LITERATURA GALEGA DO SÉCULO XX

O TEMPO DAS “IRMANDADES DA FALA”

Dous textos de RAMÓN CABANILLAS

1.-“¡En pé!”, Da terra asoballada (publicado en Vilagarcía de Arousa en 1917):

¡En pé!
(A Luís Porteiro) Luís Porteiro Garea: membro activo do
movemento agrarista e das Irmandades da
¡Irmáns! En pé, sereos, Fala.
a limpa frente erguida,
envoltos na brancura “Brancura da luz” que envolve os galegos e
da luz que cai de riba, que vén do ceo: representa a pureza e a
o corazón aberto honradez do pobo galego.
a toda verba amiga,
e nunha man a fouce A fouce e a oliva: símbolos da loita e da
e noutra man a oliva, resistencia. A revolución bolxevique de Rusia
arredor da bandeira azul e branca, ten lugar en 1917, ano de publicación de Da
arredor da bandeira da Galicia, terra asoballada. A oliveira e a oliva son
¡cantémo-lo dereito símbolos da dureza, da permanencia; por iso,
á libre nova vida! segundo a Biblia, a pomba que Noé envía para
verificar se hai vida na terra, despois do gran
Validos de traidores Diluvio Universal, volve cun ramalliño de
a noite da Frouseira oliveira.
a patria escravizaron
uns reises de Castela. A Frouseira: o castelo da Frouseira está
Comestas polo tempo, situado nas proximidades de Mondoñedo. O
xa afrouxan as cadeas... seu dono foi o Mariscal Pedro Pardo de Cela,
¡irmáns asoballados señor feudal de case a metade de Galicia no
de xentes estranxeiras, século XV. Traizoado polos seus criados, é
ergámo-la bandeira azul e branca! detido e decapitado polos reis católicos na
¡e ó pé da enseña da nazón galega praza Maior de Mondoñedo acusado de
canté-lo dereito rebelión. As Irmandades tomárono como
a libertar a Terra! mártir da nacionalidade galega oprimida. A súa
figura serviu como fonte de inspiración para
¡Irmáns no amor a Suevia Cabanillas na obra de teatro O Mariscal.
de lexendaria historia,
¡en pé! ¡en pé dispostos Suevia: símbolo de Galicia. Cidade dos
a non morrer sen loita! suevos, principal pobo xermano que chegou a
¡O día do Medulio Galicia tras a caída do Imperio Romano.
con sangue quente e roxa
mercámo-lo dereito Medulio: lugar de resistencia dos galaicos
á libre, honrada chouza! fronte aos romanos, loitando pola liberdade da
¡Xa está ó vento a bandeira azul e branca! súa terra e negándose a calquera pacto de
¡A oliva nunha man, a fouce noutra, submisión con Roma.
berremos alto e forte:
“¡A nosa terra é nosa!”

Da terra asoballada pertence á etapa galeguista do autor (1915-1920), na que predomina a

temática cívica, reivindicativa; fai poesía combativa e de denuncia ao estilo de Curros Enríquez.
Neste fragmento:
 a realidade social do momento está moi presente (as loitas agrarias, o nacemento do nacionalismo da
man das Irmandades, de aí a dedicatoria a Luís Porteiro);
 danse a coñecer, á vez que se enxalzan, feitos históricos de Galicia (de diferentes épocas: a romana, a
sueva, a medieval).
 preténdese concienciar os galegos e unilos baixo o seu símbolo nacional, a bandeira, e baixo un
obxectivo común, a liberación de Galicia (“¡A nosa terra é nosa!”); en palabras de Pondal: a redenzón da
boa nazón de Breogán.
LITERATURA GALEGA DO SÉCULO XX

2.-Fragmento de Na noite estrelecida (publicada en 1926), que pertence a “A espada Escalibor”,

primeira das tres sagas de que se compón a obra, xunto con “O cabaleiro do Santo Graal” e “O sono
do Rei Artur”.

I Nun nimbo lumioso surde o bardo adiviño, V Baixo a dozura do ceo

envolveito en brancuras recendentes de liño, da nobre Galicia irmán,
ollos gazos, profundos, longa barba frorida, onde pola nosa groria
cingue a frente coas hedras da coroa druida inda doirando o fogar
e na man, que reloce como un lirio bendito, vive aceso o lume sagro
ten a fouce de ouro do litúrxico rito; dos craros días do clan,
a fouce segadora da mandrágora, ó raio hai unha illa encantada
de feitizo e de agoiro dos luares de Maio. de rochedos de coral,
esmeralda verdegaia
II É Merlín o profeta, o celta armoricán, ó resprandor do luar,
dos silfos e das lumias ollado por irmán, bicada de manseliñas
sabidor dos encantos e os máxicos conxuros, ágoas de limpo cristal
das virtudes das herbas e dos fados escuros, nas que as sirenas ensaian
que nos craros dos bosques e os baixíos costeiros seu namorante cantar
deprendéu o diviño linguaxe dos luceiros; mentras os pinos lanzales
o bardo das edades, o da segreda cencia escoitan voces leviáns
que a terra fixo súa, impóndolle obedencia que chegan esmorecidas
ás ágoas da riada, ós rochedos do cume, do misterio de alén-mar.
ás nubes da tromenta, á ardentía do lume.
VI Amada dos vellos dioses,
III Impoñente, amostrando nativa maxestade, mortos e esquecidos xa,
na mirada un sereo craror de eternidade, que Sálvora lle chamaron
ten ós pés –cruz de ouro, folla núa afiada-, afeitos nela a topar
sobre o manto da neve unha fúlxida espada. repouso doce e tranquío
Aceiro puro e virxe das entrañas da terra, de celestiaes afáns,
cos lumes sideraes das estrelas en guerra inda está tendida a escada
nas fragas treboantes dos lóstregos forxado, que baixa do ceo ó chan,
que no dolmen batido e no Xordán temprado, envolveita e recuberta
foille dado a unha raza de homes sans e valentes, de bretemoso cendal
cabeceira de pobos, guiadora de xentes, feito de rendas garnidas
para impor unha crenza, siñalando o camiño por diviños teceláns.
que por riba dos tempos leva ó trunfo diviño.
VII Nunha furna que galgantes
IV Ergueito como o pino que as outas nubes fende, zarran as ondas do mar,
os brazos sarmentosos so bardo ós ceos tende, apreixada nas firentes
e escóitase na noite solene resoar poutas dun aguia reial,
a súa voz bruante, sonora como o mar: gardada por un dragón
de alento que é solimán,
brilaba a fúlxida espada
Escalibor, o trunfal
aceiro da heroica edade
cantada por Osián,
que ten de ser sobre terra
ergueita en céltigas mans,
símbolo, florón e escudo
da Cruz, do Amor e a Paz.
LITERATURA GALEGA DO SÉCULO XX

CUESTIÓNS:

SOBRE “¡En pé!” (Da terra asoballada).-ACTIVIDADES PARA ENTREGAR (0-1 p.):
1.-Sintetiza o TEMA deste poema.
2.-Estrutura o CONTIDO en PARTES e explícaas.
NOTA.-Unha vez entregadas, busca a solución no comentario que se fai deste poema.

SOBRE o fragmento de Na noite estrelecida:

1.-Analiza o vocabulario. Sinala, tamén, as formas non normativas que aparecen no texto e
indica a forma normativa que lle corresponde.
Nimbo: resplandor imaxinario que rodea unha persoa ou cousa; halo.
Bardo: entre os antigos celtas, poeta e cantor das fazañas dos seus heroes. // Poeta nacional, épico
ou lírico; vate.
Druída: clase de sacerdote que existiu na Galia, Bretaña, etc. Procedían das zonas do gran
megalitismo e só algúns pobos celtas asimilaron a estes sacerdotes. Os druídas formaban un grupo
privilexiado. Posuían a exclusividade da educación dos mozos, administraban a xustiza e tiñan grande
influencia política. Non existe ningún dato que poida confirmar a presenza dos druídas en Galicia, pero a
súa permanencia en áreas de compoñente celta levan a pensar que tamén deberon andar por aquí. O
prehistoriador Xesús Carballo é autor da novela Fida, la hija del último druída (Santander, 1951) que fala
dos druídas e a súa relación con Galicia.
Ossián: heroe de orixe irlandesa, fillo de Finn Mac Cumhaill (Finn era o xefe dos Fianna, grupo
guerreiro de elite, e fora criado e educado por un druída) e de Sadb (Saba ou Blaí), que contou as fazañas
do seu pai na batalla de Gabhra, dando así orixe ao ciclo osiánico.
Silfos: ser sobrenatural masculino da tradición xermánica. Son espíritos que teñen o seu reino nos
ventos, brisas, rachas, remuíños, etc. Cada un é distinto. Son de carácter amigable.
Lumias ou lurpias: unha especie de sereas terrestres que tamén poden amosarse como mulleres
con fermosas caras e corpo de dragón (semellantes ás Guaxas asturianas e ás Lamias clásicas). Namoran
aos homes, encántanos e devóranos.
Mandrágora: planta herbácea, de raíz grosa e bifurcada. A estraña forma das súas raíces
contribuíu a que esta planta fose ao longo da historia froito de moitas supersticións. Críase que facía
xurdir o amor, curaba a esterilidade e multiplicaba o diñeiro. Collíase en paraxes desérticas, a miúdo preto
de patíbulos, rodeándose de toda sorte de precaucións máxicas. Maquiavelo deulle o nome de
Mandrágora a unha das súas comedias, onde recomendaba o uso desta herba para facer fecunda á muller
estéril; esta mesma idea aparece nunha comedia grega de Alexis titulada Mandragodixómene.
Cendal: tea moi fina e transparente de seda ou liño.
Gazos: gacio; de cor azulada, referido especialmente aos ollos.
Verdegaia: de cor verde clara, intermedia entre o verde e o branco.
LITERATURA GALEGA DO SÉCULO XX

Lumioso: luminoso Solene: solemne

Surde: xorde Groria: gloria
Envolveito: envolto, envolvido Doirando: dourando
Gazos: gacios Sagro: sacro
Frorida: florida Resprandor: resplandor
Frente: fronte Ágoas: augas
Druida: druída Sirenas: sereas
Sabidor: sabedor Namorante: namorador
Craros: claros Lanzales: lanzais
Deprendéu: aprendeu Dioses: deuses
Lenguaxe: linguaxe Tranquío: tranquilo
Edades: idades Celestiaes: celestiais
Obedencia: obediencia Envolveita: envolta, envolvida
Tromenta: tormenta Garnidas: gornecidas
Amostrando: amosando Diviños: divinos
Craror: claror Galgantes: choutantes, saltantes
Sideraes: siderais Zarran: cerran
Treboantes: tronantes Firentes: ferintes
Temprado: temperado Reial: real
Siñalando: sinalando Brilaba: brillaba
Trunfo: triunfo Trunfal: triunfal
Pino: piñeiro Edade: idade
Outas: altas Céltigas: celtas

2.-Repara nos seguintes ASPECTOS FORMAIS do poema relativos á análise métrica:

medida e tipo de estrofas.
.-As catro primeiras estrofas agrupan pareados de alexandrinos consonantes en series de 8, 10, 12
e 4 versos.
.-As tres últimas son romances octosilábicos, agrupados en combinacións de 18, 12 e 14 versos
con rima asonante.
3.-Segundo a forma do poema, cantas partes podemos observar?
Tendo en conta a medida e a rima da composición podemos agrupar as estrofas en dúas partes:
a) Estrofas I – IV: pareados alexandrinos (de 14 sílabas cada verso), versos propios do
Modernismo.
b) Estrofas V – VII: romance octosilábico (de 8 sílabas).
Esta distribución vainos servir para estruturar o contido tamén en dúas partes.

4.-Analiza agora o CONTIDO:

a) Cal é o EU POÉTICO do texto (=quen fala)? É a mesma voz a que se manifesta ao
longo do poema?
O eu poético está representado pola terceira persoa nas catro primeiras estrofas. A cuarta estrofa
indica quen vai falar a continuación: o mago Merlín.
Nas tres últimas estrofas a voz poética cambai, xa que agora é Merlín quen fala. Este cambio
determina, xunto co cambio de metro, a entrada nunha segunda parte do relato.
b) Indica cal é o TEMA arredor do cal xira todo o poema.
O tema xira arredor de tres elementos: Merlín - espada Escalibor - Galicia.
LITERATURA GALEGA DO SÉCULO XX

c) Resume brevemente o asunto do texto.

O fragmento céntrase, primeiro, na extraordinaria aparición de Merlín, na súa caracterización e
facultades, e enxalza, logo, a espada milenaria que descansa en Galicia. É Merlín quen revela a
procedencia galega da espada e o simbolismo redentor da arma.
d) En cantas partes podemos estruturar o poema en canto ao seu contido? Podemos
relacionar, neste sentido, forma e contido? (ver resposta pregunta 3).

5.-Como se presenta o mago Merlín na estrofa I?

As calidades que se lle atribúen a Merlín son as propias dun druída: nimbo luminoso que o rodea,
roupas brancas, ollos azulados e profundos, longas barbas, coroadao cunha coroa de hedras e portador
dunha fouce de ouro. Aparece retratado como un ser ancestral, portador de sabedoría e coñecedoe de
conxuros máxicos que esconde a natureza. Caracterízase como un ser vencellado á luz e para a súa
descrición empréganse adxectivos que transmiten sensacións olfactivas e visuais: brancuras recendentes
de liño, que reloce como un lirio bendito.

6.-Que quere dicir “ten a fouce de ouro do litúrxico rito”?

O verso refírese á colleita ritual da mandrágora, planta á que se lle atribúen propiedades máxicas
e que era empregada polos druídas celtas na elaboración de beberaxes que producían efectos
extraordinarios. A súa recolleita estaba atribuída só aos druídas ou seres con potencialidades máxicas, xa
que o rito de recolección entrañaba certas dificultades: non debía ser tocada a raíz, debían ser enterradas e
logo arrincadas mediante procesos máxicos, debíase usar unha fouce de ouro, etc.

7.-Que calidades e poderes ten Merlín segundo a estrofa II?

Nesta estrofa atribúenselle calidades visionarias, primixenias, mesiánicas e esotéricas, ao tempo
que se remarca a súa procedencia celta: o profeta, o celta armoricán, o da segreda ciencia, sabidor dos
encantos, etc. Destácanse as características que resaltan a súa natureza maxestosa e extraordinaria,
mediante o establecemento dun vencello entre Merlín e seres marabillosos: silfos, lumias.

8.-Na estrofa III, que obxecto ten aos seus pés? Cales son as calidades dese obxecto?
Ten aos seus pés a espada Escalibor.
A espada está tallada de aceiro puro e virxe, o que a converte nun elemento de manifestación do
extraordinario no texto, posto que é practicamente imposible atopar unha aliaxe tan pura na natureza.
Tamén conta cunha empuñadura de ouro, forxada no ámbito do sobrenatural tendo ao dolmen como zafra
e ao bíblico río Xordán como tempero: cos lumes sideraes das estrelas (...) que no dolmen batido e no
Xordán temprado (...).

9.-Sinala a HIPÉRBOLE que aparece na estrofa IV.

LITERATURA GALEGA DO SÉCULO XX

É a seguinte: Ergueito como o pino que as outas nubes fende. Esta imaxe emprégase no poema
para representar a Merlín como vía de conexión entre o mundano e o celeste, e para resaltar o aspecto
nobre da figura do bardo. De aí que este verso adquira un valor simbólico, reforzado pola actitude ritual e
invocatoria de Merlín: brazos tendidos cara ao ceo (os brazos sarmentosos o bardo ós ceos tende).

10.-Nas estrofas V, VI e VII hai unha GRADACIÓN para indicar a aproximación ao lugar
onde se atopa a espada; indica cal é.
A aproximación comeza coa descrición xeral de Galicia e da illa onde se atopa a espada. A
descrición continúa cunha maior concreción sobre a illa, dando o seu nome e sinalando a súa calidade de
porta cósmica qeu permite a comunicación entre o telúrico e o celeste. Para rematar esta gradación,
Merlín fai referencia á furna onde está agochada a histórica espada e aos seus gardiáns. A gradación, que
remata coa revelación do paradoiro da espada, segue, polo tanto esta orde: Galicia – Sálvora – furna.
Onde se atopa a espada Escalibur (o fabuloso obxecto)?
Atópase nunha furna no mar na máxica illa de Sálvora, sostida por un aguia real e gardada por un
dragón con alento velenoso.
NOTA.-A illa de Sálvora está na ría de Arousa. (de Aguiño, en Ribeira). Pertence ao Parque
Natural das Illas Atlánticas.

11.-Explica o significado dos versos:

“símbolo, florón e escudo
da Cruz, do Amor e a Paz”
Estes versos constitúen a materialización do misticismo da espada Escalibor, que por medio desta
imaxe cristiá (“símbolo, florón e escudo / da Cruz, do Amor e a Paz”), dá a entender que é o pobo galego
o elixido para chegar ao triunfo divino. Estes últimos versos plasman a simboloxía redentora qeu
Cabanillas imprime á mencionada espada no conxunto do poema, como símbolo da unión do pobo
galego.

12.-Marca os trazos modernistas que se observan no poema.

.-Elementos mitolóxicos dun pasado lendario, arcaico e aristocrático: o bardo adiviño,
Merlín o profeta, o bardo das edades.
.-Heroes con calidades de sabedoría, inicencia, valor: Osián, Merlín.
.-Sincretismo relixioso; mestura de elementos pagáns e cristiáns: no dolmen batido e no
Xordán temprado, a escada que baixa do ceo ó chan.
.-Captación da beleza a través dos sentidos: reflíctese no uso da adxectivación (sereo,
puro, virxe, manseliñas, limpo, namorante, tranquío, ...) e na recepción de sensacións
cromáticas, gustativas, olfactivas e sonoras (recendentes, gazos, frorida, treboantes, sonora,
bruante, ...).
LITERATURA GALEGA DO SÉCULO XX

.-Adxectivación para crear atmosfera de irrealidade e fantasía: máxicos, sideraes,

encantad, resprandor, celestiaes, diviño, druida.
.-Métrica: o modernismo amosaba unha paixón pola liberdade en todas as súas formas:
política, temas, estilo, xéneros, estrofas e tamén na rima. Por iso neste poema se emprega unha
rima ampliada e flexible, que varái dunha a outra estrofa, dotando así a composición de
musicalidade e dunha nova sensibilidade. Aquí pódese ver no uso de versos alexandrinos.
.-Inclinación polo colorismo: brancuras recendentes, ollos gazos, manto da neve,
esmeralda verdegaia, craros días.