STAGES OF GRIEF

INTERVIEWEES DENIAL ANGER BARGAINING DEPRESSION ACCEPTANCE

SOL yung belief ko  may times na  Oo, pero kahit na Ayon oo, isa nga  Mahirap talaga eh
hindi si mama halimbawa ganun I never saw it yun sa reason kung pero iniisip ko na lang
nandun kung masungitan mo coming talaga,  na bakit sa tingin ko na ayoko maging
nasaan siya yung mga kapatid hindi ko alam na nagiging ito ako pabigat sa mga
kaklase ko, ayokong
nakahimlay parang mo, ganon, mairita nung araw na yun ngayon. Parang
bumagsak, kailangan
lagi lang siyang ka sa kanila kasi mangyayari yun.  medyo hindi ako kong magtapos kaya
nandiyan kapag ang ingay nila ang (predicting the okay ngayon. Di ginagawan ko talaga
naiisip ko siya, kulit nila.  future) kasi ako okay siya ng paraan.
ganun parang lagi (irritable) ngayon kasi parang (mindful behavior,
ko siyang kasama.  mai-aano mo na (not feeling okay) coping)
(pretending, avoidance, sana ako nalang
coping, daydreaming)
yung nawala… Oo,  ayoko kasi baka
Kaya parang
hindi mawawala. mag-alala sa akin
sinasabi namin sa Tapos siyempre family ko kaya
sarili namin “hindi parang saan ka ba kinimkim ko na lang
yan kaya yan ni nagkulang pero din yung mga ganun.
mama, si mama yan kahit alam ko naman Hindi ko naman sya
eh.” sa sarili ko na pwedeng iano kasi
(manifesting, binigay ko naman baka mamaya naisip
avoidance, believing)
lahat, sinamahan ko ko baka gayahin ako
Oo, namanhid. Na- siya sa lahat, ng mga kapatid  ko
research ko kasi yun inalaagaan ko siya eh.
eh sabi kasi kapag ng maigi pero laging (mindful behavior)
ka daw na-shocked andiyan pa rin yung
ka parang questions mo na - Hindi ko pipilitin
psychological “saan ba ko yung sarili ko kapag
numbness, nagkulang?”, parang ka hindi ko kayang
nangyayari daw “time niya na ba gumawa ngayon.
talaga yun… After talaga nung ime na Kapag alam kong
funeral, one to two
yun? Or nagkulang hindi ko kaya,
months ganun wala
ba ko sa pag- sasabihin ko sa sarili
akong agarang ano”… Oo, ko na “hindi ako
nararamdaman pero nagre-regret ako na gagawa ngayon”.
obvious na wala hindi ko siya Gagawin ko sya
talaga akong maayos sinamahang manood bukas kapag okay na
na tulog
(numbness, shook)
ng movie nung yung isip ko. Tsaka
nagyaya siya. ako kasi yung tipo
Sa gabi ko ginagawa (judgement towards ng tao na hindi ko,
kaya ayun yung self, blame, guilt) never ko naman
minamanage ko, inano yung
kasi sa umaga academics talaga.
marami akong Hindi ako
ginagawa, masyadong
namamalengke, nagpapapressure sa
naglilinis, nagluluto, pagaaral. Hindi ako
ako talaga lahat kaya
ganun
sa gabi ko ginagawa,
so in a way kacompetitive. Para
masasabi ko naman sa akin, okay na
na naging okay sakin yung
naman ako sa nakakaachieve ako
academics dahil ng above the
ginamit ko siya average na passing
bilang diversion sa score.
grief na nararanasan (coping, responding
ko… Oo, kung ano- skillfully)
ano niluluto ko sa
bahay tapos kakain
Oo, kasi isa sa mga
ganun. Dati nga
nagtry pa ko
nakatulong sakin na
magwork-out kaso ano is yung
nabusy na ako… magshare ng
Ah, oo. Nagd- nararamdaman ko
drawing ako, dun sa girlfriend ko.
nagsusulat ng mga Isa yun sa mga
prose or tula mga nagsave sa akin kasi
ganun… Kaya ayun,
 parang imbes na syempre di naman
iovethink ko sya, ako pwedeng
itutulog ko na lang dumaing sa mga
sya paguwi ko sa bata kong kapatid,
bahay. Tapos kapag so sa kanya na lang. 
kagising ko naman,
(validation)
magsasaing na ako,
magluluto na ako,
ganun.
(keeping busy)
MAY wala akong Sa boyfriend ko Ang nangyari, Parang ilang araw Nung sa family ko,
naramdaman nun siguro naging ano parang sobrang lang na nag-grieve dati kasi pagkakain
mamamanhid ka ako naging parang painful nung narinig ako kasagsagan yun kami watak-watak
lang talaga. Yun maldita ako. ko sa Psychiatrist na marami tayong eh. Siguro parang
lang yung mapifeel (irritability) ginagawa nun eh.
kasi syempre naging coping
mo nun, Pero wala kasi hinde
kinuwento ko sa mechanism na
mamamanhid ka sa mga kamag-anak, ako maka-crochet,
wala kang walang lumapit kasi kanya lahat para hinde ako makaluto sa namin yung kada
mararamdaman takot sila sa maassess ng tama bahay, ako kasi taga- dinner sabay-sabay
tapos parang habang COVID , yun yung nang Psychiatrist. So linis at luto sa bahay kami at least para
tumatagal lang mga kinasama ng loob ng sabi nya sakin “kung eh kaya nagkaroon nakakapag usap
ilang araw lang dun nanay ko. dinala nyo lang sana kami ng kasambahay kami, nakakamusta
mo lang marerealize (resentment) sya sa hospital, she kasi hindi talaga ako namin yung isa’t isa
na parang alam mo could have been makagalaw. ganon tas yun balik
ang tagal kasi sa save”. Tas hanggang (reduced motivation) kami sa dating
akin nung– shock ngayon ang ending gawi , busy busy
ako ih. namatayan ka tas ime-
tuloy is nagsisisi ako lang ulit lahat ganon.
(Numbness, message ka ng
kasi sana pinilit ko, Ganon din ginawa
shocked) mahahaba ng mga
na sana tinry ko at kaibigan mo wala ng ko sa sarili ko eh
least. Pero kasi nung nagre-retain sayo, para hindi ko laging
Yung manhid
parang mga 3 days panahon na yun wala kang maisip. Ngayon,
kang manhid ih alam takot lahat sa covid. naiintindihan dun tas  busy-busy na naman
mo yun parang di (thinking/saying “I yung iba hindi ko na ako tumatanggap na
mo maramdaman should have” binabasa. ulit ako ng orders,
yung  gutom yung (reduce energy and marami na naman
antok yung pagod. nagdasal ako nun sbi social interest) akong ginagawa 
(numbness, ko “Pagalingin mo,  naglalakad ako sa (being present in
shocked) ibibigay ko yung SM Manila umiiyak the moment,
gusto mo. Kung ako tipong engaging with
bakit parang in gusto mo di ako naglalakad lang ako reality as it is)
denial pa rin ako. makapag-asawa, pero umiiyak ako,
Nandun pa rin ako okay lang. Kung may time na ganon Yun nga yung
sa ano, iniisip ko tas papasok ako sa nakakabilib sa
gusto mo mag serve
lang na umalis lang
ako sayo, okay lang” cr iiiyak ko lng kaniya eh parang
sya ganun. Tas bakit
ganun, yun lang. sabi ko “Kahit wag mag-isa hanggang ilang linggo akong
na ako, siya na lang” sa pag okay na ko, ganun hindi siya
(numbness) Yun yung huling lalabas na ko yun nagalit sa akin…
nagdasal ako tas yun lang ginagawa ko. “Sorry, ganun yung
kailangan dun na ko nag start (crying) trato ko,” kasi na-
occupied lang na kwestyunin kung realize ko din na
totoo ba talaga siya, Diba isang taon na, sorry ganun. Pero
yung isip ko,
doon ko na tinanong legit to, hanggang sabi niya
ngayon busy ako ngayon hirap akong “naiintindihan ko.”
may ginagawa lagi kung nag eexist ba
bumangon sa umaga.
yung kamay ko, talaga yun kasi (validation, honest
Paggigising ako ng
may pinapanood parang di siya madaling-araw,
communication
ako para hindi ko nakinig. parang traumatizing
(blame) Sa academic talagang
palaging naaalala sa akin yung sunrise
ano eh iniisip ko na
si mommy kasi kasi nga diba nung
lang na konti na lang e
nung mga ilang bumalik kasi sila
ituloy mo na ganon
buwan pa lang, mama galing hospital,
ginagawa ko tapos
talagang kahit saan pa-sunrise pa lang.
pinipilit ko talaga na
Para sakin,
ka tumingin bumangon araw-araw,
traumatizing sya, yun
maaalala mo so nag ta-try naman ako
yung naging effect sa
ang ginawa ko akin nun
(adapting or
talaga..ginawa engaging with reality
(reduced
kong busy yung as it is)
motivation)
sarili ko 
Ngayon gusto ko na
(keeping busy) So yun yung lang sya talaga tapusin
 nangyari sakin, eh, I mean itong
Oo, kino-convince naging traumatizing college..itong sem na
ko lang yung sarili sakin yung madaling ‘to, ang ginagawa ko
ko na umalis lang araw, yung umuga.  na lang since nag la-
para alam mo yun lay low ako sa kanila,
(traumatizing)
hindi ako ang kinakausap ko na
masyadong lang yung boyfriend
malugmok dun. ko, sa kanya na lang
(denial) ako nagkekwento lahat
(honest
communication)

Dati since college

na, busy busy tayo.
Ngayon, nag s-spend
kami ng time, nag
se-set kami ng araw
na magkikita kami
rito para lang mag
open sa isa’t isa..
hindi lang sakin pati
na rin sa kanila, yun
yung parang naging
way namin para ma-
release kung ano
yung stress or
nangyayari samin
ganon.
(honest
communication)

May time na ganon

at pag ganon
hinahayaan ko lang
 sarili ko na ilabas
yung mga naipon na
hindi ko mailabas
nung mga time na di
ko malabas, tas di
naman totally 
gumaan pero kahit
papaano naging
okay okay ako 
(able to vulnerable,
and tolerate
emotion)

Oum, yun naman din

talaga tulad nung
sinabi ko kanina,
yung pain siguro
may mga time lang
na makakalimutan
mo, di mo naaalala
or di mo naiisip kasi
may ginagawa ka
pero parang
pagkatapos ng
buong araw,
paghihiga ka na
ayun malalaman mo
na nandon pa rin 
(validation, able to
be vulnerable)
RICA (AYANA) sobrang nakakabigla Lungkot, galit, sama ayoko namang iburden Ayun nga, yung sa Actually, may
kasi actually di pa ng loob, siguro mas yung ibang tao o isipin umaga, nahihirapan na nakakausap naman
ako gaano non, nung nangingibababaw nila na sobrang ano ko ko gumising masyado ako yung bestfriend ko
nalamaan ko na yung regret. Siguro naman ayoko naman nang maaga kasi dati sa kanya lang ako
namatay siya di pa mas nangingibabaw maka-ano sa ibang tao si mama pag nagoopen, pero yun
ako kaagad naiyak yung regret o may sari-sarili naman nagigising ako sa nga nanjan pa din
nun. Kinakalma ko pagsisisi. tayong problema umaga, may yung sarili ko pa din
lnag yung kpaatid ko (Sadness, grudge) ganun. nakahanda agad na kasi nga ayoko
that time kasi siya (Worrying or almusal sakin, ngayon namang iburden yung
yung sobrang Pero nung namatay overthinking) kailangan ko pang ibang tao o isipin nila
naapektuhan dahil si mama, don ko bumili ng almusal na sobrang ano ko
may part sa kanya mas kinuwestyon Parang mayron akong tapos yung sa uniform naman ayoko naman
na nagsisisi siya. feeling na dapat pala ko, kailangan ko pa maka-ano sa ibang tao
yung diyos, parang
Ayon parang di pa di na ako pumunta sa labhan uniform ko and may sari-sarili naman
nagalit ako at
siya nagsisink in sa kaibigan ko, tas dapat yung financial naman tayong problema
akin, pero nung umiiyak habang pala di na lang ako syempre di na tulad ganun., For me, di
umuwi kami galing kinakausap ko nagalit sa kanya, so ng dati na madali na naman ako mismo, di
sa hospital nung yung diyos kung ayon may part sa akin lang pera ngayon kasi naman isya naging
araw na yun bakit nangyayari na sinisisi ko yung sobrang hirap na dahil problem sa akin, dun
naannounce na siya sakin mga ganong sarili. wala na yung nagsu- ko talaga nailalabas
na naano siya, dun bagay. (regret, blaming, in support. yung paggrieve ko kay
ako parang na- (anger towards denial) (reduced motivation, mama kasi ganun
nagano yung luha God) sadness, reminisce) talaga akong tao, yung
ko. Dun ak naiyak Narealize ko na ano na mas sinsarili talaga. 
parang inaanon ko dat pala mas Pero nung namatay (responding
yung gamit niya, inappreciate ko siya, si mama, don ko skilfully)
inaayos ko yung na dapat pala di ganun mas kinuwestyon
kwarto niya, dun yung pagapproach ko yung diyos, parang nilabas ko lang yung
lang siya nagsink in sa kanya before siya iyak ko at galit ko
nagalit ako at
sa akin na wala na mamatay. Yung yung tapos inasikaso ko na
umiiyak habang
siya… Oo na schock narealize ko. (noises mga dapat asikasuhin
ako. interffering) … Yun kinakausap ko yung
kasi hindi naman tayo
(shocked, keeping nga also, narealize ko diyos kung bakit pwedeng ma-stuck na
busy, didn’t sink na mahirap yung nangyayari sakin lang don so cinompose
in) ginagawa ni mama, mga ganong bagay. ko rin talaga yung
dapat inappreciate ko (crying) sarili ko nung time na
 May part na lumayo siya as mther, kaya yun na kailangan kong
din, ganun kaya dun papasok yung gawin ‘to, kailangan
ganun meron siyang nagregret ako nung ko maging matatag
factor.  nawala siya kasi hindi lang para sakin
(isolation) sobrang di ko siya kundi para rin sa mga
masyadong kapatid ko kasi
naappreciate. syempre dalawa na
(regret) lang kami magkasama
so ayun nilabas ko
lang lahat tas sinabi ko
sa sarili ko na “I have
to do this” ganon
(mindful behavior,
engaging with
reality as it is,
validation)

Thankful nman ako sa

mga taong nasa
nakapaligid sakin kasi
sila rin yung unang
mga taong nag
approach sakin na nag
send ng support, ng
help kung ano yung
mga kailangan ko at
naiintindihan din
naman nila kung ano
yung pinagdadaanan
ko nung time na yun,
(honest
communication,
validation)

Minsan naglalakad sa
gabi, nanood,
nagbabasa, natutulog
ksi di naman talaga ko
ma-social na tao kaya
yun.
 (coping)
THEMES

MEANING OF GRIEF
SOL MAY RICA
Meron kasi akong nabasa sa internet na may mga time na iniimagine natin na Ano kasi ako, sentimental so wala nilabas ko
ang grief daw ay parang isang bola na nasa paano kapag namatay si ganit. Hindi pala lnag tlaga yung paggrieve ko, sa pagiyak lang
isang box. Ganito siya para siyang isang na kahit anong imagine mo di ka pala pero di ako nagaano sa ibang tao. Mas gusto
bola na nasa isang box, habang tumatagal mareready. Sa mga ganung situation. ko magisa lang ako. Oo di ko pinakita,
lumiliit yung bola pero andun pa rin siya. although nagkukwento ako sa ibang tao pero
Tapos yung grief, di pala siya natatapos, o
So, parang pag may nasasagi siyang button di ako masyado nagoopen na ganun. 
- which is yung grief or pain, parang kapag
lumilipas lang ng isnag taon… So para sa
(lingering grieving)
nasasagi ng bola yung button na yun ng akin yung grieving hindi isya lumilipas.
grief ayun nararamdaman mo siya pero Ano lang siguro nakakayanan mo lang
overtime lumiliit yung bola. So, there are araw-araw pero dala mo pa din ganun. 
lesser possibility na matamaan niya yung (continuous grieving)
button na yun pero andun pa rin siya.
(lingering loss, buried grief) Oum, yun naman din talaga tulad nung
sinabi ko kanina, yung pain siguro may
mga time lang na makakalimutan mo, di
mo naaalala or di mo naiisip kasi may
ginagawa ka pero parang pagkatapos ng
buong araw, paghihiga ka na ayun
malalaman mo na nandon pa rin 
(definition)
THEME:
PSYCHOLOGICAL CHALLENGES

CHALLENGES SOL MAY AYANA

PSYCHOLOGICAL Oo, namanhid. Na-research ko wala akong naramdaman nun hindi naman talaga ineexpect
kasi yun eh sabi kasi kapag ka mamamanhid ka lang talaga. yung pagkamatay niya and
daw na-shocked ka parang Yun lang yung mapifeel mo sobrang nakakabigla kasi
psychological numbness, nun, mamamanhid ka wala actually di pa ako gaano non,
nung nalamaan ko na namatay
nangyayari daw talaga yun.  kang mararamdaman tapos
siya di pa ako kaagad naiyak
(numb, shocked) parang habang tumatagal lang nun. Kinakalma ko lnag yung
mga ilang araw lang dun mo kpaatid ko that time kasi siya
Ito nga isa yun sa naging lang marerealize na parang yung sobrang naapektuhan
anxiety ko. Nung namatay si alam mo ang tagal kasi sa akin dahil may part sa kanya na
mama one o two months kahit nung– shock ako ih. Tas nagsisisi siya. Ayon parang di
nung instant moment na yun parang mga ilan araw pa diun pa siya nagsisink in sa akin,
umiyak ako, oo siyempre ko lang naramdaman na pero nung umuwi kami galing
namatay pero na shocked ka nasasaktan ako… sa hospital nung araw na yun
kasi eh. Tapos after nun nasa (numbness, shock) naannounce na siya na naano
funeral wala na kong ibang siya, dun ako parang na- nagano
yung luha ko. Dun ak naiyak
naramdaman as in., parang na di mo maramdaman yung  gutom
parang inaanon ko yung gamit
numb ako, naghahanap ako sa yung antok yung pagod… So sa 3
niya, inaayos ko yung kwarto
sarili ko ng ano… May anxiety days na yun hindi kami niya, dun lang siya nagsink in
ako, hinde ako makatulog, ang makatulog kasi dinadasal namin sa akin na wala na siya…  Mas
bigat ng pakiramdam ko kapag na sana na magmilagro  at gusto ko magisa lang ako. Oo di
bumabangon ako sa umaga. magnegative. Pero kahit alam ko pinakita, although
Then after few months dun na mo yun na alam na namin na nagkukwento ako sa ibang tao
siya nag-settle na, “ohh hinde magpapositive talaga, pero hindi pero di ako masyado nagoopen
na nga talaga ako ok”, nakaka- kami makatulog na sana na ganun…
depressed talaga, sobrang magnegative. Para kahit man (extreme shock, crying)
lungkot ganun. lang 3 days, 2 days, 1 day bigyan
(anxiety, shocked, numb, kami ng chance. Pero ayun. Actually, may nakakausap
feeling depressed) (difficulty in sleeping and naman ako yung bestfriend ko
eating) sa kanya lang ako nagoopen,
Kaya ayun, parang imbes na pero yun nga nanjan pa din
iovethink ko sya, itutulog ko na Diba isang taon na, legit to, yung sarili ko pa din kasi nga.
lang sya paguwi ko sa bahay. hanggang ngayon hirap akong For me, di naman ako mismo,
Tapos kapag kagising ko naman, bumangon sa umaga. Paggigising di naman isya naging problem
magsasaing na ako, magluluto na ako ng madaling-araw, parang sa akin, dun ko talaga nailalabas
ako, ganun. traumatizing sa akin yung sunrise yung paggrieve ko kay mama
kasi nga diba nung bumalik kasi kasi ganun talaga akong tao,
(coping)
yung mas sinsarili talaga…
sila mama galing hospital, pa-
Lungkot, galit, sama ng loob,
sunrise pa lang. Para sakin,
siguro mas nangingibababaw
traumatizing sya, yun yung yung regret. Siguro mas
naging effect sa akin nun… Oo, nangingibabaw yung regret o
lumala sya. Kaya nung ano, ang pagsisisi… Lungkot, galit, sama
ginawa ko, parang after 6 ng loob, siguro mas
months dun lang ako bumalik sa nangingibababaw yung regret.
psychiatrist. Pagbalik ko sa Siguro mas nangingibabaw
Psychiatrist. yung regret o pagsisisi.
(psychological trauma, (worrying, overthinking, regret,
worsen current state) sadness, anger)

Merong part sa akin na ano

Ang nangyari, parang
nandun yung fear na sa mga
sobrang painful nung narinig friends ko na ayaw ko pa ding
ko sa Psychiatrist kasi magsabi ng mga problems ko sa
syempre kinuwento ko sa kanila kahit ma may mga
kanya lahat para maassess ng problems ako na paramg
tama nang Psychiatrist. So kailangan ng tulong nila.
sabi nya sakin “kung dinala (fear)
nyo lang sana sya sa hospital,
she could have been save”. Wala, nilabas ko lang yung iyak
Tas hanggang ngayon ang ko at galit ko tapos inasikaso ko
ending tuloy is nagsisisi ako na mga dapat asikasuhin kasi
hindi naman tayo pwedeng ma-
kasi sana pinilit ko, na sana
stuck na lang don so cinompose
tinry ko at least. Pero kasi ko rin talaga yung sarili ko
nung panahon na yun takot nung time na yun na kailangan
lahat sa covid.
(regret or guilt) kong gawin ‘to, kailangan ko
maging matatag hindi lang para
bakit parang in denial pa rin ako. sakin kundi para rin sa mga
Nandun pa rin ako sa ano, iniisip kapatid ko kasi syempre dalawa
ko lang na umalis lang sya ganun. na lang kami magkasama so
ayun nilabas ko lang lahat tas
Tas bakit ganun, yun lang.
sinabi ko sa sarili ko na “I have
(in denial)
to do this” ganon
(crying, anger)
Parang ilang araw lang na nag-
grieve ako kasagsagan yun na
marami tayong ginagawa nun eh.
Pero wala kasi hinde ako maka-
crochet, hinde ako makaluto sa
bahay, ako kasi taga-linis at luto
sa bahay eh kaya nagkaroon
kami ng kasambahay kasi hindi
talaga ako makagalaw.
(reduced motivation)

Sa boyfriend ko siguro naging

ano ako naging parang maldita
ako… Tas hindi ko siya
kinakausap, tas may time na
kakausapin ko siya, may time
ako na hindi ko siya
kinakausap, magulo ako nung
tima na yun. 
(irritated)

sa mga kamag-anak, walang

lumapit kasi takot sila sa
COVID , yun yung kinasama
ng loob ng nanay ko…  nung
namatay si mommy ilan lang,
 pili lang, bilang lang sa daliri
yung pumunta na talagang
nagpakita na nakikiramay sila.
(resentment, anger)

 naglalakad ako sa SM Manila

umiiyak ako tipong naglalakad
lang ako pero umiiyak ako,
may time na ganon tas
papasok ako sa cr iiiyak ko lng
mag-isa hanggang sa pag okay
na ko, lalabas na ko yun lang
ginagawa ko.
(depression, crying, sadness)

SOCIAL Kaya ako na yung tumayo Tas nasaktan ako kasi parang ayoko namang iburden yung
bilang panaganay… Oo, akala ko parang genuine yung ibang tao o isipin nila na
meron. Mas naging handson pagtulong, kasi pagtutulong ka sobrang ano ko naman ayoko
ako sa pag-aalaga ng mga chi-chika mo ba diba, parang naman maka-ano sa ibang tao
kapatid ko kasi nung pandemic ganun. Akala ko genuine yung may sari-sarili naman tayong
walang pasok ako na yung pagtulong, tas malalaman ko sa problema ganun.
nagluluto, ako namamalengke, hindi namin kagrupo chinika na (avoidance)
ako na rin yung nag-aasikaso sa kaniya.
sa kanila sa bahay, naglilinis… (misunderstanding) Actually wala naman akong
Oo, okay naman. Hinde naging conflict sa kanila, and
maiwasan yung mga issue Nagla-lie low ako… Actually, siguro naiintindihan na lang din
pero ayun nga mas naging may iba pa kasing issue pero nila bakit ako ganun magreact
hands on ako sa mga kapatid yun yung related kay Mommy okay naman kami.
ko kasi nga ako nalang yung na ikinagulat ko. Akala ko kasi (no conflict, people around her
naiwan sa kanila eh. Kaya nga genuine eh. understand what she’s going
minsan kapag may pasok (friends avoidance) through)
tayong ganito hinde na ko
tumatambay uuwi nalang ako Sa boyfriend ko siguro naging Di talaga ako nagsasabi ng mga
problema. 
kaagad kasi inaasikaso ko sila ano ako naging parang maldita (keeping problems)
eh.  Kaya hinde talaga ako ako… Tas hindi ko siya
pwedeng tumambay kailangan kinakausap, tas may time na
Ay oo, naging ano din yung
umuwi agad kasi dalawa sila kakausapin ko siya, may time
covid kasi simula nung
tas yung isa dun may autism. ako na hindi ko siyapandemic di na nagkaroon ng
(relationship with family communication sa ibang friends
kinakausap, magulo ako nung
coping relationship[ with tima na yun.  and families, di kami nagkikita,
siblings) (intimate avoidance)di kami nagkakaroon ng
interaction. May part na
sobrang hirap na hirap kami namatayan ka tas ime-message lumayo din, ganun kaya ganun
struggle sa pag-aalaga sa ka ng mahahaba ng mga meron siyang factor.
kanya, lalo na ako kasi ako kaibigan mo wala ng nagre- (no communication)
lang yung naiiwan sa kanya retain sayo, wala kang
talaga eh. naiintindihan dun tas  yung iba
(difficulty with family hindi ko na binabasa.
relationship) (reduced social interest)

Pero alam mo Oum, parang kulang so

yun
pakiramdam ko during that ngayon parang nawawalan ako
time, they’re doing that just ng gana, parang gusto ko na
lang panindigan na oo sige
for the sake of it para hindi sila
maguilty. Alam mo yun? Ayun tamad ako, oo sige wala akong
yung nararamdaman ko.  initiative, parang gusto ko na
(reduced social interest) lang panindigan na sige 
(judgement toward self and
Struggle sa pera naipit kami sa others, reduced social interest)
sitwasyon. Tapos yung gamot
pa ng kapatid ko si ate yung
sumasagot non kahit may
family na siya. Tsaka yung
pag sa psychiatry check up
niya. Kaya ayun, yung
nangyari kasi parang naging
 dependent yung tatay ko sa ate
ko tska sa kuya ko simula ng
nawala si mama. 
(struggle on family
relationship)

Yes ganon na nga tatanggapin

mo na lang siya. Minsan
kailangan mo pang, kagaya ng
kuya ko, sinantabi niya yung
career niya para
makapagprovide para samin.
Kasi ang gusto niya talaga
maging developer, IT, IT kasi
tinapusan niya eh. Kaya, kaso
lang kailangan sa IT diba mag
gagather ka muna ng
experience, mababa ang sahod,
di niya pwedeng gawin yon
kasi syempre nakaasa pa kami
sa kanya eh. Kaay hopefully
siya kapag ako nakagraduate
sasaluhin ko na yung kanya.
(conflict between family
relationship)

ACADEMICS Kahit na hirap ako minsan Siguro mga dalawang linggo lang Kumbaga yung time ko nahati.
magsimula ng isang output, na hindi ako maka-trabaho pero Kasi dati si mama, siya yung
activity, or ng mga group nung mga sumunod inaani ko na hands-on din naman siya, kasi
work, kasi marami tayong kailangan ko na itong gawin. yun nga nagaasikaso sa amin,
Pero after ilang weeks tina-try ko kapag almusal kakain na, kapag
group work. Kaya ano
na ulit. Ayun lang na may mga naglalaba ng uniform, so
 ginagawa ko parin talagang time na hindi ako maka-gmeet, ngayon na wala na siya,
ine-effort ko. hindi ako makapasok pero nag- syempre kailangan ko din
(lack of focus and motivation) try na ako na sumasagot-sagot maging nanay din sa kapatid ko,
na ko ng mga activities. sa bunso kong kapatid, ako na
(absenteeism and lack of yung gumagawa, nahahati yung
time ko students tas bahay. 
motivation)
(divided attention)

OTHERS (financial) Sa financial talaga (financial)  Oo, tinigil ko kasi (financial) Oo, sobrang laking
naging problema yan kasi for yun kasi mabigat talaga sa changes, sobrang daming
almost 5 years nito lang nag budget yun. Tinigil ko yun pero nagbago, maraming struggles
stop nung september. For tuloy-tuloy yung gamut. hanggang ngayon pa rin naman
nararanasan namin ung struggle
almost 5 years Yung kuya ko (financial struggle)
simula nung namatay si mama,
yung sumusustento sa bahay financial pa lang eh nahihirapan
namin, well kasi syempre siya (spiritual) Bago ako matulog na kami lalo na ngayon
yung may trabaho na maayos. ng 9am kasi diba night shift syempre sya lang din naman
Yung papa ko kasi, yung tatay ako tas yung nanay ko sa nag-aano samin kasi yung
ko courier lang sya sa lbc umaga, bago ko matulog kasi father ko wala naman…
mababa lang sahod niya, mas nakita ko yung situation syempre di na tulad ng dati na
mataas yung sahod ng kuya ko nagdasal ako nun sbi ko madali na lang pera ngayon kasi
kasi bpo siya nung time na “Pagalingin mo, ibibigay ko sobrang hirap na dahil wala na
yun. Nung pandemic, kaya yung gusto mo. Kung gusto yung nagsu-support.
talagang hold on siya sa mo di ako makapag-asawa, (lack of financial support)
trabaho niya kahit ayaw niya okay lang. Kung gusto mo
sa trabaho niya. Kasi mag serve ako sayo, okay Yung mama ko inaayos nya na
kailangan niya kaming lang” sabi ko “Kahit wag na yung compensation money para
ako, siya na lang” Yun yung kay papa, retired na kasi papa
suportahan. Si mama diba nag
ko eh kasi di naman nagsasabi
gagamot pa ganyan, nag huling nagdasal ako tas yun
si mama at di kasi ako aware sa
oospital, kaya for 5 years dun na ko nag start na mga ganong bagay sa mga
ganon yung naging sitwayson kwestyunin kung totoo ba government, sss,pag-ibig, mga
until nung sepetember . naging talaga siya, doon ko na benefits. So nung namatay si
away pa nga yun nila nung tinanong kung nag eexist ba mama, doon ko lang sya
namatay si mama, nagkaron talaga yun kasi parang di siya naramdaman kasi ako yung
sila ng parang away. Di naman nakinig… Oum, tapos kailangan mag ayos ng mga
sa away kasi yung kuya ko nakakatawa pa kasi napunta pa ganon kasi ako ung panganay e
naman hindi naman sya sa aming topic yung sa so ayun, ayun yung isa sa mga
sumagot kahit minsan sa tatay Nazareno tapos nito lang nung challenges na naexperience ko
rin nung namatay si mama
ko eh pero malamig yung ano sa interview, nabanggit nung
nila.  interviewee namin sabi nya (financial struggle)
(lack of financial resource) “yung mga humihiling, yung
mga namamatayan ganon” (spiritual)
Struggle sa pera naipit kami sa doon na ti-trigger ako talagang Pero umaattend ako from
sitwasyon. Tapos yung gamot nagpipigil ako ng luha kasi time to time and binubuo ko
pa ng kapatid ko si ate yung yun yung isa sa mabigat na yung imbang gabi dati. Pero
sumasagot non kahit may part sakin tas sabi ko “Kung nung namatay si mama, don
family na siya. Tsaka yung totoo ka bakit di mo ko ko mas kinuwestyon yung
pag sa psychiatry check up pinakinggan?” Yun yung until diyos, parang nagalit ako at
niya. Kaya ayun, yung now hindi ko pa rin umiiyak habang kinakausap
nangyari kasi parang naging naiintindihan… Napilitan lang ko yung diyos kung bakit
dependent yung tatay ko sa ate ako (mag pray) nung nangyayari sakin mga
ko tska sa kuya ko simula ng magrereport kami tas talagang ganong bagay… masasabi ko
nawala si mama. nagchachat si Bella na na hindi na ganon kalakas
(lack of financial support) “Ayoko, Neri. Ikaw na lang” yung faith ko tulad dati,
ganon tas ang tagal na nung
hindi na talaga ako
report kay sir IO na walang
nagsisimba pero open
nagsasalita kasi nagpipilitan
pa… walang nagsasalita kasi naman ako sa topic about
nagpipilitan pa, dun ako don pero hindi pa rin ako
napilitan pero talagang labag naniniwala sa diyos.
yun sa loob ko tas ayun di (decreased spiritual faith,
talaga ko pumapasok ng questioning god)
simbahan, di talaga ko
nagdadasal ngayon. Di ko
alam e, nandon pa ko sa
ano..di ko pa kaya.
 (reduced spiritual faith,
questioning God,
disassociation with God)
THEMES:

COPING

COPING & SUPPORT SOL MAY AYANA

PSYCHOLOGICAL
SOCIAL
ACADEMIC
OTHERS
THEMES

RECOMMENDATION

SOL MAY AYANA

Iba-iba naman kasi tayo ng paghahandle Sumama sila doon sa mga taong talagang Sa mga nag sstruggle din katulad ko,
sa grief talaga sa totoo lang. Makikita mo tutulungan sila.. yung emotionally kailangan nila ng strong support system and
yung ibang taookay sila ngayon tas in a makakatulong sa kanila tsaka wag nila kailangan nila maging matatag para sa sarili
few years makikita mo sila depressed masyadong isu-suppress or pipigilan yung nila at para sa ibang tao na rin. Ayun, wag
lang talaga susuko kasi mahaba pa yung
ganun. Mga katulad ko na ngayon nila nararamdaman nila. Magkaroon sila ng
buhay. 
hinaharap yung mga issue. Para sa akin, time para ilabas yun ganon, punta sila sa
take your time . yun yung ano magbasag sila ng bote ng kung ano
recommendation ko. Take your time, ano ganon.
huwag mong mamadaliin yung sarili ko.
Huwag mo ipepressure yung sarili mo,
kasi para ka lang ano eh. Ang ginagawa
mo naman para gumaling yung pilay mo,
hindi mo sya pipilitin ilakad o italon. Ang
gagawin mo, magka crutches ka di ba
kapag pilay ka. Ganun din kapag may
grieve ka, wag mong pipilitin na maging
okay ka, na pipilitin mo na “kaya ko na to,
kaya ko na to”  “wala na, wala na” kasi the
more na pinipilit mo, the more na
pinepressure mo yung sarili mo na maging
fine, mas lalo syang mahirap at mas lalo
kang mabibigatan, at mas lalo mong
iindahin. So take your time, tsaka kung
nakakaramdam ka na talaga na gusto mo
na talagang mawala, magpakamatay
halimbawa, lumapit ka na sa alam mong
mapagkakatiwalaan mo. Makipagusap
ka… Oo, kasi isa sa mga nakatulong sakin
na ano is yung magshare ng
nararamdaman ko dun sa girlfriend ko. Isa
yun sa mga nagsave sa akin kasi syempre
di naman ako pwedeng dumaing sa mga
bata kong kapatid, so sa kanya na lang. 
Tsaka sulitin mo yung time na
magkasama kayo ng family mo kasi di mo
malalaman talaga kung kailan sila kukunin
sayo ng Panginoon. Tsaka, be kind to
yourself. It goes a long way being kind sa
sarili mo. kasi ako may tendency talaga
ako na maging harsh sa sarili ko kaya
ayun, be kind to yourself.

THEMES