You are on page 1of 18

Pierwsze lata II Rzeczypospolitej

Władze centralne II Rzeczypospolitej
 Wybór Ignacego Paderewskiego na premiera 16 stycznia 1919r. zakończył wstępny etap
formowania rządu II Rzeczypospolitej. Został on uznany przez państwa ententy oraz wszystkie
krajowe organy i partie polityczne za wyjątkiem Komunistycznej Partii Robotniczej Polski
 26 stycznia 1919 roku odbyły się wybory do Sejmu Ustawodawczego.
o Były one powszechne, równe, tajne, bezpośrednie i proporcjonalne, a głosować mógł
każdy obywatel, który ukończył 21 lat, bez względu na płeć, narodowość czy wyznanie
 Duży sukces odniosła prawica oraz ugrupowania chłopskie (najsilniejsze ugrupowanie
– endecja, skonsolidowana od 1919 w Związku Ludowo-Narodowym) [Roman
Dmowski]
 W centrum najsilniejszą pozycję miało Polskie Stronnictwo Ludowe „Piast”
[Wincenty Witos]
 Na lewicy zasiedli przedstawiciele Polskiej Partii Socjalistycznej oraz Polskiego
Stronnictwa Ludowego „Wyzwolenie”
 W parlamencie znalazła się też duża grupa posłów reprezentujących mniejszości
narodowe.
 Porażkę w wyborach odniosły ugrupowania liberalne, konserwatywne oraz związane z
Józefem Piłsudskim
 Sejm Ustawodawczy rozpoczął pracę 10 lutego 1919r.
o Na marszałka sejmu został wybrany Wojciech Trąmpczyński (endecja)
o 20 lutego 1919r. przyjęto ustawę, nazywaną Małą konstytucją, która miała obowiązywać do
czasu uchwalenie właściwej ustawy zasadniczej
 Władza naczelna należała do Sejmu Ustawodawczego, któremu podlegał Naczelnik
Państwa
 Naczelnikiem Państwa został Józef Piłsudski

Konstytucja marcowa
Geneza:
 Głównym zadaniem Sejmu było opracowanie ustawy zasadniczej. Prace nad nową konstytucją
rozpoczęto już w 1919, ale hamowały je wydarzenia wojenne, które zmuszały do zajęcia się doraźnymi
problemami.
 Najmocniej na kształt ustawy wpływały od początku ugrupowania prawicowe.
o Przeforsowały one powołanie dwuizbowego parlamentu z izbą sejmową i senatem
o Dążyły do maksymalnego ograniczenia uprawnień prezydenta bojąc się, że w przyszłości
zostanie nim Piłsudski.
o Ustalono, że prezydenta będzie wypierał parlament, a nie społeczeństwo w wyborach
powszechnych
 Lewica żądała wyraźnego rozdzielenie Kościoła od państwa, a zwłaszcza zeświecczenia szkół i
usunięcia lekcji religii. Ostatecznie odrzucono postulaty lewicy

 Sejm ustawodawczy uchwalił konstytucję 17 marca 1921r.
 Przeciwne wprowadzeniu konstytucji były lewicowe partie (PPS, PSL „Wyzwolenie”)
o Prezydent
 Miał być wybierany na okres 7 lat przez Zgromadzenie Narodowe (wspólne zebranie
sejmu i senatu)
 Nie posiadał żadnych uprawnień ustawodawczych
 Mógł rozwiązać parlament przy zgodzie 3/5 senatu
 Nie posiadał prawa weta wobec decyzji parlamentu
 Był głową państwa, ale funkcje wykonawcze sprawował za pośrednictwem
niezależnych od niego ministrów
o Rada Ministrów
 Posiadała prawo inicjatywy ustawodawczej
 Była odpowiedzialna przed sejmem, nie przed prezydentem
o Dwuizbowy parlament – najwyższa władza
 Izba niższa – Sejm (444 posłów)
 Izba wyższa – Senat (111 senatorów)
 Nie posiadał inicjatywy ustawodawczej
 Mógł wstrzymać projekt ustawy uchwalonej przez sejm na 60 dni (mimo to
sejm mógł zatwierdzić kwestionowaną ustawę w trakcie następnej debaty)
 Przedstawiciele obu izb wybierani byli w pięcioprzymiotnikowych wyborach –
powszechnych, równych, bezpośrednich, tajnych i proporcjonalnych
 Prawo wyborcze posiadali wszyscy obywatele, którzy ukończyli 21 lat, bez
różnicy płci (czynne prawo wyborcze)
 Prawo do bycia wybieranym przysługiwało osobom, które ukończyły 25 lat
(bierne prawo wyborcze), w wyborach do senatu – 30 i 40 lat
 Sądownictwo zgodnie z konstytucją stanowiło organ niezawisły, zaś sędziów mianował
prezydent
o Konstytucja uznawała i poręczała duży zakres praw obywatelskich
 Wolność osobista, nietykalność mieszkania, własność prywatna, tajemnica
korespondencji, wolność myśli, przekonań, wiary, prasy i zgromadzeń
 Opieka państwa nad pracą obywatela, ubezpieczenia społeczne na wypadek braku
pracy, choroby czy nieszczęśliwego wypadku i niezdolności do pracy
 Mniejszości narodowe miały prawo do zachowania tożsamości narodowej, własnego
języka i kultury
 Konstytucja ustanawiała republikańską formę państwa i ustrój parlamentarno-gabinetowy, z
trójpodziałem władz
 W preambule (wstępie) nawiązywała do Konstytucji 3 maja 1791r., ale była bardziej zbliżona do
konstytucji francuskiej z 1875r.
 Ustanawiała dominującą pozycję władzy ustawodawczej w stosunku do wykonawczej

Wybory prezydenckie 1922
 W listopadzie 1922 odbyły się nowe wybory do parlamentu.
o Najwięcej głosów zdobyła endecja z chadecją, które utworzyły przed wyborami jeden blok –
Chrześcijański Związek Jedności Narodowej (potocznie nazywany przez przeciwników
Chjeną)
o Nowy parlament był bardzo rozdrobniony (istniało 16 klubów poselskich, co utrudniało
porozumienie i utworzenie koalicji rządowej; posłowie często zmieniali przynależność do
partii; partie rozpadały się lub tworzyły się nowe ugrupowania)

 Piłsudski, mając na uwadze słabą władzę konstytucyjną prezydenta nie zgodził się na kandydowanie
w wyborach prezydenckich
 Na prezydenta został wybrany 9 grudnia 1922 Gabriel Narutowicz, dzięki głosom lewicy, części
centrum i mniejszości narodowych (wygrał z Maurycym Zamoyskim [endecja])
o Ugrupowania katolickie i narodowe uznały porażkę swojego kandydata (Maurycego
Zamoyskiego) za klęskę Polski i przypuściły atak na nowego prezydenta w prasie i na
mityngach
 Zarzucały Narutowiczowi m.in. ateizm, przynależność do masonerii oraz uleganie
wpływom Żydów i Niemców
o Gabriel Narutowicz został zamordowany 16 grudnia 1922r. przez prawicowego fanatyka
Eligiusza Niewiadomskiego

 Parlament wybrał nowego prezydenta 20 grudnia 1922r. Został nim Stanisław Wojciechowski,
popierany przez te same ugrupowania co Narutowicz
o Tym razem prawica nie protestowała w obawie przed wywołaniem krwawych zamieszek,
które mogłyby obrócić się przeciwko niej
 Aby uspokoić wrzenie polityczne w kraju, nowy premier, Władysław Sikorski
wprowadził stan wyjątkowy, a najbardziej zaciekli agitatorzy zostali aresztowani
Piłsudski, zniechęcony sporami partyjnymi wewnątrz parlamentu, stopniowo odsuwał się w cień. Osiadł w
Sulejówku, w willi podarowanej mu przez byłych legionistów.
Problemy etniczno-religijne odrodzonej Polski
 Zdecydowana większość Polaków była katolikami, a Kościół Rzymskokatolicki cieszył się dużymi
wpływami w społeczeństwie. Odegrał on wielką rolę w walce z germanizacją i rusyfikacją, dlatego
polskość utożsamiano z katolicyzmem
o Istniały trzy prowincje – gnieźnieńsko-poznańska, warszawska i lwowska
o W 1919r. prymasem Polski został arcybiskup Edmund Dalbor
 Kościół grekokatolicki (unicki) podlegał metropolicie arcybiskupowi halicko-lwowskiemu
Andrzejowi Szeptyckiemu (ok. 3 mln)
o Przyczynił się on w ogromnej mierze do podtrzymywania ducha odrębności narodowej
Ukraińców
 Prawosławnych było w RP ok. 3 mln
o w 1922r. prawosławne arcybiskupstwo warszawsko-wołyńskie oddzielono od
zwierzchnictwa patriarchy moskiewskiego i odtąd wszelkie zmiany w organizacji oraz
mianowanie na godności kościelne wymagały akceptacji rządu polskiego’
 Żydów było ok. 3 mln
o Byli mocno rozproszeni po miastach i miasteczkach Galicji oraz dawnego Królestwa Polskiego
o Społeczność żydowska była też rozdrobniona politycznie
 Jedną z najliczniejszych, lojalną wobec rządu polskiego stanowiła prawicowa Aguda
(działająca na rzecz ochrony praw wyznaniowych i ekonomicznych)
 Syjoniści – postulowali masową emigrację do Palestyny
 Partią żydowską, liczącą najwięcej członków był Bund (odrzucali syjonizm, szansę na
poprawę sytuacji widzieli w ogólnoświatowej rewolucji socjalistycznej)
 Liczba protestantów wynosiła ok. 1 mln
o Najwięcej było narodowości niemieckiej, choć na Śląsku Cieszyńskim ewangelizm wyznawali
prawie wszyscy Polacy

 Polska formalnie była krajem tolerancyjnym wobec różnych narodowości i religii, ale rzeczywistość
kształtowała się różnie
o część, głównie związana z Piłsudskim opowiadała się za przyznawaniem autonomii
mniejszościom, oczekując w zamian lojalności wobec państwa polskiego
o drugi pogląd, głoszony głównie przez zwolenników obozu Dmowskiego, zakładał ich
polonizację
 Do uzyskania autonomii dążyła większość ugrupowań ukraińskich.
o Prowadziły one pracę organiczną i pozostawały w zasadzie lojalne
wobec polski
 Część Ukraińców dążyła natomiast do uzyskania niepodległości
o Najbardziej radykalna Ukraińska Organizacja Wojskowa prowadziła
akcje terrorystyczne przeciwko polskim władzom oraz przeciwko
Ukraińcom opowiadającym się za ugodą z Polakami
 Część przedstawicieli mniejszości narodowych w II RP była przeciwna istnieniu państwa polskiego i
współpracowała z ruchem komunistycznym.


Problemy ekonomiczne odrodzonej Polski
 Granice II Rzeczypospolitej ostatecznie ukształtowały się po zakończeniu wojen toczonych w latach
1918-1921. Terytorium państwa liczyło 388,6 tys. km
2
i było zamieszkane przez ok. 27 mln ludności
 Działania wojenne z czasów I wojny światowej i walki o granice przyniosły wielkie zniszczenia.
Znaczną część majątku wywieźli także zaborcy – Rosjanie i Niemcy
 Ziemie Polski były zróżnicowane pod względem rozwoju
o Stosunkowo wysoki poziom rozwoju osiągnęło rolnictwo i przemysł na terenach byłego
zaboru pruskiego i w części centralnej Polski. Obszar ten zwano potocznie Polską A (
o Galicja i Kresy Wschodnie były nazywane Polską B i były zacofane
 Poważne problemy stwarzały także m.in. chaos walutowy czy różna szerokość torów kolejowych
 Podstawą gospodarki odrodzonego państwa polskiego aż do końca jego istnienia (do 1939) było
rolnictwo (były zabór pruski – duże gospodarstwa, Kresy Wschodnie – małe przeludnione
gospodarstwa często niezaspokajające własnych potrzeb)
 Przemysł:
o w Warszawie i Łodzi istniał rozwinięty przemysł włókienniczy, który do tej pory produkował
na potrzeby rynków rosyjskiego i dalekowschodniego. W nowej sytuacji politycznej rynki te
były niedostępne
o przemysł ciężki na Górnym Śląsku również znajdował się w trudnej sytuacji. Znakomicie
rozwinięte kopalnie i huty wcześniej zaspokajały potrzeby państwa niemieckiego. Powstanie
RP i wyznaczenie nowych granic odcięło wcześniejszych odbiorców, a zbyt węgla i żelaza
wewnątrz państwa utrudniał m.in. brak połączeń kolejowych.
 Polska nie posiadała portu nad Bałtykiem, pozwalającą na eksport towarów drogą morską. Podjęto
wówczas decyzję o wybudowaniu nowoczesnego portu w Gdyni.
 Kolejne władze polskie, aby zachęcić Polaków do walki o niepodległość, obiecywały dużo, czasami zbyt
dużo jak na swoje możliwości.
o Wprowadzono 46-godzinny tydzień pracy, 8-godzinny dzień pracy, a także ubezpieczenia
chorobowe i wypadkowe
 Wypłaty socjalne oraz duże środki na działania wojenne spowodowały, że wydatki państwa
kilkakrotnie przewyższały jego dochody. Polska nie była krajem, któremu chętnie udzielano kredytów,
dlatego też władze uzupełniały budżet dodrukowując pieniądze. To z kolei napędzało inflację.
Pierwszy rząd Chjeno-Piasta
 W 1923r. ugrupowanie Chjena porozumiało się z PSL „Piast”, a zawarty pomiędzy nimi pakt
nazywany jest paktem lanckorońskim.
o Koalicja ta miała na celu przejęcie rządów w kraju
o Prawica zyskała m.in. zgodę ludowców na ograniczenie praw mniejszości narodowych i
ograniczenie ustawodawstwa socjalnego.
o PSL „Piast” w zamian za stanowisko premiera dla Wincentego Witosa złagodziło zasady
proponowanej reformy rolnej
 Rządy koalicji, zwanej Cheno-Piastem, z Wincentym Witosem jako premierem były nieudolne i
spotęgowały istniejące już problemy
o Wybuchła hiperinflacja  wiele bankructw  gwałtowny wzrost bezrobocia  społeczne
niezadowolenie
o Witos próbował opanować sytuację wprowadzając stan wyjątkowy i doraźne sądy.
 Decyzje te spowodowały napiętą sytuację i wybuch strajku generalnego  rządowa
próba spacyfikowania ośrodków strajkowych wywołała wybuch walk zbrojnych w
Krakowie, Borysławiu i Tarnowie  rząd podaje się do dymisji.
Reformy Grabskiego
 Prezydent powołał w grudniu 1923r. pozaparlamentarny nowy rząd
o W jego skład weszli fachowcy z Władysławem Grabskim na czele.
o Parlament przyznał premierowi na okres 6 miesięcy nadzwyczajne pełnomocnictwa z prawem
wydawania dekretów z mocą ustaw.
 Pierwszym zadaniem Grabskiego (jednocześnie był premierem i ministrem skarbu)
było zrównoważenie budżetu
 Wprowadził podatek majątkowy i zwaloryzował obowiązujące już podatki
 Poprawił skuteczność ściągania zaległych podatków
 Ograniczył wydatki budżetowe, głównie na administrację państwową
 Podniósł taryfy cen na przewozy Polskich Kolei Państwowych (tym samym
zmniejszając dotacje na ich utrzymanie)
 Powołał Bank Polski z udziałem kapitału prywatnego.
o Był to bank emisyjny niezależny od władz państwowych
o Tylko Bank Polski miał prawo emitować banknoty
 Wprowadził nową monetę – złoty polski, w miejsce wcześniejszej marki
polskiej.
 Rząd Grabskiego oprócz uporządkowania budżetu przeprowadził też wiele innych
reform:
 Wprowadził wiele ustaw socjalnych korzystnych dla pracowników
 Zmniejszyło się bezrobocie uspokoiły się nastroje społeczne
 Reforma rolna – parcele racja wielkiej własności ziemskiej i przekazanie jej
drobniejszym rolnikom.
o Ustalono dobrowolną parcele rację majątków ziemskich
przekraczających powierzchnię 180 ha, przy czym na Kresach
zwiększono ją do 300ha, a w przypadku majątków uprzemysłowionych
górną granicę wyznaczono na 700 ha
o Przyznano ziemianom pełne odszkodowanie od państwa za odebraną
ziemię
o Rolnicy otrzymujący ziemię z reformy zostali zobowiązani do
uiszczenia jej równowartości do skarbu państwa, ale spłatę rozłożono
na 40 lat.
o Roczny limit ziemi, którą mogło wykupić państwo – 200 tys. ha
 Konkordat zawarty w 1925 (umowa ze Stolicą Apostolską regulująca stosunki
między władzą świecką a kościelną w Polsce)
o Wprowadzono nowy podział administracyjny Kościoła
rzymskokatolickiego odpowiadający nowym granicom
o Nominacje papieskie na biskupów i arcybiskupów miały następować po
zasięgnięciu opinii rządu polskiego
o W zamian KK utrzymał szereg przywilejów, co zostało potępione przez
partie lewicowe
Upadek rządu Grabskiego
 Rząd Grabskiego mimo dużych sukcesów został zdymisjonowany, gdy Polską ogarnął kolejny kryzys
ekonomiczny
o Kryzys związany był z eksportem węgla do Niemiec.
 Od 1920r. na mocy układów pokojowych Niemcy przez 5 lat musieli kupować w Polsce
6 mln ton węgla rocznie na korzystnych dla nas warunkach, ponieważ nie mogli
nakładać na niego ceł.
 Po wyznaczonym okresie, w 1925r. Niemcy wprowadziły ograniczenia importowe na
polski węgiel. Wówczas Polska podniosła stawki celne  rozgorzała wojna celna,
która spowodowała drastyczny spadek obrotów między Polską a Niemcami
 Równocześnie obniżyły się też światowe ceny węgla, drewna i cukru. Zanotowano
niskie plony zboża  obniżył się polski eksport, co spowodowało spadek dochodów
państwa z tytułu ceł i podatków.
 Nastąpił przy tym wzrost wydatków budżetowych związany ze wzmocnieniem osłony
granicy wschodniej. Dla ochrony granic powołano Korpus Ochrony Pogranicza
(KOP)
o Budżet państwa zanotował deficyt, spadła wartość złotówki, wzrosło bezrobocie.
 Premierem nowego rządu został Aleksander Skrzyński
o Starał się rozwiązać problemu budżetowe emitując bilon. Spowodowało to jedynie kolejną
inflację.
 W 1926r. na czele rządu ponownie stanął Wincenty Witos.


Walka o granicę wschodnią
Koncepcje granicy wschodniej
 Federacyjna – (Józef Piłsudski) – wielonarodowy związek państw w granicach z czasów Jagiellonów
(dążył do utworzenia stosunkowo niedużej Polski, w jej granicach etnicznych, sąsiadującej na
wschodzie z państwami narodowymi, np. Litwą i Ukrainą. Planował narodom tym udzielić pomocy w
tworzeniu własnych organizmów, a później utworzyć związek państw z dominacją polską, na wzór
unii lubelskiej), państwa powiązane byłyby ze sobą politycznie, militarnie i ekonomicznie. W razie
wojny byłyby sojusznikami. W przyszłości zakładano możliwość rozszerzenia o kolejne kraje np.
Łotwę, Estonię, Rumunię, Jugosławię i Węgry  silny blok państw „Międzymorza” – między
Bałtykiem, Morzem Czarnym i Adriatykiem
 Inkorporacyjna – (Roman Dmowski) – utworzenie państwa jednonarodowego, W Rosji widział raczej
sojusznika i nie dostrzegał niebezpieczeństwa z jej strony. Chciał wcielić (inkorporować) do Polski te
tereny na wschodzie, które można spolonizować ze względu na licznie zamieszkującą je ludność
polską
Wojna polsko-bolszewicka (1919-1921)
 Armia Czerwona wkracza na tereny litewskie i białoruskie, zajmując pozycje po wycofujących się
oddziałach niemieckich. Zostaje utworzona Litewsko-Białoruska Republika Socjalistyczna pod
kontrolą bolszewików. W lutym 1919 do zatrzymania pochodu armii bolszewickiej skierowano
oddziały Wojska Polskiego, doszło do pierwszych starć. Rozpoczęła się wojna polsko-bolszewicka,
której nie wypowiedziała żadna ze stron.
 Wiosną 1919 rozpoczęła się ofensywa na ziemiach litewsko-białoruskich. Polacy stopniowo wypierali
Armię Czerwoną i w kwietniu 1919r. zajęli Wilno
o Piłsudski wydaje Manifest do ludności byłego Wielkiego Księstwa Litewskiego, będący
projektem utworzenia niepodległej Listwy, związanej sojuszem z Polską.
 Litwini nie zgadzali się na te plany, obawiając się kolejnej próby polonizacji oraz
narzucenia im zwierzchnictwa politycznego i ekonomicznego
 W sierpniu 1919r. Polacy zajmują Mińsk
o Białorusini nie poparli zbrojnego wysiłku Polaków, za wyjątkiem małego oddziału gen. Bułak-
Bałachowicza
 Na Ukrainie początkowo istniały dwa państwa
o Ukraińska Republika Ludowa (URL) – utworzona przez władze niemieckie pod koniec I
wojny światowej. W 1919r. zdobywają ją bolszewicy, narzucają komunistyczny rząd i
powołują Ukraińską Socjalistyczną Republikę Radziecką.
o Zachodnioukraińska Republika Ludowa (ZURL) – powstała na obszarach byłego zaboru
austriackiego. W 1919r. przejmują ją wojska polskie
 Ofensywa polska została zatrzymana jesienią 1919r.
o w tym okresie sukcesu w wojnie domowej w Rosji odnosili biali pod dowództwem gen. Antona
Denikina. Popierały go państwa ententy.
 Początkowo Piłsudski planował współpracę z Denikinem, okazała się ona jednak
niemożliwa
 Generał chciał odbudować rosyjskie imperium i zgodził się uznać niepodległą
Polskę, ale tylko do jej wschodniej granicy na linii Bugu.
 Był przeciwny samodzielności państwowej Ukrainy czy Białorusi
 Piłsudski uznał, że zwycięstwo białych będzie niekorzystne dla jego koncepcji
federacyjnej i zatrzymał polską ofensywę. Liczył, że przedłużający się konflikt białych z
czerwonymi doprowadzi do wykrwawienia się obu stron, co byłoby korzystne dla
Polski
 Denikin szybko zostaje pokonany, a o swoją klęskę i sukces bolszewików obwinił
Piłsudskiego

o Polacy, oprócz rozmów z Denikinem, prowadzili też negocjacje z władzami Rosji Radzieckiej,
chcąc nakłonić je do uznania linii frontu za linię graniczną, zaprzestania walk z Ukraińcami
oraz oddania Łotyszom Dyneburga
 Delegacja radziecka kierowana przez polskiego komunistę Juliana Marchlewskiego,
grała jednak na zwłokę, oczekując wycofania się z Rosji oddziałów państw ententy oraz
pokonania oddziałów Denikina przez Armię Czerwoną
 Kiedy do tego doszło, bolszewicy rozpoczęli przerzucanie swoich oddziałów na front i
skierowali je przeciwko Polakom.
 Rosyjskie przygotowania do nowej ofensywy skłoniły Piłsudskiego do
zaplanowania uderzenia uprzedzającego
 WYPRAWA KIJOWSKA
o Kwiecień 1920 – sojusz Polski z rządem Ukraińskiej Republiki Ludowej, na czele którego stał
ataman Semen Petlura.
 Polska uznała niepodległą Ukrainę na wschód od linii rzeki Zbrucz, natomiast Petlura
zrzekł się roszczeń do Galicji Wschodniej
 Piłsudski zobowiązał się udzielić pomocy w wyzwalaniu Ukrainy oraz przy
formowaniu armii ukraińskiej (mając nadzieję na realizację koncepcji federacyjnej)
o Pod koniec kwietnia 1920r. zgodnie z zawartą umową rusza polska ofensywa na Ukrainę,
zakończona wyparciem wojsk bolszewickich i zajęciem Kijowa w maju 1920r.
 Ukraińcy nie poparli jednak Petlury, uznali go za zdrajcę sprawy niepodległości i
jedności całej Ukrainy, ponieważ zrezygnował ze Lwowa na rzecz Polaków
 Wejście wojsk polskich potraktowali jako zapowiedź powrotu pańszczyzny i
narzucania katolicyzmu  w rezultacie nie doszło do utworzenia silnej armii
ukraińskiej
o Obecność wojsk polskich wykorzystała propaganda bolszewicka,
przedstawiająca Polaków jako agresorów o imperialistycznych
dążeniach, zaś walkę z nimi jako zmagania o całość Rosji  w rezultacie
wielu Rosjan, oficerów dawnej armii carskiej, z gen. Brusiłowem na
czele wstąpiło do Armii Czerwonej
o Bolszewicy skoncentrowali swoje siły i w czerwcu 1920r. przełamali linię obrony na Ukrainie.
 Polacy zostali zmuszeni do odwrotu
 Bolszewicy zajmują Kijów, Mińsk, Wilno i Grodno, a następnie skierowali się
w stronę Warszawy. Na zajętych terenach tworzyli podlegające sobie ośrodki
władzy
o W Białymstoku powołano Tymczasowy Komitet Rewolucyjny Polski, na czele którego
stanęli polscy komuniści: Julian Marchlewski, Feliks Dzierżyński, Feliks Kon
 Miał on w przyszłości przekształcić się w rząd Polskiej Socjalistycznej Republiki
Radzieckiej
 Rozpoczęto też tworzenie Polskiej Armii Czerwonej
 Bolszewicy na opanowanych obszarach wprowadzali terror i konfiskowali
własność prywatną zamożnych osób
 Polska dyplomacja wobec trudnej sytuacji na frontach zintensyfikowała swoje działania
o Ówczesny premier, Władysław Grabski, liczył na uzyskanie znaczącej pomocy państw
ententy w walce z bolszewikami
 na konferencji w lipcu 1920r. w belgijskim mieście Spa
 brytyjski premier Lloyd George zażądał od Polaków zgody na jego mediacje w
sporze polsko-bolszewickim oraz uznania wschodniej granicy na linii
wyznaczonej jeszcze w 1919 przez brytyjskiego ministra spraw zagranicznych,
lorga George’a Curzona.  linia Curzona (miała przebiegać wzdłuż Bugu)
 Francuzi zażądali zgody polaków na przyłączenie do Czechosłowacji większości
Śląska Cieszyńskiego
 Grabski uległ dyktatowi, jednak pośrednictwo Brytyjczyków odrzucił Lenin.
 Celem Lenina było przywrócenie granic przedwojennych i rozszerzenie
rewolucji na cały świat. Bolszewicy żądali uznania linii Curzona za wschodnią
granicę Polski, praktycznie rozbrojenia polskiej armii i przekazania władzy
polskim komunistom
o Polacy nie przyjęli warunków, a gdy zostały ujawnione ustępstwa
Grabskiego w Spa, zmuszono premiera do dymisji
 Piłsudski powołał koalicyjny Rząd Obrony Narodowej
o Stanowisko rządu objął Wincenty Witos, a wicepremierem został Ignacy Daszyński
 Skład nowego rządu miał pewne znaczenie propagandowe  ukazywał jedność
społeczeństwa polskiego w obliczu bolszewickiego zagrożenia; miał też zachęcić
chłopów do wstępowania do armii
 Bolszewicy zaplanowali skoncentrowany atak na Warszawę
o Z północy miał uderzyć front Michaiła Tuchaczewskiego, a z południa – Aleksandra
Jegorowa (jednak na żądanie Józefa Stalina, komisarza politycznego frontu, Jegorow zmienił
kierunek natarcia. Zaatakował Lwów, a następnie zamierzał ruszyć na Rumunię.  Stalin
chciał zyskać dzięki temu sławę, ułatwił jednak jedynie Polakom obronę)
 Do Wojska Polskiego, w obliczu śmiertelnego zagrożenia niepodległości państwa wstąpiło ok. 100
tys. żołnierzy zwiększając jego liczebność do ponad 900 tys. żołnierzy.  Polacy zyskali liczebną
przewagę nad wojskami bolszewickimi.
o Najsilniejsze zgrupowanie, dowodzone przez gen. Józefa Hallera miało bronić Warszawy i linii
Wisły
o Słabe siły polsko-ukraińskie gen. Wacława Iwaszkiewicza przeznaczone były do obrony
terenów południowo-wschodnich, głównie Lwowa
o Siły pod dowództwem gen. Edwarda Rydza-Śmigłego skoncentrowano nad rzeką Wieprz, aby
z zaskoczenia mogły uderzyć na południowe skrzydło frontu Tuchaczewskiego, gdy ten będzie
atakował Warszawę
 16 sierpnia 1920r. – kontrofensywa znad Wieprza.  atak na południowy skrzydło i tyły frontu
Tuchaczewskiego przyniósł pełen sukces  jego siły zostają w ciągu kilku dni rozbite  część
uratowanych żołnierzy radzieckich za pozwoleniem Niemców uchodzi przez Prusy Wschodnie (z
bronią i sztandarami, wbrew prawu międzynarodowemu)  zatrzymany zostaje też atak Jegorowa
(atakował Lwów)
 Wrzesień 1920 – siły Tuchaczewskiego ostatecznie ponoszą klęskę w bitwie nad Niemnem
Traktat ryski
o październik 1920 r.- zawarcie rozejmu polsko- radzieckiego z powodu wyczerpania sił obu armii.
o 18 marca 1921- podpisanie pokoju w Rydze. Formalnie zawarty między Polską a Rosyjską
Socjalistyczną Republiką Radziecką i Ukraińską Socjalistyczną Republiką Radziecką lecz żaden z
delegatów „radzieckiej Ukrainy” nie mówił po ukraińsku.
 W skład polskiej delegacji wchodzili endecy. Negocjatorzy zrezygnowali z oferowanej
przez bolszewików możliwości przyłączenia do Polski całości ziem białoruskich wraz z
Mińskiem. Endecka koncepcja państwa nie przewidywała tworzenia niepodległej Białorusi,
a tylko wcielenie do Polski części zamieszkałej przez ludność polską.
 Obszary białoruskie i Ukraińskie podzielono między Polskę a radziecką Rosję.
 uznanie granicy wzdłuż linii rzek Dźwina-Zbrucz.
 zwrot zagrabionych dzieł sztuki
 wypłata 25 mln rubli w złocie (nie zrealizowane)

Sprawa Wilna
o W czasie ofensywy na Polskę siły Tuchaczewskiego zajęły Wilno, które zostało przekazane
Litwie
o Gdy Litwini zajęli wrogie stanowisko wobec Polaków, Piłsudski zdecydował się przyłączyć
Wilno do Polski
o Na konferencji w Spa Grabski obiecał uznać Wilno za stolicę Litwy
o W tej sytuacji Piłsudski uciekł się do podstępu. Nakłonił swojego przyjaciela Lucjana
Żeligowskiego do upozorowania buntu przeciwko władz polskim.
Litewsko- białoruska dywizja Żeligowskiego w październiku 1920zajęła Wilno. Następnie
proklamował utworzenie nowego państwa Litwy Środkowej. O jej granicach miała
zadecydować ludność
 W styczniu 1922 odbyły się wybory do sejmu Wileńskiego. Opowiedział się on za
przyłączeniem do Polski. Litwa kowieńska nie uznała tego faktu, oficjalnie pozostając z
Polską wstanie wojny.








Odbudowa Rzeczypospolitej
Sytuacja międzynarodowa
 Rosja – władza przejęta przez komunistów, kraj pogrążał się w kryzysie i stopniowo rozpadał
 Austro-Węgry ponosiły klęski na frontach i zmagały się z trudnościami wewnętrznymi; w
październiku 1918r. zaczęły rozpadać się na szereg niezależnych państw, a w listopadzie abdykował
ostatni cesarz z dynastii Habsburgów – Karol I
 Niemcy – 9 listopada 1918 wybucha tam rewolucja, obalona zostaje monarchia, a władzę przejęli
socjaliści
Niepowodzenia państw zaborczych skłaniały do wzmożonej aktywności powstałe w czasie wojny polskie
ośrodki polityczne i wojskowe, zarówno na ziemiach polskich, jak i na emigracji. W środowisku emigracyjnym
największą rolę odgrywał Roman Dmowski, a na ziemiach polskich Józef Piłsudski, przebywający w
niemieckim więzieniu w Magdeburgu.
Geneza odzyskania niepodległości






Pierwsze ośrodki władzy polskiej
Tereny Ośrodek władzy
Ś
l
ą
s
k

C
i
e
s
z
y
ń
s
k
i


Rada Narodowa Księstwa
Cieszyńskiego – lokalny
polski rząd powstały już 19
października 1918r. w
Cieszynie

RNKC porozumiała się z lokalnymi czeskimi władzami i w
rezultacie Śląsk został wstępnie podzielony według kryterium
etnicznego. Jednak władze nowoutworzonej Czechosłowacji
sprzeciwiły się tej decyzji uznając, że Śląsk Cieszyński z
historycznego punktu widzenia należy do Czech.
W styczniu 1919r. wojska czeskie zaatakowały jego polską część
i zajęły większość terenów. W lipcu 1920r. ententa narzuciła
Polsce niekorzystny podział Śląska Cieszyńskiego z granicą na
rzece Olzie. Odebranie tego obszaru, zwanego Zaolziem Polacy
uznali za bardzo niesprawiedliwe, gdyż po stronie czeskiej
pozostało 120tys. Polaków.

G
a
l
i
c
j
a

Z
a
c
h
o
d
n
i
a


Polska Komisja
Likwidacyjna – lokalny
koalicyjny rząd polski
utworzona 28 października
1918r. w Krakowie.

W skład PKL weszły polskie partie polityczne z Galicji m.in. PSL
„Piast” z Wincentym Witosem na czele.

Większość tutejszych mieszkańców była Polakami, więc przejęcie
władzy odbyło się tu niemal bezkrwawo. Grupy Polaków w nocy z
30 na 31 października rozbroiły żołnierzy austriackich w
Krakowie, żołnierze nie stawiali oporu.

Upadek państw
zaborczych
Uznanie potrzeby
powstania
niepodległego państwa
polskiego przez
zwycięskie państwa
ententy
Powstanie polskich
ośrodków
politycznych i
wojskowych w
kraju i na emigracji
Kryzys i wojna
domowa w Rosji
Klęska w wojnie
światowej
Niemiec i
Austro-Węgier
G
a
l
i
c
j
a

W
s
c
h
o
d
n
i
a


Mieszkało tutaj 60% Ukraińców, 30% Polaków i 10% Żydów. Władze austriackie przekazały tam
rządy Ukraińcom, którzy 1 listopada 1918r. utworzyli Zachodnioukraińską Republikę Ludową
(ZURL).
Pojawienie się ukraińskich flag we Lwowie wywołało gwałtowny protest Polaków, będących
większością mieszkańców miasta. Opanowali oni Lwów i dzięki posiłkom do połowy lipca 1919
wyparli Ukraińców za linię rzeki Zbrucz.

K
r
ó
l
e
s
t
w
o

P
o
l
s
k
i
e

Rada Regencyjna –
złożona z Polaków,
powołana przez rządy w
Berlinie i w Wiedniu,
która jednak nie cieszyła
się przychylnością
większości Polaków. W
rezultacie Rada nie była w
stanie utworzyć rządu
narodowego.

Tymczasowy Rząd
Ludowy Republiki
Polskiej – z Ignacym
Daszyńskim na czele,
powstał 7 listopada
1918r.
Obszary Królestwa Polskiego od 1915r. były okupowane przez
państwa centralne.

Początkowo Polacy przejęli władzę na południowych obszarach
Królestwa Polskiego (Lublin – opanowany przez uzbrojone grupy z
POW, kierowanej tam przez płk. Edwarda Rydza-Śmigłego)

Powołany rząd składał się z niepodległościowych polityków z partii
socjalistycznych i ludowych. 7 listopada ogłosili manifest, w którym
zapowiadano, że Polska będzie „republiką ludową” z szerokimi
swobodami obywatelskimi, z powszechnym prawem wyborczym,
także dla kobiet. Robotnikom obiecano ośmiogodzinny dzień pracy,
chłopom – reformę rolną, dzięki której otrzymaliby ziemię z
parcelacji. Zapowiadano też upaństwowienie kopalń i bezpłatne
szkolnictwo.

Józef Piłsudski powrócił z Magdeburga do okupowanej przez Niemców Warszawy 10 listopada
1918r. 11 listopada 1918r. Rada regencyjna przekazała mu dowództwo nad polskim wojskiem,
tworzonym pod kontrolą państw centralnych od czasu ogłoszenia aktu 5 listopada 1916r.
 Jedną z pierwszych decyzji Piłsudskiego już 11 listopada było wydanie rozkazu
rozbrojenia Niemców. Po raz pierwszy od 123 lat w Warszawie sytuację kontrolowały
polskie wojska.
 11 listopada uznano za symboliczną datę odzyskania niepodległości i ustanowiono w
tym dniu Narodowe Święto Niepodległości.
 Rada regencyjna rozwiązuje się 14 listopada przekazując Piłsudskiemu całą władzę
cywilną
 Razem z Jędrzejem Moraczewskim Piłsudski powołuje rząd.
o Rząd ten wydaje dekret 22 listopada, powierzający Piłsudskiemu urząd
Tymczasowego Naczelnika Państwa, czyli przekazujący mu najwyższą władzę
państwową. Do jego uprawnień należało:
 Powoływanie i odwoływanie rządu
 Stanowienie prawa
o Najwyższą władzę miał sprawować do czasu zwołania Sejmu Ustawodawczego
o Ustalono, że Polska będzie republiką

Większość ośrodków władzy powstałych w tworzącej się Rzeczypospolitej uznała zwierzchność
Piłsudskiego. Nie uczyniła tego m.in. Komunistyczna Partia Robotniczej Polski, która
podporządkowała się utworzonej w Moskwie III Międzynarodówce. Polscy komuniści planowali
wywołanie rewolucji wzorowanej na bolszewickiej. Władzy Piłsudskiego nie uznawały też
środowiska prawicowe, głównie endecja z Romanem Dmowskim na czele.

WOJSKO: Początkowo tworzono je z żołnierzy – ochotników pochodzących z różnych formacji
(najliczniej zgłosili się bojownicy z POW oraz legioniści uwolnieni z obozów internowania). W
styczniu 1919r., aby zwiększyć liczebność armii, wprowadzono pobór przymusowy i już w tym
samym miesiącu wojsko liczyło ponad 100 tys. żołnierzy. Na początku 1919 do Polski przeniesiona
została z Francji błękitna armia gen. Hallera

W
i
e
l
k
o
p
o
l
s
k
a

Naczelna Rada Ludowa –
organ władzy polskiej w
Wielkopolsce

Sejm Dzielnicowy

Za reprezentację
narodową uznawały one
Komitet Narodowy Polski
w Paryżu, nie zaś rząd
Piłsudskiego w
Warszawie.
Niemcy, chociaż pokonane zabiegały o utrzymanie zaboru pruskiego.
Jednak Polacy w Wielkopolsce dążyli do niepodległości. Dzięki pracy
organicznej nie tylko zachowali polskość, ale i doprowadzili do
gospodarczego rozkwitu Poznańskiego

Wielkopolanie pod koniec 1918r. prezentowali dwie koncepcje
prowadzenia działalności niepodległościowych
 Część z nich opowiadała się za wystąpieniami zbrojnymi.
Planowano wybuch powstania narodowo-wyzwoleńczego na
początku 1919r. i wyzwolenie Wielkopolski spod władzy
zaborcy.
o Do zwolenników działań zbrojnych należeli m.in.
działacze konspiracyjnej POW zaboru pruskiego oraz
legalnych organizacji harcerskich, „Sokoła”, czy
organizacji niepodległościowych zakonspirowanych
pod szyldami klubów sportowych, tj. „Unia”, „Warta”
 Druga koncepcja odrzucała krwawe walki i zakładała
kontynuowanie pracy organicznej, stopniową polonizację
urzędów i szkół oraz ograniczanie się do akcji politycznych
o Jej zwolennicy, działacze związani z wielkopolską
Narodową Demokracją, sądzili, że o losach zaboru
pruskiego zadecyduje kongres pokojowy w Paryżu.
Działania te popierała Naczelna Rada Ludowa i Sejm
Dzielnicowy


POWSTANIE WIELKOPOLSKIE
Do Wielkopolski 26 grudnia 1918r. przybywa Ignacy Paderewski, wybitny pianista, członek KNP
w Paryżu. Polacy entuzjastycznie przywitali wybitnego rodaka, organizując demonstracje
patriotyczne i dekorując całe miasto flagami Polski i państw ententy.
Następnego dnia 27 grudnia 1918r. oddziały niemieckie wspierane przez niemiecką ludność
zorganizowały kontrdemonstrację, podczas której zrywano flagi i ostrzeliwano Bazar (hotel,
symbol polskości, gdzie zatrzymał się Paderewski). Doszło do chaotycznych walk, które
spontanicznie przekształciły się w powstanie.

 Pierwszym dowódcą został kpt. Stanisław Taczak, a w połowie stycznia 1919r.
dowodzenie przejął gen. Józef Dowbor-Muśnicki
 W ciągu kilku dni powstanie objęło całą Wielkopolskę. Powstańcy rozbrajali niemieckie
garnizony, blokowali linie kolejowe
 Powstanie solidarnie poparło całe społeczeństwo – mieszczanie, chłopi, duchowni i
ziemianie
 Do początku stycznia 1919r. powstańcy opanowali Poznań i większość Wielkopolski, nie
zdołali jednak wciągnąć do walki Polaków z Pomorza i Górnego Śląska.
 Na zajętych terenach władzę przejęła Naczelna Rada Ludowa, która spolszczała
administrację, policję i szkolnictwo, przystąpiono do formowania armii wielkopolskiej
 Naczelnym prezydentem prowincji poznańskiej został Wojciech Trąmpczyński
 Niemców zaskoczył wybuch i zasięg powstania. Nie mogli początkowo przystąpić do
tłumienia walk, ponieważ w Berlinie wybuchły zamieszki rewolucyjne zorganizowane
przez komunistyczny Związek Spartakusa. Dopiero po opanowaniu rewolucji podjęli w
połowie stycznia kontrofensywę.
 Delegacja polska z Romanem Dmowskim na czele nakłoniła do interwencji marszałka
Francji, Ferdinanda Focha. Foch zagroził Niemcom, że ich atak na Wielkopolskę
spowoduje wznowienie działań zbrojnych na Zachodzie.
16 lutego 1919r. podpisano w Trewirze traktat rozejmowy, ustalający linię demarkacyjną
między wojskami niemieckimi i wielkopolskimi. Polacy kontrolowali niemal całą Wielkopolskę.
Stanowiło to ważny argument w negocjacjach dotyczących włączenia jej do Rzeczypospolitej

Ś
l
ą
s
k


Polska utraciła Śląsk w I połowie XIV wieku na rzecz Czech. Jego ludność od czasów średniowiecza
ulegała germanizacji, ale pod koniec XIX wieku wśród Ślązaków, zwłaszcza na Górnym Śląsku,
odradzała się polskość. Repolonizacji sprzyjał napływ ludności spoza Śląska do pracy w kopalniach
i hutach.

 Część Polaków, głównie należących do POW Górnego Śląska przygotowywała się do
zbrojnej walki o przyłączenie do Polski.
 Część opowiadała się za działaniami, które umożliwiłyby odniesienie sukcesu w plebiscycie

Na konferencji paryskiej delegacja dążyła do włączenia Górnego Śląska do Polski, argumentując
swoje stanowisko przewagą liczebną ludności polskiej na tym terenie, tradycją historyczną oraz
znaczeniem tego ważnego ośrodka gospodarczego dla nowo tworzonej II Rzeczypospolitej. Niemcy
natomiast twierdzili, że Górny Śląsk jest tak silnie gospodarczo związany z ich państwem, że
polskie panowanie na Śląsku przed kilkoma wiekami nie może być argumentem za jego
przyłączeniem do państwa polskiego.

Stanowisko Niemców poparli Brytyjczycy i postanowili, że o losie Górnego Śląska zadecyduje
plebiscyt. Nad jego przebiegiem miała czuwać Międzysojusznicza Komisja Rządząca i
Plebiscytowa Górnego Śląska.
I powstanie śląskie
17.08.-24.08.1919

Geneza: po zakończeniu I wojny światowej na Śląsk powrócili pochodzący stamtąd
zdemobilizowani żołnierze niemieccy i wówczas fabrykanci, w większości Niemcy zaczęli
przyjmować do pracy rodaków, a zwalniać polskich robotników. Doprowadziło to do wybuchu
strajku generalnego, który po interwencji wojska niemieckiego w kopalni Mysłowice przekształcił
się w powstanie

Spontaniczny zryw oraz przewaga niemieckich sił spowodowały, że upadło ono po tygodniu walk.

Skutki:
 wycofanie wojsk niemieckich z terenów plebiscytowych, które na początku 1920r.
zastąpiły oddziały brytyjskie, francuskie i włoskie
 władzę na Górnym Śląsku przejęła Międzysojusznicza Komisja Rządząca i Plebiscytowa
Górnego Śląska
 utworzone zostały dwa komisariaty plebiscytowe – polski i niemiecki. Na czele polskiego
stanął Wojciech Korfanty

II powstanie śląskie
20.08-25.08.1920

Geneza: obecność oddziałów międzynarodowych na Górnym Śląsku nie wpłynęła na uspokojenie
sytuacji. Trwała ostra walka propagandowa i regularnie dochodziło do krwawych starć między
grupami Polskiej Organizacji Wojskowej Górnego Śląska a niemieckimi oddziałami Selbstschutzu.
W sierpniu 1920, gdy bolszewicy podchodzili pod Warszawę, nasiliły się niemieckie ataki i doszło
do spontanicznego wybuchu II powstania śląskiego.

Skutki:
 wprowadzenie policji mieszanej – niemiecko-polskiej, podlegającej władzom alianckim

Plebiscyt na Górnym Śląsku został przeprowadzony 20 marca 1921r. Polacy przegrali go ze
względu na skuteczniejszą akcję propagandową. Polska określana była przez Niemców krajem
sezonowym, czyli istniejący tylko chwilowo. Wykorzystali też oni w plebiscycie zasadę,
wprowadzoną na polskie żądanie, że mogą w nim wziąć udział osoby urodzone na Górnym Śląsku,
chociaż tam niemieszkające. Za przynależnością Górnego Śląska do Niemiec zagłosowało ponad
700 tys. ludzi, do Polski – niecałe 500 tys. Niemcy, popierane przez dyplomację Wielkiej Brytanii i
Włoch chciały utrzymania przez nie całego Górnego Śląska. Polska natomiast popierana przez
Francję dążyła do podziału Śląska na podstawie wyników głosowania w poszczególnych
powiatach. Przygotowywano się do kolejnego powstania.
III powstanie śląskie
3.05-5.07.1921

Geneza: Polacy 2 maja zorganizowali strajk generalny, a w nocy wysadzili mosty na Odrze,
odcinając praktycznie połączenie z Niemcami.

3 maja 1921r. dochodzi do wybuchu powstania. Jego przywództwo objął Wojciech Korfanty.
Wydał on Manifest do ludu górnośląskiego, w którym ogłosił się dyktatorem powstania i wezwał
Polaków do walki. Początkowo powstańcy opanowali większość obszaru plebiscytowego. Niemcy
szybko przystąpiły do kontrataku.

Najcięższą walkę stoczyli powstańcy o Górę Świętej Anny, ale przegrali ją. Siły niemieckie
poniosły jednak na tyle duże straty, że i9ch atak się złamał. W czerwcu 1921r. zaprzestano walk, a
zbrojne oddziały polskie i niemieckie pod kontrolą sił alianckich zostały wycofane ze spornych
terenów.


W październiku 1921r. Rada Ligi Narodów podjęła decyzję o podziale Górnego Śląska. Do Polski
przyłączono 29% terenu plebiscytowego, na którym znajdowała się większość górnośląskich
zakładów przemysłowych. Niemcom przypadły głównie tereny rolnicze. Rząd polski przejął
ostatecznie władzę administracyjną na przyznanych obszarze Górnego Śląska w połowie 1922r.
Zgodnie z wcześniejszymi obietnicami przyznano mu duży zakres autonomii, włącznie z prawem
do posiadania lokalnego parlamentu – Sejmu Śląskiego.

Rząd Paderewskiego
 państwa ententy nie były jednomyślne w kwestii polskiej. Szczególnie nieufnie odnoszono się do
Piłsudskiego, który w czasie wojny walczył po stronie państw centralnych, a przy tym był socjalistą. W
tej sytuacji polscy politycy różnych opcji porozumieli się:
o Piłsudski w kraju zawarł kompromis z prawicą, bojkotującą rząd Moraczewskiego
 W styczniu 1919, Roman Dmowski został szefem polskiej delegacji na kongres paryski,
a Ignacy Paderewski premierem i ministrem spraw zagranicznych (na miejsce
Moraczewskiego)
 Rząd polski został formalnie uznany przez Radę Najwyższą Mocarstw
Sprzymierzonych 21 lutego 1919r.
o Delegacja polska w lutym 1919 przedstawiła na konferencji paryskiej
projekt granic naszego państwa. W znacznym stopniu propozycje
pokrywały się z granicami przedrozbiorowymi z pewnym posunięciem
na zachód.
Ententa a sprawa polska
 Państwa ententy, decydując o polskich granicach, nie ustaliły ich na wschodzie, co wynikało głownie z
niejasnej wizji przyszłości Rosji
o Gdyby władzę przejęli biali, wówczas ententa uznałaby Rosję za sojusznika. Biali planowali
odbudowę rosyjskiego imperium w przedwojennych granicach lub ewentualnie, gdyby musieli
uznać niepodległą Polskę, to w granicach z 1795r.
o Gdyby zwycięstwo w wyborach odnieśliby komuniści, wówczas Francja wolałaby dysponować
silną Polską, stanowiącą zaporę przed bolszewikami i Niemcami. Clemenceau opowiadał się za
przyłączeniem do Polski Wielkopolski, całego Górnego Śląska i części Pomorza wraz z
Gdańskiem.
 Wpływy Clemenceau malały ze względu na jego pogarszający się stan zdrowia, a prezydent USA
Wilson skoncentrował się na sprawach Ligi Narodów. W rezultacie o polskich granicach decydował
brytyjski premier Lloyd George. Był on przeciwny odbudowie silnej wielonarodowej Rzeczypospolitej
i przeforsował projekt przeprowadzenia plebiscytów, które miały zadecydować o ustaleniu
zachodnich granic. Nie zgadzał się na włączenie terenów zamieszkiwanych przez ludność białoruską
ukraińską. Obawiał się wzmocnienia Francji, która przez sojusz z Polską, Czechosłowacją, Jugosławią i
Rumunią stałaby się mocarstwem zagrażającym koncepcji równowagi sił.
 Traktat wersalski
o Podpisany 28 czerwca 1919r. usankcjonował istnienie państwa polskiego
o Polska otrzymała Wielkopolskę wraz z Bydgoszczą (której powstanie wielkopolskie nie
objęło), Pomorze Gdańskie – pas o szerokości 70km z Mierzeją Helską (bez portów)
o Gdańsk otrzymał status wolnego miasta pod zarządem komisarza Ligi Narodów. Włączono
Gdańsk w polską strefę celną.
o Na Warmii, Mazurach i Powiślu w lipcu 1920r. przeprowadzono plebiscyty (Polacy przegrali)
o Polska została zmuszona do podpisania małego traktatu wersalskiego.

Gospodarka II Rzeczypospolitej

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 roku, przed
młodym państwem stało bardzo wiele problemów. Oprócz
spraw związanych z utrzymaniem niepodległości i kształtem
nowopowstałego państwa, głównym problemem był bardzo zły
stan polskiej gospodarki.
Okres odbudowy gospodarki po I wojnie światowej

Na ziemiach nowo utworzonej Polski w czasie I wojny
światowej odbywały się bardzo ciężkie walki. Ofensywy Rosjan
oraz Niemców i Austriaków z drugiej strony, poczyniły wielkie
spustoszenia na terenach II Rzeczypospolitej. Polska poniosła
bardzo duże straty materialne podczas światowego konfliktu.
Pierwszym problemem, przed którym stanęły polskie władze
było, więc zapewnienie podstawowych środków do życia
obywatelom. Realna była groźba głodu w zimie na przełomie
roku 1918 i 1919. Władzom udało się temu zapobiec, co niewątpliwie powstrzymało społeczeństwo od radykalizacji
nastrojów, która równałaby się groźbie wybuchu komunistycznej rewolucji. Kolejnym problemem, z jakim musiało
sobie poradzić młode państwo polskie, było wielkie zróżnicowanie ziem obecnie scalonych, ale przez ponad 100 lat
pozostających w innych organizmach państwowych. Wiązało się to z nierównomiernym rozwojem poszczególnych
regionów. Ziemie zaboru niemieckiego były gospodarczo najlepiej rozwinięte, zdecydowanie gorzej sytuacja
wyglądała w zaborze rosyjskim, a ziemie Galicji charakteryzowały się bardzo niskim rozwojem przemysłu i
prymitywnym oraz rozdrobnionym gospodarowaniem na roli. Ten region był w związku z tym najbiedniejszy i
najbardziej zacofany gospodarczo. Zarysowany został więc podział na Polskę A i Polskę B. Bardzo dobrym
przykładem zróżnicowania i problemów z tym związanych był inny rozstaw torów w dawnym zaborze rosyjskim.

Kolejnym problemem było uzależnienie produkcji i handlu w poszczególnych regionach od swej dawnej metropolii.
Wiele towarów musiało być eksportowanych w całkiem innym kierunku, gdyż dawne, przedwojenne rynki nie były
już dostępne dla polskich towarów (np. dawny rynek rosyjski).

Ziemie polskie będące pod zaborami znajdowały się na peryferiach imperiów zaborczych, więc nie przywiązywano
wielkiej wagi do rozwoju przemysłu na tych terenach. W związku z tym z wyjątkiem ziem zaboru pruskiego,
gospodarka opierała się na uprawie ziemi. Po wojnie 65 % Polaków było rolnikami. Jednak tylko w Wielkopolsce
istniało dobrze rozwinięte rolnictwo. Pozostałe regiony były pod tym względem zaniedbane, a rolnictwo opierało się
na wielkiej własności ziemskiej mającej swe korzenie jeszcze w czasach szlacheckich. Większość mieszkańców wsi
nie posiadało swej ziemi, co rodziło potrzebę reformy rolnej opartej głównie na parcelacji wielkich majątków
ziemskich. Uchwałą Sejmu z 1919 roku maksimum posiadanej ziemi to 60 ha na zachodzie i 180 ha na wschodzie.
Nadwyżki miały być obowiązkowo wykupione po cenach urzędowych. Parcelowana ziemia miała być przekazana
bezrolnym i małorolnym chłopom.

Dla gospodarki powojennej Polski kluczową rolę odgrywał handel węglem, będący w tamtych czasach jedną z
głównych światowych gałęzi gospodarki. Dlatego tak kluczową rolę w polityce polskiej miała kwestia Górnego Śląska.
Po trzecim Powstaniu Śląskim zgodnie z decyzjami Ligi Narodów część terenów spornych ze zdecydowaną
większością kopalń i zakładów przemysłowych dostała się w ręce Polaków. Poza tym do roku 1925 Niemcy musieli
kupować określone ilości polskiego węgla bez nakładania na nie cła.

Następny trudny do rozwiązania problem to kwestia Gdańska będącego polskim „oknem na świat”. Zgodnie z
decyzjami Ligi Narodów zostawał on wolnym miastem. Jednak Niemcy uniemożliwiali Polakom swobodne korzystanie
z gdańskiego portu. Zrodziło to więc konieczność stworzenia własnego portu, którego budowa rozpoczęła się w 1923
roku w Gdyni.

Ustabilizowanie granic i utworzenie ram konstytucyjnych państwa nie równało się jednak końcowi problemów
polskiej gospodarki. Wręcz przeciwnie, w 1923 i 1924 roku nastąpił wielki spadek wartości pieniądza (marki polskiej)
i wzrost inflacji. Pojawiło się zjawisko hiperinflacji (kilkusetprocentowa inflacja). Do rozwiązania tego problemu został
powołany nowy premier i minister skarbu Władysław Grabski. Wprowadził on nadzwyczajny podatek majątkowy,
zmniejszył wydatki administracji oraz ograniczył dotacje dla nierentownych przedsiębiorstw państwowych.
Doprowadziło to do zrównoważenia budżetu państwowego, ale ubocznym skutkiem był znaczny wzrost bezrobocia.
Dla rozwiązania problemu hiperinflacji stworzono niezależny od rządu Bank Polski, emitujący nową walutę, złotówkę.
Kolejnym problemem, jaki pojawił się była wojna celna z Niemcami. Po wygaśnięciu obowiązku nie nakładania cła na
polski węgiel przez Niemców, rząd polski postanowił wprowadzić zaporowe cła na wszystkie towary sprowadzane z
Niemiec. Rząd niemiecki odpowiedział tym samym. Spowodowało to wielkie straty polskiej gospodarki, gdyż Niemcy
były w tym czasie naszym głównym partnerem handlowym. Szczególnie trudna była sytuacja polskiego górnictwa.
Kryzys częściowo rozwiązało dopiero znalezienie nowego rynku zbytu na polski węgiel, jakim była Szwecja.
Gospodarka w latach wielkiego kryzysu

Krach na giełdzie Wall Street w 1929 roku (tzw. czarny czwartek 29 X 1929 r.) spowodował wielki kryzys
gospodarczy właściwie na całym świecie. Głównymi symptomami kryzysu było zmniejszenie produkcji, bankructwa
przedsiębiorstw i banków oraz idący za tym wzrost bezrobocia. Kryzys nie ominął też Polski, w której trwał mniej
więcej aż do 1935 roku (kryzys światowy trwał od 1929 do około 1933). Specyficznymi cechami polskiego kryzysu
była katastrofalna sytuacja rolnictwa oraz ucieczka kapitału za granicę. Podobnie jak w innych krajach próbowano
walczyć z kryzysem za pomocą interwencjonizmu państwa. Postacią wiążącą się z próbami rozwiązania kryzysu jest
minister Eugeniusz Kwiatkowski. W 1936 roku zainicjował on 4-letni plan inwestycyjny polegający na odgórnym
planowaniu gospodarki i licznych inwestycjach. Wprowadzano także liczne preferencje dla przedsiębiorców
inwestujących na obszarach kraju szczególnie zagrożonych kryzysem.

Kolejnym wielkim przedsięwzięciem ministra Kwiatkowskiego było powstanie Sześcioletniego Planu Modernizacji i
Rozbudowy Sił Zbrojnych. Z planem tym ściśle związane było powstanie Centralnego Okręgu Przemysłowego (COP).
COP umiejscowiony został w widłach Wisły i Sanu. Lokalizacja ta wiązała się z oddaleniem od granic z Niemcami i
ZSRR, bliskością surowców (siarka, ropa naftowa, gaz ziemny, węgiel), oraz tanią siłą roboczą z przeludnionych
galicyjskich wsi. Powstanie COP likwidowało także różnice między tzw. Polską A i Polską B. W obrębie COP-u
powstało wiele fabryk głównie o charakterze zbrojeniowym, m.in. fabryki lotnicze w Rzeszowie i Mielcu, huta w
Stalowej Woli, liczne elektrownie, fabryki broni w Radomiu i Sanoku oraz fabryka samochodów ciężarowych w
Lublinie.










Przewrót majowy w 1926 roku i rządy sanacji

Przewrót majowy

Sytuacja w Polsce pod rządami tzw. chjeno-piasta (koalicji endecji i PSL „Piast”) nie była dobra. Pojawiały się liczne
problemy gospodarcze, związane głównie z wojną celną z Niemcami (15 VI 1925 wygasła ważność nakazu
nakładającego na Niemcy obowiązek dopuszczenia na swój rynek bez cła 500 tys. ton węgla z Polski). Polska 1 VII
wprowadziła maksymalne taryfy celne na artykuły importowane z Niemiec, a Niemcy w odpowiedzi zrobili to samo z
artykułami z Polski). Duże zaniepokojenie budziła także sytuacja Polski na arenie międzynarodowej. Układ w Locarno
z 1925 roku gwarantujący granice Niemiec z zachodnimi sąsiadami, natomiast niewspominający nic o Polsce i
Czechach był dla Polaków jasnym sygnałem, że Niemcy nie rezygnują z chęci przesunięcia swej wschodniej granicy
kosztem Polski. Innym problemem było także zacieśnianie się współpracy radziecko-niemieckiej (układ z Rapallo
1922 r.)

Wszystkie te problemy wewnętrzne jak i zewnętrzne coraz bardziej zwiększały popularność J. Piłsudskiego. Był on
powszechnie uważany za jedyną osobę, która może wprowadzić porządek w targanym konfliktami partyjnymi
państwie. Był on przez wielu kreowany na męża opatrznościowego, posiadał także poparcie większości wojska.
Jednak marszałek przez dłuższy czas wstrzymywał się od konkretnych działań. Ze swojego Sulejówka w sposób
krytyczny recenzował poczynania rządu, co przysparzało mu jeszcze popularności. Oprócz wielu wojskowych
(wywodzących się głównie z legionów), Piłsudskiego popierały partie lewicowe, z których się wywodził (PPS, PSL
„Wyzwolenie”).

Sytuacja zdynamizowała się na początku maja 1926 roku, gdy premierem po raz trzeci został Wincenty Witos. Ten
fakt zaktywizował Piłsudskiego i popchnął jego zwolenników do działania. 12 V 1926 roku w podwarszawskim
Rembertowie nastąpiła koncentracja wojsk wiernych Piłsudskiemu. Następnie oddziały wierne marszałkowi zajęły
warszawską Pragę. Rząd ogłosił stan wyjątkowy, jednak jego próby sprowadzenia do stolicy wojsk wiernych rządowi
nie powiodły się z powodu sprowokowanego przez popierających Piłsudskiego socjalistów strajku kolejarzy. W dniu
13 V odbyło się sławne spotkanie Piłsudskiego z Prezydentem Wojciechowskim na moście Poniatowskiego. W dniach
13 i 14 V trwały na terenie Warszawy walki między zwolennikami marszałka a wojskami wiernymi rządowi. 14 V
zajęto Belweder, a Prezydent Wojciechowski złożył rezygnację. 15 V do dymisji podał się także Wincenty Witos. W
dniu 31 V sejm zdecydowaną większością głosów wybrał na prezydenta J. Piłsudskiego, jednak ten nie przyjął tego
stanowiska. Istnieje jednak opinia, że jego wybór przez parlament był swego rodzaju zalegalizowaniem przewrotu
majowego, który w sposób ewidentny był niezgodny z konstytucją. Po rezygnacji Piłsudskiego na prezydenta
wybrano kandydata wysuniętego przez marszałka, Ignacego Mościckiego.

Przewrót majowy był zrozumiałym skutkiem dążeń społeczeństwa do wzmocnienia władzy wykonawczej, kosztem
niewydolnego systemu parlamentarnego. Istniała tendencja do szukania charyzmatycznego przywódcy, który
obejmie rządy „silnej ręki”. Takie poglądy panowały w wówczas w prawie całej Europie, a więc przypadek polski nie
był tutaj odosobniony.
Nowela sierpniowa

W dniu 2 VIII 1926 roku wprowadzono nowelizację konstytucji, (tzw. nowela sierpniowa) która wzmacniała władzę
wykonawczą i realizowała podstawowe postulaty obozu Piłsudskiego.

Główne zmiany wprowadzone przez nowelę sierpniową to:

a) Prezydent miał prawo rozwiązywać parlament na wniosek Rady Ministrów;
b) Sejm nie może rozwiązać się sam;
c) Rada Ministrów uchwali swój projekt budżetu, jeżeli Sejm nie będzie w stanie tego zrobić;
d) Ewentualne votum nieufności dla rządu rozpatrzone będzie na następnych obradach Sejmu a nie na tym, na
którym było zgłoszone;
e) Prezydent wydawał dekrety z mocą ustaw w czasie, gdy Sejm nie obraduje;
f) Prezydent zarządza nowe wybory.


Rządy sanacji

Sanacja, czyli odnowa państwa – jeden z głównych postulatów, haseł obozu piłsudczyków, nazwa ta przylgnęła
później do wszystkich zwolenników Piłsudskiego.
Po przewrocie majowym premierem został dawny współpracownik Piłsudskiego Kazimierz Bartel. Później przez dosyć
krótki okres Piłsudski także był premierem. Marszałek starał się jednak raczej kierować wszystkim nie bezpośrednio.
Było to możliwe dzięki ogromnemu autorytetowi, jaki posiadał wśród swoich współpracowników. Dzięki niemu obóz
sanacji składający się z ludzi o bardzo różnych poglądach tworzył w miarę spójną całość. Piłsudski postanowił nie
rozpisywać nowych wyborów. Jednak stary sejm, w którym przewagę miała prawica podporządkowywał się
decyzjom marszałka, gdyż ten posiadał poparcie społeczeństwa i wojska.

Zwolennicy Piłsudskiego stworzyli Bezpartyjny Blok Współpracy z Rządem (BBWR), który wystartował w wyborach do
parlamentu w 1928 roku. Zgodnie z oczekiwaniami BBWR te wybory wygrał, jednak nie tak wielką ilością głosów
jakby tego pragnął Piłsudski. W tym czasie wzrósł w parlamencie sprzeciw wobec polityki Piłsudskiego. Doprowadziło
to do zawiązania koalicji PPS, PSL „Wyzwolenie” (partie te popierały przewrót majowy), PSL „Piast” i chadecji
(Chrześcijańskiej Demokracji). Koalicja ta nazywana była „centrolewem”. Zdołała ona w 1929 roku uchwalić wotum
nieufności dla rządu obozu sanacji (premiera K. Świtalskiego). Opozycja dążyła do zradykalizowania mas i wywołania
ostrej konfrontacji z władzą. Zapowiedziano „zrzucenie” prezydenta siłą, wezwano do bojkotu podatków, co groziło
destabilizacją gospodarki, zapowiedziano na wrzesień 1930 wielkie manifestacje w całym kraju. Piłsudski zdecydował
się na zduszenie buntu. Prezydent Mościki rozwiązał Sejm, następnie aresztowano 19 przywódców opozycji (w tym
Wincentego Witosa), których osadzono w Brześciu. W tym samym roku odbyły się wybory do Parlamentu,
zakończone zdecydowanym zwycięstwem BBWR. Wybory te nazywane są „wyborami brzeskimi” (1930 rok), gdyż
przywódcy opozycji byli aresztowani, a władza dopuszczała się wielu nadużyć.

BBWR i Piłsudski posiadali praktycznie pełnię władzy. Jednym z głównych celów stało się, więc stworzenie nowej
konstytucji odpowiadającej dążeniom piłsudczyków jak i samego marszałka. W tym czasie nastąpiło też zjednoczenie
opozycji. Po połączeniu PSL „Piast” i „Wyzwolenie” powstało Stronnictwo Ludowe pod kierownictwem St.
Mikołajczyka. Na prawicy postał endecki Obóz Wielkiej Polski.

W 1935 roku wprowadzono nową ordynację wyborczą, która w praktyce umożliwiała wejście do parlamentu tylko
osobom popieranym przez obóz rządowy. W tym samym roku 23 IV powstała nowa konstytucja zwana Konstytucją
Kwietniową (1935 rok). Różniła się ona w sposób bardzo znaczący od poprzedniej ustawy zasadniczej. Utrzymywała
wprawdzie trójpodział władzy, ale ze zdecydowaną przewagą władzy wykonawczej (rząd, prezydent) nad władzą
ustawodawczą (parlament). Zgodnie z Konstytucją Kwietniową, szczególnie silną pozycję otrzymywał prezydent. Był
on odpowiedzialny tylko przed „Bogiem i historią”. Podlegały mu: rząd, Sejm, Senat, armia, sądy i kontrola
państwowa. Mianował on: premiera i ministrów, sędziów, w tym Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego, sędziów
Trybunału Stanu, prezesa NIK. Był zwierzchnikiem sił zbrojnych. Prezydent zarządzał wybory, miał prawo veta
zawieszającego, prawo łaski, wydawał dekrety z mocą ustawy. Wybory prezydenckie odbywały się, co 7 lat, a prawo
wybierania miało Zgromadzenie Elektorów (50 z Sejm, 25 z Senatu, 5 wirylistów). Główne cechy konstytucji to,
zawarty w niej pogląd, że podmiotem władzy jest nie Naród, lecz Państwo. Wynika z niej zasada elitaryzmu, czyli
faworyzowania jednostek wybitnych, przydatnych społeczeństwu. Odchodzono od zasad liberalizmu (interesów
jednostki) na rzecz interesów całego społeczeństwa, oraz od systemu parlamentarno-gabinetowego w kierunku
autorytarnego systemu prezydenckiego.
Śmierć Piłsudskiego i dekompozycja obozu sanacyjnego

Niedługo po uchwaleniu konstytucji, 12 V 1935 roku zmarł marszałek Józef Piłsudski. Rząd ogłosił z tego powodu
żałobę narodową. Śmierć Piłsudskiego tak jak można się było tego spodziewać spowodowała konflikty w łonie
BBWR, której jedność utrzymywał dotąd jedynie autorytet marszałka. Rywalizującym frakcjom przewodzili Walery
Sławek będący szefem BBWR, prezydent Ignacy Mościki przewodzący tzw. Frakcji zamkowej, oraz Główny Inspektor
Sił Zbrojnych (czyli właściwie główny zwierzchnik armii – funkcja stworzona wcześniej specjalnie dla Piłsudskiego)
generał a później marszałek Rydz-Śmigły. W tym czasie następował wzrost niezadowolenia społecznego, wielkie
strajki chłopskie z roku 1937. Jednak w obliczu zagrożenia zewnętrznego ze strony hitlerowskich Niemiec,
popularność sanacji i marszałka Rydza-Śmigłego rosła. W 1937 w miejsce rozbitego BBWR powołano Obóz
Zjednoczenia Narodowego (tzw. ozon), który głosił hasła solidaryzmu społecznego i państwowego. W przededniu
wojny faktycznie udało się rządzącym zjednoczyć naród wobec wielkiego zagrożenia ciążącego nad Polską.