P. 1
MATAWANG ( KESENIAN ISLAM )

MATAWANG ( KESENIAN ISLAM )

4.73

|Views: 2,435|Likes:
Published by onemahmud
Sejarah kesenian islam yang dilihat dari sudut matawang.
Sejarah kesenian islam yang dilihat dari sudut matawang.

More info:

Published by: onemahmud on May 01, 2008
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as DOC, PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

05/09/2014

pdf

text

original

1 1.

0 PENDAHULUAN

Dalam kertas kerja ini, kami akan memfokuskan tentang kesenian Islam dalam aspek mata wang. Banyak tinggalan sejarah Islam yang meninggalkan kesan dan tamadun Islam telah lama wujud dengan pelbagai tinggalan sejarah. Dalam kertas kerja ini juga, kami akan memfokuskan tentang mata wang seperti dirham dan dinar yang wujud sebelum Islam, zaman Rasulullah SAW, zaman Khulafa’ al-Rasyidin, zaman Umayyah, zaman Abasiyyah seterusnya pada zaman Uthmaniyyah dan zaman-zaman selepasnya. Banyak aspek yang dapat dibincangkan di sini iaitu mengenai sejarah kewujudan mata wang itu sendiri sama ada berkaitan dengan sejarah dinasti pemerintahan, tempat, reka bentuk, tahun dan sebagainya. Kegemilangan mata wang dapat dikaji hasil daripada seni dan reka bentuk mata wang yang menggambarkan tentang sesuatu dan mempunyai maksud yang tersirat.

2 2.0 MAKSUD MATA WANG DINAR DAN DIRHAM

Dinar dalam peradaban Islam merupakan salah satu unit mata wang syiling yang ditempa oleh orang Islam dan ianya dipakai sejak zaman permulaan Islam lagi. Perkataan dinar berasal daripada denarius dalam bahasa-bahasa Greek dan Latin dan kemungkinan juga dalam bahasa Parsi yang diambil daripada bahasa Aramic dan memberi erti unit mata wang perak atau emas yang diguna oleh orang Roman. Daripada bahasa Greek atau Parsi, perkataan ini memasuki bahasa Arab lama sebelum Islam. Perkataan dinar disebut dalam al-Quran dalam Surah al-Imran ayat 75 yang bermaksud: “ Dan di antara ahli kitab, ada orang yang jika kamu mempercayainya dan amanahkan dia menyimpan harta yang banyak, ia akan mengembalikannya (dengan sempurna) kepadamu, dan ada pula di antara mereka yang jika engkau amanahkan menyimpan sedinar pun, ia tidak akan mengembalikannya kepadamu kecuali jika engkau selalu menuntutnya. Yang demikian itu adalah kerana mereka mengatakan tidak ada jalannya bagi yang menanggung dosa mengenai orang-orang yang ummi dan mereka selalu berkata dusta terhadap Allah sedang mereka mengentahui (bahawa mereka berdusta ).”

Dirham pula diperbuat daripada perak dan diambil daripada nama unit mata wang perak yang diguna oleh orang Sasan di Persia. Dirham juga berasal daripada perkataan Yunani iaitu drachma Dirham yang mempunyai dua pengertian iaitu timbangan dan mata wang. Dari segi timbangan, dirham asal yang digunakan di negara Islam sukar untuk dibandingkan dengan sistem metrik sekarang.

3 2.1 MATA WANG SYILING SEBELUM ISLAM

Mata wang syiling telah mula digunakan sebelum Islam. Penggunaan syiling emas dan perak dipercayai telah bermula pada abad ke-6 SM. Raja Lydia (560-546 S.M) dikatakan orang pertama yang menempa mata wang syiling daripada kedua-dua logam tersebut. Semenjak dari itu, syiling emas dan perak telah ditempa sebahagian besar bahagian dunia oleh orang Greek disebabkan kepentingan perdagangan yang memerlukan pertukaran dan juga kerana kemegahan. Pelbagai motif yang tertera pada mata wang syiling yang ditempa. Terdapat gambar-gambar binatang seperti singa, kura-kura, penyu, burung hantu dan burung helang. Ada juga tempaan yang berbentuk kepala dewadewa yang menjadi sembahan mereka yang menghiasi syiling.

Keadaan demikian berterusan dan berlanjutan sehinggalah kemunculan Alexander the Great pada abad ke-4 S.M. Dari Macedon hingga ke Babylon, syiling-syiling emas dan perak ditempa dengan motif ukiran dan berat yang serupa, dihiasi keseluruhannya dengan gambar-gambar dewa seperti Apollo dan Zeus atau Heracles dan Athena. Selepas daripada kematia Alexander, gambarnya pula yang menjadi hiasan pada syiling. Syilingsyiling pada zaman ini jarang dihiasi dengan gambar-gambar pemerintah yang masih hidup dan berkuasa. Akan tetapi, pada abad ke-3 S.M, syiling emas tidak banyak yang ditempa. Perak merupakan logam utama mata wang syiling di wilayah-wilayah yang dikuasai oleh pengganti-pengganti Alexander dengan menggunakan piawai berat yang serupa seperti yang telah ditetapkan oleh penakluk dunia kecuali di Mesir yang masih berpegang kepada piawaian sendiri dan masih menempa syiling emas.

Kekuasaan Roman ke atas wilayah-wilayah kekuasaan Greek berlaku kira-kira akhir abad ke-3 S.M terutama di Timur Tengah telah merubah keadaan. Hampir keseluruhan mata wang syiling yang ditempa di daerah-daerah yang dahulunya dikuasai oleh orang Greek kini diperbuat daripada gangsa manakala syiling perak hanya ditempa

4 dalam keadaan-keadaan tertentu sahaja seperti di Mesir dan Syria. Semuanya dihiasi dengan terapan kepala maharaja-maharaja Roman ataupun wira-wira tempatan. Beberapa wilayah di Anatolia dan Afrika yang tunduk kepada Roman juga dibenarkan menempa syiling emas buat sementara waktu sebelum diserapkan ke dalam Empayar Roman. Di Judea, orang Yahudi dibenarkan menempa mata wang syiling mereka sendiri yang diperbuat daripada tembaga dengan hiasan lambang-lambang agama Yahudi seperti mangkuk arak, buah-buahan dan pokok tamar. Pada abad terakhir sebelum masihi, gambar wajah pemerintah Yahudi sendiri juga ditempa di samping gambar tempat meletak lilin bercabang tujuh atau menorah.

Pada abad ke-2 S.M, orang Roman telah memperkenalkan mata wang syiling denarius yang ditempa daripada perak dan menjadi mata wang utama di Tengah dan Barat Laut Tengah. Pada masa yang sama, di sebelah Timur pula mereka telah membenarkan penggunaan mata wang syiling emas tempatan seperti yang ditempa di Macedon atau syiling perak yang dikeluarkan di Athen dan Anatolia. Pada tahun 80 S.M, mereka telah menghentikan pengeluaran syiling gangsa buat sementara waktu. Pada tahun 46 S.M, syiling denarius daripada emas mula ditempa di Rome semasa pemerintahan Caesar.

Perpecahan Empayar Roman kepada Empayar Roman Barat yang berpusat di Rome dan Empayar Roman Timur yang berpusat di Constantinople pada tahun 395 M. Mata wang yang berasaskan denarius orang Roman atau mata wang emas yang diperkenalkan oleh Constantine yang dikenali sebagai solidus. Syiling Byzantium juga dihiasi oleh teraan gambar maharaja memakai mahkota, baju atau topi besi yang dihiasi salib. Di Iraq dan Iran serta daerah kekuasaan Parsi sebelum Islam, penggunaan mata wang syiling dipercayai bermula selepas diperkenalkan di Lydia pada abad ke-6 S.M. Pada mulanya, orang Parsi menempa syiling emas yang dikenali dengan nama daric dan syiling perak yang dikenali siglos. Kedua-duanya mempunyai hiasan yang serupa di bahagian hadapan iaitu gambar maharaja duduk melutut memegang busur panah di

5 tangan kanan dan lembing di tangan kiri. Manakala bahagian belakangnya pula tidak mempunyai apa-apa hiasan.

Namun begitu, selepas orang Parthians berkuasa pada pertengahan abad ke-3 M, mereka banyak menempa syiling perak yang dipanggil drachma, dan tembaga dengan gambar maharaja yang memerintah di bahagian hadapan dan gambar Arcases iaitu pengasas dinasti yang memegang busur di bahagian belakang.

2.2 MATA WANG SYILING SELEPAS KEDATANGAN ISLAM

2.2.1 MATA WANG SEMASA ZAMAN PEMERINTAHAN RASULULLAH S.A.W

Selepas pemerintahan Islam bermula dan tertegak di Madinah, mata wang emas Byzantium yang dipanggil solidus manakala mata wang perak Sasan yang dipanggil drachm terus diguna pakai. Mata wang-mata wang tersebut masih terus digunakan dalam urusan seharian semasa zaman Rasulullah s.a.w di Semenanjung Arab terutamanya di Makkah dan Madinah.

Semasa pemerintahan Rasulallah s.a.w, tiada perubahan yang dilakukan terhadap mata wang syiling. Ini disebabkan oleh Rasulullah s.a.w lebih menumpukan kepada penyebaran dan pengukuhan agama Islam yang menitikberatkan kepada pembinaan ummah dan dakwah Islamiyyah di Semenanjung Arab. Masyarakat Arab sebelum kedatangan Islam lagi telah mengenali mata wang syiling emas Byzantium sebagai dinar dan mata wang syiling perak Sasan sebagai Dirham.

6 Ketika pemerintahan Baginda, emas dan perak telah menjadi pertukaran di Semenanjung Arab tetapi ada juga yang membuat urusniaga menggunakan bentuk jongkong emas. Sesetengah pedagang yang miskin hampir tidak mengenali nilai harga emas dan begitu juga dengan pahlawan Arab tidak mengetahui nilainya dan menukar warna kuning (emas) dengan warna putih (perak) dalam kuantiti yang sama. Manakala di Makkah, nilai harga emas adalah rendah disebabkan emas mudah didagangkan atau dibawa dan disembunyikan berbanding dengan perak.

Namun begitu, menurut sunnah bahawa ia dikira satu hukum yang dikenali sebagai taqrir yang boleh dilakukan kerana Nabi Muhammad s.a.w tidak membantah ataupun menggalakkannya. Ketika itu juga, kaum muslimin terus menggunakan dinar Romawi dalam bentuk cop dan gambar asli sepanjang hidup Rasulullah s.a.w. Walaubagaimanapun telah berlaku perbezaan dirham Parsi yang dibuat dalam bentuk berat 20 qirat atau berat 12 qirat atau 10 qirat.

Keadaan mula berubah apabila Nabi Muhammad s.a.w dipilih sebagai rasul. Dinar dan dirham telah dinaiktarafkan sebagai mata wang rasmi dalam urusniaga sektor ekonomi kerana terdapat keseragaman bagi memudahkan urusniaga dan reka bentuk yang berunsur Islam mula menyusup dalam penempaan dinar dan dirham.

2.2.2

MATA WANG PADA ZAMAN PEMERINTAHAN KHULAFA’ AL-RASYIDIN

Pada zaman pemerintahan Saidina Abu Bakar r.a (11-13H), kedudukan mata wang dinar dan dirham di Semenanjung Arab tidak mengalami sebarang perubahan malahan menggunakan mata wang yang sedia ada pada zaman Rasulullah s.a.w. Ini kerana Saidina Abu Bakar terpaksa menyelesaikan dan menguruskan perkara yang penting selepas kewafatan Nabi Muhammad s.a.w terutamanya dalam memerangi mereka yang enggan

7 membayar zakat atau al-Riddah. Selain itu, tempoh pemerintahan beliau adalah singkat iaitu selama 2 tahun 4 bulan menyebabkan beliau tidak sempat memberi perhatian kepada soal mata wang tersebut malah masih mengekalkan gambar Maharaja Sasan melainkan ditambah pada sesetengahnya dengan mengukir perkataan tauhid huruf kufi kalimah

‫ الحممد ل‬atau ‫ محممد رسمول ل‬dan ‫ لاله ال ال وحده‬atau ‫ بسمم ال ربمى‬pada mata wang
tersebut.

Saidina Umar r.a yang merupakan khalifah kedua selepas Saidina Abu Bakar r.a juga tidak membuat sebarang perubahan pada mata wang dinar ketika permulaan pemerintahannya. Menjelang tahun 18 Hijrah, beliau telah memperkenalkan dirham Islam yang masih lagi dalam bentuk Sasan dengan ukiran-ukirannya, cuma ditambah sedikit lambang tauhid kepada Allah s.w.t dengan tulisan Kufi seperti (Bismillah ),

‫بسممم ال‬

‫بسم ال ربي, الحمدل‬dan sesetengahnya pula ditulis dengan kalimah ‫محمد‬

‫ .رسمول ل‬Beliau turut menetapkan piawaian bahawa 10 dirham bersamaan 7 dinar dan
ini masih kekal diguna pakai sehingga kini. Satu dinar mempunyai 91.6 peratus atau 22 karat seberat 4.25 gm manakala dirham ialah syiling perak seberat 2.975 gm. Saidina Umar r.a. merupakan orang yang bertanggungjawab dalam menyeragamkan standard mata wang tersebut mengikut 7 dinar haruslah sama dengan 10 dirham.

Pada zaman pemerintahan Saidina Uthman pula, beliau telah menerbitkan dirham dalam bentuk sebagaimana yang telah dibuat oleh Saidina Umar al-Khattab. Beliau tidak membuat perubahan yang ketara pada wang dinar. Apa yang telah dilakukan hanya menambahbaikkan pada tempat wang itu dicipta, tarikh ia dikeluarkan dengan menggunakan huruf Bahlawiyyah ( Parsi ) umpamanya ,‫ال‬

‫بسم ال , بركة , بسم ال ربى‬

‫.ال ا كبر‬

8 Manakala pada pemerintahan Saidina Ali r.a pula, wang-wang dirham dicipta mengikut dirham seperti pada zaman Khalifah Saidina Uthman iaitu dengan menggunakan kalimah-kalimah dan perkataan kufi seperti Bismillahi Rabbi dan Rabbi Allah.

Apa yang dapat dilihat di sini bahawa dinar atau mata wang pada zaman Rasulullah s.a.w tidak mengalami perubahan yang ketara dan hanya mengekalkan pada tempaan pada zaman-zaman yang sebelumnya. Nilai-nilai Islam yang telah diterap pada mata wang melambangkan identiti keislaman yang telah wujud.

2.2.3

MATA WANG PADA ZAMAN KERAJAAN UMAYYAH ( 661-750M )

Perkembangan mata wang pada zaman Khulafa’ al-Rasyidin diteruskan lagi pada pemerintahan Umayyah oleh Khalifah Muawiyah. Abu Sufyan yang merupakan pengasas pertama Dinasti Umawi yang berpusat di Damsyik dikatakan telah mengeluarkan dan menempa syiling emas dengan dihiasi oleh gambarnya sebagai khalifah yang sedang memegang pedang. Disamping itu, usaha ke arah mewujudkan wang dirham juga dilakukan pada zaman pemerintahan Umayyah yang bermula sejak pemerintahan Muawiyah supaya mengikut reka bentuk wang Kerajaan Sasan (Parsi) di Iraq dengan meletakkan beberapa lambang tauhid seperti mana yang telah berlaku pada zaman Khulafa’ al-Rasyidin (Maqrizi Taqiyuddin Ahmad Ibn Ali 1967 : 9).

Tindakan–tindakan yang telah dilakukan oleh khalifah pada zaman ini boleh dianggap sebagai percubaan awal untuk menempa mata wang Islam dengan jati diri yang tersendiri. Abdullah bin Ibn Zubair yang diakui sebagai khalifah sementara di Makkah dan Madinah serta Iraq dan Mesir telah menempa dirham yang berbentuk bulat antara tahun 61H-73H. Beliau juga merupakan orang pertama yang memperkenalkan dirham

9 berbentuk bulat serta turut menempa dirham dengan menera ungkapan pada bahagian hadapan dan perkataan

‫محمد رسول ال‬

‫اممر ال بالوفمأ والعدل‬

pada bahagian belakang.

Pada tahun 70H, adiknya Mus’ab yang menjadi gabenor Iraq menempa dirham mengikut acuan drachm Sasan dan menerakan padanya perkataan ‫ بركة‬dan ‫( ال‬al-Baladhuri 1987 : 653).

Kemuncak kepada usaha menempa mata wang dengan identiti dan jati diri Islam yang tersendiri berlaku pada zaman Khalifah Abd al- Malik bin Marwan yang memegang tampuk pemerintahan bermula dari tahun 65 Hijrah hingga tahun 81 Hijrah. Beberapa percubaan telah dibuat untuk tujuan tersebut selain daripada kejayaannya mengalahkan Mus’ab Ibn Zubair Abdul Malik Ibn Marwan pada tahun 73H dan meletakkan dunia Islam di bawah satu pemerintahan oleh Dinasti Umawi. Usaha-usaha ini tidak terbatas hanya dengan menambah perkataan atau ungkapan yang bersifat Islam pada syiling yang ditempa dengan menggunakan acuan-acuan Byzantium atau Sasan seperti sebelum ini walaupun ia masih diteruskan.

Perubahan mata wang syiling yang diperkenalkan oleh Khalifah Abd Malik menunjukkan Islam sebagai ikon yang menghilangkan lambang-lambang atau imej-imej dan simbol musuh yang dijajah dan sesetengah daripadanya diganti dengan lambanglambang lain. Ini dapat dilihat pada penggunaan mata wang yang telah mengalami evolusi dan beliau telah berjaya mencipta mata wang khas yang bebas dari pengaruh Rom dan Parsi serta beliau telah mencipta wang daripada dinar dengan memiliki cirri-ciri keislaman. Contohnya, semenjak tahun 72H teraan salib yang terdapat pada mahkota atau topi besi maharaja Byzantium dalam dinar telah dibuang. Begitu juga dengan teraan salib yang lain (Suhaida Abu Bakar 2006 : 13-15).

10 Ukiran pada mata wang dinar mengalami perubahan yang ketara yang dibuat berdasarkan mata wang Islam dengan membuang segala bentuk gambar yang tidak Islamik seperti mata wang yang terdahulu dengan digantikan dengan tulisan Arab menurut kufi yang terdiri daripada kalimah ‫ال‬

‫بسم ال ل ال ال وحده محمد رسول‬

pada

bahagian belakang yang jelas memberi sifat Islam kepada mata wang tersebut. Sebahagian daripada syiling dirham telah dihiasi dengan teraan gambar tombak atau lembing dan panji-panji mihrab atau gambar khalifah diapit oleh dua orang pengawal pada bahagian belakang atau gambar tiga orang sedang bersembahyang bagi menggantikan teraan gambar tempat penyembahan api agama Majusi pada syiling Sasan.

Kira-kira pada tahun 74H, gambar khalifah berdiri menyandang pedang telah ditera pada bahagian hadapan mata wang dinar dan dirham atau fals bagi mengantikan gambar maharaja Byzantium dan juga maharaja Sasan. Pada masa yang sama, terdapat gabenor-gabenor di wilayah-wilayah Daulah Umayyah yang mengambil inasiatif menempa fals dan sesetengah dirham memasukkan ungkapan-ungkapan yang bersifat Islamik.

Pada akhir tahun 77H, Khalifah Abd al-Malik b. Marwan telah mengeluarkan tempaan baru mata wang dinar yang berbeza sama sekali daripada mata wang-mata wang yang ditempa sebelum ini. Tempaan yang dibuat dan digantikan dengan tulisan Arab dalam huruf Kufi yang terdiri daripada kalimah syahadah

‫ل اله ال ال وحده ل شريك له‬

pada bahagian hadapan serta dikelilingi dengan kata-kata dalam huruf yang serupa tetapi lebih halus

‫...بسم ال ضرب هذا الدينر ب...سنة‬

dengan menentukan tempat dan tarikh

tempaan mata wang itu dibuat. Pada bahagian belakang pula ditera dengan sebahagian besar daripada ayat-ayat al-Quran, surah al-Ikhlas dan surah Taubah ayat 33.

11 Selain itu, beliau juga telah menghapuskan gambar-gambar haiwan pada mata wang dinar untuk digantikan dengan lafaz-lafaz Islam. Lafaz-lafaz Islam yang dicetak itu seperti “

‫( ’’ ال احد‬Allah yang Esa) dan “ ‫( ’’ال بقأ‬Allah itu Kekal Abadi) serta gambar ‫ ’’ لاله ٳل ال‬pada

manusia tidak digunakan lagi. Manakala pada sisinya diberi tulisan “

sisi sebaliknya terdapat tarikh percetakan serta nama khalifah atau wali (gabenor) yang memerintah, kalimah syahadah Nabi saw, satu ayat al-Quran atau lafaz yang menggambarkan kebesaran Allah s.w.t. Begitu juga dengan mata wang dirham sehingga bentuknya agak unik serta dapat dilihat tarikh yang ditulis pada mata wang dengan tahun hijrah.

Pembaharuan terakhir yang dibuat oleh Khalifah Abd al-Malik bin Marwan tidak hanya terbatas pada penampilan luaran mata wang semata-mata tetapi juga mengambilkira pada piawaian berat syiling yang ditempa terutama yang melibatkan dinar dan dirham. Dinar yang ditempa sebelum perubahan yang dibuat oleh khalifah Abd Malik mempunyai berat yang tidak jauh berbeza dengan berat solidus Byzantium iaitu antara 4.50 g dan 4.35 g. Berat dinar yang baru ditempa bersamaan dengan 4.25 g. Begitu juga dengan berat drachm Sasan yang asalnya bersamaan dengan 4.15 g manakala dirham yang ditempa bersamaan 3.98 g. Namun begitu, Khalifah Abd Malik telah menetapkan supaya berat dirham baru ialah bersamaan dengan 2.97 g.

Berat piawai inilah yang menetukan bayaran-bayaran zakat dan cukai-cukai lain sebelum zaman Abd Al- Malik lagi. Menurut Ibn Khaldun, berat piawaian pada masa itu hanya ada dalam perkiraan pemikiran (‫الذهمن‬

‫)فمي‬

tetapi tidak ada dalam bentuk mata

wang. Namun begitu, Abd Malik telah membawa pembaharuan dalam bentuk mata wang (‫الخرج‬

‫)فمي‬

dengan menempa syiling-syiling dinar dan dirham (ensiklopedia ekonomi

Islam jil.2)

12 Penyelarasan piawaian berat ini merupakan faktor utama yang mendorong Khalifah Abd Malik bin Marwan melaksanakan perubahan mata wang semasa pemerintahannya. Selain itu, perbezaan besar yang berlaku dalam timbangan dan ukuran yang wujud telah menyukarkan lagi masyarakat pada masa itu untuk berurusan dengan wilayah lain yang melibatkan jizyah, cukai dan zakat. Ia juga bertujuan untuk menjaga kebebasan ekonomi negara disebabkan wilayah Islam semakin luas.

Tempat penempaan wang Dinar yang terkenal pada Zaman Umayyah ailah Dar Dharbi yang merupakan tempat rasmi penempaan wang dinar dan ada pendapat yang mengatakan bahawa Hajjaj merupakan orang yang pertama memperkenalkan Dar Dharbi di wilayah Islam seperti Baghdad, Damsyik, Basra dan Andalus dan ditentukan timbangannya emas dan perak adalah 1/10.

Sepanjang pemerintahan Bani Umayyah, tidak ada khalifah yang cuba meminda atau merubah bentuk serta membuang atau menambah ayat-ayat al-Quran serta ungkapan yang ditera pada mata wang syiling dinar dan dirham seperti yang telah dibuat oleh Khalifah Abd Malik. Keadaan ini berterusan hinggalah pada zaman Kerajaan Abbasiyyah.

2.2.4

MATA WANG PADA ZAMAN KERAJAAN ABBASIYYAH ( 752M-1258M )

Pada zaman Pemerintahan Kerajaan Abbasiyyah, usaha-usaha untuk mengeluarkan mata wang dinar dan dirham diteruskan seperti yang telah dijalankan dan dilaksanakan oleh Kerajaan Umayyah sebelum ini. Akan tetapi, setelah kerajaan Abbasiyyah mulai lemah akibat pelbagai peperangan dan perpecahan yang serius di antara orang Islam sedikit sebanyak telah memberi ruang kepada musuh untuk mempengaruhi ekonomi Negara. Urusan Negara juga dimonopoli oleh orang-orang Turki dan wang Negara banyak

13 digunakan oleh projek-projek mewah di mana kerajaan memerlukan belanja yang besar untuk tujuan tersebut. Maka sejak itu, gejala penipuan wang-wang dirham muncul semula menyebabkan wang-wang dirham palsu mengambil tempat dalam masyarakat ketika itu. Selepas itu, timbul pula masalah inflasi yang menyebabkan turunnya nilai mata wang ke peringkat yang paling rendah.

Sejarah penggunaan mata wang pada zaman Abbasiyyah telah menyaksikan berlaku pengurangan dalam timbangan mata wang dan juga berlaku penipuan terhadap mata wang bermula daripada zaman pemerintahan Abu Jaafar al-Mansur Ubaidullah ibn Ziyad (763-775M). Beliau dikatakan orang yang pertama mengeluarkan mata wang palsu pada tahun 64H sehingga tersebar ke seluruh pelusuk kerajaan Bani Buwaih dan Bani Saljuk. (Al-Maqrizi 1967 : 21).

Namun begitu, status dinar berubah tatkala pemerintahan Ibn Tulun apabila beliau telah mengeluarkan dinar emas semula yang dikenali sebagai al-Ahmadiyah yang awal menekankan kepada keaslian dan bentuknya yang asal. Pada zaman ini nilai tukaran dinar dan dirham ialah 1 : 15 iaitu 1 dinar bersamaan 15 dirham. Ini adalah salah satu usaha beliau untuk meningkatkan ekonomi disamping militeri di zaman beliau.

Namun begitu, status dinar telah berubah ketika pemerintahan al-Malik al-Zahir Barqaq, mata wang fulus telah mengambil alih dan berkembang sehinggalah ia menjadi transaksi utama menggantikan dinar, menyebabkan fulus pada masa itu sebagai mata wang utama. Segala nilai barang dan perkhidmatan dirham dengan menggunakan fulus dinar dan dirham hanya ditukar untuk mendapatkan fulus. Pada zaman tersebut jugalah penggunaan mata wang dikawal ketat dan mutu logamnya dijaga melalui perbatasan tempat penempaan mata wang sehingga syiling-syiling tempaan mereka amat terkenal dan wujud dengan meluas.

14

Oleh itu, secara umumnya dapat dikatakan bahawa pada zaman Abbasiyyah ini boleh dibahagikan kepada 2 keadaan iaitu pertama berlaku pengurangan dalam timbangan dirham dan dinar. Manakala keadaan kedua pula ialah kelemahan khalifah dalam pemerintahan mereka sehingga ianya dapat dikuasai oleh orang lain dalam pentadbiran negara dan juga banyak tanggungjawab ke arah lain sehingga masyarakat menumpukan pada kesenangan sehingga tidak mengendahkan mengenai mata wang. Hal ini memberi peluang kepada kemasukan wang tambahan sehinggalah berlaku penipuan pada dirham yang dicampurkan dengan tembaga.

2.2.5

MATA WANG ZAMAN KERAJAAN FATIMIYYAH

Kerajaan Fatimiyyah merupakan kerajaan kecil yang mengisytiharkan kerajaannya sebagai khalifah yang bebas merdeka daripada pemerintahan Abbasiyyah. Ia berkuasa di Afrika Utara, Mesir dan Suriah. Kerajaan ini lahir dari gerakkan Ismailiyyah pada abad ke-3. Walaupun kerajaan Fatimiyyah mempunyai sumbangan yang banyak terutama kepada aspek pembangunan tamadun material Islam, namun era tersebut jugalah yang menyaksikan pelbagai masalah dan penyelewengan yang timbul. Antaranya dalam mata wang Islam ketika itu. Semasa pemerintahan Fatimiyyah, penipuan terhadap wang dirham berlaku secara berleluasa, yang menyebabkan harga perak jatuh menjunam. Pernah disebutkan bahawa semasa pemerintahan al-Hakim bin Amrillah, nilai 1 dinar bersamaan dengan 34 dirham.

Pada zaman pemerintahan Salahuddin al-Ayyubi (1138M-1193M) pula, jumlah logam emas tidak mencukupi untuk dijadikan mata wang. Ianya berpunca daripada peperangan yang di zaman tersebut antara perang Salib sehingga mata wang utama kepada masyarakat pada masa itu ialah wang perak. Namun, wang tersebut bukanlah

15 perak yang tulen sebaliknya logam tersebut telah dicampurkan dengan logam-logam lain yang menyebabkan mutunya makin menurun. Semasa pemerintahan Mamalik (kerajaan Uthmaniyah), wang-wang fulus (wang yang tidak ada nilai umpama satu sen) dikeluarkan secara berleluasa hinggakan wang ini dijadikan wang utama sehingga ke zaman pemerintahan al-Zahir Barquq. Manakala mata wang dirham sudah lenyap dalam pasaran. Antara punca-puncanya ialah banyaknya logam perak di eksport ke Eropah, bertambahnya jumlah import tembaga daripada negara-negara Eropah akibat daripada bertambahnya lombong-lombong tembaga di kebanyakan wilayah Eropah, serta bertambahnya penggunaan barang-barang perak.

2.2.6

MATA WANG ZAMAN DAULAH UTHMANIYYAH ( 1299 M-1924 M )

Kerajaan Uthmaniyyah berasal daripada orang Turki yang memasuki Anatolia bersamasama tentera Saljuq pada suku terakhir abad ke-5H, keluarga Uthmani mula mengorak langkah membangunkan imarah mereka sendiri di barat Anatolia. Selepas kejatuhan Baghdad pada tahun 656H/1258M di tangan Monggol, Kerajaan Uthmaniyyah pula mengambil alih pemerintahan. Sejak awal lagi, pemerintah-pemerintah Uthmani ini telah mengeluarkan mata wang mereka yang terdiri daripada acke yang diperbuat daripada perak. Mata wang ini pada awalnya banyak dipengaruhi oleh mata wang Ilkhan. Namanama Khulafa’ al-Rasyidin telah diukir mengelilingi kalimah syahadah. Namun, sejak tahun 782H, kalimah syahadah ini tidak lagi ditera pada mata wang. Pada waktu ini juga, mata wang tembaga yang dikenali sebagai mangir telah dikeluarkan. Semua mata wang ini telah dikeluarkan atas nama mereka sendiri tanpa menyebut mana-mana kuasa lain mengatasi mereka. Tetapi, dalam tempoh kekalutan perang saudara yang dihadapi oleh dinasti Uthmani selepas mereka dikalahkan oleh Timur Lang, terdapat mata wang Uthmani yang dibuat atas nama Timur (Anwar Zainal Abidin 2002:44).

16 Pemerintah Uthmani pertama yang menera perkataan al-Sultan dalam mata wang ialah Urkhan yang memakai gelaran ‫السلطان العظم‬atau ‫السلطان العدل‬Selepas Urkhan tiada lagi pemerintah yang menera gelaran tersebut pada mata wang mereka sehinggalah zaman Muhammad I yang telah menera gelaran tersebut pada tahun 816H, tetapi telah ditinggalkan amalan tersebut. Gelaran al-Sultan ini hanya diguna pakai semula dalam mata wang oleh Sultan Muhammad II selepas kematian Shah Rukh, pemerintah dinasti Timur pada tahun 850H. Gelaran yang digunakan oleh beliau ialah ‫سملطان البريمن وخاقان‬ ‫ البحرين السلطان بن السلطان‬dan ‫ضارب النضر وصاحب العز والنصر في البر والبحر‬yang menjadi ikutan para sultan selepasnya untuk beberapa abad. Buat pertama kalinya, mata wang Uthmani telah ditera dengan tughra atau cap mohor Sultan pada tahun 824H dan kemudiannya telah menjadi ikutan (Anwar Zainal Abidin 2002:45).

Semua mata wang acke Uthmani telah ditempa dengan piawaian berat yang sama iaitu 1.1g sehingga tahun 848H. Selepas itu, setiap kali mata wang baru ditempa, maka beratnya akan dikurangkan. Pada tahun 882H, Sultan Muhammad II telah menempa mata wang emas Uthmani yang pertama, dikenali sebagai sultani yang telah mengikut berat piawai ducat yang dikeluarkan oleh Venice iaitu 3.52g. Pada era penaklukan Selim I dan Saleyman I, mata wang tempatan seperti dinar ashrafi di Mesir dan syiling emas dinasti Ziyan di al-Maghrib terus diguna pakai di samping penggunaan dinar sultani. Namun selepas itu, nilai acke ini mengalami kejatuhan yang teruk serta mendatangkan inflasi dan kesusahan. Ianya disebabkan oleh kemasukan perak berlebihan yang dibawa oleh pedagang-pedagang Eropah yang membeli emas untuk dieksport ke negara mereka.

Semenjak tahun 1534M (955H), sistem mata wang yang digunakan pada masa ini ialah standard emas dan perak atau dikenali sebagai standard bimetalisme. Kedua-dua mata wang emas dan perak berada di pasaran sebagai transaksi utama dalam urusan harian mereka. Sejak kerajaan Uthmaniyyah memegang tampuk pemerintahan pada tahun 955H bersamaan dengan tahun 1513 Masihi, sistem wang yang digunakan pada masa itu

17 ialah mengikut kaedah gabungan dua bentuk logam iaitu emas dan perak dengan nisbah 1 : 5.

Pada tahun 1839 Masihi, kerajaan Utmaniyyah telah mengeluarkan mata wang baru dikenali sebagai Qa-I-Mah (Gaima) dalam bentuk wang kertas. Dan dalam tahun 1844 Masihi, sistem wang baru diperkenalkan sebagai al Majidi ( perak ) dan begitu juga wang emas dinar.

Semasa pemerintahan Uthmaniyyah di Turki sistem penggunaan mata wang baru bagi menggantikan mata wang logam emas dan perak dimulakan dan kekal hingga Perang Dunia Pertama pada tahun 1914. Namun begitu apabila berlaku Perang Dunia yang Pertama, kerajaan Turki mengisytiharkan bahawa satu-satunya bentuk mata wang yang digunakan ialah wang kertas sahaja yang sah diperlakukan,manakala wang emas dan perak dimansuhkan. Peraturan ini berkuatkuasa ke atas semua negeri-negeri di bawah kuasa kerajaan Uthmaniyyah. Maka sejak tahun 1914 Masihi, penggunaan wang-wang kertas di semua negeri-negeri adalah satu kemestian dan dijadikan mata wang asasi dan tidak akan menerima sebarang perubahan. Ianya disebabkan oleh beberapa faktor antaranya pemerintahan di bawah Mustafa Kamal dan kurangnya stok emas ketika itu akibat pelbagai peperangan.

Setelah Perang Dunia 1 berakhir, emas dan perak digunakan kembali sebagai mata wang tetapi hanya bersifat parsial (sementara). Selepas itu kerajaan Inggeris telah cuba untuk kembali berpegang kepada sistem lindungan emas demi menjamin keutuhan mata wang agar mantap dalam semua keadaan. Ketika negara Islam (Khilafah) di Turki hancur pada tahun 1924, dinar dan dirham tidak lagi menjadi mata wang kaum muslimin. Pada tahun 1925 hingga tahun 1971 jongkong-jongkong emas dijadikan sebagai pelindung dan penaung kepada mata wang kertas.

18

Demikianlah usaha-usaha kerajaan Inggeris untuk cuba menerajui program ini yang kemudiannya diikuti oleh negara Perancis pada tahun 1928 serta seluruh negaranegara yang lain yang menggunakan sistem jongkong-jongkong emas.

19 PENUTUP Dalam tempoh yang begitu lama, mata wang Islam baik yang ditempa daripada emas (dinar) atau perak (dirham) dan juga pelbagai nama lain telah mengalami jatuh bangunnya sama seperti nasib umat Islam. Suatu ketika dahulu, dinar Islam ini merupakan salah satu mata wang utama di dunia dan ianya telah menjadi ikutan serta ditiru oleh orang Eropah. Begitu juga dengan mata wang dirham yang tersebar luas dan mempunyai permintaan tertinggi serta kesediaan orang ramai menerinanya sebagai mata wang di timur dan utara Eropah. Tetapi, akhirnya nama dinar dan dirham ini hanya tinggal kenangan walaupun terdapat beberapa buah negara lagi yang masih menggunakan namanya untuk mata wang kertas mereka.

Di samping itu, pada zaman sebelum Islam dan zaman Islam sehingga ke zaman pra-moden, mata wang ini mempunyai kaitan rapat dengan agama. Mata wang-mata wang Greek dan Roman sebelum Kristian dipenuhi dengan lambang-lambang agama seperti teraan gambar-gambar dewa dan juga wira mereka. Selepas Kristian, mata wangmata wang tersebut dihiasi pula dengan lambang-lambang Kristian seperti salib. Mata wang Parsi pula dihiasi dengan tempat penyembahan api orang Majusi sementara mata wang Yahudi dihiasi dengan menorah mereka. Orang Islam pula telah meletakkan lambang-lambang Islam pada mata wang yang pertama dikeluarkan seperti kalimah syahadah dan ayat-ayat al-Quran yang sesuai dalam bentuk tulisan yang unik kepada peradaban Islam. Jadi, boleh dikatakan disini mata wang ini bukan sahaja digunakan untuk urusniaga malah ianya boleh digunakan sebagai media dakwah dan propaganda.

Kesimpulannya, mata wang dan pengeluarannya berkait rapat dengan keadaan dan kedudukan ekonomi sesebuah negara atau pemerintahan yang tidak dapat dipisahkan daripada keadaan sekeliling baik secara positif atau negatif. Faktor-faktor dalaman seperti pentadbiran yang baik dan politik yang stabil banyak mempengaruhi kejayaan sesuatu mata wang.

20 RUJUKAN Al-Ris Muhammad Dhiya al-Din. 1969. al-Kharaj wa Nuzum al-Kharaj wa Nuzum Maliyat al-Dawlah. Egypt: Dar Maarif. Ibrahim Soleh al-Umar. 1993. al-Nuqud al-Atimaniyyah Dauruha wa Atharuha fi Ikthiso di Islami. Dar al-Ashimah. Mahayuddin Hj Yahya. 1986. Ensiklopedia Sejarah Islam. jil 1. UKM. Bangi. Maqrizi Taqiyuddin Ahmad Ibn Ali. 1967. Syudhur alUqud fi Dhikr al-Nuqud (ed) Muhammad Bakr al-Ulum Naqif:Mansyurat al-Maktabah al-Haidariyyah wa Matba’atuha. Muhammad Abdul Mun’im al-Jammal. 1992. Ensiklopedia Ekonomi Islam.jil 2 ter. Salahuddin Abdullah. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka. Mohd Rashad Shamsuddin. 2000. Khulafa’ Rashidun dan Daulah Islamiyah. Kuala Lumpur: al-Hidayah.

MAKALAH Amat @ Anwar Hj Zainal Abidin (2002). Sejarah Pengunaan Mata Wang Dinar. kertas kerja seminar Dinar Peringkat Kebangsaan 16 Mac 2002.

21 LAMPIRAN

Dinar Emas dan Dirham Perak

You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->