1.

A orixe de todas as
historias

1
Ler e escribir/Escoitar e
falar

2
Antes da lectura, reflexionamos!
Unha historieta ou cómic é unha secuencia de
viñetas que conta unha historia. As viñetas
son cada un dos debuxos, normalmente
enmarcados, que forman parte da historieta.

Dentro do cómic o texto adoita ir escrito

dentro dun bocadillo que apunta a quen di
esa frase. Deste xeito sabemos que fala cada
personaxe.

Temos exemplos de historias gráficas e

historietas desde a antigüidade, secuencias
gráficas que describen feitos, como por
exemplo as das “Cantigas de Santa María” de
Alfonso X o Sabio, e teñen moito que ver cos
cómics actuais.

O cómic é unha fonte de entretemento, pero tamén é un recurso educativo

importante, con características que o fan especialmente potente:

1. Comunica a través das imaxes.

2. Emprega diferentes trazos lingüísticos: o monólogo, o diálogo, expresións

coloquiais, protagonistas e voz narradora, etc.

3. Desenrola habilidades comunicativas coa linguaxe cotiá.

3
 4. Potencia a imaxinación, tanto visual coma de linguaxe.

5. Fomenta a lectura.

6. O traballo colaborativo é esencial no cómic. Con frecuencia hai un equipo de

traballo encargándose dos textos e das viñetas.

Achégate ao mundo do cómic!

Presentámosche a continuación un fragmento de Historias de Galiza I. Podes
visualizalo en formato viñetas ou escoitar a súa audiodescrición mentres gozas das
ilustracións.

O guion da obra é de Carlos Rafael Ramos, mentres que a autoría gráfica é de Carlos
Alfonso Fernández. Adéntrate con eles na Galicia do século II!

4
 Léxico e texto

Seres míticos galegos

A cultura galega foi deixando a súa pegada a través dos tempos en forma de
tradicións. De todas elas, resaltan as creacións referidas á vizosa mitoloxía popular,
por onde pulula toda unha serie de figuras con trazos máxicos, sobrenaturais e
misteriosos. Todas elas remítennos a unha época ancestral que é revisitada e
actualizada decontino por especialistas, escritores e escritoras. Velaquí as descricións
dalgúns destes seres míticos, a maioría recollidos nos traballos de Antonio Reigosa e a
súa Galicia Encantada.

5
 Seres que se dirixen ás crianzas. Estas figuras cumpren a función de evitar
que as cativas e os cativos realicen certas actividades pola súa conta, de coutar
malos comportamentos ou ben para mitigar o seu desexo de evitaren a cama
a altas horas.

Porviso. É unha especie de rato que pasa por debaixo da

portas e, co seu longo rabo, pode rodear a almofada e

6
afogar as persoas que dormen.

Coco. É unha figura imaxinaria da cal existen moitas

variedades, presente en case todas as culturas do mundo.
Os seus cometidos poden ser moi dispares, desde

7
simplemente asustar as crianzas rebeldes polos camiños
(alumbrantes, andadores, tabellos e zampóns) ou burlarse
delas (o tártalo, o demo asubiador) até envelenalas (a
garavanceira) e mesmo raptalas (o sangrón ou a tía Xoana).

8
Pedro Chosco. Crese que este home, de barba branca e voz
grave, é o encargado de facer durmir os nenos e as nenas
coas súas caricias. Este personaxe existe en moitas outras
culturas, baixo outros nomes.

9
Trasno ou trasgo. Presente en múltiplas culturas
europeas, baixo diferentes nomes e formas, o trasno é un
ser doméstico a quen lle gusta enredar e molestar coas
súas falcatruadas. Porén, algúns trasnos poden axudar os
seres humanos cando son ben tratados. De entre eles,
destacan os meniñeiros, unha especie de trasnos que só
poden ver os cativos e as cativas, a quen fan sorrir coas
súas accións.
Canto á súa forma, responde a varias descricións: un home
pequeno con sotana moura e un par de cornos, anano
choutador con barba e pucho encarnado, cordeiro, medio
home e medio cabra... Semellante ao trasno, de apenas
tres ou catro cuartas, peludo, de cor verdosa, con barba, e
vestido cun traxe vello mais unha pucha, temos o tardo,
moito máis traveso. Dise que se agocha de cans e gatos,
que o ven mellor que os humanos, e que lle gusta entrar
nas casas á noite para sentar enriba do peito das persoas
dormentes ou para se quentar nas lareiras.

10
Animais fantásticos. Unhas veces trátase de animais reais
aos que se lles atribúen calidades sobrenaturais; outras,
son seres completamente imaxinarios.

11
Cans. O animal doméstico por excelencia deu lugar a
numerosas supersticións. A cadela peregrina ou o can do
Urco son de mal agoiro e presaxian a morte. Pola contra,
atoparse cun can branco nun camiño á noite pode ser sinal
de boa sorte.

12
Donicela. É un mamífero carniceiro de pelame pardo cunha
franxa branca que lle percorre o peito até o ventre. Está
ligado a numerosas supersticións negativas, pois é
considerada vingativa e adoita romper a louza cando
argalla polas casas, facéndose pasar por gato. Tamén se lle
chama donosiña, doniña ou saltaparedes. Entende

13
perfectamente a linguaxe humana e o nome que máis lle
presta e Donicela bonitiña.

O cuco, o carrizo e a curuxa. Estas tres aves son presaxio

de morte ou de mala sorte. De molestar un carrizo pode

14
caer un raio na casa ou pódese sufrir un accidente. Oír o
cuco por primeira vez no ano en xaxún dá mala sorte e
disque pode volver un home impotente. Pola súa parte,
crese que a curuxa é a forma que adoptan ananos e bruxas
para anunciaren a morte dunha persoa.
Tamén se asocian coa mala sorte as burras e os burros
(unha das transformacións das bruxas e do demo); os
gatos poden anunciar o vento se corren pola casa e a
chuvia se lavan a cara (atoparse cun gato negro é unha
superstición tradicional que dá mala sorte); as galiñas que
cantan como un galo anuncian desgrazas; un grilo caseiro
que canta fóra da gaiola é un aviso de morte.

15
Basilisco. É un monstro de cor amarela con ollos de sapo;
cabeza, pescozo, patas e peito de galo, e corpo de serpe. O
seu alento é fétido e pode matar coa mirada.

16
Coca. Animal monstruoso con corpo de dragón, cola de
serpe e ás de morcego, que vive no mar ou no río. É moi
voraz e está asociado con sucesos lendarios en moitas
localidades galegas, así como noutras zonas do Estado
español e de Europa.

17
 Seres de aparencia humana, con algunha calidade sobrenatural

Nubeiro. É o xenio mitolóxico causante dos fenómenos

tormentosos (tronos, lóstregos, vento zoante, coriscadas,
trebóns...), con raíces evidentes na mitoloxía da
antigüidade: Zeus, Xúpiter, Thor ou Taranis, tamén eran
divindades celestes. Tamén recibe o nome de tronante,
18
escoler ou tempestario; na comarca leonesa, reñubeiru;
tamén hai rastro del en Asturias, onde naceu o mito dunha
nubeira chamada Aria.
O seu carácter é habitualmente maléfico, pois provoca as
treboadas para facer dano. Porén, ás veces pode amosar
unha cara máis amábel. Cando se trata de nubeiras, a
chuvia que produce é moito máis intensa e os tronos son
femias.
Para esconxuralo, cómpre un crego que saiba combatelo,
tocando as campás e invocando a santa Bárbara.

19
Lobishome. Trátase dun home ou dunha muller que se
transforma en lobo. Isto pode acontecer por varios
motivos: pode ser por maldición paterna ou materna (o
Lobo da Xente) ou ben doutra persoa; tamén pode ocorrer
por unha desventura do destino (por nacer na noite do
Nadal ou de Venres Santo), caso en que adoita durar sete
anos, ou raramente por mor dun maleficio. Outra causa
20
pode ser nacer como sétimo ou nono irmán/irmá do
mesmo sexo.
O Lobo da Xente adoita ter unha pelica de lobo que o
converte en lobo ao levala posta; se a quita, aparenta unha
persoa completamente normal.

21
Seres femininos. Na nosa mitoloxía popular existe un bo
número de seres femininos. Nalgúns casos, o alcance do
seu mito ponos á altura do poder simbólico das figuras
políticas e relixiosas doutros tempos. Podemos afirmar que
os alicerces do noso imaxinario se asentan na rede que
teceron estas mulleres míticas. Con todo, é frecuente que
os relatos que as interpelan ofrezan personaxes escuras,
diabólicas e maléficas. Haberá alguén que imaxine as
razóns?

22
María Castaña. Esta personaxe antiquísima remítenos a
outros mitos como o de Brancaflor, a filla do demo, e aínda
máis atrás no tempo, á de Medea, a terríbel maga filla do
Sol, a quen Xasón foi buscar ao mesmo inferno.
Este mito existe tamén entre os pobos xermano, eslavo,
ario, polinesio..., mais entre nós ten tres posíbeis versións:

23
A María Castaña histórica, de carne e óso, que aparece citada nun
documento de doazón do século XIV.
A María Castaña lendaria, que puido encabezar unha revolta
popular contra os abusos dos recadadores do bispo de Lugo, frei
Pedro López de Aguiar.
A María Castaña dos contos, unha antiga personaxe que se evoca
na literatura posterior ao século XIV e que se relaciona con
distintas mulleres mitolóxicas, “emparentadas” entre si. María
Castaña é, de feito, a tradución de Auburn Mary, a protagonista
dun relato mítico do pobo escocés publicado a finais do século
XIX.

24
Pepa “a Loba”. Bandoleira mítica, asenta o prototipo de
muller fera e independente, mais tamén socorredora dos e
das pobres. O seu lema era “Home morto non fala”. O seu
pasado rastréxase, desde Vilalba ás terras de Ramuín e á
terra de Montes, por Galicia enteira.

25
Xacias e sereas. Anfibios con aparencia humana, xacias e
sereas son mulleres míticas emparentadas con figuras da
mitoloxía xermánica e nórdica. As xacias, seres que habitan
no río, son belísimas e atraen os mozos á súa perdición.
Pénsase que son antropófagas, como as sereas, que teñen
o corpo dunha muller fermosa, con longos cabelos, e forma
de peixe desde o van até os pés. As sereas atraen os
26
mariñeiros coa súa melodiosa voz e fanos afogar.
Hai moitas sereas ou xacias famosas, das cales quizais a de
máis sona sexa a Maruxaina, unha serea da Mariña de Lugo
cunha dobre face: a cativadora e maléfica que provocaba
naufraxios fronte á protectora dos mariñeiros, que avisaba
das condicións adversas no mar.

27
Mouras. De forma completamente humana, mais con
calidades semellantes ás das sereas e xacias. Son sempre
mulleres belísimas e sedutoras que viven nas fontes,
castros, penedos ou mámoas (non por acaso, lugares
sempre ligados coa lenda e o marabilloso). Lavan, tecen,
fían e peitean os seus cabelos á luz do sol, sobre unha pena
ou a carón dunha fonte. Gardan tesouros que lles ofrecen
28
aos mozos dispostos a desencantalas, sempre que superen
algunha proba ou situación inesperada. Poden agasallar
con ouro e riquezas a quen as atopa, mais só se gardaren o
segredo do seu encontro.

29
Lumias ou lamias. Serían a versión terrestre das sereas.
Adoitan ter cara de muller fermosa e corpo de dragón, son
moi perigosas para os homes, aos que encantan e devoran.
Viven en covas, onde tecen e devoran os incautos que se
deixan engaiolar. Este trazo aseméllaas ás mouras ou ás
arañas (forma habitual que adoptan as bruxas).

30
Lavandeiras. Mulleres vellas, de rostro enxoito e
engurrado, que viven nas fontes. Velas é de mal agoiro,
mito común en toda a Europa occidental.

31
Vedoiras. Son sabias que adquiriron o poder de ver o
oculto e o invisíbel. Poden ver as ánimas dos defuntos, de
quen poden dar noticias, saben onde están os tesouros e
poden dar, alén diso, avisos de morte. Existen tamén os
vedoiros, homes coas mesmas calidades.

32
Palabras patrimoniais, cultas e
semicultas
Da mesma maneira do que ocorreu noutras linguas, no galego as palabras sufriron
mudanzas tanto na súa forma como no seu significado. Os cambios formais, debidos
principalmente a transformacións fonéticas e morfolóxicas, deron lugar a tres tipos de
voces: patrimoniais ou populares, cultismos e semicultismos.

Así pois, aínda que a maior parte da base lexical galega é de procedencia latina, non
todo o vocabulario evolucionou historicamente da mesma forma. Isto explícase
porque as voces latinas non entraron simultaneamente no territorio da Gallaecia,
senón gradualmente.

Cálido e caldo son respectivamente o cultismo e a forma

patrimonial de calidum.

Por tanto, segundo o seu grao de evolución fonético-morfolóxica, podemos distinguir

tres clases de palabras:

33
Palabras patrimoniais ou populares
Son aquelas traídas á Gallaecia por colonizadores e colonizadoras, desde o seu latín
vulgar, que tiveron un uso oral continuado e experimentaron todas as modificacións
que operaron na lingua ao longo da súa evolución histórica.

Palabras cultas ou cultismos

Son aqueles vocábulos de procedencia grega ou latina que entraron no galego-
portugués nunha fase posterior ás transformacións que deron lugar ás voces
patrimoniais. Apenas sufriron as modificacións indispensábeis para unha
acomodación na lingua (adxunción dunha vogal de apoio nos vocábulos comezados
por s- líquido (scintilare > escintilar); adaptación das terminacións latinas de
nominativo ou acusativo -us, -u, -um en -o (ímpeto, tribo); adaptación das terminacións
gregas -tis, -sis en -te, -se (amigdalite, trombose).

Palabras semicultas ou semicultismos

Trátase de palabras de orixe latina ou grega introducidas relativamente cedo na
lingua, polo que tan só experimentaron leves mudanzas no seu proceso evolutivo.
Normalmente son voces relacionadas con linguaxes conservadoras, como a xurídica e,
sobre todo, a eclesiástica (anxo, crego, espírito...).

Porén, só se pode considerar con firmeza que unha palabra é un semicultismo cando
un mesmo étimo (palabra da que provén un vocábulo) deixou derivados dos tres
tipos:

artículo/artigo/artello ● clavícula/caravilla/chavella ●
radio/raio/ raxo

Latinismos e grecismos
A carón dos cultismos, tamén podemos considerar o fondo de latinismos do idioma,
34
palabras ou expresións latinas que presentan a mesma forma, solidificada, que
presentaban naquela altura (ás veces con algunha adaptación gráfica, como no caso
de accésit, que no latín era unha palabra proparoxítona). Na lingua actual temos
bastantes mostras destas formas latinas sen adaptar, tamén chamadas latinismos
absolutos, ben como vocábulos soltos (corpus, opus, quórum, ídem...), ben como
sintagmas ou frases (a priori/posteriori, grosso modo, ipso facto...), e aínda como
substantivos procedentes de aglutinacións de diversos elementos latinos (etcétera,
páter-familias, alter ego, delirium tremens...).

Tampouco debemos esquecer a achega da compoñente cultural grega á nosa lingua,

aínda que case todos os grecismos entraron a través do latín, lingua que absorbeu
moito do seu léxico: democracia, anestesia... Outras voces da lingua actual son
grecismos directos: fotografía, anemia, cinético.

35
 Educación literaria

Literatura e linguaxe literaria

A literatura pode definirse como a arte de expresarse por medio da palabra.

Con certeza, esta definición implica considerar varias dimensións da literatura:

O soporte da palabra pode ser escrito ou oral. Aínda que o termo

latino literatura (literattūra) é un calco do grego grammatiké, que nos
remite a un soporte escrito, a literatura abrangue tamén a expresión
mediante a palabra falada.

A vontade estética. O texto literario presenta un uso especial da

linguaxe, con maior énfase no coidado da expresión e co emprego de
recursos estilísticos.

A participación necesaria da persoa lectora. A literatura non existiría,

entón, se non houbese un público que interiorizase as palabras e
“reaccionase” ante a mensaxe transmitida. Desta maneira, a arte da
lectura tamén está relacionada coa literatura, pois activa as emocións e
produce determinadas aprendizaxes.

36
Lembra
As análises tradicionais do concepto de literatura e, en definitiva,
da obra literaria, aséntanse na clasificación de tres grandes
xéneros literarios:

Xénero narrativo: conta cunha voz narradora, que

relata unha historia protagonizada por uns/unhas
personaxes nun tempo e nun espazo determinados.
Dentro do xénero narrativo intégranse subxéneros
como o conto, a lenda, a novela e a banda deseñada.

Xénero lírico: caracterízase pola potenciación da forma

da linguaxe (a “función poética”) para expresar
sentimentos, emocións ou estados de ánimo.

Xénero dramático: agrupa obras que cobran sentido

completo ao seren representadas. Os dous subxéneros
clásicos dentro deste son a traxedia e a comedia

37
A linguaxe literaria adquire, daquela, unha importancia fundamental na arte da
expresión das ideas. A través de diferentes técnicas e recursos (entre os que se
encontran a connotación, os recursos de repetición e a linguaxe figurada), a palabra
cobra unha dimensión especial.

A literatura galega. Literatura

popular
Por literatura galega entendemos o conxunto de textos literarios en galego desde os
primeiros que se conservan, do século XII, até a actualidade.

De maneira moi resumida, podemos establecer varias etapas dentro da literatura

galega. Recollémolas no seguinte cadro:

ETAPAS CARACTERÍSTICAS AUTORES/AS

Nacemento e Pero Meogo, Afonso X,

Literatura medieval
esplendor da nosa Martin Códax,
(s. XII -XV)
literatura. Mendinho, Don Dinís...

Decadencia da
Vázquez de Neira,
literatura escrita. A
Isabel Castro y
Séculos Escuros (s. produción literaria
Andrade, Gómez Tonel,
XVI-XVIII) case se interrompe e
Martín Sarmiento,
sobrevive unicamente
Benito Feijoo...
no plano oral.

Rosalía de Castro,
Recuperación e Manuel Curros
Rexurdimento (s. XIX)
renacemento literario. Enríquez, Eduardo
Pondal...

38
 ETAPAS CARACTERÍSTICAS AUTORES/AS

Castelao, Otero
Correspóndese coa
Época das Pedrayo, Manuel
consolidación e coa
Irmandades da Fala Antonio, Rafael Dieste,
modernización da nosa
(1916-1939) Ramón Cabanillas,
literatura.
Francisca Herrera...

Álvaro Cunqueiro,
O exercicio literario en Eduardo Blanco Amor,
galego estivo limitado Ánxel Fole, Xohana
Posguerra e
e, nalgúns casos, Torres, Lorenzo Varela,
franquismo (1939-
reprimido. Moitos/as María Xosé Queizán,
1975)
autores/as padeceron Manuel María, Luz
o exilio. Pozo Garza, Méndez
Ferrín...

A nosa literatura
experimenta un novo Manuel Rivas, Agustín
Literatura en
proceso de Fernández Paz, Ledicia
democracia (1975 até
recuperación e Costas, Suso de Toro,
a actualidade)
procúrase a súa Pilar Pallarés...
normalización.

A literatura popular
A literatura popular comprende un conxunto de textos, de
calquera xénero literario, que forman parte da nosa tradición.

Os trazos característicos dos textos da literatura popular son os seguintes:

Foron creados e transmitidos de xeito oral, da mesma maneira en que se

seguen a executar.

39
 Son de autoría anónima ou, nas
poucas veces que se coñece,
carece de relevancia.

Poden existir diferentes versións

do mesmo texto, produto desa
vía oral pola que veñen sendo
transmitidos desde a antigüidade,
que lles outorga unha menor
“fiabilidade” respecto dos textos
escritos (pois non existían
versións orixinais fixadas e
distribuídas en papel).

A súa execución é variable: non

hai dous textos interpretados
exactamente igual.

Adoitan ser breves e estruturalmente simples, para asegurar a súa

memorización e transmisión.

Contan coa aceptación colectiva por parte da comunidade lectora, que asume
estes textos como parte do seu acervo cultural, o que tamén contribúe á súa
transmisión.

A súa finalidade é entreter e, moitas veces, ensinar ou moralizar.

Desta maneira, por literatura popular adoitamos entender aqueles textos de

transmisión oral que se poden clasificar nos tres grandes xéneros en que tamén se
divide a literatura escrita de autoría coñecida: narrativa, lírica e teatro. Estes textos
cínxense ás dúas formas discursivas básicas: prosa ou verso.

A seguir, clasificaremos os textos da literatura popular galega segundo a súa forma

discursiva:

40
Textos en prosa
As principais formas son os contos e as lendas:

O conto é a forma máis abundante. É un relato breve, de carácter ficticio no

cal, polo xeral, non se concretan os personaxes, o tempo nin o espazo.
Clasifícanse segundo a súa temática en contos de encantamento, contos de
animais e contos de costumes.

A lenda é tamén un relato breve en que interveñen as forzas ou personaxes

sobrenaturais. A diferenza do conto, pretende ser verosímil e para isto
presenta moita máis concreción no espazo, no tempo e mesmo nos
personaxes.

Textos en verso
Podemos organizar estes textos seguindo a clasificación proposta por Saco e Arce en
1881:

Segundo a situació n ou escenario en que se producı ́an: desafíos, regueifas,

cantigas de pandeiro, cantares de Reis, maios e espectáculos escénicos. Dentro
destes espectáculos encontraríanse as representacións relixiosas, vinculadas
ás festividades populares (procesións e romarías) e un teatro profano,
relacionado co Entroido.

Segundo a súa forma: coplas, tercetos, muiñeiras, vilancicos e romances. No

tocante ás coplas, segundo o seu contido, poden ser relixiosas, morais,
amatorias, sentimentais, festivas e satíricas ou locais. Son precisamente as
coplas, ademais, a base de moitas composicións populares, as cales presentan
versos de arte menor, xeralmente octosílabos, con rima asonante nos pares.

A meirande parte dos textos en verso conforman o noso cancioneiro popular (non se
incluirían neste os textos dramáticos), de grande heteroxeneidade. Vexamos os trazos
dalgunhas das formas máis correntes dese cancioneiro:

41
 Señora dona
da casa e
mais o dono
tamén
mande unha
esmola pr’o
cego Deus lle
aumente
Texto de carácter narrativo, octosilábico
canto ten.
cun número indefinido de versos e rima
asonante nos pares. Os romances
Romance poden subdividirse en romances Eu
históricos, relixiosos (cantigas de santos namoreime
e romaxe), noticieiros, novelescos, de de noite da
cego... máis branca
panadeira,
pero co fume
do forno
foise
volvendo
morena.

42
 Xa que eiquí
temos
regueifa, con
permiso dos
presentes,
Canción improvisada que escenifica
imos ver
unha disputa verbal entre dúas ou máis
quen é o que
persoas, especialmente no contexto
a leva e quen
dun casamento. A “‘regueifa”, un molete
ha chantarlle
de pan doce, era o obsequio desexado
os dentes.
polos regueifeiros e polas regueifeiras.
Regueifa
As regueifas adoitan estar compostas
Para lle
por catro versos octosílabos en que
chantar os
riman os pares e os impares fican libres.
dentes eu
As súas orixes remóntanse a certas
non a quero,
composicións medievais dialogadas,
abofé, mais
como o partimen ou a tenzón.
estimaba
gañala
pra lle dar a
quen eu sei.

—Se vés por

te divertires,
galanciño,
ben fixeches;
se non sabes
o camiño,
volve por
Moi parecido á regueifa, presenta unha onde
serie de coplas de composición libre e viñeches.
Desafío espontánea onde o que se valora é a
capacidade poética e improvisatoria de —O camiño
quen participa. ben o
sei, ben o
vexo dende
aquí, pero
quixera levar
unha rosa
coma ti.

43
 —Ti tomaralo
de risa pero
dígocho de
veras que
ando
buscando
muller e non
topo quen
me queira.
É unha disputa co texto prefixado (aínda
que as versións dunha mesma
—Pois se
Parrafeo composición poden diferenciarse
ningunha te
lixeiramente) que se sitúa entre o
desafío e o poema narrativo. quere será
porque tu
eres malo ou
porque che
teñen medo
que non
cumpras co
traballo.

Coas bágoas
Unha das manifestacións literarias
nos ollos
sobranceiras durante os Séculos
quedou
Escuros é o vilancico de Nadal, que
inclúe diferentes formas: panxoliñas, durmidiño:
nadais, aninovos e reis. Son formas durme, que
che preste,
estróficas breves e sinxelas con
meu
frecuentes recursos de repetición:
inocentiño.
anáforas, paralelismos...
Vilancico
Nesta modalidade encontramos os
poucos casos de autoría coñecida Ai, miña
dentro do cancioneiro, pois os seus xoíña, cantos
compositores (fundamentalmente traballiños
homes) eran músicos vinculados ás vén pasar ao
igrexas, o que favoreceu a conservación mundo para
dos textos nos seus arquivos e o redimirnos?
coñecemento das biografías autoriais.

A continuación podes ver regueifeiros e regueifeiras en acción:

44
 Saber máis
As adiviñas e os refráns forman parte tamén da literatura de
transmisión oral. Ambos poden considerarse parte dos textos en
verso, como as cantigas, pois manifestan unha certa
preferencia pola rima, o que facilitaba a súa memorización.

Os refráns comparten coas adiviñas a particularidade de

resultaren textos que encerran un enigma ou ensinanza. Así e
todo, as adiviñas son máis crípticas, é dicir, o seu significado
permanece oculto e debe ser descuberto, mentres que os
refráns posúen un sentido figurado máis claro.

Unha mención específica merécea a canción popular, a realización musical por

excelencia. A diferenza das cantigas, a canción nace vinculada normalmente a unha
autoría coñecida. O noso patrimonio cultural cantado é moi rico e variado, mais, por
veces, esquecido, aínda que xa se remonta a principios do século XX.

Cómpre lembrarmos a actividade dos coros tradicionais, o labor de cantantes e grupos

que musicaron textos da nosa tradición literaria, a “canción protesta” do movemento
popular Nova Canción Galega arredor dos anos 70 e a canción pop de autores como
Andrés do Barro (cuxo sinxelo "Corpiño xeitoso", de 1970, converteuse na primeira
canción en galego en acadar o número 1 da emisora estatal Los 40 principales).

Hoxe en día, son moitas as voces continuadoras deste legado, de entre as que
salientamos Sés, Dios Ke Te Krew, Herdeiros da Crus ou Boyanka Kostova, entre outras
moitas bandas e artistas que lle conferiron á música galega unha grande amplitude de
xéneros e modernización.

45
 Saber máis
O interese pola literatura de transmisión oral abrollou, en toda
Europa, a partir da segunda metade do século XVIII. Na
literatura galego-portuguesa mesmo se constatou que na lírica
trobadoresca hai unha forte pegada da literatura medieval
galega de tradición oral, especialmente nalgunhas modalidades
das cantigas de amigo (concretamente, as cantigas de romaría,
as albas, as bailadas ou as mariñas).

Con respecto aos estudos sobre o tema, os primeiros

achegamentos foron de frei Martín Sarmiento e frei Juan
Sobreira, os cales terán continuidade nos estudos de Murguía
ou Marcial Valladares, entre outros, na seguinte centuria.

Este interese ha culminar na fundación do Seminario de Estudos

Galegos, xa en 1923. Nesta entidade creouse unha sección de
Etnografía e Folclore, baixo a idea de que era na tradición oral
onde se amosaba con maior claridade a identidade propia do
pobo galego e as súas calidades distintivas. Nesta tradición
residía a expresión máis auténtica do seu «xenio», isto é, do
espírito do pobo galego.

Xa no final do século XX, o estudo do cancioneiro galego non se

entendería sen a contribución da musicóloga suíza Dorothé
Schubarth, con quen colaborou de maneira decisiva o filólogo
fonsagradino Antón Santamarina.

A literatura galega medieval

46
Poñamos en contexto a época histórica:

Sociedade estamental
Socialmente, igual que no resto de territorios europeos, os comezos da Idade Media
supoñen a consolidación dunha sociedade estamental sumamente ríxida, baseada
no sistema feudal. A dita sociedade estaba constituída por catro estamentos: a
plebe (na súa maioría campesiñado), que traballa a terra; a nobreza (laica e
eclesiástica), xunto dun grupo social emerxente, a burguesía (conformada por
gremios); e o rei.

Nesta desigualitaria sociedade cuatripartita, a nobreza (bellatores) e o clero (oratores)

ostentan todo o poder, todos os privilexios e todos os bens fronte ás masas
campesiñas e mariñeiras (laboratores), que moran no campo, e fronte á burguesía
comercial e artesanal, que se concentra nas vilas e cidades. Os monarcas conseguirán,
no mesmo período, unha crecente acumulación de poder, en detrimento dos señores.

Pola súa parte, o clero (isto é, a Igrexa católica) ha desenvolver un dominio cultural e
ideolóxico case absoluto, monopolizando o saber durante case todo o período
(mosteiros, bibliotecas, escolas de gramática, universidades...), coa única excepción da
cultura cortesá laica.

47
Crecemento das urbes
Canto á distribución poboacional, a maior parte dos núcleos redúcese a pequenas
aldeas, sendo Lugo a urbe máis importante durante un bo período. Porén, a
descuberta do suposto sepulcro do apóstolo Santiago, en 813, servirá de pretexto para
potenciar a ideoloxía relixiosa da conquista cristiá de Al-Andalus, o que ha favorecer,
por suposto, a puxanza política, económica e cultural de Compostela, en prexuízo
doutras dioceses tradicionalmente relevantes, como Braga.

O desenvolvemento das urbes, a partir do século XII, deulles pulo ás relacións

comerciais a grande escala, o que implicou o auxe da burguesía, que concentrou a súa
actividade no comercio e na artesanía, principalmente. Iníciase entón un período de
prosperidade en Galicia, coincidindo cun aumento demográfico que repercute na
extensión da agricultura e posibilita o comercio. As cidades vanse conformando como
centros artesanais e comerciais e entre elas sobresae Compostela, cabo do Camiño de
Santiago que, ademais de ser destino de peregrinación, se converteu nunha ruta
comercial que atraía mercadores e mercadoras de toda Europa.

Lingua

A época de maior esplendor literario coincide cos

reinados de Fernando III e Afonso X, que se
desenvolveron no século XIII.

No noso territorio, o latín vulgar falado transformarase nunha lingua de seu, coñecida
como galego-portugués. Este proceso de transformación durou varios séculos e xa
estaba rematado no século IX. Nestes primeiros momentos o galego era só unha
lingua oral, pero a finais do século XII e principios do XIII comezou a ser utilizada como
lingua escrita. Até aquela altura, para a expresión escrita só se utilizaba o latín, que se
seguiu empregando nos mosteiros e na Universidade.

48
Política
No plano político, Galicia na Idade Media mantivo unha certa autonomía respecto da
monarquía astur-leonesa e castelá, que nalgúns períodos breves (a través dos séculos
X, XI e XII) desembocou na constitución dun reino independente con Ordoño II,
Ordoño IV, García I (irmán de Afonso VI) e Afonso Raimúndez (1109). Tras a morte
deste, en 1157, morrerá tamén a idea dun reino galego independente, dando lugar ás
loitas nobiliarias e a unha crise de poder.

A morte do monarca galego, unida a diversas circunstancias históricas, entre elas a

previa independencia de Portugal cara ao 1140, fixeron que Galicia acabase
dependendo de Castela, con consecuencias nefastas para a nosa literatura.

Xéneros e temáticas
Á lírica popular que xa se cultivaba esporadicamente,
vinculada cos labores cotiáns do campesiñado, uniuse unha
moda literaria procedente da Provenza, a través do Camiño de
Santiago: o amor cortés. Da confluencia destas dúas correntes
xorde a lírica galego-portuguesa medieval.

Na Idade Media, o xénero literario que terá máis desenvolvemento será a lírica, que
presenta dous tipos ben diferenciados:

49
 Lírica profana, integrada polas cantigas de amigo, as cantigas de amor e o
cancioneiro satírico (cantigas de escarnio e maldizer).

Lírica relixiosa, a que pertencen as Cantigas de Santa María.

Conservamos tamén numerosos textos en prosa, que poden clasificarse en varios

tipos:

Prosa tabeliónica e prosa xurídica, compostas por documentos de tipo legal.

Prosa haxiográfica ou xacobea, que narra a vida dos apóstolos.

Prosa historiográfica ou histórica.

Prosa literaria, que desenvolve temas de moda na época como as andainas

dos cabaleiros do rei Artur ou a guerra de Troia.

No que se refire ao teatro, é de supoñer que existiu un teatro popular do que non
conservamos textos escritos, pero que se representaría nas festas ou nas celebracións
relixiosas.

50
 Códices e axentes literarios
A poesía de carácter profano foinos transmitida en coleccións
manuscritas que reciben o nome de cancioneiros.

Na actualidade só se conservan tres destes cancioneiros, que foron descubertos no

século XIX e coñecidos polo gran público nos primeiros anos do século XX:

Cancioneiro da Ajuda, o máis antigo, é de finais do século XIII. Contén 310

cantigas de amor.

Cancioneiro da Biblioteca Nacional, data de finais do século XV ou principios

do XVI. Contén 1567 cantigas de todos os xéneros e de 150 autores e autoras,
a colección máis rica das conservadas. Alén diso, inclúe fragmentos da Arte de
Trovar, texto que dispón as bases da métrica e da estilística da lírica profana.

Cancioneiro da Vaticana, data do século XVI e contén 1250 cantigas dos tres
xéneros.

Existen, así e todo, outras dúas mostras documentais fóra dos cancioneiros,
descubertos xa no século XX:

Pergamiño Vindel, de finais do século XIII, que contén sete cantigas de amigo
de Martín Códax atopadas xunto coas partituras de seis delas. Trátase,
probablemente, dunha “folla voante”, un tipo de pergamiño enrolado ou
dobrado en que se recollía a obra dun único autor para ser interpretada.

51
Pergamiño Sharrer, de finais do século XIII ou principios do XIV. Foi
descuberto en 1990 e contén sete cantigas de amor de Don Dinís, xunto con
cadansúa partitura.

52
Na composición, interpretación e difusión das cantigas interviñan os personaxes que
recollemos nesta táboa:

PERSONAXES DAS CANTIGAS

De procedencia nobre (incluso houbo reis

trobadores: Afonso X e Don Dinís). Polo xeral, eran
Trobadores
os trobadores os que compoñían a letra e a
música das cantigas.

Proceden da baixa nobreza ou da burguesía e

tiñan a dobre función de compoñer e interpretar
Segreis as súas composicións. Percorrían as cortes
cobrando pola súa actuación e representaban un
grao intermedio entre o xograr e o trobador.

Profesionais da execución e da interpretación das

composicións dos trobadores; porén, algún xograr
Xograres
chegou a compoñer cantigas moi coñecidas, como
Meendiño.

Músicos que acompañaban coa súa interpretación

Menestreis
o recitado dos xograres.

Eran mulleres que acompañaban con danzas e

exercicios ximnásticos as interpretacións.
Soldadeiras
Algunhas adquiriron gran popularidade, como
María Pérez, a Balteira.

53
 Lingua e sociedade

A orixe da lingua galega

Comezaremos falando da historia e formación da lingua galega. O galego pertence á
familia das linguas derivadas do latín, denominadas románicas ou neolatinas. É,
substancialmente, o latín traído desde a provincia romana da Bética que se
desenvolveu e evolucionou no noroeste peninsular. Non obstante, esta lingua non era
absolutamente uniforme no Imperio e a que chegou a esta parte do territorio era a
falada polos conquistadores (sermus vulgaris) e non a literaria (sermus eruditus).

Ademais, dábanse dous condicionantes singulares na conformación da lingua falada

no noso territorio:

1. A lingua da Bética caracterizábase por ser máis culta e arcaizante que a

doutras partes do dito Imperio. Iso explica a presenza de palabras arcaicas na
base patrimonial da lingua.

2. A relación que Gallaecia mantivo coa provincia dos Tarraconensis,

caracterizada polo uso dunha lingua popular máis aberta ás innovacións,
tamén explica a presenza de termos innovadores e construcións como o
infinitivo flexionado.

54
 As provincias hispanas durante o Baixo Imperio Romano

Na evolución da lingua galega cómpre ter en conta, ademais, os seus condicionantes

históricos e mesmo xeográficos:

A romanización da Gallaecia foi un proceso serodio e lento, debido á súa

localización periférica, que se deu en tres fases:

1. Penetración. Déronse as primeiras incursións no territorio (137 a.n.E.).

A expedición de Décimo Xunio Bruto chega até o río Limia.

2. Sometemento. Xulio César consolida o territorio conquistado,

buscando de paso o enriquecemento e a gloria militar. Nesta
expedición (61 a.n.E.), derrota os pobos galaico e lusitano.

1. Asentamento. Octavio Augusto chega á Gallaecia para someter os

pobos galaico, cántabro e astur, que se revelaban contra o Imperio
Romano (29-19 a.n.E.). A derrota simbólica destes pobos prerromanos
darase na célebre batalla do monte Medulio (25 a.n.E.).

Por tanto, a romanización foi un proceso gradual, aínda que moi eficaz.

55
Probabelmente no século VI toda
a poboación falase xa latín, un
idioma que tivo de convivir coa
lingua (ou linguas) das poboacións
castrexas.

A fin do Imperio Romano

prodúcese no séc. V, cando os
pobos xermánicos chegan a
Galicia. Tras a entrada dos
vándalos, os suevos asentarán en
Braga a capital do primeiro reino
bárbaro da Europa altomedieval,
que se estendeu desde o ano 411
até o 585, ano en que son
invadidos polos visigodos. Este
pobo xermánico dominará Galicia
até a expansión e hexemonía
árabe na Península Ibérica.

56
 A Península Ibérica por volta do ano 560.

Comeza a conquista musulmana. Será no ano 711 cando os árabes entran na

Península. Axiña dominan o territorio do reino visigodo, aínda que Galicia,
xunto coa franxa montañosa do norte, queda libre do dominio musulmán. De
aí que os propios árabes denominasen Galicia (Jalîkîya) como toda a área
setentrional que non estaba baixo o seu poder.

Os estratos lingüísticos: subtrato,

superestrato e adstrato
O galego está constituído, no fundamental, por un estrato ou base latina, que
integra as influencias dos pobos celtas e preceltas, mais as dos pobos anteriores a eles
(substrato), e as posteriores dos xermánicos e árabes (superestrato). Andado o
tempo, a lingua conformada no noso territorio con esas “camadas” lingüísticas será
enriquecida coas achegas doutras linguas (compoñente de adstrato).

Podes ver un resumo desta conformación no seguinte cadro:

57
58
Substrato preindoeuropeo

Na Idade de Pedra existiu certa relación, a través das migracións, entre

diferentes pobos cuxos territorios se estendían desde o NO da península
ibérica e o norte de África ata unha boa parte da Europa meridional. Isto
explica a existencia no galego de palabras que tamén están presentes
noutras linguas con que non garda relación na actualidade.

A este substrato pertencen as voces: amorodo, carrasco, lastra, veiga,

caxigo etc.

Substrato celta

Arredor do ano 600 a.n.E. prodúcese a segunda vaga de celtas máis

importante para o NO da península ibérica (a primeira fora dous séculos
antes, no 800 a.n.E.). O pobo celta establécese en pequenas colonias,
asentamentos castrexos fundamentalmente, e cunha organización
militar moi básica.

O galego débelle palabras como: berce, bugallo, burato, camba, croio ou

rodaballo e abudantes topónimos como: Barallobre, Céltigos, Limia, O
Grove, Ribadavia, Sar...

O estrato latino

A romanización administrativa deu paso á romanización de costumes e á

incorporación, de vagar, de celtas e outros pobos prerromanos á lingua
da conquista, o latín, que constitúe o estrato principal da lingua galega.
Del derivan practicamente todo o léxico, a onomástica, a fonética, a
morfoloxía e a sintaxe do galego.

59
Superestrato xermánico

A partir dos comezos do século V chegan a Galicia, en sucesivas vagas,

pobos de raza e lingua xermánicas: vándalos, suevos e visigodos.

Do contacto con estes pobos dan mostra algunhas palabras do léxico

común (garfo, laverca, espeto, sopa, toalla, xabón…), antropónimos
(Fernando, Alberte, Luís, Elvira) e topónimos (Allariz, A Gudiña,
Baamonde, Gondomar ou Suevos).

Superestrato árabe

A nivel lingüístico, os testemuños da presenza árabe redúcense

practicamente ao léxico, pois non hai restos nin na fonética nin na
sintaxe. Con todo, a superioridade cultural do árabe en materias moi
diversas explica que, ao contratrio do que acontece cos xermanismos, os
arabismos sexan relativamente numerosos e atinxan diferentes campos
semánticos.

Son moi abundantes as palabras de procedencia árabe no léxico común

(acea, aceite, alfinete, almofada, azucre, laranxa, maquía, tafona, aldea
etc.). A mesma procedencia teñen algúns topónimos como A Mezquita,
Alfoz e Rábade, o que testemuña a súa presenza na nosa terra.

O adstrato

Cronoloxicamente correspóndese coas achegas máis tardías ao idioma e

a súa presenza no “corpus” do galego débese á influencia xeral que
tiveron (ou teñen) outras linguas en determinados momentos da historia
(influencias de tipo literario, cultural e artístico, político etc.).

Do occitano transvasáronse termos como monxe, frade, trobar...; do

italiano, soneto, serenata, piano...; das linguas amerindias (tras a
conquista de América), batea, hamaca, chocolate...; do francés, hotel,
restaurante, galleta, biberón...; do inglés (lingua que segue a exportar
termos das novas tecnoloxías), bar, fútbol, chip, blog...; das linguas
peninsulares rastrexamos temos do catalán no léxico do mar (remolcar,
baixel, bou) e na onomástica (apelidos como Romaní ou Roura), tamén
do vasco (zamarra, esquerdo) e do castelán (guerrilla, tortilla, zarzuela...).

60
 Saber máis
Podes consultar máis información ao respecto nesta
presentación sobre a orixe e formación do galego.

A evolución da lingua galega

A partir das invasións xermánicas, o latín imposto polo Imperio Romano nos
territorios conquistados comezará a se fragmentar, proceso que irá conformando
paseniño as diferentes linguas romances.

Neste sentido, desde o século VI van desaparecendo elementos unificadores como o

poder político, a unidade administrativa, os vínculos económicos etc. A diferente sorte
que correron os distintos territorios que estiveran baixo o dominio do Imperio
provocou un relativo illamento que facilitou a rápida diferenciación lingüística. Entre os
séculos V e IX confórmanse as linguas romances.

Aínda que non hai ningún documento escrito en galego ata o século XII, sabemos que
o idioma existe como entidade plenamente diferenciada do latín desde fins do século
VIII. Nesta época só se escribía en latín, pero descóbrense nos textos numerosas
interferencias directas do romance do NO peninsular (meio por medio, ovella por
ovelia) e incorrectas latinizacións de palabras romances (artigula, celleiro, auterio), do
cal se deduce que a lingua oral xa non era o latín senón o galego-portugués.

61
A evolución da lingua vai parella á propia evolución da sociedade que a fala. No caso
galego, esta evolución posúe uns trazos xenuínos que se poden resumir no seguinte
cadro:

PERÍODOS NA HISTORIA SOCIAL DA LINGUA

 
GALEGA ATA O S. XIX

62
 PERÍODOS NA HISTORIA SOCIAL DA LINGUA
 
GALEGA ATA O S. XIX

No s. IX, o descubrimento do sartego atribuído ao

Apóstolo Santiago consolida Compostela como un
dos eixos do cristianismo europeo. De adiante, a
cultura galega vai coñecer a etapa de maior
esplendor da súa historia, sendo o galego lingua
de cultura de boa parte da península, o que se verá
reflectido nunha inxente produción literaria
(cancioneiros profanos, cancioneiros relixiosos…).
Nesta altura, a lingua galega vive unha situación de
O esplendor
normalidade, como idioma vehicular da poboación
medieval (s. IX-
e dos ámbitos administrativo e xudicial.
XVI)
Con todo, logo da supeditación política do Reino de
Galicia á Coroa de Castela a partir do s. XIII, comeza
un proceso de decadencia que culminará no s. XV
co reinado dos reis Católicos, que han promover a
imposición da lingua castelá nos usos formais,
mentres o galego ficará relegado aos ámbitos
coloquiais e familiares, por volta das primeiras
décadas do s. XVI.

63
 PERÍODOS NA HISTORIA SOCIAL DA LINGUA
 
GALEGA ATA O S. XIX

A partir do s. XVI o galego perde uso como lingua

de cultura, nun período coñecido co nome de
Séculos Escuros, que se estende por máis de 300
anos. Ao tempo que o portugués e o castelán
experimentan unha notable expansión, o galego,
fóra do circuíto cultural e desprezado polo poder,
vaise cargando de connotacións negativas que
chegan ata os nosos días en forma de prexuízos
lingüísticos.
No s. XVIII xorden as primeiras voces que han
O galego medio (s. defender a dignidade de Galicia e o seu idioma,
XVI-XVIII) ligadas á Ilustración. Entre elas salienta frei Martín
Sarmiento, quen denunciou a marxinación da
lingua galega, reivindicando o seu uso na escola e
reclamando a obriga de a coñecer para o
funcionariado civil e relixioso. Unha das súas obras
máis salientables é o Onomástico Etimológico de la
lengua gallega, onde establece a orixe latina do
léxico galego. A obra de Sarmiento tivo
continuación no Padre Sobreira e en Xosé Cornide
Saavedra.

64
 PERÍODOS NA HISTORIA SOCIAL DA LINGUA
 
GALEGA ATA O S. XIX

No s. XIX produciuse o Rexurdimento literario do

galego, que non se estendeu, porén, a outros
ámbitos da cultura. Ben ao contrario, a tendencia
centralizadora na configuración do estado e da
administración traducirase nunha lexislación
educativa que ha impor a uniformización
lingüística mediante a alfabetización obrigatoria
en castelán.
O Rexurdimento pleno ten lugar na década de
O Rexurdimento (s.
1860, vinculado a certames literarios como os
XIX)
Xogos Florais da Coruña (1861). Con todo, o
primeiro libro impreso en galego sería da autoría
de Xoán Manuel Pintos, A Gaita Gallega (1853), que
xa se presentaba como manual para aprender o
galego e defendía as ideas lingüísticas de
Sarmiento. Máis tarde aparecerán os primeiros
dicionarios e gramáticas.

O galego na Idade Media

Durante a Idade Media, a situación do galego é semellante á de calquera lingua
romance en cadanseu territorio; é un idioma completamente normalizado nunha
comunidade de falantes monolingüe, en que se compuxo unha importantísima lírica
e que acadou o seu máximo esplendor cultural.

Neste período, o galego-portugués era unha lingua con todas as condicións para se
converter na hexemónica no seu territorio, mais as circunstancias sociopolíticas
(independencia do Condado de Portugal, que se constitúe como reino independente
en 1121, e a expansión paulatina de Castela) levarán a que esta “identidade” ou
unidade se dilúa, ficando paseniñamente o galego no ámbito da oralidade.

Durante este período, diferenciamos tres etapas:

65
Etapa pretrobadoresca (século VIII –
século XII)
Culminada coa aparición do primeiro texto literario en galego-portugués, datado
probabelmente na faixa 1200-1201. Aínda que non se conservan outros textos
literarios anteriores nesta etapa, temos noticias da existencia dunha primitiva lírica
galega ligada á literatura popular, que se fora introducindo nos ámbitos cortesáns e
relixiosos.

Curiosamente, o primeiro texto romance do que se ten

noticia non é literario, senón xurídico (seguramente datado
entre os anos 1173-1174): o Pacto de Gomes Pais e Ramiro Pais,
acordo entre irmáns para se defenderen mutuamente de
agresións exteriores.

Revisa contidos co filme Pacto de irmãos, podes ver a aparición

do primeiro texto escrito en lingua galega, arredor do minuto 6.

Por outra parte, o latín conservaríase (xa con singularidades e innovacións propias dos
distintos romances) como a lingua para a escrita formal e tamén da Igrexa e das
universidades. Nestes ámbitos aínda haberá de se conservar, como lingua da cultura,
durante moitos séculos.

O galego ou galego-portugués na Idade Media experimentará tres fenómenos

destacábeis:

66
 planu > chan/chão
Palatalización dos grupos pl-, cl-, fl- (>ch-) dos grupos
clave > chave
iniciais latinos.
flamma> chama

populu > poboo >

Caída do –l– intervocálico, fenómeno exclusivo entre
pobo/povo
os romances da península ibérica.
filu > fío

Caída do –n– intervocálico, tamén característico do minutu > miúdo

galego. lana > lãa > la

Etapa trobadoresca (século XII a 1354)

67
 Conde de Barcelos, derradeiro trobador en galego-
portugués

Abrangue até a morte do derradeiro trobador en galego-portugués, o conde de

Barcelos. A lingua galego-portuguesa é, na altura, lingua plenamente normalizada e
falada por toda a poboación. Ademais, é nesta etapa que se insire a denominada Era
Compostelá, durante a cal a sociedade galega medieval vive o seu máximo esplendor,
cuxa referencia cultural vén sendo o nacemento da lírica trobadoresca galego-
portuguesa, conservada a través de diferentes cancioneiros.

O galego-portugués de Galicia na Baixa Idade Media vaise caracterizar por presentar

distintas formas, como consecuencia directa da carencia dunha entidade encargada de
rexer ou regular o idioma. Esta vontade unificadora si se deu en Portugal e por tanto o
seu romance foi sometido a unhas normas xerais e estandarizadoras xa desde fins do
séc. XIV, o que reduciu a diversidade de formas reflectidas nos documentos. Este será
o factor máis importante na diferenciación escrita que se vai ir producindo entre
galego e portugués: diversidade fronte a uniformización.

68
 Os trazos lingüísticos do galego nesta etapa son moitos e moi
variados. Entre eles, podemos resaltar, de maneira moi
xenérica:

Fenómenos fonéticos, como a presenza de vogais

nasais (bõa, mão) ou hiatos aínda sen simplificar (veer,
seer).

Fenómenos morfolóxicos, como a invariabilidade na

flexión de xénero dos substantivos de certas
terminacións (senhor) ou o paso de verbos da 3.ª
conxugación latina á 2.ª galego-portuguesa (dizer,
escrever, viver...).

Fenómenos ortográficos, como a ausencia de

acentuación sobre a vogal tónica e tamén grafías
fonéticas (rrei) ou con ultracorreccións (s por ss: dise).

Fenómenos sintácticos, como a anteposición do

pronome átono ou a dobre negación.

Fenómenos léxicos, como o emprego de

provenzalismos (trobar) e galicismos (sage, ‘sabio’).

Etapa postrobadoresca (desde 1354 até

fins do século XV)
É unha época de decadencia, coincidindo, na literatura, co declive da escola literaria
galego-portuguesa e a posterior aparición da escola galego-castelá.

Durante o s. XV, a unidade lingüística consolidada nos séculos anteriores comeza a

quebrarse e agroman as diferenzas entre as falas galegas e portuguesas, que se
veñen xestando xa desde o século XII (o centro de poder en Portugal vaise
desprazando até Lisboa) e durante o século XIII (na fin do século, o portugués tórnase
oficial no reino independente de Portugal, mentres que Galicia fica sometida aos
designios castelanizadores de Afonso X).

69
 Os sucesos políticos que aconteceron entre a segunda metade
do séc. XIV e o século XV van acelerar a penetración do castelán
en Galicia , asentándose unha realidade dispar: galego, na
oralidade; castelán, na escrita. En 1483 vai aparecer, entón, o
que se considera o derradeiro texto administrativo escrito en
galego.

Non obstante, a pesar desta situación,

galego e portugués conseguirán manter
unha identidade común, que levará
autores posteriores (como o padre
Feixóo, en Galicia, ou Tirso de Molina, en
Castela) a manifestar esta idea nos seus
estudos e textos literarios:

[...] Con su traje

no dice mal el portugués lenguaje
pues se distingue poco
de la lengua gallega.
Tirso de Molina (Mari-Hernández la
gallega, 1627)

O padre Feixóo traballou

polo recoñecemento do
galego como lingua de uso
culto

70
 ORTOGRAFÍA

Regras xerais de acentuación

O acento gráfico é o signo (´) que se coloca sobre unha vogal para marcar o acento
de intensidade.

Lembra
A sílaba tónica dunha palabra é aquela sobre a que recae o
acento de intensidade. De haber máis sílabas na palabra, estas
denomínanse átonas.

De acordo coa sílaba en que recaia o acento de intensidade temos palabras agudas (ou
oxítonas), graves (ou paroxítonas) ou esdrúxulas (proparoxítonas), segundo a sílaba
acentuada sexa a última (a-mor), a penúltima (pa-xa-ro) ou a antepenúltima (mí-ti-ca)
respectivamente.

As regras que definen o uso do acento gráfico son as seguintes:

71
Palabras agudas
Acentúanse graficamente as palabras agudas polisílabas que rematan en vogal, en
vogal + n, en vogal + s ou en vogal + ns: ventá, canción, tabús, violíns.

As palabras agudas non levan acento gráfico nestes casos:

Cando presentan un ditongo decrecente ou un ditongo homoxéneo na

última sílaba (seguido ou non de -n ou -s): ademais, azuis, xersei, cantou, partiu.

Cando terminan nun grupo consonántico distinto de -ns: icebergs, fagots.

As que son monosílabas, agás nos casos de acento gráfico diacrítico (é, dá,
pór…): leis, fun, man, bos.

Diptongos crecentes e decrecentes

Ditongo crecente: aquel en que unha vogal de abertura mínima ou vogal feble
(i, u) soa antes que unha vogal de maior abertura ou vogal forte (a, e, o).
Exemplos: ambiente, cincuenta
Ditongo decrecente: aquel en que soa antes a vogal forte ou aberta (a, e, o)
que a vogal feble ou fechada (i, u). Exemplos: pais, rei, grou, bacallau.
Ditongo homoxéneo: aquel en que dúas vogais febles ou fechadas (i,u)
pertencen á mesma sílaba. Isto dáse cando a forza articulatoria recae na
primeira vogal do grupo. Exemplos: conduciu, cuito

72
Palabras graves
Acentúanse graficamente as palabras graves que rematan nunha consoante distinta
de -n ou -s (mísil, cáliz), nun grupo consonántico que non sexa -ns (bíceps, cómics), ou
nun ditongo decrecente na última sílaba (posíbeis, culpábeis).

Palabras esdrúxulas e sobresdrúxulas

Sempre levan acento gráfico: clínica, árbore, fantásticos, imítaselle.

A acentuación nos encontros

vocálicos
Os encontros vocálicos en galego poden ser de tres tipos: ditongos, tritongos ou
hiatos.

Ditongos e tritongos
Como xa vimos, o ditongo é a unión de dúas vogais nunha mesma sílaba. Como é
natural, o tritongo consistirá no encontro de tres vogais na mesma sílaba (isto
acontece sempre que teñamos a secuencia vogal fechada + vogal aberta tónica +
vogal fechada).

No caso dos ditongos, a acentuación gráfica obedece as regras xerais de acentuación.

De ter que poñelo, o acento gráfico colócase sobre a vogal forte (isto é, sobre a vogal
aberta tónica): bióloga, éuscaro; foi, foise, fóiseme; contou, contoume.

No caso dos ditongos homoxéneos, cando a palabra precisa acentuación gráfica, o

acento gráfico colócase sobre a vogal tónica: conducíullelo, púidoche.

73
 Lembra
Os ditongos non levan nunca acento gráfico cando forman parte
da sílaba tónica dunha palabra aguda: ademais, animais, despois,
carteis, controis, sandeus.

Pola súa parte, os tritongos tamén seguen as regras xerais de acentuación. Cando a
palabra precisa do acento gráfico, este colocarase sobre a vogal aberta tónica:
Uruguai; cambiéillelo.

Hiatos
O hiato é o encontro de dúas vogais que se articulan en sílabas diferentes. Segundo
este criterio, podemos rexistrar tres clases de hiatos:

74
 Hiatos de dúas vogais abertas ou fortes. Acentúanse consonte as regras
xerais de acentuación: cea, coar, voo, peón, deán...

Hiatos de vogal aberta átona e vogal fechada tónica, ou viceversa. Sempre

levan acento gráfico. Por tanto, non seguen as regras xerais de acentuación:
vaíña, proído, peúgo; súas, olimpíada...

Hiatos de dúas vogais fechadas ou febles. Acentúanse sempre, para indicar

que a segunda vogal do grupo é a tónica, ao revés que nos ditongos
homoxéneos: miúdo, muíño.

Nalgunhas palabras poderemos atopar ditongos iu ou ui

precedidos doutra vogal con que forman un hiato. Neses casos
acentuaremos graficamente a primeira vogal do ditongo iu ou ui
(cando o acento fónico recaia sobre ela) para indicar o hiato
anterior: oíu, construíu, baúis.

O uso da diérese
A diérese (¨) é un signo ortográfico que se coloca sobre as vogais i e u para indicar
que deben pronunciarse.

Emprégase a diérese:

No i da P4 e P5 do copretérito de indicativo dos verbos terminados en -aer, -

oer, -aír e -oír: traïamos, roïades, sobresaïamos, oïades… Nestes casos, a diérese
indica que o ï constitúe unha única sílaba (ca-ï-a-mos). Deste xeito,
diferéncianse estas formas do copretérito do indicativo, con diérese, das do
presente do subxuntivo, en que o i forma un ditongo (ca-ia-mos, ca-ia-des).

No u das sílabas güe e güi: bilingüe, pingüín.

75
Ollo!
Acento gráfico e til non son termos sinónimos.

Tal e como reflicte o DRAG, o til é un “signo ortográfico (~) que

se pon enriba da letra ñ e, nalgunhas linguas como o portugués,
enriba das vogais para marcar o seu carácter nasal”.

O estándar do galego non contempla na actualidade o uso do til

de nasalidade nas vogais, aínda que algunhas institucións,
estudosas e estudosos prefiren unha escrita en que aínda ten
vixencia. No galego-portugués, o til apareceu por unha
necesidade ortográfica natural, ao se perderen moitos sons
nasais intervocálicos latinos, que deixaron a súa pegada
fonética na grafía.

Neste titular dun xornal portugués podemos apreciar dous tiles

de nasalidade:

76
 Glosario

Sobre clásicos de literatura

Vázquez Freire, Miguel: “Da Carapuchiña ao señor Lamote Clásicos da literatura para a
infancia e a mocidade en lingua galega” (Xerais) –ensaio–

De la época medieval
Calveiro, Marcos: “Festina Lente” (dispoñíbel no catálogo de Galicia Le)
Gándara, María (t.c.c. Lola González): “Magog” (Xerais)

77