You are on page 1of 23

SAYISAL TASARIM

BÖLÜM 11 Derin

SAYISAL-ANALOG (DAC)
ANALOG-SAYISAL(ADC)

DÖNÜŞTÜRÜCÜLER

Bu bölümde aşağıdaki konular anlatılacaktır.

Sayısal ve Analog sinyaller
İşlemsel yükselteçler (Operatinal Amplifier-Op-Amp)
Sayısal-Analog Çeviriciler (D/A Converters)
İkilik Ağırlıklı D/A çevirici
R-2R Merdiven tipi D/A çevirici
Analog-Sayısal Çeviriciler (A/D Converters)
Paralel Karşılaştırıcı, Simultane (Flash) A/D çeviriciler
Tek rampalı veya tek eğimli (single slope) A/D çeviriciler
Çift rampalı veya çift eğimli (dual slope) A/D çeviriciler

69

SAYISAL TASARIM Derin

GİRİŞ
Günümüzde kullanılan bir çok fiziksel büyüklük analog formdadır. Sıcaklık , basınç,
hız gibi büyüklükler anolog büyüklüklere örnek gösterilebilir. Bir analog büyüklüğün
sayısal sitemler için anlaşılabilir olması için verilerin analog şekilden sayısal şekle
dönüştürülmesi gerekir. Bu işlem için anlog-sayısal çevirici (anlog-to-digital
converter) kullanılmalıdır. Aynı şekilde bir sayısal verinin analog büyüklüklere
dönüştürülmesi için sayısal-analog çevirici (digital-to-analog converter)
kullanılmalıdır.

Fiziksel büyüklüklerin elektriksel büyüklüklere çevrilmesi dönüştürücüler
(transducers) yardımı ile olur. Çeviriciler (transducers), basınç, sıcaklık, pozisyon,
analog gerilim veya akım gibi dönüştürdüğü fiziksel büyüklük ile adlandırılırlar.
Örneğin termistör sıcaklık ölçümü için kullanılan en temel çeviricidir. Bir termistör
aslında sıcaklık duyarlı bir dirençtir. Sıcaklık değişiminde direnci değişecektir.
Böylece üzerinden akan akım ve gerilim değişeceğinden sıcaklık elektriksel
büyüklüklere dönüştürülmüş olacaktır.

11.1 İŞLEMSEL YÜKSELTEÇLER (OPERATİONAL AMPLIFIER)
D/A çevirici veya A/D çevirici konularına başlamadan önce bu iki devrede kullanılan
bir elemanın tanınması gerekir. Bu eleman işlemsel yükselteç(operational amplifier)
veya kısaca op-amp diye adlandırılır. Günümüzde işlemsel yükselteçler entegre
devre yapısında üretilirler. Dışarıdan bağlanan birkaç eleman yardımı ile eviren
yükselteç, evirmeyen yükselteç, toplayıcı devre, çıkarıcı devre, integral alıcı devre
veya türev alıcı devre gibi geniş bir uygulama alnı vardır.

Op-amp eviren(inverting) ve evirmeyen(noninverting) adlı iki girişe sahip lineer bir
yükselteçtir. Eviren giriş (-) ile işaretlenirken, evirmeyen giriş (+) ile işaretlenmiştir.
Eviren girişe uygulanan işaret çıkışta 180° derecelik faz farkına uğrayacaktır.
görülecektir. Evirmeyen girişe uygulana işaret çıkış işareti ile aynı fazda olacaktır.
Op-amp’ın iki giriş ucundan başka iki adet besleme ve bir çıkış ucu vardır. Besleme
gerilimi simetrik besleme kaynağından sağlanabileceği gibi, tek besleme kaynağıda
kullanılabilir. Şekil 11.1 bir işlemsel yükselteç (op-amp) sembolünü göstermektedir.

+V

Eviren giriş -
Çıkış
Evirmeyen giriş +

-V

Şekil 11.1 İşlemsel yükselteç (op-amp) sembolü

70

VIN × R1 VOUT AV = VIN RF AV = - R1 71 . eviren giriş potansiyelinin toprak potansiyelinde olmasına yol açar. • Evirmeyen giriş ile eviren giriş aynı potansiyeldedir. Op-amp’ın iç direnci çok yüksek olduğundan iç devre üzerinden bir akım akmaz. SAYISAL TASARIM Derin Bir op-amp özellikleri aşağıdaki gibidir. • Çok yüksek giriş empedansına (ideal op-amp için sonsuz kabul edilir) sahiptir. RF I1 IF VIN - R1 0V VOUT + Şekil 11. Op-amp’ın gerilim kazancı çok yüksek olduğundan toprağa bağlı olan evirmeyen giriş. 11.2 Eviren yükselteç Devrede evirmeyen giriş toprağa bağlanmış. Bu durumda giriş akımı geribesleme akımına eşit olacaktır. Çıkış ile eviren giriş arasına bağlanan RF direnci geri beslemeyi sağlamaktadır. • Çıkış empedansı çok düşüktür (ideal op-amp için “0” kabul edilir). I1 = IF VIN . • Gerilim kazancı(AV) çok yüksektir.2 bir op-amplı eviren yükselteç devresini göstermektedir. Eşitliği yazarsak. Bu duruma görünür toprak (zahiri toprak ) adı verilir. giriş işareti R1 direnci ile evirmeyen girişe bağlanmıştır.0 0 .1.1 Eviren Yükselteç (Inverting Amplifier) Bir op-amp yükseltec olarak kullanıldığı zaman gerilim kazancının doğru olarak belirlenebilmesi için negatif bir geri beslemenin olması gerekir. Şekil 11.VOUT = R1 RF RF VOUT = . • Bant genişliği çok yüksektir.

Örnek: Şekildeki eviren yükselteç devresinde çıkış gerilimi (VOUT) ve gerilim kazancını hesaplayınız. RF Av = - R1 10KΩ =- 1KΩ = 10 olacaktır. eviren giriş R1 direnci üzerinden toprağa bağlanırken. 72 .2 Evirmeyen Yükselteç (Noniverting Amplifier) Evirmeyen yükselteç devresinde. Son eşitlikten görüldüğü gibi gerilim kazancı geribesleme direnci ile giriş direnci arasındaki orandır. giriş işareti evirmeyen girişe uygulanmıştır. SAYISAL TASARIM Derin olacaktır. 11.1. Gerilim kazancı ise. 10K 1K 1V - VOUT + Çözüm: RF VOUT = -VIN × R1 10KΩ = -1V × 1KΩ = -10V olacaktır. İfadedeki – işareti giriş gerilimi ile çıkış arasında 180 derece faz farkı olduğunu gösterir.

Örnek: Şekildeki evirmeyen yükselteç devresinde çıkış gerilimi (VOUT) ve gerilim kazancını hesaplayınız. Bu durumda giriş akımı ile geribesleme akımı birbirine eşittir(I1=IF). Bu durumda.V1 V1 = RF R1 RF VOUT = V1 × (1+ ) R1 RF AV = 1 + R1 olacaktır.3 Evirmeyen yükselteç- Op-amp’ın eviren uçu ile evirmeyen ucu arasındaki potansiyel fark 0V olduğundan R1 direnci üzerinde giriş gerilimi görülecektir. RF 500K R1 - 100K VOUT + VIN=2V 73 . IF = I1 VOUT . SAYISAL TASARIM Derin RF I1 IF - R1 0V VOUT + VIN Şekil 11.

Şekil 11.3’de her bir giriş gerilimini sabit bir kazanç faktörüyle çarpıp .Gerilim kazancı ise. analog sistemlerde kullanılan işlemsel yükselteç devrelerinin belki en yararlısıdır. 11. eviren giriş potansiyelinin toprak potansiyelinde olmasına yol açacağından. 74 . geribesleme akımı R1 ve R2 dirençleri üzerinden akan akıma eşit olacaktır.4 Toprağa bağlı olan evirmeyen giriş.3 Toplam Alma Yükselteç (Summing Amplifier) Aynı zamanda eviren yükselteç olarak çalışan bu devre. SAYISAL TASARIM Derin Çözüm: RF VOUT = V1 × (1+ ) R1 500K = 2V × (1+ ) 100K = +12V olacaktır. Bu durumda. sonra bunları toplayan iki girişli bir toplam alma yükselteç devresi gösterilmiştir.1. RF AV = (1+ ) R1 500K AV = (1+ ) 100K AV = 6 olacaktır. RF I1 R1 V1 IF - 0V VOUT V2 + R2 I2 Şekil 11.

Devrede sayısal veriler D3. 11. 75 .2. Şekil 11. D0 ise en düşük değerlikli bitini göstermektedir.2 SAYISAL-ANALOG ÇEVİRİCİLER (D/A CONVERTERS) 11.1 İkilik Ağırlıklı Direnç Sayısal-Analog Çevirici En temel tür sayısal-analog çevirici ikilik ağırlıklı dirençlerin bir op-amp girişlerine bağlanması ile elde edilmiş bir toplayıcı devresidir. Örnek: Şekildeki evirmeyen yükselteç devresinde çıkış gerilimini (VOUT) hesaplayınız.VOUT V1 V 2 = + RF R1 R2 RF RF VOUT = -(V1 × + V2 × ) R1 R2 olacaktır. D3 anahtarı dört bitlik sayısal verinin en yüksek değerli bitini. D2.? dört-bitlik ikilik ağırlıklı sayısal analog çevirici devresini göstermektedir. RF R1 1M Ω V1=5V 500K Ω - R2 VOUT V2=-3V + 500K Ω Çözüm: RF RF VOUT = -(V1 × + V2 × ) R1 R2 1MÙ 1MÙ = -(5V × + (-3 V ) × ) 500KÙ 500KÙ = -4V olacaktır. D1 ve D0 anahtarlarının durumları ile belirlenir. SAYISAL TASARIM Derin IF = I1 + I2 .

V D3 D2 D1 D0 I0 RF R 2R 4R 8R IF - Iin=0 VOUT + Bu durumda sayısal veri D3=0. I.5 Dört bitlik ikilik ağırlıklı direnç D/A çevirici Devrenin çalışmasını inceleyelim. D1=0.V × ( ) 8R olacaktır. Bu durumda çıkışa ait ifade I0 = IF V -0 0 . 76 . SAYISAL TASARIM Derin V D3 D2 D1 D0 RF R 2R 4R 8R - VOUT + Şekil 11. Evirmeyen giriş toprağa bağlandığından. eviren giriş 0V’ta tutulacaktır.VOUT ( )=( ) 8R RF RF VOUT = . D2=0. Op-amp iç empedansı çok yüksek olduğundan içinden akım akmayacaktır (Iin=0). D0 anahtarı kapalı iken. D0=1 durumundadır.

V × ( ) 4R olacaktır. D2=0. D0=1 durumundadır. V D3 D2 D1 D0 I1 RF R 2R 4R 8R IF - I in=0 VOUT + Bu durumda sayısal veri D3=0. V D3 D2 D1 D0 I1 I0 RF R 2R 4R 8R IF - I in=0 VOUT + Bu durumda sayısal veri D3=0. SAYISAL TASARIM Derin II.VOUT ( )=( ) 4R RF RF VOUT = . 77 . Çıkışa ait ifade. D1=1. D0=0 durumundadır. I1 = IF V -0 0 . D2=0. Çıkışa ait ifade. D1=1. D1 ve D0 anahtarlarının ikisi birden kapalı iken. III. D1 anahtarı kapalı iken.

Dirençlerin değerleri giriş verisinin basamak ağırlıklarına göre seçilmiştir. +5V D3 D2 D1 D0 Vout(-V) 0 0 0 0 0V 0 0 0 1 -1V 0 0 1 0 -2V D3 D2 D1 D0 0 0 1 1 -3V 20K 0 1 0 0 -4V 12. 4R. 8R ise basamak ağırlılarına göre sırasıyla D2.? İkilik ağırlıklı D/A çeviricinin sayısal veriye ait çıkış gerilim değerlerini ve çıkış geriliminin şeklini göstermektedir. Bu tip D/A çeviricilerin bir dezavantajı direnç değerleri aralığının ve sayısının farklı olmasıdır. SAYISAL TASARIM Derin I1 + I0 = IF V -0 V -0 0 .VOUT ( )+( )=( ) 4R 8R RF RF RF VOUT = . Diğer dirençler 2R. Direncin.5K 25K 50K 100K 0 1 0 1 -5V 0 1 1 0 -6V - VOUT 0 1 1 1 -7V + 1 0 0 0 -8V 1 0 0 1 -9V 1 0 1 0 -10V (a) 1 0 1 1 -11V 1 1 0 0 -12V 1 1 0 1 -13V 1 1 1 0 -14V 1 1 1 1 -15V 78 . kararlılığı düşüktür. toleransları ve sıcaklığa bağlı olan değişimlerine bağlı olarak sonuç değişeceğinden. Düşük değerlikli direnç (R) yüksek değerlikli biti (23) gösteren D3 anahtarına bağlanmıştır. Şekil 11.V × ( + ) 4R 8R olacaktır. Örneğin sekiz bitlik bir D/A çevirici için sekiz direnç kullanılmalı ve bu dirençlerin değerleri R ile 128R arasında olmalıdır. D1 ve D0 anahtarlarına bağlanmıştır.

6 İk k ağır ık ı D/A çev r c 11.2 R/2R Merdiven Tipi Sayısal-Analog Çevirici B r d ğer t p D/A çev r m metodu Şek 11. op-amp ve ger bes eme d renc (RF) yardımı e g r ş e orantı ı çıkış ger m ne çevr r er. Devreden akan k k ağır ık ı akım ar.7 de göster en dört b t k R/2R merd ven t p D/A çev r c d r. Devre o dukça karışık görünmes ne rağmen bas t d renç oran arından do ayı o dukça ko aydır.7 R/2R Merd ven T p Sayısa -Ana og Çev r c 79 . SAYISAL TASARIM Derin 0000 0010 1000 1010 1011 1100 1110 0001 0011 0100 0101 0110 0111 1001 1101 1111 Say sa Ve 1V 2V 3V 4V 5V 6V 7V 8V 9V 10V 11V 12V 13V 14V 15V VOUT (c) Şekil 11. Sadece k d renç değer ku anı arak k k ağır ık ı akım ar üret r.2. V D3 D1 D2 D3 D0 RF R1 R3 R5 R7 2R 2R 2R 2R R2 R4 R6 R8 - R R R R VOUT + Şekil 11.

2. bu durumda giriş verisi (0100)2 olacaktır ve Şekil 11. • RF VOUT = . D1=0. bu durumda giriş verisi (0010)2 olacaktır ve Şekil 11. bu iki seri direncin eşdeğeri ise R3 direncine paralel 2R değerinde bir dirençtir. D0=0). Eşdeğer direnç üzerinden toprağa akım akmayacağından.V × ( ) R7 2R = .8 a ’da gösterilen basitleştirilmiş devre elde edilir. 2R değerindeki paralel bir direncin eşdeğer direnci R4 direncine seri R değerinde bir direnç olur. D0=0) kabul edelim. diğer anahtarlar ise toprağa bağlanırsa (D3=0. SAYISAL TASARIM Derin • Başlangıçta en yüksek değerlikli bit anahtarı D3 ‘ün +5V ‘luk referans gerilimine (D3=1). VTH=1. Bu durumda R1 ve R2 paralel olarak toprağa bağlı olur.5V olacaktır.25V ve R8 direncine seri RTH=R direncini elde ederiz. eşdeğer direnç ihmal edilir.5V ve R8 direncine seri RTH=R direncini elde ederiz. Op- amp’ın evirmeyen girişi toprağa bağlıdır. D1=0. Bu durumda çıkış gerilimi. VTH=2. diğer anahtarların ise toprağa bağlandığını (D2=0. • D1 anahtarının +5V ‘luk referans gerilimine (D1=1).5 V olacaktır. diğer anahtarlar ise toprağa bağlanırsa (D3=0.5 × ( ) R +R = . Devrenin R8 direncinden itibaren Thevenin eşdeğeri bulunursa. • D2 anahtarının +5V ‘luk referans gerilimine (D2=1).5×( ) 2R = . Bu durumda çıkış gerilimi.2. D2=0. Devrenin geri kalanında aynı tekniği kullanarak Şekil 11. Bu durumda çıkış gerilimi.8 c’de gösterildiği gibi R3 direncinin solundaki bütün dirençler 2R’lik bir eşdeğer dirence indirgenecektir. giriş verisi (1000)2 ‘dir. Eviren giriş toprağa bağlı olduğundan R7 direnci üzerinden akım akmayacaktır. D0=0).8 b’de gösterildiği gibi R5 direncinin solundaki bütün dirençler 2R’lik bir eşdeğer dirence indirgenecektir. Bu iki direncin eşdeğer direnci R6 direncine seri R ağırlığında olacaktır. • RF VOUT = .VTH × ( ) RTH + R8 2R = . Devrenin R8 direncinden itibaren Thevenin eşdeğeri bulunursa . 80 . Eviren giriş toprağa bağlı olduğundan R7 direnci üzerinden akım akmayacaktır.

25 V olacaktır. 81 .25 × ( ) R +R = .VTH × ( ) RTH + R8 2R = . bu durumda giriş verisi (0001)2 olacaktır. D1=0).625 × ( ) R +R = . Bu durumda çıkış gerilimi.VTH × ( ) RTH + R8 2R = . D2=0. VTH=0. • D0 anahtarı +5V ‘luk referans gerilimine (D1=1). Devrenin R8 direncinden itibaren Thevenin eşdeğeri bulunursa.1. SAYISAL TASARIM Derin RF VOUT = .625 V olacaktır.0. RF VOUT = . Eviren giriş toprağa bağlı olduğundan R7 direnci üzerinden akım akmayacaktır. diğer anahtarlar ise toprağa bağlanırsa (D3=0.625V ve R8 direncine seri RTH=R direncini elde ederiz.1.0.

25V I= RF 2R R3 RF 2R 2R 2R R6 R8 VTH R TH R8 . 0.5 × ( ) 2R D 1=0 = -2.25V c) D3=0. 1.625V - R R R Vin=0V R R Vin=0V R7 R2 R3 R5 R7 + + 2R 2R 2R 2R 2R I=0 RF VOUT = . D 1=1. SAYISAL TASARIM Derin +5V D 3=1 5V I= RF 2R R7 2R 2R - D2. D2=1.25 × ( ) 2R = -1. D2=0. D0=0 durumuna ait eşdeğer devre +5V D1=1 1. D0=0 durumuna ait eşdeğer devre +5V D 0=1 0. D2=0.D 1. D1=0. D 2=0.625 × ( ) 2R = -0. D 0=0 durumuna ait eşdeğer devre +5V D 2=1 2. D1=0. D1=0. D0=1 durumuna ait eşdeğer devre Şekil 11.VTH × ( ) .8 R/2R merdiven tipi D/A çeviricinin analizi 82 .VTH × ( ) RTH + R8 2R D 0=0 D 3=0 = -2.625V I= 2R RF R1 RF 2R 2R 2R R4 R6 R8 VTH RTH R8 .VTH × ( ) RTH + R8 D 0=0 D 2=0 D 3=0 2R = -1.5V b) D 3=0.V × ( RF ) R7 toprağa bağlı iken 2R + eşdeğer direnç 2R = -5 × ( ) 2R = -5V a) D 3=1. 2.D 0 anahtarları R EŞ Vin=0V VOUT = .5V - R Vin=0V R R Vin=0V R EŞ R7 R7 2R + I=0 + RF 2R 2R VOUT = .625V d) D 3=0.25V - R R Vin=0V R R Vin=0V R EŞ R5 R7 R7 2R + + 2R 2R I=0 2R RF VOUT = .5 V I= RF 2R RF R5 2R 2R 2R RTH R8 R8 VTH . RTH + R8 D1=0 D2=0 D 3=0 2R = -0.

bacak bağ antısını ve t p k uygu amasını göstermekted r. Bu ger m aşağıdak formü den hesap anab r.500 3 125V 0 1 0 1 -3.875 0 1 0 0 -2. Şek 11.750 4 375V 0 1 1 1 -4. b r R/2R merd ven t p D/A çev r c . SAYISAL TASARIM Derin 0000 0010 1000 1010 1011 1100 1110 0001 0011 0100 0101 0110 0111 1001 1101 1111 G ş Ve s D3 D2 D1 D0 VOUT (V) 0 625V 0 0 0 0 -0.375 9 375V VOUT Şekil 11.10 MC1408 n b ok d yagramını. en düşük değer k taşıyan g r ş n A8 e göster m şt r.000 5 625V 1 0 0 1 -5.9 R/2R Merd ven t p D/A çev r c 11.625 1 875V 0 0 1 0 -1. MC1408 de .250 1 0 1 1 -6. Bu çev r c ye 10V tam ö çek çev r c de den r.875 6 875V 1 1 0 0 -7.125 3 750V 0 1 1 0 -3.125 8 125V 1 1 1 0 -8.akım yükse tec nden ge en referans akımını.750 8 750V 1 1 1 1 -9.250 2 500V 0 0 1 1 -1. VREF A1 A 2 A 3 A 4 A 5 A 6 A 7 A8 VOUT = × RF( + + + + + + + ) R14 2 4 8 16 32 64 128 256 Böy e b r devrede 8-b t k sayısa ver er n (A1-A8) durumuna bağ ı o arak 0-10V arasında ana og çıkış ger m e de ed eb r. B po ar trans stör anahtar ar (A1-A8). MSB ve LSB et ket nd r me er norma et ket end r men n ters ned r.2. En yüksek değer k b t taşıyan g r ş n A1. MC1408 n b r ş emse yükse teç (op-amp) ve b r d renç e ger me çevr eb en akım çıkış vardır. g r ş er ndek k k b g ye göre k k ağır ık ı akım arı çıkış hattına bağ ar. 8 k k ağır ık ı akıma bö er. max mum -15V uk VEE ger m gerekt r r.000 1 250V 0 0 0 1 -0.625 6 250V 1 0 1 0 -6. MC1408 standart 16 bacak ı DIP paket o arak ge r ve +5V uk Vcc e m n mum -5V.500 7 500V 1 1 0 1 -8.3 Entegre Devre Sayısal –Analog Çeviriciler Çok popü er ve ucuz b r entegre devre D/A çev r c MC1408 veya eşdeğer o an DAC0808 d r.375 5 000V 1 0 0 0 -5. 83 . Bu neden e ku anı acak b r entegren n ver sayfası d kkat e nce enme d r.

96V arasında olacaktır (c) Şekil 11. SAYISAL TASARIM Derin MSB LSB A1 A2 A3 A4 A5 A6 A7 A8 5 6 7 8 9 10 11 12 NC 1 16 Akım anahtarları I0 (4) 2 15 R/2R Merdiven Kutuplama Akımı (2) 3 14 GND Vref (+) 4 13 14 (13) MC1408 5 12 Referans akım 15 yükselteci Vref (-) 6 11 7 10 (16) VEE (3) Kompanzasyon 8 9 NPN akım kaynağı çifti (a) (b) Tipik Değerler Vref=10V +5V R 14=R15=5K R F=5K 13 VCC R 14 5 A 14 Vref 1 6 A 2 R 15 7 A 15 3 Sayısal 8 A MC1408 4 veri 9 A RF 5 girişi 10 A 6 IOUT 11 A 7 4 - 12 A 8 2 GND 16 741 VEE + VOUT 3 270pF -15V Çıkış gerilimi. Vref A1 A 2 A 3 A 4 A 5 A 6 A7 A8 VOUT = × RF( + + + + + + + ) R14 2 4 8 16 32 64 128 256 VOUT =0V ile 9.1 MC1408 D/A çevirici (a) Blok diyagram (b) Bacak bağlantı şeması (c) Tipik uygulama 84 .

monotonluk (monotonicity) çıkış yerleşim zamanı (settling time) olarak adlandırılmaktadır. %0.1ms 5 10 A6 R F =5K OSİLOSKOP GİRİŞLER 11 A 7 4 - Q3 12 A 8 10 KHz 2 GND 16 741 Q2 VEE VOUT + 7493 3 Q1 270pF Q0 -15V Şekil 11. Örneğin 4-bitlik bir çevirici için çözünürlük. yani 10mV olacaktır. en düşük değerlikli bitinin ∓ 1 2 si kadar olamalıdır. Tam skala veya maximum çıkış geriliminin yüzdesi olarak ifade edilir.1 100 ). sayma işlemi ile birlikte D/A çevirici çıkışlarında 255 basamaktan oluşan bir testere dişi dalga şekli görülecektir. 85 . Doğruluk beklenilen çıkışla. geçek çıkışın karşılaştırılmasıdır. özel ses ve dalga biçimleri üretmede sıklıkla kullanılırlar. D/A çeviricilerde kullanılan bir diğer karakteristiktir. lineerlik (linearity).67 olacaktır. İdeal olarak bir D/A çeviricinin doğruluğu. Genel olarak çözünürlük n giriş verisindeki bir sayısını göstermek üzere 2n-1 eşitliğinden bulunur.2.11 D/A çeviriciye ait test devresini göstermektedir.0039 .39 olark gösterilebilir.yani 1/ 256 = 0. Çıkış frekansı. SAYISAL TASARIM Derin MC1408 gibi kullanışlı ve ucuz D/A çeviriciler. Devrede. doğruluk (accuracy). sayıcının tetikleme sinyal frekansının 256’ya bölünmesi ile bulunabilir. 24-1. Örneğin sekiz bitlik bir çeviricide en düşük değerlikli bit tam skalda 256 da 1 parçadır.Şekil 11.11 D/A çevirci test devresi 11. 15 de 1 parçadır. Çözünürlük dönüştürülen bit sayısını anlatmaktadır.2 olmalıdır. Yüzde olarak değeri (1 15) × 100 = %6.1 ise herhangibir çıkış için oluşabilecek maximum hata (10V)×( 0. sekiz-bitlik bir sayıcının çıkışları D/A çeviricinin veri girişlerine bağlanmıştır. Bu durumda doğruluk yaklaşık olarak % ∓ 0.4 D/A Çeviricilerin Performans Karakteristikleri D/A çeviricilerde kullanılan performans karakteristikleri çözünürlük (resulation). • D/A çeviricilerde çözünürlük (resulation) giriş verisindeki bit sayısı ile belirlenir. Eğer bir karşılaştırıcının tam skala 10V ve doğruluğu % ∓ 0. • Doğruluk (accuracy). +5V Q3 256 +10V 13 Q2 R 14=5K basamak 5 A VCC 14 7493 1 Vref=10V Q1 6 A 2 R 15=5K 7 A 15 Q0 3 8 A MC1408 4 9 A 0.

12’ de gösterilen üç bitlik paralel karşılaştırıcı A/D çeviricidir. • Monotonluk (monotonicity). sayısal sistemler için anlaşılabilir olması için sayısal forma dönüştürülmesi gerekmektedir. SAYISAL TASARIM Derin • Lineerlik (linearity) hataları geçek çıkışın ideal düz çizgi çıkışından ne miktarda ayrıldığıdır. Bu işlem için bir çok yöntem kullanılmaktadır. +V REF =4V R Kodlayıcı Vin + (Encoder) 3V - A3 D1 R + İkilik A2 2V .4. 11. Bu hataya işlemsel yükselteç veya akım anaktarlarındaki sızıntı akımlar neden olabilir. Çıkış R A1 D0 + 1V - R Şekil 11. son değerin ∓ 1/ 2 en düşük değerli bitine (LSB) yerleşinceye kadar geçen zaman olarak adlandırılır.3 ANALOG-SAYISAL ÇEVİRİCİLER (A/D CONVERTERS) Analog formdaki bir büyüklüğün. bütün girişler sıfır iken çıkışın sıfır olmadığı anlamına gelir. Kayma hatası (ofset error) diye adlandırılan özel bir durum. bir D/A çeviricinin bütün çevirme aralığı adımlaması sırasında adım kaçırmama veya geri adım atmama olarak tanımlanabilir.12 Paralel karşılaştırıcı A/D çevirici 86 . 11. giriş verisindeki herhangibir değişiklikten sonra çıkışın. Simultane (Flash) A/D Çeviriciler Analog büyüklüklerin sayısal işaretlere dönüştürülmesinde kullanılan en kolay ve hızlı çevirici tipi Şekil 11. • Çıkış yerleşim zamanı (settling time). Bu bölümde en çok kullanılan tipler anlatılacaktır. Bu işlemi yapan devrelere analog-sayısal çevirici veya kısaca A/D çevirici veya ADC adı verilir.1 Paralel Karşılaştırıcı.

Aşağıda Tablo 11.1 Giriş gerilimlerine bağlı olarak çıkışları göstermektedir. D2=1 olacaktır. uygulanan analog giriş geriliminin büyüklüğüne bağlı olarak ilgili karşılaştırıcıların çıkışları yükseğe çekilecektir. Analog giriş Encoder girişler İkilik giriş Vin A3 A2 A1 D1 D0 0-1 Volt 0 0 0 0 0 1-2 Volt 0 0 1 0 1 2-3 Volt 0 1 1 1 0 3-4 Volt 1 1 1 1 1 Tablo 11. Devrede. 3V’un üzerindeki bir gerilim bütün karşılaştırıcı çıkışlarını yükseğe çekecek ve kodlayıcı çıkışlarında görülen ikilik ifade D1=1. Giriş gerilimi 1-2V arasındaki bir değerde ise sadece en düşük eşik gerilimine sahip karşılaştırıcı çıkışı yükseğe çekilecek ve bu durumda kodlayıcı çıkışlarında görülen ikilik ifade D1=0.Karşılaştırıcıların eşik gerilimleri bir gerilim bölücü ile ayarlanırken. n bitlik binary kod için 2n- 1’dir. dört bitlik ikilik (binary) kod için kullanılacak karşılaştırıcı sayısı 24-1=15 olmalıdır. Karşılaştırıcının + girişindeki gerilim . .girişindeki referans geriliminden büyükse çıkış yüksektir. analog giriş gerilimi ise karşılaştırıcıların + girişine paralel olarak uygulanmıştır. SAYISAL TASARIM Derin Devrede üç adet karşılaştırıcı. karşılaştırıcı çıkışları yükseğe çekilecek ve çıkışta görülecek ikilik bilgi D1=1. D0=1 olacaktır.Eğer giriş gerilimi 1V’tan küçükse hiçbir karşılaştırıcı çıkışı yüksek olmaz. Bu nedenle bu tip A/D çeviricilerin tanımlanması için “flaş” ismi kullanılmaktadır. D0=0 olacaktır.1 Genel olarak bu devrelerde kullanılacak karşılaştırıcı sayısı. 87 . ve 2. Bu tip karşılaştırıcıların en önemli avantajı hızı karakteristiğidir. Giriş gerilimine bağlı olarak üretilen sayısal çıkış. analog giriş gerilimini (Vin) karşılaştırmak için kullanılır. Giriş gerilimi 2-3V arasında ise 1. Örneğin üç bitlik ikilik (binary) kod için kullanılacak karşılaştırıcı sayısı 23-1=7. Referans gerilimi tam ölçek yani maximum giriş gerilimidir. bir gerilim bölücü ve kodlayıcı (encoder) kullanılmıştır. Devredeki karşılaştırıcılar bir referans gerilimle(VREF). Bu fazla sayıdaki karşılaştırıcı sayısı paralel karşılaştırıcılı A/D çeviricilerin en büyük dezavantajıdır. devredeki elemanların yayılım gecikmesi (propagation delay) süresi sonrasında hazırıdır.

Devrede yedi adet karşılaştırıcı. Öncelikli Kodlayıcı 1KΩ (Priority Encoder) 5V + 74148 I7 - 1KΩ I6 I5 A2 4V + I4 İkilik (Binary) 1KΩ . lojik-0’da aktif olan yetkilendirme girişine bağlanarak giriş geriliminin farklı zamanlarda örneklenerek sayısal karşılığının bulunması sağlanmıştır. değişmeyen eğimli bir referans voltajının sağlanması için kullanılır.3.14 tek rampalı veya tek eğimli A/D çevirici devresini göstermektedir. Lineer rampa kaynağı. Şekil 11. 11. A1 I3 Çıkışlar A0 I2 3V + I1 1KΩ - I0 EN 2V + - 1KΩ Örnekleme 1V + Sinyali - 1KΩ Şekil 11.13 Üç bitlik paralel karşılaştırıcılı A/D çevirici devresinin göstermektedir. SAYISAL TASARIM Derin +VREF =8V 1KΩ 7V + Vin - 1KΩ 6V + .13 Üç bitlik paralel karşılaştırıcılı A/D çevirici Şekil 11.gerilim bölücü ve 74148 Decimal/Binary öncelikli kodlayıcı (priority encoder) kullanılmıştır.2 Tek Rampalı veya Tek Eğimli (Single Slope) A/D Çeviriciler A/D çevirimde kullanılan bir diğer yöntem lineer rampa kaynağı. karşılaştırıcı ve sayıcılardan oluşmuş tek rampalı veyatek eğimli A/D çeviricilerdir. Örnekleme sinyali. 88 .

Kontrol devresi tarafından yetkilenen mandallar sayıcı verilerini saklayacaktır. Böylece karşılaştırıcı çıkış alçağa çekilecek. VE kapısının çıkışında tetikleme sinyali görüleceğinden sayıcı sayma işlemine başlayacaktır. Bu durumda rampa kaynağı tarafından rampa üretilmeye başlanacak. – girişinden büyük olduğundan çıkış yükseğe çekilecektir. rampa kaynağı çıkışı 0V yapılır. Karşılaştırıcının + girişine uygulanan analog giriş gerilimi. VE kapısının çıkışı lojik-0 olacak ve tetikleme sinyali gitmeyen sayıcı sayma işlemini bitirecektir. Devre giriş referans gerilimini seçen bir anahtar ve karşılaştırıcı girişlerindeki ters bağlantı dışında tek eğimli (single-slope) devreye çok benzemektedir.3. 89 . 11. analog giriş geriliminden büyük olmasına kadar devam edecektir. Bu işlem rampa kaynağı tarafında üretilen rampa geriliminin. SAYISAL TASARIM Derin Analog TetiklemeSinyali Giriş (CP) V + - t CP BCD veya Binary Sayıcı Rampa Reset Zamanlama Reset kaynağı ve kontrol EN Mandallar (Latches) Yetkilendirme Kod çözücü/sürücü Şekil 11.15 çift eğimli (dual-slope) A/D çeviricinin blok diyagramını göstermektedir.3 Çift Rampalı veya Çift Eğimli (Dual Slope) A/D Çeviriciler Şekil 11.14 Tek rampalı veya tek eğimli A/D çevirici Çevirimin başlangıcında sayıcı reset.

Mandallarda saklanan sayım miktarı giriş gerilimi ile orantılıdır. çıkışlarındaki gerilimin bir negatif rampa olmasına sebep olacaktır. Giriş anahtarı analog giriş gerilimine bağlandığında (Şekil 11. t1 t 2 = Vin × Vref Çift eğimli (dual-slope) A/D çeviricilerin avantajları .16 b).16 a). Başlangıçta sayıcının silme(reset). direnç üzerinden sabit bir akım akmasını sağlayacaktır. SAYISAL TASARIM Derin Analog giriş (Vin) C TetiklemeSinyali (CP) - R + - CP BCD veya Binary Sayıcı + İntegral alıcı R -VREF (rampa kaynağı) Reset Kontrol devresi EN Mandallar (Latches) Binary veya BCD çıkışlar Şekil 11. kontrol devresi tarafından bu geçiş algılanarak. evirmeyen giriş tarafından varsayılan toprakta tutulur. Karşılaştırıcının – girişindeki negatif gerilim. İşlemsel kuvvetlendiricinin eviren girişi . integral alıcı devrenin girişlerindeki pozitif gerilim. kondansatör sabit bir akımla şarj olacaktır. Karşılaştırıcı çıkışı yükseğe çekileceğinden sayıcı tekrar sayma işlemine başlatacaktır. Dezavantajları ise hızlarının yavaş oluşudur. Sayıcı sayma işlemine başlar. Giriş ucuna uygulanan bir gerilim. çıkışın pozitif olmasını sağlar. bu geriliminin integral alıcı devrenin – girişine uygulanmasını sağlar (Şekil 11. sayıcı çıkışlarının mandallara yüklenmesini sağlayacaktır(Şekil 11. karşılaştırıcı çıkışının 0V olduğunu kabul edelim.15 Çift eğimli (dual-slope) A/D çevirici Devrede rampa kaynağı olarak bir integral alıcı devre kullanılmıştır. alçak maliyetidir. Sayıcı bu sabit miktara ulaşınca kontrol devresi sayıcıları sıfırlar ve giriş anahtarının negatif referans gerilimine çevirerek. İntegral alıcı devrenin 0V ‘un hemen üzerine ulaştığı anda karşılaştırıcı çıkış alçağa çekilecek.16 c). VE kapısının çıkışında tetikleme sinyali görülmesini sağlar. Bu akım yüksek empedansa sahip işlemsel yükselteç içinden akamayacağından. Sayıcının bir miktar sayma işlemini gerçekleştirmesi için integral alıcı devre tarafından negatif rampa üretilir. Girişteki bu negatif gerilim integral alıcı devrenin çıkışında pozitif bir rampa görülmesini sağlar. doğruluğu. Sabit akım ile şarj edilen kondansatörün uçlarındaki gerilim bir lineer rampadır. devre elemanlarında sıcaklıktan oluşan değişimlerden etkilenmemesi. 90 .

CP - R + - Lojik-1 CP BCD veya Binary Sayıcı + R -V REF Reset Kontrol devresi EN Mandallar (Latches) (b) Sayıcının sayma işlemini bitirmesi ile kontrol devresi S1 anahtarının konum değiştirmesini sağlar Binary veya BCD çıkışlar Vin C + . sayıcı tekrar sayma işlemine başlayacak. CP - R + - Lojik-1 CP BCD veya Binary Sayıcı + t R -V REF Reset -V Kontrol devresi EN Mandallar (Latches) (a) Sabit zaman aralığı. Rampa 0V olduğu anda sayıcı duracak ve bilgi mandallara yüklenecektir Şekil 11. SAYISAL TASARIM Derin Vin I C + . negatif rampa (sayıcı belirlenen Binary veya BCD çıkışlar süre boyunca sayma işlemini gerçekleştirecektir) Vin C + .16 91 . CP I - R - + CP BCD veya Binary Sayıcı + t R -V REF Reset -V Kontrol devresi EN Mandallar (Latches) Binary veya BCD çıkışlar (c) İntegral alıcı devre çıkışı pozitif rampa.