? Czy zrobi to
tod jesttest lustra. W jakim wieku dziecko w sposb wiadczcy o tym, e rozpoznaje
rozumie, e w lustrze widzi swoje odbicie? siebie?
Przyjrzyjmy si najpierw prowadzonym Lewis i Brooks-Gunn stwierdzili, e
przez Gallupa (1970) badaniom nad reak- f( dzieci w wieku 9-12 miesicy umiechay
cjami szympansw na ich zwierciadlany u si do lustra i dotykay go, ale nie zwracay
wizerunek. Wikszo zwierzt ignoruje uwagi na czerwon plam. Innymi sowy,
swoje odbicie lustrzane albo traktuje je zachowyway si towarzysko" w sto-
jak widok innego przedstawiciela swojego sunku do swojego odbicia, traktujc je jak
gatunku. Na przykad samiec ryby bojow- inne dziecko, ale nie reagoway na plam
246 badanie osobowoci - wybrane zagadnienia

w sposb wskazujcy na wiadomo tego, kady z tych obrazw? Stwierdzono r-


e patrz na siebie. Tego typu zachowanie nice midzy zachowaniem dzieci 9-12 mie-
pojawio si dopiero u dzieci w wieku sicznych a 15-18 miesicznych. Dzieci
15-18 miesicy, a widoczne byo w najstar- modsze na transmisj na ywo reago-
szej badanej grupie, czyli u dzieci w wieku way inaczej ni na nagranie sprzed ty-
21-24 miesicy. Dzieci najmodsze wyka- godnia, ale nie odrniay swojego ob-
zyway wprawdzie pewne oznaki rozpozna- razu od obrazu innego dziecka. Innymi
wania siebie, a waciwie swoich ruchw sowy, zwizek midzy ruchami wasnego
w lustrze, wskazujc na wiadomo relacji ciaa a ruchem na ekranie by dla nich
przyczynowo-skutkowych, ale nie byo to sygnaem spostrzegania siebie. Natomiast
pene rozpoznanie siebie!) starsze dzieci inaczej reagoway, widzc
Podobne wnioski wynikay z przepro- siebie na ekranie, a inaczej, widzc dru-
wadzonego przez Lewisa i Brooks-Gunna gie dziecko, co rwnie wskazywao na
porwnania reakcji dzieci na trzy ro- zdolno rozpoznania siebie/Zarwno wic
dzaje obrazw tele wizyjnych: transmisji na reakcje na odbicie w lustrze, jak i na obrazy
ywo, pokazujcej, co dziecko w danym wideo dowiody, e spostrzeganie siebie
momencie robi, nagrania pokazujcego za- w zakresie poszczeglnych waciwoci
baw tego dziecka sprzed tygodnia oraz rozpoczyna si okoo pitnastego miesica
nagranej zabawy zupenie innego dziecka. ycia, a okoo drugiego roku ycia jest ju
Czy dzieci bd reagoway odmiennie na silnie utrwalone (tabela 8.1).

TABELA 8.1 Etapy rozpoznawania siebie w lustrze i na wideo w wieku niemowlcym

ETAP WIEK (W MIESICACH) OPIS


Niewyuczone pierwsze 3 miesice Pierwszym trzem miesicom powicono
zainteresowanie niewiele systematycznych bada
obrazem innych ludzi
Wykrywanie 3-8 Zainteresowanie odbiciem lustrzanym. Dziecko
kontyngencji zblia si do lustra, dotyka go. umiecha si.
zachowuje si towarzysko".

Spostrzeganie wasnej 8-12 wiadomo staoci wasnych cech. Dziecko


statoci za pomoc lustra lokalizuje przedmioty
przyczepione do siebie: odrnia zapis wideo
odzwierciedlajcy ruchy jego ciaa od zapisu,
niezwizanego z ruchami jego ciaa.
Odrnianie siebie od 12-15 Za pomoc lustra dziecko lokalizuje innych
innych w przestrzeni. Odrnia siebie od innych na
ekranie telewizora.
Rozpoznawanie cech rozpoczyna si okoto Rozpoznawanie oparte na cechach swoistych.
twarzy 15 miesica, dobrze Usuwanie plamy z twarzy.
utrwalone okofo 2 roku
ycia

rdo: G. Butterworth (1992). Origins of self-perception in infancy. Psychological lnquiry, 3. 104. Przedruk
za zgod Lawrence Erlbaum Associates. Inc.
pojcie ja 247

Rozpoznawanie siebie
Cho dzieci wczenie interesuj si odbiciami w lust-
rze. to dopiero okoo osiemnastego miesica ycia
zaczynaj rozpoznawa siebie, co wyraa si zacho-
waniami wiadczcymi o tym. e dziecko utosamia
obraz lustrzany ze swoj osob.

Czy spostrzeganie siebie, a zwaszcza si w porzdku i e trzeba to ukry. Tak


rozpoznawanie siebie w lustrze, oznacza wanie rodzi si uczucie wstydu.
samowiadomo i zdolno do autore-
fleksji? Czy mona je uzna za prze-
jaw samowiadomoci? Niektrzy psycho- Podsumowanie perspektywy rozwojowej
logowie udzielaj przeczcej odpowiedzi. Zdaniem psychologw rozwojowych w pro-
Jednak zdaniem Lewisa (1990a; 1992b) cesie ksztatowania Ja mona wyrni
pogld, e samowiadomo pojawia si pewne fazy. Due znaczenie ma rozrnie-
okoo pitnastego miesica ycia, zbieny nie spostrzegania siebie oraz samowiado-
jest z innymi zjawiskami rozwojowymi moci. Cho niemowlcia nie mona zapy-
z tego okresu ycia. W tym wanie czasie ta, jak odczuwa wasn osob, to mona
dziecko zaczyna uywa jzyka w sposb obserwowa jego zachowanie w rnych
rnicujcy siebie i innych. Wtedy te sytuacjach i zastanawia si, czy odrnia
zaczyna okazywa - jak to nazywa Lewis - ono swoje dziaania od dziaania innych
emocje skrpowania, takie jak zakopo- ludzi i czy reaguje w sposb wskazujcy na
tanie, duma czy wstyd. W przeciwiestwie to, e rozpoznaje siebie i jest siebie wia-
do uczu, takich jak na przykad lk, dome. Spostrzeenia dotyczce zachowa
emocja taka, jak wstyd wymaga rozwoju zwizanych z Ja s uzupeniane danymi do-
samowiadomoci. Jego objawy nie poja- tyczcymi rozwoju w innych dziedzinach.
wi si, dopki ta wiadomo si nie wy- Istnieje zwaszcza tendencja do wizania
ksztaci. Cen rozwoju samowiadomoci rozwoju poczucia podmiotowego Ja z roz-
jest moliwo odczuwania, e nie jest wojem poznawczym.
248 badanie osobowoci - wybrane zagadnienia

Trzy pogldy na struktur Ja


W niniejszej czci omwimy trzy podsta- ktre da si przedstawi w kategoriach
wowe koncepcje teoretyczne dotyczce Ja: Ja, Mnie i Siebie. Pojcie wasnej osoby
fenomenologiczn, psychoanalityczn i po- stanowi zorganizowany i spjny wzr spo-
znawcz. Wikszo teoretykw Ja naley strzee. Cho ulega ona zmianom, to za-
do jednej z tych trzech grup. wsze zachowuje ten sam, uporzdkowany
charakter. Jako zorganizowana struktura,
Ja z pewnoci nie jest homunkuusem
Fenomenologiczna teoria Carla Rogersa
- tkwicym w nas maym czowiecz-
Wspominalimy ju, e Carl Rogers zajmo- kiem. Ja nic nie robi". Czowiek nie ma
wa si Ja, kiedy wikszo psychologw Ja kontrolujcego jego zachowanie. Jako
zaniedbywao to zagadnienie. Pocztkowo jednak zorganizowany wzr reprezentacji
zreszt Rogers rwnie uwaa, e termin wpywa ono, oczywicie, na zachowanie. Ja
ten jest zbyt mglisty i nie ma naukowego jednoczenie odzwierciedla dowiadczenie
znaczenia. Podczas rozmw ze swoimi i ksztatuje je. Oprcz Ja kady czowiek
klientami zorientowa si jednak, e patrz ma jeszcze idealne Ja, a wic wymarzony
oni na wszystko przez pryzmat swojej oso- obraz siebie. Skadaj si na reprezenta-
bowoci. W roku 1947 Rogers uzna Ja za cje i znaczenia wane dla danego czowieka.
wan cz osobowoci. Przez nastpne i wysoko przez niego cenione,
czterdzieci lat przypisywa jej stopniowo Zdaniem Rogersa na ksztatowanie Ja
coraz wiksze znaczenie i bada j zarwno w modym wieku duy wpyw maj po-
klinicznie, jak i empirycznie. chway rodzicw. One to formuj u dziecka
[Rogers reprezentowa fenomenologicz- poczucie wasnej wartoci. Czujc apro-
ny-punkt widzenia. Stara si zrozumie bat i wsparcie rodzicw, dziecko moe
ludzi na podstawie' tego, jak spostrzegaj wczy w obrb wasnego Ja nowe do-
siebie i otaczajcy wiat. Uwaa on (1991), wiadczenia. Mamy wwczas do czynie-
e kady widzi wiat inaczej. Spostrzee- nia ze zgodnoci Ja i dowiadczenia.
nia te skadaj si na indywidualne pole Jeeli natomiast rodzice obwarowuj po-
fenomenologiczne, obejmujce zarwno czucie wasnej wartoci dziecka pewnymi
dane wiadome, jak i niewiadome. Za- warunkami (tzn. swoj aprobat uzale-
chowania ludzi zdrowych ksztatuj si niaj od spenienia przez nie okrelo-
jednak przede wszystkim pod wpywem nych wymogw), to dowiadczenia zagra-
spostrzee wiadomych lub takich, ktre ajce samoocenie mog zosta odrzucone.
mog by dostpne wiadomoci. Cho Innymi sowy, dowiadczenia niezgodne
pole fenomenologiczne jest prywatn wa- ze struktur Ja zostaj znieksztacone
snoci jednostki, to moemy docieka, lub odrzucone, w wyniku czego powstaje
w jaki sposb inni ludzie spostrzegaj rozbieno midzy dowiadczeniem
wiat, widzie go ich oczami i rozumie a Ja. To wanie obwarowanie poczucia
znaczenie, jakie mu przypisuj. wasnej wartoci warunkami, prowadzce
Najwaniejsza cz pola fenomeno- do odrzucania dowiadcze niezgodnych
logicznego dotyczy Ja danego czowieka ze struktur Ja, ley u podoa psycho-
i skada si z tych spostrzee i znacze, patologii. Pocztkowo Rogers podkrela
pojcie ja 249

znaczenie spjnoci Ja. Opracowana przez si kolejno 2, 4, 8, 11, 16, 18, 16, 11, 8,
Lecky'ego (1945) koncepcja spjnoci 4, 2 zdania). Dodatkowo badano rwnie
kada nacisk na zgodno funkcjonowania Ja idealne, proszc o uporzdkowanie zda
cziowieka z jego systemem Ja. Cho Ro- od najmniej do najbardziej podobnych do
gers pocztkowo przychyla! si do tego wasnego wyobraenia na ten temat.
pogldu i nigdy go nie odrzuci, stopniowo Badania Ja realnego i idealnego pro-
w jego myli na pierwszy plan wysuwaa wadzono, opierajc si na tych samych
si potrzeba utrzymania poczucia podmio- zdaniach i tym samym wzorze dystrybu-
towego Ja, skojarzona z poczuciem warto- cji, co umoliwio ilociowy pomiar r-
ci. Waniejsze jest, aby mie pozytywny nic midzy nimi. Rnice te odnoszono
obraz siebie, ni to, by koniecznie mia nastpnie do innych wskanikw. W po-
on by spjny. Jak zobaczymy pniej, cztkowym okresie rozbieno midzy Ja
w ostatnich czasach prowadzi si liczne realnym a idealnym rozpatrywano w kon-
badania zarwno nad potrzeb spjnoci tekcie dobrostanu psychicznego, stwier-
Ja, jak i potrzeb posiadania pozytywnego dzajc, e im rozbieno mniejsza, tym
obrazu samego siebie. W myli Rogersa wyszy dobrostan. Stwierdzono rwnie
wan rol odgrywaa te uczciwo w sto- pozytywny zwizek midzy zmniejszaniem
sunku do siebie, przejawiajca si rozpo- si tej rozbienoci a postpami w psycho-
znawaniem wasnych dozna i wczaniem terapii. Z czasem jednak zainteresowanie
ich w Ja. Istotne jest na przykad, by
Q-sortem jako metod badania Ja realnego
rozpoznawa uczucie zoci i dopuszcza
i idealnego si zmniejszyo. Uznano bo-
je, nawet gdybymy woleli spostrzega
wiem, e odpowiedzi osb badanych mog
siebie jako kogo, kto nigdy si nie zoci.
by znieksztacone, choby na skutek
Cho Rogers by pod wraeniem sa- dziaania mechanizmw obronnych. Czy
moopisw, odczuwa potrzeb obiektyw- niewielka rozbieno midzy Ja realnym
nego zdefiniowania Ja, precyzyjnego wy- a idealnym wiadczya o dobrostanie psy-
waenia jego poszczeglnych elementw chicznym, czy te o niezdolnoci do przy-
oraz wypracowania obiektywnych narzdzi znania si do swoich saboci? Ponadto Ro-
badawczych. Zaczyna od samoopisw na- gers coraz wicej uwagi zacz powica
grywanych podczas sesji terapeutycznych, doznaniom jednostki oraz sposobowi w-
by nastpnie zwrci si ku metodzie czania uczu w system Ja. W konsekwencji
Q-sortu. Jak wspomnielimy w rozdziale kwestie rozbienoci midzy Ja realnym
szstym, podczas omawiania bada po- a idealnym zeszy na drugi plan.
dunych Bocka, z metody tego typu Podsumowujc dokonania Rogersa,
korzystano przy pomiarze natenia roz- trzeba odnotowa, e zajmowa si on Ja
maitych cech osobowoci na podstawie w czasife, gdy pojcie to byo w nieasce,
oceny obserwatora; tutaj posuono si i dy do wypracowania obiektywnych
t metod do badania Ja. Osobie bada- wskanikw zjawisk wanych klinicznie.
nej wrcza si zestaw zda charaktery- czy wraliwo klinicysty z poszanowa-
zujcych osobowo i prosi o uoenie
niem standardw obiektywizmu. Uznawa
tych zda w porzdku od najbardziej do
wag zarwno afektywnych, jak i poznaw-
najmniej trafnych, zgodnie z rozkadem
czych aspektw osobowoci, wiadomoci
normalnym (np. 100 kart trzeba podzieli
i niewiadomoci. Nie majc pewnoci,
na 11 kategorii; w kadej z nich znajduj
jak obiektywnie bada niewiadome spo-
250 badanie osobowoci - wybrane zagadnienia

strzeganie siebie, bdc przy tym prze- doznawane podczas kontaktu z innymi
konanym o wikszej wadze spostrzee oraz odzwierciedlone oceny, czyli to, jak
wiadomych, skoncentrowa si na tych dziecko dostrzega, e inni je widz i oce-
aspektach Ja, dostpnych wiadomoci niaj. Wanymi skadnikami Ja, zwasz-
i uchwytnych za pomoc samoopisu. Pod- cza w zakresie uczucia lku lub poczucia
krela przy tym znaczenie zarwno po- bezpieczestwa, s konstrukty Dobre Ja,
trzeby spjnoci w ramach struktury Ja, kojarzone z przyjemnymi doznaniami, Ze
jak i potrzeb pozytywnego odbierania Ja, zwizane z blem i zagroeniem, oraz
samego siebie. Z czasem ta druga ka- Nie-ja, reprezentujce aspekty Ja odrzu-
tegoria nabraa dla niego coraz wikszej cone z powodu niesionego przez nie lku,
wagi. Nade wszystko za Rogers pomaga przekraczajcego wytrzymao jednostki.
ludziom uwiadamia sobie i akceptowa
ich uczucia. Teorie relacji z obiektem
W cigu minionych trzydziestu lat psycho-
Psychoanalityczna koncepcja Ja analitycy interesowali si problemami Ja
oraz jego zwizkiem z poczuciem wasnej
Freud i jego zwolennicy nie przykadali wartoci od strony klinicznej i teoretycznej
wielkiej wagi do pojcia Ja. Niektrzy uwa- (Kernberg, 1976; Kohut, 1977). Pytano
ali, e niemieckie sowo, ktre zostao o to, w jaki sposb we wczesnym dzie-
przetumaczone jako ego, mona byo od- cistwie czowiek formuje poczucie pod-
da przez Ja. Niezalenie od prawdziwoci miotowego Ja, a nastpnie stara si broni
tego pogldu, pojcie Ja nie znajdowao si jego integralnoci. Zainteresowanych tymi
w centrum klasycznej teorii psychoanali- pytaniami psychoanalitykw nazwano teo-
tycznej. Teoria ta bowiem koncentrowaa retykami relacji z obiektem (Greenberg,
si raczej na popdach-instynktach oraz na Mitchell, 1983). Teorie relacji z obiek-
konflikcie midzy nimi a rzeczywistoci tem koncentruj si na relacjach interper-
albo superego. sonalnych, a nie na zaspokajaniu popdw,
jak klasyczna psychoanaliza. W ramach
Interpersonalna szkoa psychiatrii Sullivana tych teorii bada si, w jaki sposb relacje
Nie znaczy to jednak, e pojcie to byo z wanymi ludmi w przeszoci staj si
ignorowane przez wszystkich psychoana- reprezentacjami siebie i innych oraz wzo-
litykw i e jest pomijane przez wspcze- rami relacji na linii Ja - Inni, a nastpnie,
sn psychoanaliz. Amerykaski psychia- jak wpywaj na relacje w wieku dojrzaym
tra Harry Stack Sullivan (1892-1949) opra- (Baldwin, 1992).
cowa alternatywne podejcie do psycho- Cho midzy poszczeglnymi teorety-
analizy, zwane interpersonaln szko kami relacji z obiektem istniej subtelne
psychiatrii. Zainspirowany pracami wcze- rnice, to wszyscy zwracaj uwag na
niejszych teoretykw Ja, takich jak Co- rozwj we wczesnym dziecistwie men-
oley i Mead, Sullivan (1953) pooy na- talnych reprezentacji siebie, innych osb
cisk na spoeczne, interpersonalne pod- oraz relacji z nimi (Cooper, 1993; We-
stawy rozwoju osobowoci, a zwaszcza sten, 1992). Jakie elementy pojmowania
na wi midzy niemowlciem a matk. Ja oraz reprezentacji siebie s wsplne
Zdaniem Sullivana Ja ksztatuj uczucia wszystkim teoretykom relacji z obiektem?
pojcie ja 251

Westen (1992) wyrni pi takich punk- tyczne, ale rwnie z powodu stumienia
tw wsplnych. Po pierwsze reprezentacje albo dlatego, e uformoway si przed
Ja s wielowymiarowe. Kady czowiek poznaniem przez dan jednostk jzyka
przedstawia sobie siebie, opierajc si na i uksztatowaniem si innych wyszych
licznych elementach, w tym na przykad zdolnoci poznawczych. Zgodnie z gwn
na dwikach i zapachach. Reprezentacje zasad psychoanalizy zadaniem terapii jest
te mog stanowi spjn cao, ale mog uwiadomienie sobie przez pacjenta tych
te by izolowane od siebie, a nawet pozo- reprezentacji Ja, ktre ulegy stumieniu
stawa ze sob w konflikcie. Mog rwnie na skutek dziaania mechanizmw obron-
mie charakter czciowy (Ten aspekt nych. Kiedy to nastpi, mona podda je
mojego charakteru jest zy, haniebny") spokojnej, racjonalnej analizie.
albo caociowy (np. Jestem zy, nic nie Po pite - jak ju wielokrotnie wspo-
wart"). minalimy - jednostka przedstawia so-
Po drugie zdaniem teoretykw rela- bie nie tylko siebie, ale rwnie innych
cji z obiektem reprezentacje Ja s silnie ludzi oraz relacje z nimi. Rwnie tu-
nasycone emocjami. Mona wic powie- taj u podoa reprezentacji le emocje.
dzie, e ich podstaw stanowi zwizki Wewntrzne modele operacyjne propono-
z rnymi emocjami. Pogld taki niewiele wane przez Bowlby'ego (rozdzia szsty)
odbiega od pewnych aktualnych koncepcji to nie tylko modele Ja, ale rwnie relacji
poznawczych, wedle ktrych podstaw or- z innymi. Te wanie modele relacyjne sta-
ganizacji pamici jest powizanie dozna nowi podstaw teorii przywizania oraz
z silnymi emocjami. Podstaw struktury jej znaczenia dla zwizkw uczuciowych
reprezentacji Ja byoby wic ich powiza- w wieku dojrzaym (Baldwin, Keedian,
nie z takimi emocjami, jak rado, podnie- Seidel, Thomson, 1993; Hazan, Shaver,
cenie seksualne, smutek czy wstyd. 1994).
Po trzecie reprezentacje Ja wi si Do tych piciu elementw mona doda
z pragnieniami i lkami. Ten ich moty- szsty: reprezentacje Ja, innych osb oraz
wacyjny charakter wynika z powizania relacji z nimi, ktre tworz zorganizo-
z emocjami. Na najbardziej podstawowym wany system. Czowiek stara si utrzy-
poziomie reprezentacje te wi si z przy- ma pjno i czno midzy poszcze-
jemnoci albo blem, ostatecznie wic glnymi jego elementami. Systemowo
przybieraj posta jakoci o charakterze widoczna bya zreszt ju w pierwszym
motywacji do realizowania pragnie i uni- punkcie, dotyczcym wielowymiarowoci
kania lkw. Zazwyczaj dymy do odtwo- reprezentacji Ja. Warto j jednak wyod-
rzenia pozytywnych reprezentacji Ja oraz rbni, poniewa ma wielkie znaczenie
relacji z innymi, a unikamy reprezentacji kliniczne, a jednoczenie nie wszystkie
zwizanych z przykrymi uczuciami. szkoy teoretyczne przykadaj do niej
Po czwarte reprezentacje Ja mog by wag. Z klinicznego punktu widzenia wielu
wiadome i niewiadome. Nacisk na nie- teoretykw relacji z obiektem twierdzi, e
wiadomo nie powinien dziwi, zwayw- rozmaite rodzaje psychopatologii wynikaj
szy znaczenie tej kategorii w psychoanali- z denia jednostki do utrzymania spjno-
zie (rozdzia sidmy). Bywaj wic repre- ci wasnego Ja (Kohut, 1977). Niekiedy
zentacje te niewiadome nie tylko dlatego, czowiek podtrzymuje nawet bolesne czy
e s rutynowe, nawykowe czy automa- negatywne reprezentacje siebie, bo woli
252 badanie osobowoci - wybrane zagadnienia

mie poczucie spjnego, a nie rozbitego snego dziecistwa) i odmienn od spojrze-


Ja. Innymi stwy, czasami lepiej czu si nia poznawczego. Cho prbuje si opra-
zym ni zagubionym lub pozbawionym cowa systemowe narzdzia oceny cha-
podmiotowego Ja. rakteru reprezentacji Ja, gwnie poprzez
Zdaniem teoretykw relacji z obiektem analiz zapisw seansw terapeutycznych,
podczas psychoterapii ujawnia si zwizek podstaw psychoanalitycznej teorii relacji
aktualnych reprezentacji Ja, innych osb z obiektem stanowi dowiadczenia kli-
oraz siebie w relacji z wczeniejszymi niczne wyniesione z pracy z pacjentami.
reprezentacjami, powstaymi w wieku nie- W ostatnim okresie chodzi zwaszcza o pa-
mowlcym i wczesnym dziecistwie. Kto cjentw przeywajcych konflikt z powodu
moe na przykad przedstawia sobie sie- nierealistycznych wyobrae o sobie, pr-
bie jako bardzo kruchego i zupenie nie- bujcych narzuci te wyobraenia innym
wraliwego, jako bardzo sabego i wszech- i utrzyma spjne poczucie Ja. Podstawy
mocnego, jako zasugujcego na wszystko, tych docieka teoretycznych bardzo si
co sobie zamarzy, i jednoczenie takiego, rni od ujcia spoeczno-poznawczego,
ktremu si nic nie naley. Takie repre- do ktrego teraz przejdziemy.
zentacje Ja sigaj do pierwszych, nie-
zwykle intensywnych emocjonalnie relacji
z wanymi dla danego czowieka ludmi, Spofeczno-poznawcza koncepcja Ja
wczajc w to rwienikw. Nie musz Spoeczno-poznawcza koncepcja Ja wy-
wic funkcjonowa zgodnie z procesami nika z zaoe psychologii poznawczej.
poznawczymi waciwymi dla wieku doj- Podstawowe elementy podejcia poznaw-
rzaego. W takim wypadku wzmianko- czego pojawiy si ju w pracach Geo-
wane wyej sprzecznoci byyby zupenie
rge'a Kelly'ego (1955). Jak wspominalimy
niewytumaczalne. Na przykad niezwykle
w rozdziale trzecim, Kelly opracowa teo-
wanym wyobraeniem wtasnym jednego
ri konstruktw osobistych. Ludzie obser-
z pacjentw byo to, e ma uszy Dumbo".
wuj rzeczywisto na wzr naukowcw
W dziecistwie miano si bowiem z podo-
i tworz konstrukty pozwalajce uporzd-
biestwa jego uszu do uszu sonia z bajek
kowa zjawiska i przewidywa przyszo.
Disneya. Inny pacjent uwaa siebie za
Konstrukt, tak jak schemat, jest sposo-
najbrzydszego mczyzn na wiecie z po-
bem percypowania, konstruowania lub in-
wodu duego nosa, ktry w dziecistwie
terpretowania rzeczywistoci. Konstrukty
porwnywano do nosa Pinokia. Obydwaj
tworz system, w ktrym jedne z nich
ci pacjenci zdawali sobie spraw z tych
s nadrzdne, inne podrzdne. Wyrni
wizerunkw. Jednak zwizane z nimi uczu-
cia oraz rola, jak wyobraenia te odegray mona konstrukty centralne, ktre maj
w dowiadczaniu siebie oraz relacji z in- podstawowe znaczenie i s trudne do
nymi, nie byty dostpne wiadomoci. zmiany, oraz peryferyjne, o mniejszym
W sumie w teorii tej mamy do czynie- znaczeniu - zmiany w ich obrbie nie maj
nia z koncepcj Ja opart na dowiadcze- zasadniczych konsekwencji dla funkcjono-
niach klinicznych z licznymi pacjentami, wania caego systemu.
w wielu miejscach zbien z zaoeniami Czy w tym systemie teoretycznym jest
psychoanalizy (w podkrelaniu znaczenia miejsce na pojcie Ja? W teorii konstruk-
niewiadomoci oraz dowiadcze z wcze- tw osobistych Ja jest to osoba lub rola,
pojcie ja 253

do ktrej odnosz si konstrukty. Jednak ciem Ja. Czowiek boi si te caociowej


Ja rwnie moe by konstruktem i to zmiany systemu konstruktw. Podczas te-
konstruktem centralnym czy nadrzdnym. rapii ludzie czsto pragn zmiany w spo-
Pamitajmy, e kady konstrukt ma dwa sobie spostrzegania siebie, ale zarazem
bieguny. Przeciwiestwem wasnego Ja jej si opieraj. Oporu mona oczekiwa
moe by Nie-ja, co daje konstrukt Ja - zwaszcza wtedy, gdy zmiana dotyczy za-
Nie-ja. jednak rwnie inne moliwoci. sadniczych sposobw konstruowania wa-
Na przykad czowiek moe mie kon- snego Ja, nawet gdy dana osoba bardzo jej
strukt zorganizowany na osi Dobre Ja pragnie.
- Ze Ja, a nie nadrzdny konstrukt Ja Mimo przyjcia perspektywy poznaw-
zawierajcy dobre i ze skadniki. W ka- czej oraz caej swojej byskotliwoci teoria
dym razie - zdaniem Kelly'ego - kon- Kelly'ego nie wywara wielkiego wpywu
strukty takie, jak Ja - Nie-ja powstaj na na spoeczno-poznawcze ujcie Ja. Po-
podstawie zaobserwowanych podobiestw wstaa ona w okresie niewielkiego za-
i rnic midzy danym czowiekiem a in- interesowania tym pojciem, nie koja-
nymi ludmi. Opierajc si na tych ob- rzono jej te z adnym szerszym stano-
serwacjach, przypisuje si rwnie sobie wiskiem metodologicznym. Dopiero p-
inne konstrukty, podporzdkowane cen- niej Epstein (1973; 1990; 1992) stwo-
tralnemu konstruktowi Ja. Na przykad rzy koncepcj Ja w wielu miejscach do
badanie pewnej osoby za pomoc Testu niej nawizujc. Jego zdaniem Ja mona
Konstruktw Osobistych (Role Construct traktowa jako uporzdkowany zbir poj
Repertory Test) ujawnio u niej nastpujce albo teorii. Ludzie maj teorie o sobie
konstrukty: zadowolona - niezadowolona
i rnych aspektach wiata zewntrznego.
z siebie, pewna - niepewna siebie, samo-
Ja zawiera wic wiele skadnikw (wiele
wystarczalna - potrzebujca innych ludzi
Ja), porzdkuje informacje (dowiadczenie)
(Pervin, 1993a). Tego typu konstrukty
i kieruje dziaaniem. W zgodzie z Kellym
mog nastpnie suy okreleniu Ja.
Epstein twierdzi, e cz z tych teorii
Omawiajc teori Kelly'ego warto pod- jest wiadoma, a cz nie, i e ludzie dbaj
kreli jeszcze jedn spraw. Chodzi o zna- o spjno i integralno swoich teorii. By
czenie konstruktw dla przewidywania te zdania, e staraj si maksymalizowa
przyszoci oraz ewentualne konsekwen- przyjemno i minimalizowa bl, utrzy-
cje nieskutecznoci w tym zakresie. Kelly mywa relacje z innymi oraz moliwie jak
podkrela wag spjnoci systemu kon- najlepiej myle o sobie. Widzimy w tym
struktw. Jest ona warunkiem snucia prze- inspiracje fenomenologiczne i poznawcze.
widywa. Niespjny system konstruktw, Motywacje, ktre lepiej pasowayby do
w ktrym przewidywania wykluczaj si niektrych koncepcji Rogersa, nie naleay
nawzajem, nie moe dziaa. Kelly twier- do systemu Kelly'ego. Jak wspominalimy
dzi rwnie, e reakcj na wydarzenia w rozdziale trzecim, Kelly odrzuca myle-
nieobjte systemem konstruktw jest nie- nie w kategoriach motywacji. Uwaa, e
pokj, a perspektywa caociowej zmiany ludziom zaley na trafnym przewidywaniu
tego systemu stwarza poczucie zagroe- oraz spjnoci systemu konstruktw su-
nia. Czowiek stara si wic przewidzie cego przewidywaniu, poniewa tacy po
swoje zachowanie i odczuwa niepokj, jeli prostu s. adne dalsze wyjanienia nie
zachowuje si niezgodnie ze swoim poczu- byy potrzebne.
254 badanie osobowoci - wybrane zagadnienia

Cho pogldy Epsteina rwnie zostay a obydwie te grupy funkcjonoway inaczej


dobrze przyjte, nie wywary wielkiego ni ludzie niemajcy adnych schematw
wpywu na psychologi. Nie daway one Ja w tym zakresie. Ludzie posiadajcy wy-
ani nowego spojrzenia na czowieka, ani raziste schematy Ja szybciej przetwarzali
te nowej metodologii. Zupenie inaczej wane informacje, dawali wicej przyka-
byo z poznawczym podejciem do Ja. Psy- dw dotyczcych tych schematw i opie-
cholodzy poznawczy rozumieli czowieka rali si informacjom niezgodnym z nimi.
jako podobny do komputera mechanizm Markus -wykazaa, e ludzie z wyrazistymi
przetwarzania informacji, ktrego pewne schematami Ja, takimi jak na przykad
skadniki mona by nazwa Ja. Rewolucja niezaleno i zaleno, atwo dokonuj
poznawcza daa taki wanie model oso- procesu przetwarzania informacji, znaj-
bowoci, a jej wyznawcy pracowali inten- duj dla nich odpowiednie zachowanie
sywnie nad pojciowym i empirycznym i zdecydowanie przeciwstawiaj si in-
zastosowaniem metafory komputerowej. formacjom sprzecznym z ich schematami.
Czy taki model mona byo zastosowa do Nastpnie Markus i inni badacze zgro-
Ja? madzili liczne dowody wiadczce o tym,
Zatrzymajmy si nad przeomowym e kiedy schematy Ja uformuj si, wywie-
studium Hazel Rose Markus (1977). raj rnorodny wpyw na liczne procesy
Stwierdzia ona, e ludzie tak samo tworz poznawcze. Istniej na przykad dowody,
struktury poznawcze dotyczce siebie i do- e szybciej reagujemy na informacje wane
tyczce wiata zewntrznego. Struktury te ni niewane dla Ja, e atwiej je sobie
nazwaa schematami Ja. Liczba mnoga przypominamy, e nie tylko stawiamy opr
miaa podkreli wielo schematw. Dzi- informacjom niezgodnym z naszymi sche-
siaj uywa si zarwno liczby mnogiej, jak matami Ja, lecz rwnie aktywnie poszu-
i pojedynczej. Chcc by w zgodzie ze kujemy informacji nas w nich utwierdzaj-
rdow form tego terminu, omawiajc cych (Fong, Markus, 1982; Markus, Sen-
badania Markus, bdziemy uywali liczby tis, 1982; Swann, Read, 1981). Koncepcj
mnogiej. Schematy Ja s poznawczymi Markus mona wic streci nastpujco:
uoglnieniami czowieka na wasny temat, (1) Schematy Ja s strukturami poznaw-
powstaymi na podstawie przeszych do- czymi funkcjonujcymi podobnie jak inne
wiadcze i kierujcymi przetwarzaniem struktury poznawcze; (2) Wszystkie na-
informacji o sobie. Bazujc na tej kon- pywajce bodce s oceniane wedle ich
cepcji, Markus porwnywaa ludzi okre- znaczenia dla Ja; (3) Mamy skonno do
lajcych siebie jako zalenych lub nieza- preferowania informacji potwierdzajcych
lenych z takimi, ktrzy nie potrafili si nasze schematy Ja.
oceni w tych kategoriach. Pierwsza grupa Zauwamy, e adne z tych stwierdze
miaa wic wyrazisty schemat Ja w tym nie jest sprzeczne z tym, co propono-
zakresie, a druga nie. Pierwsza bya sche- wali Kelly i Epstein. Zmienia si jedynie
matyczna; druga bya aschematyczna. podstawa teoretyczna i metodologiczna.
Czy osoby z kadej grupy rniy si pod Warto wic w tym kontekcie przytoczy
wzgldem funkcjonowania poznawczego? inny przykad zastosowania modelu po-
Markus stwierdzia, e tak. Osoby ze sche- znawczego do opisu Ja. Cantor i Kihl-
matem niezalenoci funkcjonoway ina- strom (1987; 1989) twierdz, e pojcie
czej ni ludzie ze schematem zalenoci, Ja naley ujmowa tak samo, jak kade
pojcie ja 255

inne. Jeeli zastanawiamy si nad pojciem powyej podobiestwa. By moe nasze


pojazdu, mylimy o wielu ich rodzajach, prototypowe Ja zawiera kluczowe ele-
ktrym mona nada pewn hierarchi menty jednoczce rozmaite jego podtypy.
(Rosch, Mervis, Gray, Jonhson, Boyes- Po drugie poczucie jednoci daje nam nasz
-Braem, 1976). Pojazdami s wic samo- yciorys, a wic cigo w czasie. Po
chody osobowe, autobusy i ciarwki. trzecie zawsze moemy si skoncentrowa
Wrd samochodw osobowych mamy na na naszym podstawowym Ja. Cho w y-
przykad sedany i kompakty. Wrd ci- ciu codziennym zmieniamy Ja zalenie od
arwek mona wyrni wywrotki i tiry. sytuacji, posugujc si za kadym razem
Istnieje wic wielo Ja, rodzina Ja, ktrej operacyjnym pojciem wasnej osoby
mona nada hierarchi. Jak ju wspomi- (Markus, Kunda, 1986), to zawsze mo-
nalimy, mona wyrni Ja zawodowe, emy wrci do podstawowego poziomu
rodzinne, spoeczne i prywatne. W ramach widzenia siebie. Tak wyglda odpowied na
kadego z tych rodzajw mona wyrni pytanie o to, dlaczego nie wszyscy posia-
podrodzaje. W ramach Ja rodzinnego mie- damy osobowo wielorak. Pomagaj nam
libymy Ja dziecka, brata lub siostry oraz w tym punkty wsplne czce Ja czst-
partnera. kowe - nasza przeszo oraz podstawowy
Skd bierze si ta wielo Ja? Istnieje obraz siebie.
tutaj wiele moliwoci, wic poszczeglne Spoeczno-poznawcza koncepcja Ja
jednostki bd miay unikalne Ja oraz obejmuje zarwno jej aspekty struktu-
niepowtarzaln ich struktur. Inaczej wic ralne, jak i wpyw obrazu siebie na prze-
ni w poprzednim przykadzie, ludzie mog twarzanie informacji. Mogoby si wyda-
organizowa swoje Ja hierarchicznie w za- wa, e Ja w ujciu spoleczno-poznawczym
kresie afektu. Na szczycie byoby wwczas jest w porwnaniu z ujciem fenomeno-
Ja szczliwe i nieszczliwe, a niej - logicznym albo psychoanalitycznym zimne
rozmaite podtypy kadego z nich. Cantor i wyobcowane. Jednak w miar upywu
i Kihlstrom twierdz jednak, e wikszo czasu coraz wikszego znaczenia dla bada
hierarchii Ja jest uwarunkowanych kon- nad nim nabiera sfera emocji oraz mo-
tekstem sytuacyjnym, jak w pierwszym tywacji. Obecnie uwaa si na przykad,
przykadzie. Innymi sowy, ludzie maj e kade z Ja czstkowych ma wymiar
wiadomo, e konstrukcja ich Ja jest emocjonalny, a emocje mog stanowi
rna w rnych sytuacjach. Zarazem jed- podstaw kategoryzacji. Markus wysuna
nak istniej punkty wsplne tych wielu Ja. rwnie koncepcj Ja moliwych, obej-
Tak samo jak rne samochody czym si mujc osobowoci, ktrymi ludzie mo-
od siebie rni, a w czym s do siebie gliby si sta, chcieliby si sta lub baliby
podobne, tak i Ja w rnych sytuacjach si sta (Markus, Nurius, 1986; Mar-
ma punkty wsplne i rozbiene. W szkole kus, Ruvolo, 1989). Ja moliwe nie tylko
mog by zupenie inny ni w domu, su przetwarzaniu informacji, ale sta-
ale istniej jednak pewne podobiestwa, nowi rwnie potn si motywacyjn,
dziki ktrym mona mnie rozpozna. kierujc nas ku pewnym rzeczom, a od
innych nas odwodzc.
Jak wic przy tym caym zrnicowaniu
powstaje poczucie jednoci naszej osobo- Zanim zakoczymy omawianie Ja w uj-
woci? Cantor i Kihlstrom wyrniaj trzy ciu spoeczno-poznawczym, warto wspo-
jego podstawy. Po pierwsze wspomniane mnie o wzmoonym ostatnio zaintere-
256 badanie osobowoci - wybfiane zagadnienia

sowaniu kulturowymi uwarunkowaniami Std wynika, e natura Ja, waga przy-


tworzenia pojcia Ja (Kitayama, 1992; pisywana zwizanym z nim informacjom
Markus, Kitayama, 1991; Triandis, 1989; oraz ich wpyw na zachowania spoeczne s
Triandis, McCusker, Hui, 1990). W spo- rne w rnych kulturach. Mona wrcz
eczestwach faworyzujcych indywidual- zastanawia si nad granicami Ja. Wik-
no, takich jak amerykaskie, Ja opiera szo Amerykanw zapytanych o praw-
si na swoistych cechach danej jednostki. dziwe Ja umieci je w granicach swojego
Na pytanie Kim jeste?" wikszo Ame- ciaa; w Indiach natomiast prawdziwe Ja
rykanw odpowie podaniem imienia oraz ma charakter duchowy i znajduje si poza
zawodu. W spoeczestwach faworyzu- ciaem. W obydwu tych spoeczestwach
jcych grupy ludzkie Ja opiera si na inna jest te natura spoeczestwa. Nic
zwizkach z grup. Przedstawiciel takiego wic dziwnego, e w rnych kulturach
spoeczestwa na to samo pytanie odpowie co innego bywa podstaw poczucia wasnej
nazw miasta, z ktrego pochodzi, oraz wartoci. U Amerykanw bdzie nim wy-
swoim nazwiskiem rodowym. W spoe- jtkowo jednostki, inaczej ni na przy-
czestwach podkrelajcych znaczenie in- kad u Japoczykw. Dla studentw ame-
dywidualnoci Ja opiera si na tym, co kto rykaskich powodem do dumy s osigni-
posiada i co osign. Szczegln estym cia; dla studentw japoskich - wi z in-
cieszy si niezaleno i samowystarczal- nymi. Natomiast indywidualne osignicia
no. W spoeczestwach kolektywistycz- kojarz si im z uczuciami negatywnymi.
nych Ja opiera si na przynalenoci do Amerykascy studenci staraj si wybi,
grupy, a wan cnot jest posuszestwo. a japoscy stosuj si do swojego porzeka-
W pierwszym wypadku wiksze znaczenie da: Sterczce gwodzie atwiej si wbija"
ma Ja prywatne, w drugim - publiczne. (Markus, 1992).

Badania wskazuj
MM na znaczne
IM: midzy kulturowe
zroznicowanie
natury wanoci
poczucia
podmiotowego Ja

I I
pojcie ja 257

WIATO NA BADACZA

HAZEL ROSE MARKUS

W poszukiwaniu znaczenia Ja

Na pocztku lat szedziesitych moja


rodzina przeniosa si z Anglii do San
1 Jiego w Kalifornii, gdzie mieszkali ju
dwaj bracia mojego ojca z rodzinami. kacjach, lecz kady z nas spdzi je
Wszystkie trzy rodziny czsto sp- osobno w jakim innym wiecie. Ja
dzay razem weekendy i wakacje. Pla- nie pamitaam adnego paskudztwa,
nujc nadchodzce wakacje, wsplnie jedzenie byo wietne (zwaszcza buki
wspominalimy wycieczki z poprzed- cynamonowe, dla ktrych opaca si
niego roku. Mj wuj mwi co w ro- nawet dugi spacer do wsi), nic nie
dzaju: Pojedmy znowu nad jezioro. wiedziaam o paceniu i cho pamita-
Kpiel bya fantastyczna. Mona ska- am jazd na nartach wodnych, to nie
ka do wody ze skay. Pamitacie, jak byo to wcale zabawne. Jechaam na
wietnie byo na nartach wodnych?". nich pierwszy raz, a oni zapomnieli mi
Drugi wujek, ktry pod wzgldem nie- powiedzie, bym pucia lin, kiedy si
chci do tuszczu i konserwantw wy- przewrc. O mao nie utonam. Ro-
przedzi swj czas, przerywa: Chyba zejrzaam si wic dookoa wielkiego
nie mwisz powanie. Jedzenie byo stou i ju wiedziaam, e wszyscy
trujce, pene chemikaliw. W tym bylimy w tym samym miejscu w tym
orodku jado si same wistwa". samym czasie. Mona to byo udo-
Wicdy ciotka, zawsze rzeczowa i kon- wodni. A jednak kady wydawa si
kretna, wtrcaa, e ten orodek by spdza te wakacje oddzielnie. Kady
bardzo drogi, wic moe tym razem co innego zapamita, dla kadego co
pojechalibymy tam pod namiot. Nie" innego byo wane.
protestowaa moja matka. Pod na-
Teraz wydaje mi si, e to zdumie-
miotem byoby jeszcze wicej wsze-
nie z powodu rnorodnoci wiatw
lakiego paskudztwa ni w zeszym
zamieszkiwanych przez ludzi z tej
roku" - tu ze szczegami przypomi-
dosy w kocu jednolitej rodziny le-
naa wszystkie wydarzenia zwizane
go u podoa moich zainteresowa
z komarami, czarnymi muchami i paj-
Ja i osobowoci. Wiele lat pniej
kami. Podczas jednej z takich dyskusji,
dowiedziaam si. e William James
kiedy miaam ju 11 czy 12 lat. zapy-
zdumiewa si zrnicowaniem pej-
taam sama siebie z niedowierzaniem:
zay wewntrznych" ludzi yjcych
O ktrych wakacjach oni mwi? Czy-
w podobnych warunkach. Ostatnio za
ja tam byam?".
natknam si na cytat z E. Sa-
Wygldao to tak, jakbymy wcale pira. utrzymany w tym samym tonie:
nie byli wszyscy na wspaniaych wa- Rne spoeczestwa yj w rnych
258 badanie osobowoci - wybrane zagadnienia

WIATO NA B A D A C Z A cd.
wiatach, a nic w tym samym wie- ci wsplnie zamieszkiwanego wiata.
cie z inn etykietk", ja te miaam Kultura euroamerykaska podkrela
wraenie, e czonkowie mojej rodziny znaczenie indywidualizmu, niezale-
yli w innych wiatach, a nie w tym noci oraz prawa do bycia sob. Wiele
samym wiecie z innymi etykietkami. kultur azjatyckich natomiast wikszy
Podczas pracy nad doktoratem za- nacisk kadzie nie na indywidualizm,
interesowaam si Ja oraz rdami lecz na podstawow wspzaleno
i konsekwencjami zjawisk nadajcych ludzi oraz przynaleno do konkret-
mu form, zapewniajcych porzdek, nej grupy. To zrnicowanie akcentw
spjno i struktur. Nazwalam te odzwierciedla w znacznym stopniu
struktury schematami Ja. Nadaj one rnice w pojmowaniu Ja czowieka,
naszemu yciu indywidualny ksztat. tego co dobre i moralne.
Pracujc wraz z kolegami nad funk- Celem moich obecnych bada jest
cjami schematw Ja, pragnam zro- wpyw zrnicowania podstawowych
zumie, w jaki sposb zapewniaj one schematw kulturowych na myle-
cigo naszego dowiadczenia y- nie, odczuwanie i dziaanie. Chodzi
ciowego i wyczulaj nas na pewne o zrozumienie, w jaki sposb naj-
elementy rzeczywistoci kosztem in- bardziej intymne przejawy naszego
nych, jak wpywaj na nasz pa- ycia psychicznego (cznie ze sche-
mi i zarysowuj kontury przyszo- matami Ja) s warunkowane rno-
ci. Kiedy koczylimy t prac, za- rodnymi czynnikami kulturowymi, hi-
interesowanie poznaniem i procesami storycznymi, ekonomicznymi oraz so-
poznawczymi signo zenitu. Umys cjopolitycznymi. Kwestia ta przyciga
ludzki porwnywano do komputera, uwag coraz wikszej liczby psycholo-
wic w naszych badaniach nad sche- gw kultury. Jej zbadanie wymaga jed-
matami Ja skoncentrowalimy si na nak uwanej obserwacji relacji inter-
przetwarzaniu informacji i jego konse- personalnych nadajcych ksztat co-
kwencjach. dziennemu yciu. Zmierzamy do za-
Obecnie wielu badaczy zaintere- mazania lub zatarcia ostrych granic,
sowao si aiektywnymi, motywa- ktre nasze poprzednie badania usta-
cyjnymi i interpretacyjnymi konse- nowiy, midzy jednostk a jej oto-
kwencjami dziaania tych struktur czeniem spoleczno-kulturowym, mi-
oraz ich rol w tworzeniu siebie dzy jednostk a grup oraz midzy
i wiata. Ja natomiast, cho nie porzu- jednostk a sytuacj. Trzeba na nie
ciam swoich wczeniejszych zainte- spojrze nie jak na oddzielne siy,
resowa, zajmuj si teraz rnicami zmuszone istnie obok siebie, lecz
midzy grupami kulturowymi, a nie jak na czynniki wspzalene, ktrych
midzy ludmi. Podobnie jak czonko- dziaanie wymaga koordynacji, gdy
wie jednej rodziny, grupy kulturowe potrzebuj siebie nawzajem.
konstruuj i ujawniaj rne waciwo-
pojcie ja 259

Procesy motywacyjne wane ocen. 4nnymrsowy, potrzeba weryfikacji


dla Ja: autoweryfikacja oraz Ja moe by tak wielka, e dla zachowania
autowaloryzacja (dbao o samoocen) spjnego obrazu siebie jestemy nawet
Dotychczas interesoway nas przede skonni zaakceptowa negatywne opinie na
wszystkim strukturalne aspekty Ja. Te- swj temat) Ludzie broni si przed obale-
raz skupimy si na kwestiach motywacji, niem swego pogldu na wasny temat z tak
a zwaszcza na dwch z nich, wanych wielk determinacj, e nawet wydarzenia
dla Ja - autoweryfikacji oraz dbaoci pozytywne mog si okaza szkodliwe dla
o samoocen. Kategoria (autoweryfikacji ich zdrowia, jeeli sami spostrzegaj siebie
obejmuje denia jednostki do uspjnienia w zym wietle (Brown, McGill, 1989).
spostrzee na wasny temat, jak rw- Zaley im wic na spjnoci obrazu siebie
nie swoich spostrzee na wasny temat oraz na weryfikacji go przez pryzmat opinii
z informacjami pochodzcymi z zewntrz. innych ludzi.
Chcemy by uwaani za takich, jacy je- Co jednak z potrzeb wysokiej samo-
' stemy lub wierzymy, e jestemy. Dba-
oceny? Czy nie pragniemy myle o sobie
o o poczucie wasnej wartoci wyraa
dobrze? Wielu teoretykw podkrela, e
si szczeglnym wyczuleniem na informa-
(chcemy mie pozytywny obraz samych
cje, ktre je podtrzymuj lub podnosz^)
siebie, uwaa si za ludzi porzdnych
Chcemy by uwaani za tych, ktrymi
i sprawnych w dziaaniu^Greenberg, Pysz-
pragniemy by.
czynski, Solomon, Rosenblatt, 1990; Gre-
Znaczenie (spjnoci w ramach struk-
enwald, Pratkanis, 1984; Schlenker, We-
tury Jajdostrzegali ju Kelly i Epstein,
igold, 1989; Steele, 1988; Steele, Spencer,
a take wielu innych teoretykw (Aronson,
1992; Steele, Spencer, Lynch 1993; Tesser,
1992; Schenkler, Wiegold, 1989). Dlaczego
1988). Wedle tego pogldu/fudzie szukaj
jest ona taka wana? Po pierwsze [daje
takich informacji, ktre dobrze o nich
ona poczucie integralnoci wewntrznej,
wiadcz, lepiej pamitaj sukcesy ni po-
podczas gdy jej brak wie si z kon-
fliktem i stresem?) Po drugie (umoliwia raki, wol przypisywa sobie te pierwsze
przewidywanie, podczas gdy jej brak nie ni te drugie i dostrzega swoje dobre
pozwala prorokowa co do wasnego za- ni ze strony. Co jednak z akceptacj
chowania. Spjno jest wic wana tyle zych wiadomoci na swj temat?/Zgodnie
ze wzgldw poznawczych, co emocjonal- z omawian koncepcj (niespjno w ra-
nych. Poznawczych, bo umoliwia przewi- mach Ja jest tolerowana dopty, dopki
dywanie wydarze, emocjonalnych, bo jej nas cakowicie nie pogra. Kiedy wolimy
brak wie si z napiciem i konfliktem. sysze negatywne wiadomoci na swj
Nic dziwnego, e potrzeba spjnoci Ja temat, to nie z potrzeby samoweryfikacji,
prowadzi do autoweryfikacji, czyli skon- lecz z obawy, e oceny nierealistycznie
frontowania naszych wasnych wyobrae pozytywne stworz iluzj, ktra w momen-
na swj temat z opiniami innych, uzgodnie- cie zaamania jeszcze silniej nadwyry
nia naszych Ja prywatnych z publicznymi samoocen (Steele, Spencer, 1992). Dbajc
(Fleming, Rudman, 1993). Wybieramy sy- o utrzymanie i podnoszenie samooceny,
tuacje, ktre potwierdzaj posiadany przez posugujemy si mechanizmami kpania
nas obraz samych siebie, nawet jeli nie si w cudzej Chwale oraz porwnania.
wpywa on korzystnie na nasz samo- Kojarzymy wic siebie z osobami wzbu-
260 badanie osobowoci - wybrane zagadnienia

dzajcymi nasz podziw i unikamy porw- tych, ktrymi wolelibymy by (Pelham,


na z nimiYTesser, Pilkington, Mclntosh, 1991; Strube, 1990; Swann, 1991; 1992)?
1989). Wikszo nas chciaaby uchodzi Co si dzieje, kiedy nasza poznawcza
za przyjaci wanych ludzi, ale nie chcia- potrzeba spjnoci albo autoweryfikacji
aby by z nimi porwnywana. wchodzi w konflikt z emocjonaln po-
(Potrzeba wysokiej samooceny nie pro- trzeb autowaloryzacji, a wic powstaje
wadzi do tak paradoksalnych skutkw, sytuacja nazwana przez Swanna konflik-
jak potrzeba spjnoci.^Skonno do ko- tem poznawczo-afektywnym (Swann,
rzystnego dla siebie interpretowania wy- Griffin, Predmore, Gaines, 1987; Swann,
darze wydaje si intuicyjnie mie wi- Pelham, Krull, 1989)?
cej sensu ni zakopotanie komplemen- Do najaktywniejszych badaczy tej kwe-
tami, wasnym sukcesem albo pozytyw- stii naley Swann (1992). Zasadniczo opo-
nymi zdarzeniami. Jednak potrzeba wyso- wiada si on za wiksz rol autowe-
kiej samooceny rwnie przynosi niekiedy ryfikacji, nawet kosztem nieprzychylnych
nieoczekiwane rezultaty. Na przykad, sta- ocen. Przykadem smutnych konsekwencji
wiajc samemu sobie bariery na drodze negatywnego obrazu siebie jest dla niego
do sukcesu, moemy nastpnie spycha przypadek pewnej atrakcyjnej, miej i in-
na nie win za porak (Tice, 1991). teligentnej kobiety, porzucajcej mczyzn
Osoba stosujca tak autodestrukcyjn lubicych j i lgncej do takich, ktrzy j
strategi moe specjalnie" si spni na le traktuj, potwierdzajc tym samym jej
wan rozmow kwalifikacyjn. Jeli nie wasn z opini o sobie. Oprcz jednak
dostanie pracy, winne bdzie spnienie, takich fascynujcych anegdot klinicznych
a nie jakie jej cechy, co byoby o wiele oraz dykteryjek w rodzaju powiedzenia
groniejsze dla samooceny. Moemy te Groucho Marxa: Nigdy nie przystabym
usuwa si w cie, aby nie rozczarowa do klubu, ktry chciaby mnie za czonka",
siebie lub innych naszym wystpieniem. Swann wspiera swj pogld badaniami
Bl z powodu zaamania si poczucia empirycznymi. Testujc hipotez, wedle
wasnej wartoci bywa tak wielki, e lu- ktrej ludzie szukaj partnerw potwier-
dzie szukaj ucieczki przed nim w alko- dzajcych ich samoocen, pozwoli osobom
holu, narkotykach, objadaniu si, a nawet o niskiej i wysokiej samoocenie wybra
samobjstwie (Baumeister, 1990; 1991; jednego z dwch partnerw przyszych
Heatherton, Baumeister, 1991). kontaktw. Podstaw wyboru byy opinie
owych potencjalnych partnerw (zreszt
Ktra z tych dwch koncepcji jest
fikcyjnych) na temat badanych osb. Jeden
trafna? Czy zaley nam na opiniach praw-
zestaw zawiera opinie przychylne, a drugi
dziwych czy stawiajcych nas w do-
- nieprzychylne. Czy wszyscy wybierali
brym wietle? Czy chodzi nam o uczciw
autorw opinii przychylnych, wzmacniaj-
autoweryfikacj, czy o przyjemne ech-
cych poczucie wasnej wartoci, czy te
tanie naszej prnoci? Co si dzieje,
wybierano rwnie autorw opinii nega-
jeli te dwie skonnoci s ze sob
tywnych, co byoby zgodne z hipotez
sprzeczne? Czy w sytuacji napicia wo-
weryfikacji siebie?
limy sysze rzeczy prawdziwe, czy przy-
jemne, smutn prawd czy potwierdze- Swann stwierdzi wyran rnic mi-
nie swoich wyobrae, czy chcemy by dzy dwoma grupami ludzi (Swann, Stein-
brani za tych, ktrymi jestemy, czy za -Seroussi, Giesler, 1992). Zgodnie z hipo-
pojcie ja 261

tez autoweryfikacji ludzie majcy o sobie cje potwierdzajce ich nisk samoocen.
dobre zdanie wybierali partnerw oce- Sympatyzujc najwyraniej z modelami
niajcych ich pozytywnie, a ludzie ma- psychoanalitycznymi, Swann stwierdza, e
jcy o sobie ze zdanie woleli partnerw [...] relacje maych dzieci z rodzicami
oceniajcych ich negatywnie (ryc. 8.1). pomagaj im - lub przeladuj je - w yciu
Inne badania eksperymentalne dowodz, dorosym. Z naszych bada wynika, e wy-
e ludzie oceniajcy siebie negatywnie na obraenie ludzi o sobie to wehiku, dziki
pochway reaguj szukaniem swoich ogra- ktremu zwizki midzyludzkie z okresu
nicze i podtrzymuj zwizki z partnerami wczesnodziecicego s obecne w caym
potwierdzajcymi ich samoocen, nawet dorosym yciu" (1992, s. 18).
jeli ci le si o nich wyraaj (Swann, Hi-
xon, De La Ronde, 1992; Swann, Wenzlaff,
Krull, Pelham, 1992).
Czy potrzeba potwierdzenia negatyw- so> 100
; Negatywny obraz siebie
nej samooceny wiadczy o skonnociach E
co
I I Pozytywny obraz siebie
masochistycznych? Swann tak nie uwaa,
S1 80
bo ludzie ci nie szukaj z gruntu nega-
tywnych ocen, lecz jedynie takich, ktre
potwierdzaj ich nieprzychylne widzenie 60
samych siebie. Nawet ci, ktrzy spo-
strzegaj siebie bardzo niekorzystnie, pra-
gn sysze pochway w tych dziedzi-
nach, w ktrych uwaaj, e s dobrzy. ' 20

Swann uwaa, e ludzie o niskiej samo-


ocenie sami staj si ofiarami konfliktu 0
poznawczo-afektywnego midzy preferen- Nieprzychylny Przychylny
cjami dla negatywnych ocen z zewntrz, Typ partnera
potwierdzajcymi ich obraz siebie, a pra-
RYCINA 8.1 Preferencje w wyborze partnera
gnieniem pochwa, ktre podnosiyby ich
poczucie wasnej wartoci. Ludzie tacy rdo: W. B. Swann, Jr. (1992). Seeking truth", finding
pocztkowo wol sysze pochway, a p- despair: Some unhappy consequences of a ncgative self-
concept. Current Directions in Psychological Science, 1,
niej, po porwnaniu ich z wasnym ob- 16. Przedruk za zgod Cambridge University Press.
razem siebie, optuj za ich weryfikacj:
Jeeli mamy ze zdanie na swj temat, to
potrzeba weryfikacji siebie przewaa nad
pragnieniem suchania ocen pozytywnych" Nie naley jednak nie docenia siy
(Swann, 1992, s. 16). potrzeby poczucia wasnej wartoci, czyli
Ustalenia Swanna s fascynujce i po- afektywnego elementu konfliktu poznaw-
zwalaj zrozumie, dlaczego tak trudno czo-afektywnego. Moliwe jest zachowa-
jest zmieni negatywn samoocen. Nawet nie rwnowagi midzy poznawcz po-
starajc si zmieni ze mniemanie o sobie, trzeb spjnoci a afektywn potrzeb wy-
na przykad na drodze psychoterapii, ludzie sokiej samooceny. Kiedy okolicznoci wy-
tacy w czasie kontaktw interpersonal- magaj realizmu, przewag moe zyskiwa
nych s szczeglnie wyczuleni na informa- spjno; gdy rzeczywisto nie stawia
262 badanie osobowoci - wybrane zagadnienia

poprzeczki zbyt wysoko lub potrzeba wy- midzy Ja a osobowoci i sfer motywacji.
sokiej samooceny jest szczeglnie palca, Sia autoweryfikacji jest oczywista, nawet
wwczas moe ona wzi gr (Schlenker, jeli prowadzi ona do dalszego potwierdze-
Weigold, 1989). W eksperymentach prowa- nia zego mniemania o sobie. Cho przeczy
dzonych przez Swanna osoby badane cz- to prostej zasadzie szukania przyjemnoci
sto musz decydowa si na zaspokojenie i unikania blu, potrzeba spjnoci po-
jednej z potrzeb i to w warunkach prefe- twierdza wag trafnoci sdw oraz prze-
rujcych autoweryfikacj. W innych jednak widywa dla naszego codziennego funk-
okolicznociach ludzie mog poprzesta na cjonowania. Pozostaje jeszcze do zbada-
przyjemnoci wynikajcej z wysuchania nia, w jakich okolicznociach dominuje
pochway i nie porwnywa jej z wa- poznawcza potrzeba spjnoci, a w jakich
snym mniemaniem o sobie (Sedikides, - afektywna potrzeba wysokiej samooceny.
1993). W jeszcze innych za warunkach Zwycizca konfliktu poznawczo-afektyw-
ludzie mog celowo wprowadza siebie nego nie jest jeszcze znany.
w bd albo dziaa na wasn szkod,
aby chroni samoocen. Z bada wynika,
e istniej due rnice midzy ludmi Porwnanie spoteczno-poznawczego
w zakresie zarwno natenia potrzeby
i psychoanalitycznego podejcia do Ja
poczucia wasnej wartoci, jak i warunkw,
w ktrych przewag uzyskuje jedna lub W artykule opublikowanym w roku 1992
druga potrzeba. Osoby o skonnociach Westen, zwolennik zarwno psychoanalizy,
narcystycznych, a wic skupione na so- jak i psychologii spoeczno-poznawczej,
bie i przewiadczone o swoim znaczeniu, zapytywa: czy moemy poczy nasze
oceniaj wasne osignicia jako lepsze Ja? Westen odnotowa liczne podobiestwa
ni osignicia innych ludzi Qohn, Robins, w obu koncepcjach, sugerujc, e narasta-
1994; Robins, John, 1994). Jeeli za chodzi jca zbieno stanowisk moe zaskoczy
o warunki, to istniej dowody, e w okresie kogo, kto czyta wycznie prace jednej
narzeczeskim ludzie s zainteresowani z nich. Czy jestemy wic - zastanawia
pozytywnym obrazem siebie - chc by si - jedn szczliw rodzin, w ktrej
dobrze oceniani przez swojego partnera
psychoanalitycy i psycholodzy poznawczy
lub partnerk. Natomiast w maestwie
maszeruj dumnie pod sztandarem wspl-
lub staym zwizku bardziej ceni autowe-
nego Ja?" (Westen, 1992, s. 4).
ryfikacj, czyli wol by widziani takimi,
Bez wtpienia poczenie koncepcji
jakimi sami siebie widz: [...] mae-
psychoanalitycznej i poznawczej byoby
stwo najwyraniej przyspiesza zwrot od
bardzo korzystne. Kada z tych szk
potrzeby pozytywnej oceny do potrzeby
ma bowiem specyficzne dla siebie mocne
weryfikacji" (Swann, De La Ronde, Hixon,
i sabe strony. Westen twierdzi na przy-
1994, s. 857).
kad, e saboci psychoanalitycznego
W sumie istniej dowody wiadczce ujcia Ja jest brak podstaw empirycz-
o wadze dwch procesw motywacyjnych nych oraz ignorowanie rnic kultu-
zwizanych z Ja - potrzeby spjnoci oraz rowych. Podejcie spoeczno-poznawcze
potrzeby pozytywnej samooceny. Za ka- zwraca wprawdzie uwag na te zjawi-
dym z nich przemawiaj wakie argumenty ska, ale brakuje mu gbi psychoanalizy
empiryczne, co dowodzi wagi zwizkw objawiajcej si na przykad skupieniem
pojcie ja 263

si w teorii relacji z obiektem na skom- W zakresie teorii rysuj si trzy zasad-


plikowanych interakcjach midzy proce- nicze problemy: (1) waga niewiadomych
sami afektywnymi i motywacyjnymi. Skoro reprezentacji Ja; (2) znaczenie dowiad-
za sabo jednego stanowiska okazuje cze z wczesnego dziecistwa dla tych
si si drugiego, to dlaczego ich nie reprezentacji; (3) afektywny i motywa-
poczy. cyjny wymiar reprezentacji Ja, zwaszcza
Przedstawiciele obu szk odpowie- za dynamiczne wspoddziaywanie obu
dzieli na pytania Westena, ale nie bya tych czynnikw. Psychoanalitycy podkre-
to reakcja zbyt zachcajca. Cho zwo- laj znaczenie niewiadomych reprezen-
lennicy kadej z koncepcji uznawali za- tacji, wag dowiadcze z okresu wcze-
sugi adwersarzy, to z co najmniej tak snego dziecistwa dla ich powstania i bie-
sam si podkrelali ich saboci na tle cego funkcjonowania oraz ich dyna-
wasnych, wyjtkowych moliwoci. Dra- miczne wspoddziaywanie. Duo uwagi
mat Ja obserwowany w warunkach kli- powicaj na przykad konfliktom midzy
nicznych wywiera na psychoanalitykach reprezentacjami Ja. Psychologowie spo-
takie potne wraenie, e nie kwapili eczni i poznawczy bardziej interesuj si
si z uczynieniem kroku w kierunku psy- wiadomymi schematami Ja albo niewia-
chologw poznawczych. Ci za byli tak domymi schematami Ja kontrolowanymi
zafascynowani koncepcyjnymi i metodolo- przez automatyczne procesy poznawcze,
gicznymi postpami swojej dziedziny, e biecymi reprezentacjami Ja siebie lub
nie w smak im bya zam