EL FILIBUSTERISMO SCRIPT

[KABANATA 1] Sa Kubyerta
NARRATOR: Buwan ng Disyembre noon at naglalakbay ang Bapor Tabo sa

Ilog Pasig galing Maynila at patungong Laguna. Mabigat ang

Bapor Tabo dahil sa dami ng mga kargamento at puno rin ito ng

mga pasahero. Lalong pinabagal ang paglalakbay nito dahil sa

maputik na tubig. May hirarkiya ang mga pasahero sa Bapor

Tabo bilang pagpapakita ng uri ng tao at kapangyarihang umiiral

sa sistema ng lipunan. Ang mga Instik at mga Indiyo ay nasa

ilalim ng kubyerta kasama ang mga kalakal at kargamento

samantalang mga empleyado ng pamahalaan, mga prayle, mga

manlalakbay at mga mahahalagang tao ng lipunan ang nasa

itaas naman ng kubyerta.

SA IBABAW NG KUBYERTA:

Doña Victorina: Bakit gumagawi sa dakong iyon ang iyong hangal na timonel?

Kapitan: Mababaw po sa bahaging iyon, ginang.

Doña Victorina: Aba’y bilisan naman ninyo! Kaunting tulin pa ng makina!

Kapitan: Marahan po ang patakbo dahil tayo ay daraan sa palayang iyan.

(Itinuro ng Kapitan ang gawi kung nasaan ang mga palayan)

Doña Victorina: Mangyari naman kasing walang matinong lawa dito sa

Pilipinas.

(Padabog na tinalikdan ni Doña Victorina ang Kapitan)

Simoun: Napakadali lamang solusyunan ng problemang iyan, ni hindi

kailangan gumasta ng salapi.

(Napatingin ang lahat kay Simoun dahil sa kanyang nasabi)

Simoun: Humukay ng tuwid na kanal simula sa bunganga ng ilog hanggang sa

labasan na daraanan patungo Maynila. Ang ibig kong sabihin ay

magbukas ng panibagong lagusan at sarhan ang dating lagusan sa

Ilog Pasig para sa paglalakbay.

Ben Zayb: Ipagpaumanhin ninyo Ginoong Simoun subalit ang inyong naisip ay

nangagailangan ng napakalaking halaga at nangangahulugan ng

pagsira ng ilang kabayanan.

Simoun: Ang pagsira ay maano?

Don Custodio: Ngunit paano ang perang gugugulin?

Simoun: Gamitin ang mga bilanggo sa pagtatrabaho. Huwag bayaran ang

kanilang trabaho nang sa ganoon ay makakamenos ang pamahalaan.

Don Custodio: Ngunit hindi ito sasapat.

Simoun: Kung ganoon ay gamitin natin pati bata’t matatanda.

(Nagulat si Don Custodio sa sinabi ni Simoun)

(Napaismid si Simoun)

Simoun: Huwag na nating lokohin ang ating mga sarili. Alam ko namang alam

ninyo na ito ang tanging paraan. Ang mga mahihina ay mananatiling

mahina at ang malalakas ay mananatiling malakas kahit lumipas pa

ang panahon.

Don Custodio: Señor Simoun, ang naisip ninyong paraan ay magbubunga

lamang ng kaguluhan.

Simoun: Kaguluhan?

(Natawa ng kaunti si Simoun)

Simoun: Bakit? Nag-alsa ba ang bayang Ehipto? Ang Hudyo laban kay Titus?

Akala ko ba’y may nalalaman kayo sa kasaysayan?

(Lahat ay nagulantang sa isinagot ni Simoun)

Padre Salvi: Makailang ulit nang naganap ang paghihimagsik sa bayang ito.

Simoun: Matagal nang nangyari iyon, isa pa Padre Salvi hindi ba’t

ipinagmamalaki ninyo sa akin ang pagkakagawa ng ospital sa Los

Baños na siya namang tinutuluyan ng Kanyang Kamahalan sa

ngayon. Isa pa, naipagawa ito sa pamamagitan ng sapilitang

pagtatrabaho sa ilalim ng latigo ng isang uldog.

Padre Salvi: Ang nangyari noon ay pwedeng mangyari ulit ngayon.

Simoun: Hindi! Ang nasabi ko ay nasabi ko na! At Padre Salvi, pwede ba itigil

niyo ang pagsasalita ng mga kahangalan. Anong halaga ninyong mga

prayle sa bayang ito kung magkakaroon ng himagsikan?

(Hindi na pinansin ni Simoun ang mga tumutol at nanaog sa maliit na

hagdanang papasok sa loob ng kubyerta)

***

(Namutla si Padre Salvi sa mga sinabi ni Simoun at hindi natinag sa

pagkakatayo si Don Custodio)

Don Custodio: Isang mulatong Amerikano!

Ben Zayb: Indiyong Ingles!

(Pabulong nitong sabi)

Don Custodio: Isang Amerikano! Porket malapit siya sa Kamahalan kung

maka-asta akala mo kung sino! Walang utang na loob!

Manghuhuthot ng salapi ng mga Indiyo! Mag-aalahas ng

brilyanteng huwad!
[KABANATA 2] Sa Ilalim ng Kubyerta
NARRATOR: Masikip sa ilalim ng kubyerta dahil sa dami ng mga pasahero at

mga kargamento. Abala ang mga tao sa kani-kaniyang mga

gawain at hindi alintana ang ingay na dulot ng ugong ng makina.

Karamihan sa mga pasahero ay nakaupo sa mahabang bangko at

mga tabureteng kahoy. Nasa gitna ang mga kargamento at

kagamitang tulad ng maleta, tampipi, at bayong. May ilang

kabataan na nagsisipaglaro ng mga baraha, ang iba nama’y nag-

uusap, may iba rin namang nakahanay at nakahambala na tila

mga patay dahil sa himbing ng pagkakatulog, mangangalakang

Intsik na nakanganga habang nakahiga at naglalaway at mga

estudyanteng pinagtatalunan ang andar ng makina na kanilang

iniaayon sa napag-aralan sa Pisika. Sa kabila ng kasikipan sa

ilalim ng kubyerta, may tatlong lalaking nag-uusap…

SA ILALIM NG KUBYERTA

Kapitan Basilio: Ano nang kalagayan ni Kapitan Tiago?

Basilio: Ayaw niyang magpagamot. Inutusan niya akong pumunta ng San

Diego para tingnan ang kanyang mga paupahang bahay. Palagay kong

sulsol iyon ni Padre Irene. Pinaalis niya lamang ako upang siya’y

malayang makahithit ng opyo.

Kapitan Basilio: Ang salot na opyo! Kasalanan ito ng mga Tsino! Mga Tsino na

walang alam na kahit isang Latin na salita. Sayang,

itinuturing pa naman itong gamot noon, kung hindi lamang

sa pagmamalabis na paggamit ng mga Tsino…

(Napa-iling na lamang si Kapitan Basilio)

Kapitan Basilio: Siya nga pala, kamusta na ang inyong mungkahing

magkaroon ng Akademya ng Wikang Kastila? Sa palagay ko’y

mahihirapan tayo sa isang yan.

Isagani: Huwag kayong mag-alala, matutuloy po ito. Hinihintay na lamang

namin ang permiso ng Kapitan Heneral matapos makipagkita sa

kanya si Padre Irene.

Kapitan Basilio: Tutol si Padre Sibyla kaya’t balewala rin iyan.

Isagani: Tutol nga po, kaya nga po siya’y narito upang makipag-usap din sa

Kapitan Heneral sa Los Baños.

Kapitan Basilio: Naiintindihan ko subalit kahit pa bigyan kayo ng permiso

saan naman kayo kukuha ng pondo?

Isagani: Sa ambagan po. Maging ang mga guro ay hati sa Pilipino at Kastila.

Kapitan Basilio: Kaninong bahay ang gagamitin ninyo?

Isagani: Sa mayamang si Makaraig po. Ihahandog niya ang isa sa kanyang mga

bahay.

Kapitan Basilio: Hindi naman masama ang gusto niyong mangyari. Ang

panahon ngayon ay paurong na. Noong panahon namin,

kami’y nag-aral kahit paano ng Wikang Latin sapagkat ang

aming aklat ay nasusulat sa Wikang Latin. Nasa Wikang

Kastila ang inyong mga libro subalit hindi itinuturo sa inyo

ang wikang ito. Mas masama ang panahong ito kaysa

panahon ng ating mga magulang. Aetas parentum pejor avis

tulit nos nequiores!

(Pagkasabi noon ay umalis si Kapitan Basilio at napangisi sina Basilio at

Isagani)

Isagani: Ang mahirap sa mga matatanda puro masama ang kanilang nakikita,

ni hindi man lang nila nakita ang magandang maidudulot nito sa atin.

Gusto nila makuha kaagad ang pakinabang nito na walang kahirap-

hirap.

Basilio: Maiba ako, anong sabi ng tiyo mo tungkol kay Paulita?

Isagani: Pinagalitan niya ako sa napili kong mapapangasawa. Kako, wala

naman siyang maipipintas kay Paulita. Maganda, mayaman at mabait

kahit na siya’y isang ulila.

Basilio: Oo nga naman! Napakayaman, marangal, magiliw, at walang

kapintasan liban lamang sa isa.

(Natawa silang pareho dahil pareha sila ng naiisip)

Isagani: Ang kanyang Tiya, si Doña Victorina.

Basilio: Tama!

Isagani: Alam mo bang hiniling niya sa akin na hanapin ko ang asawa niyang si

Don Tiburcio?

Basilio: Siguradoakong nangako ka upang hindi mawala sayo si Paulita.

(Pabirong sabi ni Basilio)

Isagani: Oo na!

(Tawang sabi naman ni Isagani)

Isagani: Ang problema kasi sa amin mismo nagtatago ang kanyang asawa.

(Sabay na bumulalas ng tawa ang dalawang binata)

Isagani: Iyon ang dahilan kung bakit ayaw umakyat ni Tiyo sa itaas ng

kubyerta. Siguradong uusisain sa kanya ng Doña ang tungkol kay Don

Tiburcio

***

(Nadatnan ni Simoun ang dalawang binata habang nagkukuwentuhan)

Simoun: Narito ka pala, Basilio. Magbabakasyon ka na ba?

(Napatingin kay Isagani)

Simoun: Kababayan mo ba siya?

(Tiningnan ni Simoun ulo hanggang paa si Isagani at napangisi)

Simoun: Kamusta ang probinsiya?

Basilio: Hindi niyo po ba alam?

Simoun: Hindi pa ako nakakapunta sa lugar na iyon lalo’t wala namang

namimili ng alahas. Marahil ay mahihirap ang mga tao doon.

Isagani: Hindi kami bumibili ng mga bagay na hindi namin kailangan.

Simoun: Huwag kang magalit binata, wala akong masamang ibig sabihin doon.

May nakapagasabi sa akin na ang mga parokya dito ay hawak ng

isang klerigong Indiyo. At kapag hawak ito ng isang paring Indiyo,

tiyak na mahirap ang bayang ito. Ang mabuti pa siguro’y uminom na

lamang tayo ng serbesa para sa ikauunlad ng inyong lalawigan.

(Tumanggi si Isagani sapagkat siya’y hindi umiinom)

Simoun: Mabuti sa katawan ang serbesa. ‘Ika nga ni Padre Camorra,

kapansin-pansin ang kawalan ng sigla ng bayang ito dahil sa dami

ng tubig na iniinom.

(Gumuhit sa mukha ni Isagani ang pagkainis)

Isagani: Ang tubig ay nakakapatay ng apoy. Ang tubig ay maaring makapuksa

ng sangkatauhan o lumunod ng mundo kapag naging dagat

Simoun: Napakainam na sagot! Ngunit pagtatawanan lamang ni Padre

Camorra ang inyong mga sinabi. Hindi siya naniniwala sa mga

ganyang bagay.

(Bago pa magsalita ang dalawang binata ay umalis na si Simoun na walang

paalam)

Simoun: Iinumin ko na ang aking serbesa.

***

Basilio: Bakit yata palaban ka ngayon, kaibigan?

Isagani: Hindi ko alam kung bakit, pero nakakatakot ang lalaking iyon.

Basilio: Hindi mo ba alam, siya ang tinatawag na Kardinal Moreno? Siya yung

tao na minumura kapag nakatalikod at pinupuri kung nakaharap.

Isagani: Dumadalaw ba siya kay Kapitan Tiago?

Basilio: Mula pa nang siya’y dumating.

(Lumapit ang katulong para sabihing hinahanap si Isagani ng kanyang Tiyong si

Padre Florentino)

***

(Nakita ng Kapitan si Padre Floretino at inanyayahan sa kubyerta)

Kapitan Basilio: Baka isipin ng mga prayle na ayaw ninyo silang

makahalubilo.
Padre Florentino: Ganoon ba? O, siya sige susunod ako sa inyo Kapitan sa

makailang sandali.

Kapitan Basilio: Aasahan kita Padre.

(Nang umalis si Kapitan Basilio ay agad niyang ipinatawag si Isaganisa

katulong)

***

Padre Florentino: Donselya.

Donselya: Po Padre?

Padre Florentino: Tawagin mo ang aking pamangking si Isagani. Magmadali

ka.

Donselya: Opo. Masusunod po.

***

Isagani: Ipinatawag niyo raw po ako Tiyo Padre?

Padre Florentino: Mabuti at narito ka na. Napilitan akong pumayag sa

kahilingan ng kapitan na pumanik ng kubyerta. Kaya ikaw,

iwasan mong makipagkita sa kapitan upang hindi ka

maanyayahan sa kubyerta.

Isagani: Opo, Tiyo Padre.

Padre Florentino: O, siya sige at aalis na ako baka akalain ng iba na inaabuso

natin ang kagandahang loob ng kapitan.

(Napangiti at napailing na lamang si Isagani)

[KABANATA 3] Mga Alamat
NARRATOR: Wala na ang init ng pagtatalo nang umakyat si Padre Florentino

sa kubyerta. Sa halip ay nagkakasiyahan na ang umpukan ng

mga pari’t mahahalagang tao sa lipunan. Habang

pinagmamasdan nila ang ang magandang kapaligiran ay

nagkukuwetuhan sila na may kasamang tawanan at biruan.

Kanilang pinag-usapan ang Alamat ng Malapad na Bato

hanggang sila’y makapasok na sa lawa.

SA ITAAS NG KUBYERTA:

Ben Zayb: Oo nga pala, Kapitan. Alam mo ba kung saang dako ng lawa

napatay ang isang nagngangalang Guevarra, Navarra o Ibarra?

(Lahat ay napatingin kay Ben Zayb, maliban kay Simoun na sa malayo ang

tingin)

Doña Victorina: Siya nga! Saan nga ba dito Kapitan? May naiwan kayang

bakas dito sa tubig?

Kapitan: Tumingin kayo sa dakong roon…

(Itinuro ni Kapitan ang isang dako sa lawa)

Kapitan: Ayon sa kwento, labintatlong taon na ang nakakalipas, tinutugis noon

ng mga kawal si Ibarra nang siya’y tumalon sa lawang ito at

pagbabarilin hanggang sa siya’y maglaho sa kanilang paningin at sa

dakon iyon sa may pampang, ang tubig ay nagkulay-dugo.

Ben Zayb: Kung ganoon ang kanyang bangkay ay…?

Padre Sibyla: Nakasama na ng kanyang ama sa lawang ito…

Padre Salvi: Hindi ba’t isang pilibustero ang kanyang ama?

Ben Zayb: Pinakamurang libing, hindi ba Padre Camorra?

Padre Camorra: Ang isang pilibustero kalianma’y hindi magkakaroon ng

marangyang libing.

(Nakatawang tugon ni Padre Camorra)

Ben Zayb: Ayos lang po ba kayo, Ginoong Simoun?

[KABANATA 4] Kabesang Tales
NARRATOR: Si Selo ay isang mangangahoy, maputing-maputi ang kanyang

buhok ngunit malusog pa rin ang pangangatawan. Bagama’t ang

kanyang hanapbuhay ay ang paggawa ng walis, masasabing

maginhawa ang kanyang buhay. Anak niya si Telesforo na ang

palayaw ay Tales. Nagkakaingin sila sa dulong bayan sa isang

lupaing walang nagmamay-ari at sa panahong iyon ay nagkasakit

ang buong pamilya ng malaria hanggang sa namatay ang asawa

at panganay na anak na si Lucia. Sa panahon ng pag-aani, may

isang korporasyon na pag-aari ng mga pari ang umangkin ng

lupain at pilit silang pinagbabayad ng buwis sa halagang

tatlumpong piso.

TAHANAN NI KABESANG TALES:

Kabesang Tales: Mayroon akong magandang ibabalita sa inyo mga anak.

Juli: Ano po iyon ama?

Kabesang Tales: Dahil sa masagana ang ating ani at naipagbili ko ito sa

mataas na halaga napagdesisyonan namin ng inyong Ingkong

Selo na papag-aralin kayong magkakapatid

Juli: Talaga po ama?!

Tano: Mabuting balita iyan ama!

Juli: Naaalala niyo po ba si Basilio? Naroon po siya ngayon sa Maynila at nag-

aaral. Balita ko’y napakagaling niya sa klase.

(Buong tuwang sabi ni Juli)

Tandang Selo: Sa isang taon ay magtutungo ka na ng Maynila. Makakapag-

aral ka na rin tulad ng ibang mga dalaga sa bayan.

Juli: Opo ingkong, masayang-masaya po ako sa ibinalita ni ama, hindi na po

ako makapaghintay.

(Kinuha ni Juli ang kamay ni Tandang Selo at paikot na sumayaw)

Juli: Makikita ko nang muli si Basilio.

(Sunod niya namang kinuha ang kamay ni Tano at muling sumayaw saka niya

ito hinila papalayo sa sala)

Tano: Sandali lang, madadapa naman ako sa ginawa mong iyan Juli.

***

(Naputol ang pag-uusap ng mag-ama dahil sa katok na kanilang narinig sa

pintuan)

(Ang pinto’y binuksan ni Tandang Selo)

Padre Camorra: Telesforo! Mabuti at nariyan ka. Ang anak mong si Tales,

nariyan ba?

Tandang Selo: Oho, eh narito po siya. Ano po bang kailangan ninyo sa kanya?

Padre Camorra: Hindi mo ba muna kami papapasukin?

Tandang Selo: Ah, ipagpaumanhin niyo po padre, tuloy po kayo

Padre Camorra: Narito ako upang singlin siya ng buwis.

Kabesang Tales: Buwis? Eh kakabayad ko lang ho ng noong isang buwan ah?

Padre Camorra: Noong isang buwan pa yun! Kailangan mong magbayad ulit

ng buwis para sa buwang ito. Ang buwis ay dalawang daang

piso.

Kabesang Tales: Dalawang daang piso?! Aba’y sumusobra naman ho ata kayo

padre. Saan ho kami makakakuha ng ganyang kalaking

pera?

(Sumilip sina Tano at Juli mula sa pintuan ng azotea)

Padre Camorra: Magdahan-dahan ka sa iyong pananalita Tales, isa pa hindi

ko na problema yun. Kapag hindi niyo nabayaran ang buwis

sa tamang oras ay palalayasin namin kayo at ipapasaka

namin sa iba ang lupaing ito.

Kabesang Tales: Magagawa niyo ang lahat dahil ako’y mangmang at walang

sapat na lakas para lumaban…

Tandang Selo: Anak, tama na yan…

(Pag-aawat pa ni Tandang Selo sa anak)

Kabesang Tales: Hindi ama, dapat nilang malaman na ang lupaing ito ay

pinaghirapan natin. At hindi ko maibibigay ang lupaing ito sa

sinumang hindi kayang higitan ang aming nagawa. Diligan

niyo muna ng dugo’t pawis ang lupaing ito, saka ko lamang

ito isusuko sa inyo.

Padre Camorra: Eso es absurdo! Kung ayaw mong magbayad, mabuti pa gawin

na lamang nating Guwardiya Civil ang iyong anak na lalaki.

Dakpin siya!

(Turong sabi ni Padre Camorra kay Tano)

Kabesang Tales: Huwag! Huwag ang aking anak!

(Akmangtutulong siTales nang pigilan siya ng mga guwardiya sibil

Tano: Ama!

Juli: Bitiwan niyo siya!

Tandang Selo: Bitiwan niyo ang aking apo!

Guwardiya Civil: Huwag kang makialam dito tanda!

(Natumba si Tandang Selo)

Juli: Ingkong!

Tano: Ingkong! Bitiwan niyo ako! Anong ginawa niyo kay ingkong?!

Guwardiya Civil: Tumahimik ka!

(Sinikmuraan si Tano ng isang guwardiya sibil at ito’y nawalan ng malay)

Kabesang Tales: Ama!

Tandang Selo: Si Tano…aking apo…

(Nang subukang tanawin ni Kabesang Tales ang kanyang anak, ito’y wala na)

***

NARRATOR: Hindi ipinagbayad ni Kabesang Tales ng anumang halaga ang

anak upang hindi kunin ng hukbo at sa halip ay pinabayaang

umalis. Maraming tao ang hindi makapaniwala sa pangyayaring

ito. At sa kabila ng ibinabang utos ng Kapitan Heneral na

samsamin ang lahat ng mga baril ay patuloy pa rin sa

pagbabantay si Kabesang Tales ng kanyang mga pananim gamit

ang gulok at palakol. Nakarating kay Juli ang balita na nakuha

ng mga tulisan ang kanyang ama. Matutubos lamang ni Juli ang

kanyang ama kapag siya ay nakapagbayad ng limang daang

piso. Upang makabayad, pumayag si Juli na ibenta ang kanyang

mga alahas maliban sa isang agnos na may brilyante at

esmeralda na bigay sa kanya ng kasintahang si Basilio. Dahil s

kakulangan sa pera, hindi na siya nag-atubiling manghiram ng

pera kapalit ng paninilbihan kay Hermana Penchang.

Tandang Selo: Apo, huwag kang umalis.

Juli: Pero ingkong, kailangan ko ‘tong gawin. Sana po’y maintindihan ninyo.

Patawad.

Tandang Selo: Oh apo…

(Napayakap na lamang si Tandang Selo sa kanyang apo)

[KABANATA 5] Noche Buena Ng Isang Kutsero
NARRATOR: Bisperas ng kapaskuhan at kasalukuyang inililibot ang prusisyon

ng Noche Buena sa mga lansangan nang dumating ng San Diego

si Basilio sakay ng isang karomata. Naantala ang paglalakbay

nila ng ilang oras dahil hinarang sila ng mga guwardiya sibil.

LANSANGAN NG SAN DIEGO:

Guwardiya Civil: Alto!

(Napatigil ang karomatang sinasakyan ni Basilio)

Kutsero: Magandang gabi po sa inyo.

Guwardiya Civil: Baba diyan!

(Hinablot ng guwardiya sibil ang kutsero para pababain ng karomata

Guwardiya Sibil: Bakit walang ilaw ang karomata mo?

Kutsero: Ah… eh…

(Napakamot sa ulo ang kutsero)

Guwardiya Civil: Sagutin mo ko!

(Binatukan ang kutsero)

Guwardiya Civil: Alam mo bang bawal yun? Nasaan sedula mo?

Kutsero: Wala po akong sedula.

Guwardiya Civil: Talaga namang!

Kutsero: Parang awa niyo na po mga ginoo, hayaan niyo po akong ihatid ang

aking sakay.

(Inupakan ng mga guwardiya sibil ang kutsero, saka dinala sa kanilang

komandante)

***

SA HARAP NG BAHAY NI KAPITAN BASILIO:

(Narinig ni Basilio ang ingay ng mga nagkakasiyahan sa tahanan ni Kapitan

Basilio)

Kapitan Basilio: Makakaasa kayong pupunta kami ng Tiani para tingnan ang

inyong mga alahas Ginoong Simoun.

Simoun: Aasahan ko kayo Kapitan Basilio.

(Saka naghalakhakan ang mga ginoo)

Basilio: Kakaibang tao talaga si Ginoong Simoun, wala siyang pinipiling

panahon, kahit pasko. Nakapagnenegosyo siya kahit saan...

***TAHANAN NI KAPITAN TIAGO:

Mayordoma: Ah! Dumating ka na pala Basilio! Halika at ng matulungan kita

sa iyong mga dala.

Basilio: Nakapaghanda ka ba ng makakain?

Mayordoma: Ah, siyempre naman. Nakahanda na ang hapunan mo sa hapag.

Basilio: Anong nang balita habang wala ako?

Mayordoma: Ah eh… dalawa sa ating mga katulong sa bukid ay nakulong at

ang isa’y naipatapon sa isang malayong bayan. May ilan ding

namatay na kalabaw…

Basilio: Wala ka na bang ibang ibabalita sa akin kundi puro ganyan?

Mayordoma: Ang isa po nating katiwala ay namatay, yaong tagabantay ng

kaingin. Hindi ho siya mabigyan ng disenteng libing dahil siya’y

isang hamak na mahirap lamang.

Basilio: Ano ang kanyang ikinamatay?

Mayordoma: Namatay ho siya dahil sa katandaan.

Basilio: Wala na ba kayong ibabalita sa akin? Nakakawalang gana ang inyong

mga balita. Ano nang nangyari sa Sagpang?

Mayordoma: Naalala ko na! Alam niyo bang si Kabesang Tales ay ilang linggo

nang nawawala at napabalita sa bayan na hawak raw siya ng

mga tulisan. Kawawang Juli, para lamang matubos ang kanyang

ama, siya’y naninilbihan kay Hermana Penchang.

(Tumayo si Basilio at hindi na tinapos ang pagkain)

Mayordoma: Oh, saan ka pupunta Basilio? Akala ko ba’y kakain ka?

Basilio: Nawalan na ako ng gana.

--------------------
oOo--------------------
[KABANATA 6 at 7]
Si Basilio at Simoun
NARRATOR: Habang ang
lahat ay nagsisipaghanda para
magsimba, si Basilio
ay naglalakad sa kalye at
makailang ulit na tiniyak na
walang
sumusunod sa kanya, hanggang
siya ay makarating sa isang
matandang gubat na dating
pagmamay-ari ng mga Ibarra
subalit
simula ng mapabalitang patay
na ito ay kinumpiska ng
pamahalaan at naipagbili kay
Kapitan Tiago.
(Umupo si Basilio sa isang
malaking bato sa harap ng batis)
Basilio: Kamusta na kayo ina?
Maligayang pasko po sa inyo.
Naaalala ko pa po
ang mga araw na magkasama pa
tayo nina Crispin. Ni minsan
hindi ko
po kayo kinalimutan…
(Napatigil si Basilio sa
pagmumuni-muni ng may
napansin siyang liwanag na
nagmumula sa di kalayuan)
Basilio: Sinong nandyan?
(Nilapitan ni Basilio kung saan
nagmumula ang ilaw at doon
niya nakita si
Simoun)
SA LOOB NG MATANDANG
GUBAT:
Basilio: Anong ibig sabihin
nito? Nagpapanggap si Ginoong
Ibarra bilang si
Simoun? Pero bakit? Papaano?
Tandang-tanda ko pa noon,
dalawa
silang lalaki….ang isa ay ang
bangkay na sinunog na may
dalawang
tama ng baril at ang isa naman
ay siyang tumulong sa akin na
ilibing
[KABANATA 6 at 7] Si Basilio at Simoun
NARRATOR: Habang ang lahat ay nagsisipaghanda para magsimba, si Basilio

ay naglalakad sa kalye at makailang ulit na tiniyak na walang

sumusunod sa kanya, hanggang siya ay makarating sa isang

matandang gubat na dating pagmamay-ari ng mga Ibarra subalit

simula ng mapabalitang patay na ito ay kinumpiska ng

pamahalaan at naipagbili kay Kapitan Tiago.

(Umupo si Basilio sa isang malaking bato sa harap ng batis)

Basilio: Kamusta na kayo ina? Maligayang pasko po sa inyo. Naaalala ko pa po

ang mga araw na magkasama pa tayo nina Crispin. Ni minsan hindi ko

po kayo kinalimutan…
(Napatigil si Basilio sa pagmumuni-muni ng may napansin siyang liwanag na

nagmumula sa di kalayuan)

Basilio: Sinong nandyan?

(Nilapitan ni Basilio kung saan nagmumula ang ilaw at doon niya nakita si

Simoun)

SA LOOB NG MATANDANG GUBAT:

Basilio: Anong ibig sabihin nito? Nagpapanggap si Ginoong Ibarra bilang si

Simoun? Pero bakit? Papaano? Tandang-tanda ko pa noon, dalawa

silang lalaki…. ang isa ay ang bangkay na sinunog na may dalawang

tama ng baril at ang isa naman ay siyang tumulong sa akin na ilibing

si ina. Kung ganoon sino si Ibarra sa kanilang dalawa? At sino ang

mag-aalahas na si Simoun?

(Natapakan ni Basilio ang isang tuyong sanga at gumawa ito ng ingay na

narinig ni Simoun)

Simoun: Sinong nariyan? Sumagot ka!

(Naglakas loob si Basilio na magpakita kay Simoun)

Basilio: Maari ko po ba kayong tulungan, Ginoo?

Simoun: Ikaw?!

Basilio: Labintatlong taon na ang nakakaraan ng tulungan ninyo akong

maglibing sa bangkay ng aking ina at sunugin ang bangkay ng isang

lalaki. Hayaan niyo namang makapagpasalamat ako sa inyong ginawa.

(Binunot ni Simoun ang kanyang baril at tinutukan si Basilio)

Simoun: Bakit? Sino ba ako sa palagay mo?

Basilio: Isa kang dakila. Marami ang nag-aakalang patay ka na, maski ako’y

nalungkot sa balita, pero heto ka ngayon nasa aking harapan.

Simoun: Ngayong alam mo na ang aking lihim, magiging sagabal ka lang sa

aking mga plano. Hinding-hindi ako makakapayag na sirain mo ang

aking mga plano. Kaya kitang patayin ngayon at wala ni isang may

makakaalam. Iisipin nilang mga tulisan ang may gawa noon sa iyo.
Pero hahayaan pa rin kitang mabuhay, alam kong naghirap ka rin

tulad ko at alam kong may utang ka ring dapat singilin. Magkatulad

tayo, pareho ang ating ninanais. Bakit hindi tayo magtulungan.

Basilio: Ngunit Ginoong Simoun…

Simoun: Ang hirap kasi sa inyong mga kabataan, wala kayong ginawa kundi

purihin ang mga Kastila. Masyado kayong mapangarapin. Akala niyo

ba makukuha niyo ang pantay na pagtrato na inyong inaasam?

Basilio: Gusto lang naman naming magkaisa tayong lahat.

Simoun: Isang kahangalan! Kay dali ninyong malinlang ng matatamis nilang

pangako. Kailanma’y hindi magiging pambansang wika ang wikang

Kastila. Habang angkin ng bayan ang sarili nitong wika ay may sarili

itong pag-iisip. Basilio, kailangan ko ng tulong mo. Gamitin mo ang

iyong talino’t lakas upang maituwid ang naglilihis nilang landas.

Basilio: Salamat sa inyong pagtitiwala Ginoong Simoun. Ngunit ang nais ko

lamang po ay maging isang doktor.

Simoun: Kinalimutan mo na ba ang nangyari sa iyong ina’t kapatid?

Basilio: Hindi! Ni minsan hindi ko sila kinalimutan. Ngunit wala akong

magagawa, wala akong pera, wala akong pangalan.

Simoun: Tutulungan kita.

Basilio: Bakit, may mangyayari ba sakaling maghiganti ako sa kanila?

Mabubuhay pa ba sila? Maraming tao lamang ang madadamay!

Simoun: Isipin mo, kapag natuloy ang plano mabibigyan mo na ng katarungan

ang pagkamatay ng iyong mga mahal sa buhay.

Basilio: Pero, ang gusto ko lamang ay magkaroon ng tahimik na buhay. Hindi

ba pwedeng ipaubaya na lamang natin sa nakakataas ang suliraning

ito?

Simoun: Ang pagpapaubaya ay isang karuwagan! Walang maaalipin kung

walang magpapaalipin. Bakit sa tingin mo, kapag nagkaroon ka na ng

sariling pamilya at tahimik na buhay, masasabi mo ba na tuluyan ka

nang malaya?

Basilio: ….

Simoun: Nasa sa iyo ang desisyon kung anong gagawin mo sa lihim ko. Ngunit

kapag nagbago ang isip mo laging bukas ang tahanan ko para sayo.

Basilio: Marami pong salamat sa inyong paunlak Ginoong Simoun, mauna na

po ako sa inyo.

(Pagkatapos magpaalam ni Basilio ay nagsimula na itong maglakad papalayo)

[KABANATA 8]
Masayang Pasko
Hermana Penchang: Juli pwede ka ng magsimula bukas.

Juli: Pero pasko po bukas.

Hermana Penchang: Kung ganoon, ibalik mo na lamang ang perang

pinahiram ko sayo.

(Nalungkot ito)

Juli: Sige po, pupunta po ako ulit dito bukas.

ARAW NG PASKO

Juli: Lo, aalis na po ako. Maaligayang pasko lo. (Nagmano ito bago umalis ng

kanilang tahanan)
(Nalungkot si tata selo at di nagtagal ay napipi)

[KABANATA 9]
Si Pilato
NARRATOR: Nagkaroon ng munting salu-salo sa tahanan nila Kabesang Tales

bilang paggunita ng pasko. Piling tao lamang ang mga dumalo at

kadalasan sila ay mga kaibigan o di naman kaya’y kamag-anak.

Dahil sa sobrang pag-aalala ni Tandang Selo sa kalagayan ni Juli

at sa labis na lungkot ay bigla na lamang itongnapipi. Agad na

naipamalita sa buong kabayanan ang nangyari, ang iba ay

nahabag at ang iba nama’y nagkibit-balikat na lamang.

Nakarating sa kaalaman ni Hermana Penchang ang pangayayari

at sa halip na hayaang maka-alis si Juli, upang makita ang

kanyang Inkong na may dinaramdam, ito’y pinaglinis niya pa ng

bahay at sinermonan dahil sa hindi ito marunong magdasal.

TAHANAN NI HERMANA PENCHANG:

(Lumapit ang katulong kay Hermana Penchang at ibinulong ang nangyari kay

Tandang Selo)

Hermana Penchang: Talaga!?

(Pinagmasdan si Juli habang ito’y naglalampaso ng sahig)

Hermana Penchang: Makakaalis ka na.

***

Hermana Penchang: Alam mo na ba ang nangyari sa Lolo mo?

Juli: Po? Bakit, ano po bang nangyari kay Ingkong? May nangyari po ba sa

kanyang masama?

(Tiningnan ni Hermana Penchang si Juli taas-baba at nagtaas ng noo sabay

sabing ..)

Hermana Penchang: Hmpt, alam mo Juli madalas pinararanas talaga sa atin

ng Diyos ang mga ganoong bagay para malaman natin na

tayo’y makasalanan.

Juli: Ano po bang ibig niyong sabihin? Hindi ko po kayo maintindihan.

Hermana Penchang: Akalain mong isang dalagang malapit nang ikasal ay

hindi pa marunog magdasal! Napakalaking kasalanan at

kahihiyan iyon, hindi ba Juli?

Juli: O-opo.

Hermana Penchang: Mabuti naman at naintindihan mo na kung ano ang ibig

kong sabihin. Heto, basahin mo nang matuto kang

magdasal. Pero bago yan siguraduhin mo munang

malinis ang lahat dito sa bahay. Hindi ka makakaalis sa

pamamahay na ito hangga’t hindi mo natatapos ang

iyong mga gawain at ang pagbasa sa aklat na iyan.

NARRATOR: Nalaman ni Hermana Penchang ang pagluwas ni Basilio ng

Maynila upang tubusin si Juli sa pagpapaalila gamit ang naipon

nitong pera. Para sa kanya maihahalintulad niya si Basilio sa

isang demonyong nagbabalatkayo bilang isang mag-aaral. Sa

pag-asang maililigtas pa niya si Juli sa kamay nito, ipinabasa

niya kay Juli ang aklat na may pamagat na Tandang Basyong

Makunat. Sa kabilang banda, nagdiriwang naman ang mga prayle

sa pagkapanalo hingil sa pinag-aawayang lupain ni Kabesang

Tales.

***

TAHANAN NI KABESANG TALES:

(Naglakad patungo sa kanilang bahay si Kabesng Tales na nakayuko at

malungkot)

Kabesang Tales: Ama! Patawarin ninyo ako ama, natalo tayo sa kaso.

Tandang Selo: *Tinapik si Kabesang Tales at nagpakita ng kilos na

nagsasabing*“ayos lang ang lahat at hindi pa huli ang lahat”.

(Napaupo sila sa mahabang bangko nang bilang dumating si Simoun)

[KABANATA 10]
Kayamanan at Kagustuhan
NARRATOR: Nakituloy ang mag-aalahas na si Simoun sa bahay nina

Kabesang Tales nang isang araw at isang gabi dahil iyon ang

pinakamalaking bahay na nasa pagitan ng San Diego at Tiani

kung saan magmumula ang mamimili ng mga alahas. Marami

ang nagtaka sa ginawang ito ni Simoun ngunit hindi nawala ang

magandang kaugalian nang pagpapatuloy sa isang dayuhang

panauhin.

TAHANAN NI KABESANG TALES:

Sinang: Maligayang paskopo Hermana Penchang.

Hermana Penchang: Aba’y maligayang pasko din sa iyo Sinang. Naparito ka

rin ba para mamili ng mga alahas?

Sinang: Opo, kasama ko nga po si ama at ina.

Hermana Penchang: Ganoon ba?

(Nakita si Kapitana Tika at agad itong binati ni Hermana Penchang)

Hermana Penchang: Kapitana Tika!

Kapitana Tika: Magandang araw sa iyo, Hermana Penchang. Oh, anong

balita?

Hermana Penchang: Buti at naitanong mo iyan. Diyos ko, si Juli? Lumaki ng

hindi alam kung paano basahin ng apatnapung ulit ang

pulyeto. Ang masaklap pa, ni isa doon ay wala siyang

matandaan.

(Inilabas ni Simoun ang mga kahon ng alahas at nagsimula na magtinda)

Simoun: Alam kong hanap niyo’y mga brilyante, sa katunayan marami akong

itinitindang antigong mga alahas

Sinang: Oo nga po, mga brilyante lalo na yung matatandang brilyante. Mga

antigo kasi ang hilig ni ama.

Simoun: Mayroon akong kwintas ni Cleopatra,

ALL: Ohhhh~

Simoun: Singsing ng senador at kabalyerong Romano, at hikaw ng mga dalaga

ng Roma.

ALL: Ahhhh~

Simoun: Narito ang mga antigong alahas

(Binuksan ang isa pang kahon)

Simoun: Singsing ng isang prinsesa ng Lambelle at hikaw ng dating dama ni

Maria Antoineta.

Sinang: Ang dalawang hikaw na iyon!

(Binuksan pa ulit ni Simoun ang pangatlong kahon)

Simoun: Narito naman ang mga relo, pitaka, relikaryo at lalagyan ng posporo.

(Sunod niyang binuksan ang panghuling kahon)

Simoun: At narito ang iba’t ibang uri ng mga bato. Brilyante na may iba’t ibang

hugis at laki, esmeralda galing Peru, rubi galing India, perlas na

galing sa silangan, sapiro na nagmula pa sa Ceylon at turkesang

galing pa ng Persya. Pagmasdan niyo ang dalawang brilyanteng itim,

itinuturing ito na pinakamalaki sa buong daigdig.

Sinang: Magkano niyo naman ipagbibili iyan G. Simoun?

Simoun: Hindi bababa sa tatlumpung libong piso.

Sinang: Huh? Ang mahal naman…

(Kinurot si Sinang ng kanyang ina)

Kapitana Tika: Hangal! Siyempre mahal yan!

Simoun: Meron pa namang iba, marami pa kayong mapagpipilian. Subukan

niyong tingnan.

(Habang ang lahat ay namimili kinausap ni Simoun si Kabesang Tales)

Simoun: Wala ba kayong nais ipagbili sa akin?

Sinang: Ang laket po ni Maria Clara?

Kabesang Tales: Siya nga ano? Bakit hindi ko agad iyon naisip!

(Agad hinalughog ni Kabesang Tales ang gamit ng anak sa kanyang kwarto

Sinang: Isa iyong relikaryong may brilyante at esmeralda, alahas iyon ng aking

kaibigang mongha.

Kabesang Tales: Heto, nakita ko na.

(Agad ibinigay ni Kabesang Tales kay Simoun ang alahas. Agad sinuri ni

Simoun)

Simoun: Nagustuhan ko ito. Magkano mo ito ipagbibili sa akin?

Kabesang Tales: Ah… ehhh…*nagkamot ng ulo*

Simoun: Maipagbibili niyo ba ito sa akin sa halagang … limang daang piso?

Kabesang Tales: Limang daang piso… limang daang piso… limang daang

piso….
Hermana Penchang: Kung ako sayo’y iingatan ko yan katulad ng isang banal

na alaala. Balita ko nangangayat na raw ang dating may-

ari niyang si Maria Clara sa kumbento at marami ang

naniniwala na mamamatay siyang isang santa.

Kabesang Tales: Pwede bang pag-isipan ko muna? Nais ko munang kunin ang

pahintulot ng aking anak. Babalik ako mamayang gabi.

Simoun: Sige, kung yon ang iyong nais.

***

NARRATOR: Nabigo si Simoun sa paghihintay kay Kabesang Tales sapagkat

hindi ito umuwi. Kinabukasan ay natagpuan niyang bukas ang

lalagyan ng kanyang rebolber at nawawala ito sa halip ang nakita

niya ay ang relikaryo ni Maria Clara na may kalakip na sulat.

Kabesang Tales: (*Dubbed*)

Patawarin ninyo ako at nagawa ko kayong pagnakawan sa loob

ng aking pamamahay. Ipagpapalit ko ang relikaryo sa inyong

rebolber. Kailangan ko ng sandata sapagkat ako’y mamumundok

at sasama na sa mga tulisan. Ipinapayo kong mag-iba kayo ng

landas upang hindi kayo mahulog sa aming mga kamay.

Telesforo Juan de Dios

Simoun: Natagpuan ko na ang aking hinahanap! Mapangahas ngunit lalong

mabuti. Marunong siyang tumupad sa kanyang pangako.

HAHAHAHAHAHA! (*evil laugh*)

KABANATA 11
Los Banos
NARRATOR: Mangangaso dapat ang Kapitan Heneral pero dahil sa natakot
siyang mapahiya pag wala siyang napaslang ay mas ginusto niyang umuwi na
lang at bumalik sa Los Banos.
Kapitan Heneral: Mabuti pa ang mga pangasuhan sa Espanya ay
napakaganda! Samantalang ang nandito sa Pilipinas ay pawang walang
kwenta!
SA BAHAY NG KAPITAN HENERAL
(Naglalaro ng baraha sina Padre Sibyla, Camorra, Irene at Kapitan Heneral)
Kapitan Heneral: Talagang napakabait ng tadhana! Napakaswerte ko naman!
Haha.

(Nagkatingin sina Padre Sibyla dahil pinagbibigyan nila lamang ang kapitan
heneral)
(Sa salas ay nandoon sina Don Custodio, Padre Fernandez at isang kawani na
nagkukwentuhan)
(Nagbibilyar naman sina si simoun at ben zayb habang humahakhak)
Padre Camorra: Aba! Akala niyo ata namumulot ako ng pera! Nagagalit na ang
mga Indio sa pagbabayad ng buwis. *Umalis*
Kapitan Heneral: Simoun, halika’t sumali ka saamin.
Simoun: Mga ginoo, gawin nating mas mainam ang larong ito. Kapalit ng aking
mga hiyas. Ang mga pangako niyo sa pagkakagawang gawa, pananalangin at
kabaitan. Ikaw padre sibyla ay limang araw kakalimutan ang pagkakawang
gawa, karalitaan at pagkamasunurin. Ikaw naman padre Irene ay lilibutin ang
kalinisan ng ng ugali, ang pagkamaunawain, at iba pa. At sa inyo ho kapitan
ay ang pag uutos ng pagbabaril sa isang bihag habang pinaghahatid-hatiran.
Padre Irene: Ngunit Ginoong Simoun, ano ang mapapala ninyo sa mga panalo
ng kabaitan sa bunganga, at mga buhay ng tao, ang pagpapatapon at ang mga
pagpatay?
Simoun: Ah! Marami! Ako’y sawa na sa karirinig ng mga kabutihan at hangad
ko’y matapoon lahat ng nakakalat sa daigdig, mailalagay sa isang sako upang
itapon sa dagat kahit nagging pabigat ang aking mga brilyante. Lipulin ang
masama at linisan ang bayan!
Padre Irene: Ah, ika’y may galit sa poot sa mga tulisan di po ba?
Simoun: Wala sa mga tulisan sa bundok ang masama kundi nasa tulisan sa
loob ng bayan at mga lungsod.
Padre Sibyla: Hindi ba’t may nagpapanukala nag awing paaralan ang mga
sabungan? Pero merong tumututol dahil nagbabayad daw ng apatnaraan at
limmampung libong piso ang nagpapasabog ng walang kahirap hirap.
Kapitan Heneral: Isasara ang mga paaralan parapasugalan? Magbibitiw na
muna ako! May binabalak ako ukol diyan.
(Nagkatingin sina Padre Sibyla dahil pinagbibigyan nila lamang ang kapitan
heneral)

(Sa salas ay nandoon sina Don Custodio, Padre Fernandez at isang kawani na
nagkukwentuhan)
(Nagbibilyar naman sina si simoun at ben zayb habang humahakhak)

Padre Camorra: Aba! Akala niyo ata namumulot ako ng pera! Nagagalit na ang
mga Indio sa pagbabayad ng buwis. *Umalis*
Kapitan Heneral: Simoun, halika’t sumali ka saamin.
Simoun: Mga ginoo, gawin nating mas mainam ang larong ito. Kapalit ng aking
mga hiyas. Ang mga pangako niyo sa pagkakagawang gawa, pananalangin at
kabaitan. Ikaw padre sibyla ay limang araw kakalimutan ang pagkakawang
gawa, karalitaan at pagkamasunurin. Ikaw naman padre Irene ay lilibutin ang
kalinisan ng ng ugali, ang pagkamaunawain, at iba pa. At sa inyo ho kapitan
ay ang pag uutos ng pagbabaril sa isang bihag habang pinaghahatid-hatiran.
Padre Irene: Ngunit Ginoong Simoun, ano ang mapapala ninyo sa mga panalo
ng kabaitan sa bunganga, at mga buhay ng tao, ang pagpapatapon at ang mga
pagpatay?
Simoun: Ah! Marami! Ako’y sawa na sa karirinig ng mga kabutihan at hangad
ko’y matapoon lahat ng nakakalat sa daigdig, mailalagay sa isang sako upang
itapon sa dagat kahit nagging pabigat ang aking mga brilyante. Lipulin ang
masama at linisan ang bayan!
Padre Irene: Ah, ika’y may galit sa poot sa mga tulisan di po ba?
Simoun: Wala sa mga tulisan sa bundok ang masama kundi nasa tulisan sa
loob ng bayan at mga lungsod.
Padre Sibyla: Hindi ba’t may nagpapanukala nag awing paaralan ang mga
sabungan? Pero merong tumututol dahil nagbabayad daw ng apatnaraan at
limmampung libong piso ang nagpapasabog ng walang kahirap hirap.
Kapitan Heneral: Isasara ang mga paaralan parapasugalan? Magbibitiw na
muna ako! May binabalak ako ukol diyan.
Padre Sibyla: Iyon ay isang tahimik na pag-aalsa. Tsk.
Simoun: Kahina-hinalang kahilingan.
Kawani: Babanggitin niya ang tungkol kay hulo at sa kanyang ingkong.
Padre Camorra: Sinasabi ko nan gang mayroon akong bagay na dapat sabihin
sa Heneral kaya narito ako upang katigan ang pakiusap ng batang iyon.
Kapitan Heneral: Palayain ang matanda. Hindi nila masasabing hindi ako marunong maawa.

KABANATA 12 at 13
Si Placido Penitente at Ang Klase sa Pisika
NARRATOR: May isang mag-aaral sa Unibersidad ng Santo Tomas na
nagngangalang Placido Penitente, likas siyang matalino at
itinuturing na pinakamahusay na mag-aaral ni Padre Valerio ng
Tanauan ngunit gusto na niyang huminto sa pag-aaral. Ang ibig
niya ay umuwi na lamang ng lalawigan at magsaka o
maghanapbuhay ng kahit ano. Isang araw si Placido Penitente ay
naglalakad sa Daang Escolta patungong Unibersidad ng Santo
Tomas, nasa bukana na ng Puerto si Placido ng may tumapik sa
kanyang lalaki, ito’y walang iba kundi si Juanito Pelaez. Si
Juanito Pelaez ay anak ng isang mestizo. Kahit na siya’y may
pagkakuba, siya’y mapaglaro at bolero kaya’t paborito siya ng
mga guro sa kabila ng pagiging bulastog at manloloko sa mga
kamag-aral na madalas pagmulan ng gulo.

UNIBERSIDAD NG SANTO TOMAS:

Juanito: Oh, kamusta Penitente? Anong nangyari sa bakasyon mo?
Placido: Wala gaanong nangyari, at ikaw?
Juanito: Alam mo bang nagbakasyon kami sa Tiani? Inanyayahan kami ni
Padre Camorra. Hindi ko alam napakaliberal niya palang klase ng
pari. Mahilig siya sa mga kasiyahan katunayan nga niyan pulos panghaharana ang aming
ginawa.
(Lumapit ng kaunti kay Placido at pagkuwa’y bumulong ito)
Juanito: Hinarana din namin ang nobya ni Basilio.
(Pagkatapos ay natawa)
Juanito: Pero nagtataka lang ako, bakit nagustuhan ni Basilio ang ganoong
klase ng babae? Hindi siya marunong pumili ng babae. Aaminin ko
maganda at mahinhin ang kasintahan ni Basilio, eh ano naman
ngayon? Wala din dahil mang-mang at alila lang ito.

(Galit na tiningnan ni Placido and kuba)

Juanito: Ano nga palang leksiyon kahapon?
Placido: Walang pasok kahapon.
Juanito: Magaling kung ganoon! Eh, noong makalawa?
Placido: Pista opisyal ng paaralan.
Juanito: Eh, noong Miyerkules?
Placido: Umulan.
Juanito: Noong Martes?
Placido: Kaarawan ng isang guro, kaya’t binati namin siya at nag-alay kami ng
bulaklak at kanta.
Juanito: Hinanap niya ba ako?
Placido: Hindi ko alam.

(Sabay talikod sa kuba upang hindi na ito pansinin)

Juanito: Ano naman nangyari noong Lunes?
Placido: Unang araw ng klase.

(Umupo si Placido at binuklat ang aklat)

Placido: Pasensya na Pelaez, pero pwede bang iwan mo muna ako? May
kakabisaduhin pa akong aralin.

(Tinapik ni Juanito ang aklat kaya ito’y tumilapon)

Juanito: Hayaan mo na ang mga leksiyon. Mabuti pa magsaya na lang tayo!

(Galit na pinulot ni Placido ang aklat)

Juanito: Maglakwatsa na tayo!
Placido: Ayaw ko.
Juanito: Sige kung ayaw mong sumamang maglakwatsa, magbigay ka na lang
ng ambag para sa ipapatayong monumento.
Placido: Huh?... Magkano ba?
Juanito: Dalawang piso… Ah, hindi gawin mo nang apat na piso para isipin ng
mga prayle na galante tayo. Ibabalik ko rin naman sayo ang dalawang
piso eh.
Placido: Huh? Bakit hinihingi mo pa kung ibabalik mo rin naman?
Juanito: Oo nga ano?
(Napatawa na lang at napakamot sa ulo si Juanito sa katangahang naisip)
Juanito: Napakatanga ko talaga!

*DING DONG DING*

Juanito: Naku! Mahuhuli na tayo sa klase.
Kamag-aral: Penitente! Sandali lang! Penitente!
(Huminto sa paglalakad si Placido at hinanap kung saan nagmumula ang
pagtawag sa kanyang pangalan)
Kamag-aral: Lagdaan mo ito, Penitente.
Placido: Pero hindi ako basta-basta lumalagda sa mga bagay na hindi ko
nauunawaan.
Kamag-aral: Anong problema doon? Eh, ang dalawang carabineros celestiales
nga eh lumagda na.

(Narinig ni Placido ang pagdarasal ng kanyang mga kamag-aral)

Placido: Mamaya na lang, babasahin ko muna.
Kamag-aral: Napakahaba nito para maintindihan mo. Petisyon ito laban sa
hinihinging permiso ni Makaraig sa pagpapatayo ng Akademya
ng Wikang Kastila.
Placido: Nariyan na ang aming guro.
Kamag-aral: Huh? Eh, hindi ka naman niya tinatawag ah?
(Agad na napatakbo si Placido upang makarating sa kanyang silid-aralan)

(Nakarating nga si Placido sa loob ng kanyang silid-aralan ngunit nasa letrang Q

na ang pangalan ng mga estudyanteng tinatawag ng guro)

(Napansin ni Padre Millon ang pagdating ni Placido nguni hindi niya ito pinansin
bagkus ay nagpatuloy ito sa pagtawag ng mga pangalan ng mga estudyante sa
klase)

Padre Millon: Quintana, Villafuente…

(*DUBBED*) “Walang galang! Magbabayad ka sa akin!”
Padre Millon: Kung ang kapirasong kahoy ay pinakinis at nilagyan ng barnis
at ito ay magkakaroon ng repleksiyon sa anumang bagay na
ihaharap dito, anong uri ng salamin ito?
Juanito: Ito’y nauuri sa salaming kahoy!
(Natawa si Padre)
Padre Millon: Nagdudunung-dunungan! Tingnan natin kungkaya mong
ipaliwanag ito, Juanito. Ang salamin ay nasa ibabaw ng
pinagkakapitan nito’y isang substansiya na walang pinagbago at
di esensiyal na ibabaw, dahil ang ibabaw ay isang insidente lamang ng substansiyang katawan
nito? Anong masasabi mo
tungkol dito?
Juanito: Hindi ako sumasang-ayon…
Padre Millon: Kung ganoon, sinasabi mong anumang bagay na nasa ilalim ng
salamin ay makakaapekto sa ibabaw?
Juanito: Pst! Penitente anong sagot? *Pabulong nitong sabi*
(Hindi sumagot si Placido kaya tinapakan ni Juanito ang kanyang paa, dahil sa
sakit siya’y napasigaw at napatayo sa kanyang kinauupuan)
Placido: Aray! Walanghiya ka!
Padre Millon: Anong kaguluhan ito?! Ikaw, akala mo kung sino ka, bakit sa
tingin mo tagapagligtas ka niya? Tingnan ko lang kung
maililigtas mo ang iyong sarili. Sagutin mo ang tanong ko.

(Naupo at napaismid ng tawa si Juanito)

Padre Millon: Ang sabi sa aklat, ang salamin ay gawa sa tanso o sa iba pang
metal. Tama o mali?
Placido: Yan po ang sinasabi sa aklat, Padre.
Padre Millon: Huwag kang magmarunong! Hindi mo alam ang leksiyon, anong
pangalan mo?
Placido: Placido po.
Padre Millon: Ha! Ikaw pala ang Placido Penitenteng mahilig bumulong.
Labing limang ulit ka nang hindi pumapasok sa klase.
Placido: Ano ho? Labing limang ulit, Padre?
Padre Millon: Oo, bakit hindi mo ba ako narinig?
Placido: Eh Padre, apat na beses palang po akong lumiban sa inyong klase, at
kung isasama po ang araw na ito na nahuli po ako sa inyong klase,
bale limang araw lang po iyon lahat.
Padre Millon: Ang sinumang matiyempuhan kong wala sa klase ay
minamarkahan ko ng pagliban ng limang ulit. Pasalamat ka at
tatlong beses pa lang kitang minarkahan. Sige nga, sabihin mo
sa akin kung ilan lahat kung talagang marunong kang
magbilang.
Placido: Kung limang beses niyo akong nahuli, ito’y dalawampu’t lima sa
kabuuan, Padre.
Padre Millon: At ngayon ay dadagdagan ko pa iyan dahil hindi mo alam ang
leksiyon sa klase.
Placido: Kung ganoon po Padre, dapat ay bawasan niyo po ang aking naging
pagliban sa klase. Sapagkat hindi naman ho makapag-uulat ang
isang taong wala sa klase, hindi ho ba?
Padre Millon: Pilosopo! Hindi mo ba naiintindihan na ang isang mag-aaral na
maaaring wala sa klase ay hindi alam ang leksiyon?
Placido: Tama na Padre! Markahan niyo na ako kung iyon ang gusto niyo, pero
wala kayong karapatan na alipustahin ako. Inyo na ang klaseng to dahil wala
na akong balak na mag-aaral pa!
(Pagkatapos magalit ay saka ito umalis ng silid-paaralan dala ang kanyang mga
gamit)
Placido: Eh Padre, apat na beses palang po akong lumiban sa inyong klase, at
kung isasama po ang araw na ito na nahuli po ako sa inyong klase,
bale limang araw lang po iyon lahat.
Padre Millon: Ang sinumang matiyempuhan kong wala sa klase ay
minamarkahan ko ng pagliban ng limang ulit. Pasalamat ka at
tatlong beses pa lang kitang minarkahan. Sige nga, sabihin mo
sa akin kung ilan lahat kung talagang marunong kang
magbilang.
Placido: Kung limang beses niyo akong nahuli, ito’y dalawampu’t lima sa
kabuuan, Padre.
Padre Millon: At ngayon ay dadagdagan ko pa iyan dahil hindi mo alam ang
leksiyon sa klase.
Placido: Kung ganoon po Padre, dapat ay bawasan niyo po ang aking naging
pagliban sa klase. Sapagkat hindi naman ho makapag-uulat ang
isang taong wala sa klase, hindi ho ba?
Padre Millon: Pilosopo! Hindi mo ba naiintindihan na ang isang mag-aaral na
maaaring wala sa klase ay hindi alam ang leksiyon?
Placido: Tama na Padre! Markahan niyo na ako kung iyon ang gusto niyo, pero
wala kayong karapatan na alipustahin ako. Inyo na ang klaseng to dahil wala
na akong balak na mag-aaral pa!
(Pagkatapos magalit ay saka ito umalis ng silid-paaralan dala ang kanyang mga
gamit)
Placido: Eh Padre, apat na beses palang po akong lumiban sa inyong klase, at
kung isasama po ang araw na ito na nahuli po ako sa inyong klase,
bale limang araw lang po iyon lahat.
Padre Millon: Ang sinumang matiyempuhan kong wala sa klase ay
minamarkahan ko ng pagliban ng limang ulit. Pasalamat ka at
tatlong beses pa lang kitang minarkahan. Sige nga, sabihin mo
sa akin kung ilan lahat kung talagang marunong kang
magbilang.
Placido: Kung limang beses niyo akong nahuli, ito’y dalawampu’t lima sa
kabuuan, Padre.
Padre Millon: At ngayon ay dadagdagan ko pa iyan dahil hindi mo alam ang
leksiyon sa klase.
Placido: Kung ganoon po Padre, dapat ay bawasan niyo po ang aking naging
pagliban sa klase. Sapagkat hindi naman ho makapag-uulat ang
isang taong wala sa klase, hindi ho ba?
Padre Millon: Pilosopo! Hindi mo ba naiintindihan na ang isang mag-aaral na
maaaring wala sa klase ay hindi alam ang leksiyon?
Placido: Tama na Padre! Markahan niyo na ako kung iyon ang gusto niyo, pero
wala kayong karapatan na alipustahin ako. Inyo na ang klaseng to dahil wala
na akong balak na mag-aaral pa!

(Pagkatapos magalit ay saka ito umalis ng silid-paaralan dala ang kanyang mga
gamit)

KABANATA 14
Ang Tirahan ng Mag-aaral
(Nag-uusap sina Pecson, Isagani, Macaraig at Juanito sa sala.)
Macaraig: Kaninang umaga ay nakipagkita ako kay Padre Irene, at sinabi niya
ang nangyari sa Los Banos. Ang lahat daw ay tutol. Ngunit hinayaan na nila na
ang Kataas-taasang Lupon ng Paaralang Primarya ang mag-desisyon.
Pecson: Ngunit hindi naman kumikilos ang lupong iyan!
Macaraig: Yan din ang sinabi ko kay Padre Irene. Ang sabi niya’y si Don
Custodio, isang kasangguni ng lupon ang magdedesisyon.
Pecson: Ngunit, kung hindi sang-ayon si Don Custodio?
Macaraig: Sinabi ko rin iyan kay Padre Irene at sinagot niya ako na malayo na
raw ang ating narating, nagawa na ang ating kahilingan ay maiumang sa isang
kapasyahan. Kung makukuha natin si Don Custodio sa ating panig ay
makakamit natin ang tagumpay.
Sandoval: Sa papaanong paraan?
Macaraig: Dalawang paraan ang sinabi sa akin ni Parde Irene.
Pecson: Ang intsik na si Quiroga!
Sandoval: Ang mananayaw na si Pepay!
Isagani: May isang paraan pa. Maaari tayong lumapit kay Ginoong Pasta.
Sandoval: Ang abugadong hinihingian ng payo ni Don Custodio?
Isagani: Oo, siya nga. Isa siyang kamag-aral ng aking amain. Ang problema
lang ay kung papaano natin siya lalapitan upang pakiusapan si Don Custodio
na paburan tayo.
Macaraig: Hindi ba’t si G. Pasta ay may kalaguyong isang mananahi.
Isagani: Wala na bang ibang paraan bukod sa paghahandog ng kanilang mga
kalaguyo?
Pelaez: Huwag ka na ngang maarte! Isipin mo na lang ang kaginhawaang
magagawa noon. Kilala ko ang babae, si Matea.
Isagani: Huwag mga ginoo, gumamit muna tayo ng mabuting paraan. Ako ang
kakausap kay Ginoong Pasta. Kung ako’y hindi magtatagumpay, tsaka natin
gawin ang ibang paraan.
KABANATA 15
Si Ginoong Pasta
(Pumasok si Isagani sa opisina ni ginoong Pasta. Ngunit abala ang ginoo kaya
naghintay siya. Nang mapansin na may nakatayo, napatitig si Ginoong Pasta
sa sapatos patungo sa ulo.)
Ginoong Pasta: Ah, kaya pala, umupo ka. Kamusta ang iyong amain?
Isagani: Maayos naman po ang kanyang kalagayan.
G. Pasta: Ah.. ganoon ba?
Isagani: Naparito ho ako para makiusap po sa inyo na mamagitan sa aming
panig. Naniniwala ang mga kabataan, na labis kayong nagmamahal sa inyong
baying sinilangan. Kaya nais naming humingi ng tulong upang mapakiling sa
amin si Don Custodio.
G. Pasta: Ayaw ko makialam sa ganyang mga usapan! Oo nga’t mahal ko ang
lupang sinilangan at naghahangad ng pag-unlad ngunit hindi maaaring
sumulong nang basta-basta. Maselan ang aking kalagayan at maraming ari-
arian kaya kailangan ko ng ibayong pag-iingat.
Isagani: Di po namin hangad na ilagay kayo sa kagipitan. Ngunit, kahit
napaka-kaunti ang nalalaman ko sa mga batas at mga pagpapasya sa ating
bayan, ipinagpapalagay ko na hindi masamang makiisa sa mga adhikain ng
pamahalaan at sikaping siya’y maalinsunod ng mabuti. Iisa lamang po ang
aming layunin, nagkakaiba lamang ng pamamaraan.
G. Pasta: Kahanga hangang kasagutan. Ngunit hindi niyo pa rin ako
mapapapayag. Binata, isantabi mo na lang ang hakbang na iyan sapagkat 'yan
ay sadyang mapanganib. Ang maipapayo ko ay pabayaan mo na lang gumawa
ang pamahalaan.
Isagani: Kung gayo’y… (Tumayo na) Mauuna na po ako. (Lumabas na at isinara
ang pinyo.)
G. Pasta: Kaawa-awang binata. Ako man ay nagkaroon rin ng ganoong
kaisipan. Pero… (napabuntong-hininga.) kaawa-awang binata, kawawang Florentino

KABANATA 16
Mga Kapighatian ng isang Insik
(Nagsasaya ang mga tao, halakhakan. May nagtatabako.)
(Sa may silid ni Quiroga, nag-uusap sila ni Simoun.)
Simoun: Nasaan na ang siyam na libong piso na iyong inutang?
Quiroga: Wala na akong pela. Empleyado, opisyal, tinyente, sundalo. Lahat sila
utang akyen pelo wala bayad. Hindi akyen alam kung paano bayad utang.
Tulong ka ke Quiroga.
Simoun: Ngayon ko pa naman kailangan ng salapi pero alam mo namang
kaibigan kita. Kung gusto mo, gawin na lang nating pitong libo ang utang mo.
Kayo’y nakapagpapaok ng aduana ng lahat ng inyong naisin, mga kahon ng
lampara, bakal, porselana at mga baril para sa mga kura. O, ano, papayag ka
ba?
Quiroga: Si…sige, payag ako basta kikita pela. Pe..pelo delikado kontlabando.
Ba…baka huli tayo sundalo?
Simoun: Shh… huwag kang maingay. Ngayong gabi, may darating na ilang
kahong baril. Gusto kong tulungan mo akong itago ang mga ito sa iyong
bodega.
Quiroga: Takot si Quiloga. Meron ako balil. Pelo pak hawak ko, pikit ko mata.
Simoun: Kung ayaw mo madali akong kausap. Pero magbayad ka ngayon din
sa utang mo.
Quiroga: Sige, sige, ako hindi na takot. Tulong na Quiloga sa kaibigan. Pelo
ikaw ingat. Huwak damay Quiloga, ha?
Simoun: Huwag kang mag-alala. Sagot kita. (Tinapik-tapik niya ang intsik.)
Quiroga: Takot si Quiloga. Meron ako balil. Pelo pak hawak ko, pikit ko mata.
Simoun: Kung ayaw mo madali akong kausap. Pero magbayad ka ngayon din
sa utang mo.
Quiroga: Sige, sige, ako hindi na takot. Tulong na Quiloga sa kaibigan. Pelo
ikaw ingat. Huwak damay Quiloga, ha?
Simoun: Huwag kang mag-alala. Sagot kita. (Tinapik-tapik niya ang intsik.)

KABANATA 17
Ang perya sa Quiapo

Padre Camorra: Kay ganda ng mga kababaihan dito! Kailan kaya ako magiging
kura rito sa Quiapo?(kinurot si Ben Zayb)
Ben Zayb: *Napangiwi ito.
Padre Camorra: Ang ganda! Ang ganda! (nakita si Paulita Gomez)
(naglalakad sina Paulita Gomez, Isagani, at Donya Victorina)
Padre Camorra: Sobrang ganda talaga!

(pagkatapos nito ay pumasok sila sa isang tindahan ng mga eskultor)

Padre Camorra: Kamukha ni Ben Zayb ang isang iyon oh!
Ben Zayb: Kamukha mo naman ang isang iyon. Sino naman ang kamukha ng
larawang ito?(may ituturo na larawan)
Padre Camorra: “La Prensa Filipina!” Ito naman ay “Ang Bayan ng Abaka”
Don Custodio: Ang mga Indio ay may kakayahan din sa paglililok.
Padre Camorra: Nasaan nga pala si Simoun? Putris! Natakot ata pagbayarin
natin sa palabas ni Mr. Leeds!
Ben Zayb: Baka nama’y nangangambang mapatunayan na may daya ang
palabas. Makikita nyo pawang mga salamin lamang at ilusyon ang lahat

KABANATA 18
Ang Kadayaan

Mr. Leeds: Pumasok kayo sa aking tanghalan. Makikita niyo rito ang ulong
nagsasalita ng pawang katotohanan.
Ben Zayb: Nasaan kaya ang mga salamin?
(umupo na ang lahat at nagsimula na ang palabas)

(dumating si Mr. Leeds na may dalang kahon)

Mr. Leeds: Deremof! (Bumukas ang kahon at nalantad sa paningin ng mga

naroroon ang isang ulo. Idinilat ng ulo ang mga mata at iginala ang paningin at
napatitig kay Padre Salvi.)
Mr. Leeds: Espinge, sabihin mo sa amin kung sino ka.
Imuthis: Ako ay si Imuthis. Ipinanganak sa panahon ni Amasis. Galing ako sa
paglalakbay sa Gresya, Assyria, at Persia. Sa pagdaan ko sa Babylonia ay nakatuklas ako ng isang
lihim. Sa takot nila na ibunyag ko ang kanilang lihim ay kinasangkapan nila ang banal na batang
saserdote.
Mr. Leeds: Paano ka ipinahamak ng batang saserdote?
Imuthis: Umibig ako sa anak ng isang saserdote. Ang batang saserdote ng
Abydos ay umibig din dito. Gumawa ito ng kaguluhan at ako ang idiniin na
may kasalanan. Ikinulong ako ngunit tumakas at nagpunta sa lawa ng Moeris
pero doon ay pinatay ako. Nabigyan ako ng pagkakataon na bangunin ang
kaluluwa. Naririto ako upang isigaw sa lahat ang mamamatay taong naglibing
sa akin sa hukay! Mamamatay taong, lumapastangan sa aking kasintahan!
Mamamatay taong alagad ng kadimonyohan! Kadimonyohan! Kadimonyohan!
Kadimonyohan!
Padre Salvi: Huwag! Hindi ako! Hindi ako! Hindi ako! (Nagsusumigaw habang
umiiling. Napatingin lahat sa kanya, nanginginig siya.)

(ibinalik niya ang mata sa lamesa at nakita niyang nakatingin sa kanya ang
espinge habang pinandidilatan siya nang mata.)
Imuthis: Oo, ikaw nga kurang may maitim na buto! Ikaw na mapagparatang
sa kapwa! Ikaw na lumapastanganan sa Diyos! Ikaw na pumatay sa kapwa!
Ikaw na dimonyo! Dimonyo! Dimonyo! Pinatay mo ang dalaga! Pinatay mo siya!
Pinatay mo siya!
Padre Salvi: Pa…patawad. Buhay pa siya! Buhay! Mahabag ka! (nahimatay)

(naging abo ulit si Imuthis. Ang mga dalaga ay naghima-himatayan din ngunit
nang mapansing walang dumadamay sa kanila, nagsibangon kaagad at
naghilu-hiluhan sa upuan.)
KABANATA 19
Paglisan

Placido: Nakakasar na talaga! Hinding hindi na ako babalik doon! Sinusumpa

ko na ang pag-aaral!

(tapos nakita niya si Don Custodio at Sibyla)

Placido: E kung ihulog ko kaya tong mga to sa ilog?! Panira talaga ng araw oh!

(tas umuwi na siya)

Kabesang Andang: Bakit andito ka na? hindi ba’t may kalase ka pa?
Placido: hindi na ko papasok!pinahiya ako sa harap ng buong klase!
Kabesang Andang: Pero anak, nangako ako sa iyong ama na pagtatapusin
kitang abogasya.. anon a lamang ang sasabhin ko sa kanya kapag kami’y
nagkita?
Placido: Inay, lalabas muna ako saglit.
Placido: tatalon na lang ako sa dagat manunulisan bago ako bumalik sa
pamantansan.

(nakita niya si simoun at lumapit ito)

Placido: Ginoong Simoun, maari mo ba akong matulungang makarating sa
Hongkong
Simoun: halika’t samahan mo muna ako sa kay iris.
(tas pupunta sila sa kastilyero)
Simoun: ang mga pulbura?
Kastilyero: nasa mga sako.
Simoun: ang mga bomba?
Kastilyero: nakahanda na ang lahat.
Simoun: mabuti, lumalakd kayo ngayon ding gabi at makipag usap sa tinyente
sabihin ninyo ang kabesa at sasagot siya ng tales.
Kastilyero: bakit po? Mayroon po bang bagong mangyayari?
Simoun: Oo, mangyayari sa loob ng linggong papasok.
Kastilyero: subalit hindi pa handa ang distrito.. akala ko’y hihintayin
hanggang kwaresma.
Simoun: hindi na natin sila kakailanganin.. kapag ipinag paliban pa ay
marahil patay na si Maria Clara.

(umalis na ulit si Simoun at Placido)

(Pumunta na sila sa bahay ni Simoun.Tapos pagkaraan ng 2 oras, umalis si

Placido)

Simoun: Sandali na lamang at magkikita na tayo.Himagsikan ang naglayo

saiyo saakin.. Himagsikan din ang maglalapit satin. Nasaakin na ang
tagumapay.. hindi na ako maaaring umurong…

KABANATA 20
Ang nagpapasiya

(papasok si Don Custodio)

Don Custodio: mga indio nga naman. Tsk tsk.. wala nang ginawang maayos at
kahanga hanga! Walang angking talino ang mga Indio n adapt ipagmalaki dahil
pag ganon, siguradong masasawi lamang sila.

(nasa silid ni DC ang mga tauhan, kausap ang mga pulis)

Don Custodio: wag na nating pagdamitin ang mga bilanggo ats a halip ay
magbahag na lang sila para makatipid!
Kawal: tama nga ho. Napaka galing ng inyong panukala!
(nasa silid siya)
Don Custodio: ano ba yan.. anong gagawin ko? Paubos na ang aking oras sa
pagpapasya.. kailangang ko na itong mapagdesisyunan!
(nakita niya ang isang libro at binasa)
Don Custodio: Ah! Napakagaling ko talaga! ANG AKING PAGPAPASYA AY
NATAPOS NA!

KABANATA 21

Mga Ayos ng Maynila

Narrator: Nang gabing iyon ay may pagtatanghal sa teatro de Vartendades, ang Les Choches de
Corneville ng bantog na mga Pranses. Ubos kaagad ang tiket, at mahabang- mahaba ang hanay ng
nagsipasok Isang Kastila ang tanging walang bahala sa pagpasok sa dulaan. Ito'y si Camarroncocido na
anyong pulubi o palaboy. May lumapit sa kanya na isang kayumangging lalaki na matanda at may
amerikanang mahabat hanggang tuhod. Siya'y si Tiyo Kiko, Pinakitaan nito ng mga mamisong Mehikano
si Camarroncocido, lisa ang kanilang hanapbuhay: pagdidikit ng mga paskil.

Camarroncocido to Tiyo Kiko: E. magkano naman ang ibinigay nila sa mga prayle? Dapat mong malaman
na ang buong kikitain ng palabas ay mauuwi sa mga kumbento. Ang palabas ay humati sa Maynila.
Mayroong nagsitutol dito bilang masagwa at laban sa moralidad, tulad nina Don Custodio at ng mga
prayle. Mayroon namang nagtanggol dito. Mga pinuno ng hukbo at mga marino, angkawani, at
maraming matataas na tao. Laban ang mga babaing may asawa o may kasintahan. Ang walanama'y
sang-ayon sa opera.

*nod*

*next scene*

Narrator: Nang makaalis si Tiyo Kiko ay may napansin si Camarroncocido na mga taong tila hindi sanay
mag-amerikanaat sa warty umiwas mapuna.

Camarroncocido: Mga sekretarya kaya o magnanakaw? So sila at anong binabalak nila?

Narrator: Isang kagawad ng hukbo ang kumausap sa mga di-kilalang tao na apat o lima sa bawat
pulutong Pagkatapos, ang kagawad ay humapit sa karwahe atmasiglang nakipag-usap sa taong lulan
niyon si Simoun.

Nakita si camarroncocido sa pinag uusapan

Simoun: Ang hudyat ayisang putok. "umalis ang karwahe

Camarroncocido: Aha! May binabalak sila.

KABANATA 22

Ang Palabas

NARRATOR: Maraming tao ang nakapila sa Teatro de Variadades dahil may pagtatanghal ng
isang nagngangalang Ginoong Jouy. Ang palabas ay isang dulang Pranses na pinamagatang "Les
Cloches de Corneville" Naging usap-usapan and bantog na opera sapagkat balitang mahuhusay
umawit, at magaganda ang mga mukha at katawan ng mga artistang nagsisiganap. Bandang alas
siyete y medya pa lamang ay naubos na ang mga tiket at may mahabang pila para makapasok
ang mga tao.

TEATRO DE VARIADADES:

Padre Camorra: Ang daming magagandang dilag!

(Kinurot si Ben Zayb dahil sa labis na gigil)

Ben Zayb: Ahh! Ano ba naman kayo Padre.

Padre Salvi: Magandang gabi sa inyo... *natalisod A-aah...

(Hinawakan ang kamay ng isang dalaga)

Dalaga: Ayos lang po ba kayo Padre?

Padre Salvi: Ahhh.. abay siyempre naman.. salamat iha *sabay haplos sa kamay at braso ng
dalaga*
(Dumating ang karwahe sakay sina Paulita Gomez at Doña Victorina)

(Kinurot ulit ni Padre Camorra si Ben Zayb sa tiyan)

Ben Zayb: Araay!

Padre Camorra: Si Paulita..napakaganda mo ngayong gabi.

Paulita: Marami pong salamat Padre.

(Inis na tiningnan ni Isagani si Padre Camorra)

Paulita: Isagani!

Isagani: Magandang gabi, Paulita!

**

Padre Camorra: Hindi ako makapaniwala! Kasintahan ng lalaking iyon si Paulita? Umalis na nga tayo rito,
nasisira ang gabi ko.

(Agad na lumayo ang grupo nila Padre Camorra at sa halip ay naghanap ng thang dalagang
mapagdidiskitahan)

Paulita: Naghintay ka ba ng matagal?

Isagani: Hindi naman... sa katunayan nga niyan ay....

Juanito: Oh. Paulita!

Paulita: Juanito...

Juanito: Kakarating niyo lang ba?

Paulita: Oo, eh ikaw?

Doña Victorina: Magandang gabi sa iyo Juanito.

Juanito: Ah. Doña Victorina kamusta po kayo?

Doña Victorina: Maayos naman mabuti at naitanong mo... narito ka rin ba upang manood ng palabas?

Juanito: Oho.

Doña Victorina: Mabuti kung ganoon, sumabay ka na sa amin.

(Inakay palakad ni Dona Victorina si Juanito papasok ng teatro)

Doña Victorina: Halika na Paulita.

Paulita: Opo, tiya. Mauuna na ako sa loob, susunod ka ha?

Isagani: *nod*
(Pumasok na sa loob ng teatro sina Doria Victorina)

Sandoval: Isagani! Naghintay ka ba ng matagal? Ang haba kasi ng pila doon sa palikuran. Patawad.

Isagani: Ayos lang, pumasok na tayo.

(Nagsimula na ang palabas at nagsimula nang kumanta si Gertrude)

Juanito: Doña Victorina, alam mo ba na ang kantang iyan ay sikat sa Europa?

Doña Victorina: Nakakabilib ka naman Juanito ang dami mong alam.

(Agad na hinanap ni Isagani sa lupon ng mga taong naroon sina Paulita at nakita niyang
nakikipagmabutihan ito kay Juanito dahil sa inis ay naisipan niyang huwag nang umupo kasama ang
kasintahan)

Sandoval: Oh, andito din pala si Juanito? Hindi ba't si Paulita yung kasama niya? Isagani saan ka
pupunta?

KABANATA 23

Isang Bangkay

NARRATOR: Hindi nanood ng dula si Simoun. Malungkot siya at balisa. Hindi rin nanood si Basilio
matapos niyang tubusin si Juli sa pagpapaalila kay Hermana Penchang. Wala siyang inatupag kundi pag-
aaral kundi nama'y pag-aalga sa may sakit na si Kapitan Tiago.

SA TAHANAN NI KAPITAN TIAGO

*TOK TOK*

Basilio: Napadalaw ho kayo Ginoong Simoun.

Basilio: Malubha ang kanyang kalagayan, mahina na ang kanyang pulso at halos hindi na tumitibok ang
kanyang puso, Wala na rin siyang kaganaganang kumain. Kumalat na ang lason sa buo niyang katawan at
maaari na siyang malagutan ng hininga anumang oras.

Simoun: *buntonghininga* Makinig ka sa sasabihin ko Basilio, mahalaga ang bawat sandali. Sa loob ng
isang oras ay sisiklab ang rebolusyon sa hudyat ko. NaIhanda ko na ang lahat at natitiyak kong ako'y
magwawagi. Nandito ako para Ialok sayo ang iyong kamatayan o ang iyong kinabukasan. Kanino ka
papanig? May panahon ka para pumili.

Basilio: *nag-isip*

Simoun: Naghihintay sa iyo sa labas si Kabesang Tales. Sasama ka ba sa amin o ituturing mo kaming
kalaban? Anong pasya mo?

Basilio: Ano ang maaari kong gawin?

Simoun: Napakadali lang Basilio, mamuno ka sa pangkat na papasok sa kumbento at kunin mo ang isang
taong bukod tangi sa akin at kay Kapitan Tiago.

Basilio: Si Maria Clara!

Simoun: Oo, nais kong iligtas mo siya.

Basilio: Pero... nahuli na po kayo ng dating..

Simoun: Bakit? Anong ibig mong sabihin?

Basilio: Si Maria Clara ay.... patay na.

Simoun: Anong patay na! *kinwelyuhan si Basilio*

Basilio: Kaninang hapon ho lamang ganap na alas sais....

Simoun: Hindi yan totoo! Buhay pa si Maria Clara! Sinasabi mo lang yan dahil ayaw mo siyang kunin.

Basilio: Ilang araw na siyang matamlay at maysakit. Nagpunta ako ng kumbento para malaman ang
kanyang kalagayan...Ginoong Simoun... si Maria Clara ay...

Simoun: Aaaaaa!!!

(Sinapo ni Simoun ang dalawang palad sa kanyang ulo)

Simoun: Namatay siyang hindi ko man lang nakita. Namatay siyang hindi nalalaman na nabubuhay ako
para lamang sa kanya. Namatay siyang nagdurusa...

Basilio: Ginoong Simoun...

(Umagos ang mga luha sa mga mata ng dalawang kalalakihan)

KABANATA 24

Mga Pangarap

NARRATOR: Sa sumunod na araw ay nagtakdang makipagkita ni Isagani sa kasintahang si Paulita Gomez.

Naglalakad siya sa Pasco de Maria Cristina bago pa man lumubog ang araw dumidilim na ang paligid
subalit wala pa rin si Paulita. Tila nawawalan na siya ng pag-asang darating pa ang kasintahan nang
marinig niya ang papalit na karwaheng hila dalawang kabayong puti.

SA PASEO DE MARIA CRISTINA:

(Bumilis ang tibok ng puso ni Isagani pagkakita kay Paulita. Ngumiti si Paulita. Agad na lumapit si Doña
Victorina kay Isagani at agad na nawala ang mga ngiti sa kanyang labi)

Doña Victorina:Nasaan ang asawa ko?

Isagani: Ho?

Doña Victorina: Sabihin mo sa akin kung nasaan ang asawa ko?

Isagani: Pero hindi ko po alam kung nasaan si Don Tiburcio.

Doña Victorina: Sabihin mo sa kanyang patay man o buhay gusto ko pa rin siyang makita. Matagal na
ang sampung taong paghihintay upang makapag-asawa akong muli.

(Halos masamid si Isagani sa narinig)

Doña Victorina: Anong palagay mo kay Juanito?

Isagani: Uhh... masayahin siyang tao...mapagbiro at magiliw... Hahaha

Paulita: Tiya! Nahulog ho sa dalampasigan ang inyong abaniko.

Doña Victorina: Ano? Saan?

Paulita: Naroon po. *turo ni Paulita*

Doña Victorina: Naku! Bakit mo naman pinabayaang mahulog doon abaniko ko.

(Agad tumakbo papalayo sa magkasintahan ang Dona para hanapin ang abaniko)

Paulita:*sigh* Buti naman at nagkaroon din tayo ng oras na mapag-isa. *tiningnan si Isagani* Galit ka
ba sa akin?

Isagani: ....

Paulita: Kaya ka ba nagkakaganyan ay dahil sa pagsama ko kay Juanito? Ang aking tiya lang naman ang
may gusto kay Juanito eh. Ikaw nga diyan eh kung kani-kaninong magagandang dilag mo na lang
ibinabaling ang iyong mga tingin. Ni hindi mo nga ako pinansin nuong palabas.

Isagani: Sa tuwing pinagmamasdan ko ang kabundukan ay nakakaramdam

ako ng kalayaan. Pangarap ko na makitang Malaya at maunlad ang aking bayan.

Paulita: Pangarap! Pangarap! Ang sabi ni Tiya Torina, kaltanma'y hindi na mahahango sa pagkabusabos
ang bayang ito.

Isagani: Isa naman kasi siyang hangal! Hindi siya mabubuhay ng walang alipin.

Paulita: Paano kung walang mangyari sa inyong pinaglalaban?

Isagani: Makinig ka sa akin Paulita, alam mo kung gaano kita kamahal. Kung walang mangyari at
namatay ako sa aking paniniwala, mamamatay akong maligaya ipinaglalaban ang karapatan ng Inang
Bayan.

Doña Victorina: Paulita! Kailangan na nating umuwi maggagabi na.

Paulita: Sumabay ka na sa amin Isagani.

[KABANATA 25]

Tawanan at lyakan
Narrator: Nagtipon-tipon sa “Pansiteria Macanista de Buen Gusto” ang labing apat na binate upang
idaos ang piging na iminungkahi ni Padre Irene at upang ipagidwang ng kabiguan ng balak na pagtuturo
ng wikang kastila sa kamay ni Don Custodio.

*Masayang nagtatawanan at nagbibiruan ang mga binate ngunit halatang pilit na pilit lamang ang
kanilang pagsasaya.*

(dumating si Isagani, 2 intsik)

Tadeo: Sana'y si Basilio ang ating inanyayahan sa halip na si Juanito. Magandang may matutuklasan
tayong lihim kapag siya'y ating lalasingin.

Lalaki1: May lihim ba si basilio? At mahahalagang lihim pa nga, tulad halimbawa ng mga batang nawala,
ang mongha.

Macaraig: Mga ginoo... Isang natatanging sopas ang pancit lanlang na napakaraming halo, at ang mga
buto ng manok na ito'y ihandog kay Don Custodio.

(Tumawa sila)

Macaraig: Mayroon pa tayong tatlong ulam. Para kanino ang lumpyang-Intsik na yari sa lamang baboy?

Tadeo: Para kay pare Irene, ngunit dapat ay alisin muna ang ilong.

Lalaki2: At ang tortang alimango ay patungkol sa mga prayle, tatay tortang prayle.
Macaraig: Ang pancit ay sa mga intsik daw o sa mga hapon ngunit inaangkin ng mga dayuhan at sila ang
nakikinabang, tulad na tulad ng pamahalaan sa Pilipinas, *sandaling tumingala ito*. Lahat ay nabubuhay
at bmubthay ng baying ito ngunit pagkatapos ay walang pinakamasama kundi siya rin.

Lalaki1: Huwag kayong lubhang maingay. Alalahanin ninyong ang mga dingding ay may pandinig at
maaaring ngayon pa lang ay may mga lihim nang nagmamanman sa atin.

Narrator: Hinihiling n Macaraig si Taseo na magtalumpati at waring mapapasubo sa pagkakataong ito,

mabilis na kumilos ang utak nito habang humihigop ng sabaw. Napahinto ito nang dumating ang ilang
putahe. Nang si pecson naman ang nagsalita ng tungkol sa prayle at kanilang mga katakawan.

*Sumigaw ang lahat ng MABUHAY. Tumayo naman si Isagani sa kalagitnaan ng pagsasalita at winikang
huwag lahatin dahil may isang prayle siyang iginagalang.*

Sandoval: Mga kapatid, making kayong lahat sa akin, sandali nating lingunin ang ating kamusmusan,
suriin ang kasalukuyan at tanungin ang kinabukasan. Ang mga prayle ay naging bahagi na ng ating buhay
buhat sa ating pagsilang, Hindi ba't sila ang nagbinyag, nagkumpil at unang nagpakilala sa atin sa isang
Diyos? Sa kanya natin ibubulong ang ating mga lihim. inaakay nila tayo sa kabuhayan at kabanalan. Sila
ang mga gurong nagtuturo at nagbubukas n gating mga puso hanggang sa matutunan nating umibig. Ang
prayle rin ang magkakasal sa inyo at sa inyong paghihingalo ay nariyan din siya sa iyong tabi at hindi ka
iiwan hangga't di ka namamatay. Kung aalisin ang mga prayle ano ang mangyayari sa pamahalaan sa
kamay ng mga Intsik?

Isagani: Kakain ng tortang alimango.

1 lalaki: Tumpak, kumain na tayo at tama na ang mga talumpati.

(Sumang-ayon ang lahat)

[KABANATA 26]

Mga Paskin

(Nasa San Juan Dios si Basilio)

*Malalim ang iniisip habang naglalakad papuntang clinic.

*Nagkasalubong sila pati ng propesor dahilan ng pagpigil sa pagmamadali niya.

Propesor: Nasa piging ka ba kagabi?

Basilio: Este, sa dahilan pong masama ang lagay ni Kapitan Tiago at ako'y kailangang... *nagkamot ng
batok*

Propesor: Mabuti kung gaon at hindi ka dumalo, ngunit hindi ba kasapi ka sa kapisanan ng mga
estudyante?

Basilio: Nagbigay lamang ako ng bitaw.

Propessor: Kung ganon ay dapat kang umuwi ngayon din at punitin ang pael na maaaring mapasangkot
sa iyo.

Basilio: Wala po akong sukat ipangamba tungkol diyan, ngunit si Ginoong Simoun po kaya'y wala...

Propesor: Sinugatan siya ng isang kung sino at salamat maaaring may kinalaman siya roon, ang mga
estudyante ang nasasangkot dahil sa mga paskil na may masasamang sinasabi at sa unibersidad pa raw
natagpuan. Ang Vice Rector ang nagpatanggal at ipinadala sa pamahalaan.
(Naputol ang kanilang usapan nang dumating ang isang propesor na mukhang sacristan at
tagasumbong ng Vice-Rector)

Nasalubong niya si Sandoval na waring naging bingi sa kanyang pagtawag.

Basilio: Sandoval!

Sandoval: *snob*

Nakita rin niya si Tadeo na masayang-masaya, ito ang kanyang tinanong.

Basilio: Tadeo, bakit ano ba ang nangyari?

Tadeo: Napakabuti, biruin mong wala kaming pasok hanggang sa isang lingo at tayong mga kasapi sa
kapisanan ay ibibilanggong lahat. *masayang masaya*

Basilio: At ikinatutuwa mo pa ang bagay na iyan?

Tadeo: Di nga kasi, walang klase, walang klase!

Sumunod na nasalubong ni Basilio ang namumutlang si Juanito.

Basilio: Pelaez, ano ba talaga ang nangyari?

Pelaez: Aywan ko, wala akong nalalaman at hindi ba, basilio na noon pa ma'y talagang sinasabi ko nang
ito'y kalokohan lamang, saksi ka, hindi may nakitang tanod.

Basilio: Ha abay... oo na nga, ngunit ano bang naganap?

Pelaez: Huwag mong kalilimutan na ako'y tutol na tutol. nakilahok ay upang pagpapaliwanagan kayo,
tandaan iyan. *umalis ito ngmay nakitang tanod.*

Nakasalubong na niya naman si Isagani

Basilio: Hindi ko kayo maunawaan kasama, ano't sa katiting na bagay na Ito'y para kayong mga libog
nabulabog at mga buhag-buntot na magsisitakbo?

Lalaki1: Subalit sino kaya ang may kagagawan ng mga pasking iyon na diumano'y natagpuan? *galit na
sambit nito*

SA BAHAY NI MACARAIG

Macaraig: Basilio, marangal kong kaibigan, ngayo'y naparito ka samantalang noo'y waring nilalayuan mo
kami?
(Nagtanong ang kabo samantalang may isang talaang tinitignan.)

Guwardiya Sibil: Kayo ang taga-kalye Anloague at nag-aaral ng Medisina?

Mabuti at kayo na ang kusang naparito, kayo'y aming dinarakip. *at inakbayan ito

Basilio: Bakit po pati ako'y...

Macaraig: Huwag kang mag-alala, kaibigan. Halina sa aking sasakyan at ibabalita ko sa iyo ang nangyari
sa piging na dinaluhan naming kagabi.

(Sa loob ng sasakyan)

Macaraig: Kaibigan, ang tulong ko'y maaasahan anyayahan natin ang mga ito *tinuro ang kabo at
alguacil

[KABANATA 27]

Ang prayle at ang Pilipino

Capista: Isagani, nais po kayong kausapin ni Padre Fernandez

Isagani: Ano kaya ang kailangan niya?

*Nagkibit balikat ang capista at sinundan si Isagani

Narrator: Si Padre Fernandez ay isa sa mga prayle na kasama sa mga usapan sa Los Banos. Nung
pumasok si Isagani sa silid ay nakitang naghihintay ito.

*pumasok si Isagani sa silid ni Padre Fernandez. Si Padre Fernandez ay malungkot, kunot ang noo, at
malalimang iniisip. Tumayo nang nakita si Isagani. Kinamayan ito at binati. Ipininid ang pinto at
naglakad. Nanatiling nakatayo si Isagani*

Padre Fernandez: Ginoong Isagani, mula sa aking bintana ay narinig ko kayong nagtatalumpati. Marami
naakong kabataan na naturuan ngunit wala pa akong nakitang naglalakas-loob sa kanyang paninindigan
tulad mo. May mga naninira sa amin nang talikuran ngunit sa harapan ay humahalik sa kamay. Ano ang

ibig mong gawin namin sa mga taong ganoon?

Isagani: Hindi n'yo po sila masisi. Padre. Naturuan sila ng maging mapagkunwari at pigilin ang
kalayaannamagsalita. Sapagkat, kapag ang kanilang sinasabi ay hindi ninyo sinasang-ayunan. Ito'y
itinatak bilang isang pag-aalsa.
Padre Fernandez (nagbubuntong-hininga): Hay. Ngayon matanong kita, ano ang gusto ng mga mag-
aaral na Pilipino na gawin namin?

*Nagulat si Isagani at sumagot nang mabilisan

Isagani: Tuparin ninyo ang inyong tungkulin

Padre Fernandez: Bakit? Hindi ba namin yun ginagawa?

Isagani: Padre Fernandez, kayong mga prayle, bilang mga guro, ay may tungkulin na hubugin sa lalong
mabuting paraan ang pangangatawan at pag- uugali ng mga kabataan.. Ngayon, ako naman ay may
tanong natupad ba ng mga prayle ang kanilang mga pinananagutan?

Padre Fernandez: Oo, tumutupad kami.

Isagani: Ngunit bakit hinahadlangan ang pagtuturo! Kahit ang mga bilanggo ay tinutulungan at
pinakikinggang pamahalaan ngunit kaming mga mag-aaral ay napapabayaan!

Padre Fernandez: Lumalagpas ka sa ating pinagkasunduan, Isagani.

Isagani: Hindi, Padre. Tinatalakay ko pa rin ang mga suliranin ng mga mag- aaral. Ang paghadlang ng mga
prayle sa aming pagkatuto ang sanhi ng aming kawalang kasiyahan.

Padre Fernandez: Ang karunungan ay ipinagkakaloob lamang sa sadyang karapat-dapat pagkalooban.

Angipagkaloob iyon sa mga taong walang malinis na kalooban at mabuting asal ay kahalay-halay lamang.

Isagani: Bakit may mga taong walang malinis na kalooban at mabuting asal?

Padre Fernandez: Iyan ang mga kasiraang nasanay mula pagkabata, na nagmula sa kapaligiran ng
pamilya.

Isagani: Hindi po, Padre Fernandez. Ayaw ninyong suriing mabuti ang ugat ng suliranin. Kung ano man
kami ay kayo ang may gawa. Sumasang-ayon ako sa inyo na kami'y mayroong mga kahinaan. Sino ang
dapat sisihinsa mga ito? Kayo ba na nagturo sa amin o kami na sumunod sa inyo?

Padre Fernandez: Nauunawaan ko, kayo at kami'y nagsasayaw sa himig ng Isang tugtugin. Naniniwala ka
bana kaming mga prayle ay walang budhi at hindi nagnanasa ng kabutihan? Ngunit gaya rin ninyo,
kinakailangang sumunod kami sa himig ng tugtugin. Kung hindi kayo ang magpapalayas sa amin, ang
pamahalaan ang gagawa niyan.

Isagani: Kung gayo'y hinahangad ng pamahalaan ang aming kasamaan.

Padre Fernandez: Hindi iyan ang ibig kong sabihin. Ang ibig kong sabihin ay may mga paniniwala, mga
batasna mabubuti ang layunin, ngunit nagbubunga ng di magandang pangyayari. "Corruptissima in
republica plurimaeleges" ang sabi ni Tacito. Ang bayan ay lalong sumasama kung napakaraming mga
batas. Ang pagkawala ng pagtitiwala sa kabaitan ng bayan ang mag-uudyok sa kanila ng gumawa ng
kasamaan.

*huminto si Padre Fernandez

Padre Fernandez: Lumalayo na tayo sa paksa. Ngunit aking masasabi na hindi nasa pamahalaan o sa
amin angkasalanan, kundi sa aming lipunan mismo. Ang lipunan, na puno ng mga kapinsanan, ay
nagiging dahilan ngkanyang sariling pagkasira. Isagani: Ngunit hindi n'yo binibigyang pansin ang inyong
sariling kastraan at nagbigay pokus sa pag-ayos samga kasiraan ng iba.

Padre Fernandez: Ang Pilipinas ay nasa kamay ng mga Kastila. Ito'y kailangan mong tanggapin. Isagani.
Ngunit, masyado na tayong napalayo sa paksa. Muli kong itatanong, ano ba ang hinihiling ng mga mag-
aaralmula sa aming mga prayle?

Isagani: Huwag humadlang sa kalayaan ng pag-aral. At sa halip, itaguyod ito.Padre Fernandez: Ito'y isang
malaking hiling. Para mo na ring sinabing kami ay magpatiwakal. Ang dapatninyong hilingin muna ay ang
hindi napakabigat.

Isagani: Kung gayo'y tumungo tayo sa mga kasanhian. Ikabubuti ng mga mag-aaral kung ayusin ng mga
propesor ang kanilang mga ugali.

Padre Fernandez: Ano?! Mayroon ba akong inuugali na di naiibigan ng mga mag-aaral?

Isagani: Padre, hindi ko po kayo tinutukoy. Pinag-uusapan natin ang pangkalahatan. Marami sa mga
mag-aaralay pumapasok sa silid-aralan at umaalis nang walang natututunan at paggalang na rin sa sarili.

Padre Fernandez: Walang pumipilit naman sa kanila na mag-aral. Marami namang trabahong
mahahanap sakabukiran.

Isagani: Tungkulin ng bawat tao ang kagalingang pansarili. Bukod dito, ang tao ay may katutubong
hangarin namatamo ang karunungan, lalo na kung ito'y pinipigil. Oo, Padre, may nag-uudyok sa kanilang
mag-aral, ngunitwalang tigil ang iyong panlalait. Kinukuha niyo ang lahat mula sa amin, tapos
pinagtatawanan ang aming mga pagkulang. Sapat na ba sa inyo na kami'y maging isang bayan ng mga
magsasaka? Ang karunungan ba ay parasa inyo lamang?

Padre Fernandez: Hindi! Ang karunungan ay para sa taong karapat-dapat na magkaroon nito. Kung may
mgamasasamang guro, ito ay dahil sa mga estudyanteng palaging nagrereklamo!

Isagani: Kung kailan magkaroon ng tunay na propesor, magkakaroon din ng tunay na mag-aaral

Padre Fernandez: Simulan ninyo. Kayo ang nangangailangan ng pagbabago. Susunod kami

Isagani: Sisimulan nga namin. Padre. Ngunit, alam natin kung ano ang naghihintay sa isang mag-aaral
nanakikipagtalo sa kanyang guro.

*ngumiti si Isagani ng malungkot

Padre Fernandez: Kakausapin ko ang aking mga kapatid tungkol sa iyong mga sinabi. Ngunit baka hindi
nila paniwalaan na isang taong tulad mo'y totoo.

Isagani: Iyan din po ang pangamba ko.

*nagkamay sina Isagani at Padre Fernandez. Namaalam si Isagani at umalis

Mag-aaral: Saan ka pupunta. Isagani?

Isagani: Sa tanggapan ng pamahalaang sibil. Tingnan ko ang mga paskin at makikisama sa iba!

Mag-aaral: HA?!

Padre Fernandez: Hay! Kinaiingitan ko ang mga Heswitang nagturo sa binatang tyon!

[KABANATA 28]

Pagkatakot

*Eksena: Sa may labas ng tindahan ni Quiroga at sa may kalye*

Ben Zayb: Ako lang naman ang nag-iisip sa Pilipinas! Ang pagpapaaral ay masama, napakasama sa
Pilipinas! Dahil dito, tignan ninyo ito ang mga nangyayari ngayon... Ang Maynila ay punung-puno ng
takot at pagkabalisa. Ang balita ng napipintong paghihimagsik ay nagresulta sa iba't- ibang mga reaksyon
mula sa mga mamamayan.

Quiroga: Hala! Hindi na napunta sa aking tindahan ang mga prayle! Meron pa naman ako bago paninda!
Anona ba itong nangyayari? Napakasama nito, napakasama! Naku, kailangan na kausapin si Ginoong
Simoun! Alam niya ano gagawin ko sa aking tindahan! Alam niya ano gagawin sa nakatago na baul at iba
pa gamit! Ako ay takot na, baka mahuli ang itinatago sa aking tindahan!

Inihanda ni Quiroga ang kanyang tindahan para madaling isara kung may mangyari mang kaguluhan o
paghahanap. Magpapasama ito sa guardia civil patungo sa bahay ni Simoun.

Guardia Civil: Nandito na po tayo sa tahanan ni Ginoong Simoun ngunit ayaw niya makipagkita kahit
kanino.

Quiroga: Eh si Don Custodio?

Guardia Civil: Si Don Custodio naman po ay 'di tumatanggap ng panauhin.

Quiroga: Hay naku, Ben Zayb na lang.... Ako hingi balita.

Nang pumunta si Quiroga sa bahay ng batikang manunulat na si Ben Zayb, katulad ng kanyang
naunang dalawang binisita, ay naghahanda din ito. Napakahanda nga, na may dalawang rebolber na
nakalabas at ginamit pa itong pamatong ng papel. Dahil marahil sa takot sa armas, umuwi at
nagkulong si Quiroga sakanyang bahay, at nagpalusot na masama raw ang pakiramdam.

*Nagbubulung-bulungan ang mga tao, tutunog ang relo na ikaapat na ng hapon*

Bali-balita raw na kakaligtas lang ng kapitan heneral mula sa tila tiyak na kapahamakan. Muntikan na
daw mahulog sa mga kamay ng mga "batang pilibustero" ang Kapitan Heneral, ngunit iniligtas daw
siya ng Maykapal. Dinakipi ang mga mag-aaral.

Mamamayan 1: Ang gulu-gulo na, walang kapupuntahan 'to! Dapat kasi, barilin na 'yang mga 'yan! Ang
daminilang reklamo, ipatapon na silang lahat!

Mamamayan 2: Pakita lang naman nila yan! Kunwari daw matapang sila. Aba, ch, tingnan natin.
Maglagay kang isang batalyon ng mga kawal na may dalang sable at kanyon, ilagay mo sa kalye.
Magsisiuwi rin sa kani-kanilang bahay ang lahat.

*Samantala, kinakausap ni Padre Irene Si Kapitan Tiyago. Sa tagiliran ng kama ni Kapitan Tiyago ay
kinakausap si Padre Irene*

Padre Irene: Magpakahinahon, 'yan ang ipinayo ko. Ano na lang siguro kung wala ako doon noong
panahonna 'yon, dumanak na sana ang dugo. Ngunit naalala kita, kapitan. Walang napala ang pangkat
nila sa heneral. Nanghihinayang sila na wala si Simoun... kung 'di lang sana siya nagkasakit!

Pagkasabi nito ni Padre Irene at nalaman ni Kapitan Tiyago na nahuli si Basilio, lumubha ang
kalagayanng maysakit. Nagsimula itong maghingalo sinakmal ito ng takot.

Kapitan Tiyago: *Nangangatal at hindi na makapagsalita, humawak sa bisig ng prayle at sinubukang

bumangon* Uuuuhhhhhhh...

*Umungol ng makalawa at bumagsak sa unan

Namatay na si Kapitan Tiyago. Sa takot at pagkataranta, dali daling lumisan si Padre Irene at sa
pagmamadali ay nakaladkad nito ang bangkay mula sa kama papunta sa gitna ng silid, dahil sa
nakakapit pa ito sa bisig.

*Mga mamayan na nagtatakbuhan, nagsisigawan, nag-uusap, nagdarasal, etc.

Sa kabilang dako ay may binyagan na nagaganap. Ngunit sa pagaakala ng isang militar na nagdaraan
namay nangyayaring pagpaplano ng himagsikan, nilusob niya ang kaganapan sa pamamagitan ng
kanyang sable. Ni napakaliit na bagay ay pinapalaki at dahilan ng pagkaalarma gaya na ang ng
pagkatagpo ng mgaarmas sa isang bahay. Isang guardia civil, isang bingi at isang baboy, ang namatay
nang gabing iyon. Maraming nahuli, maraming pinag-usapan at mga haka-haka.. Nagkalat ang mga
nagdarasal, mga guardiacivil at iba't iba pang pangyayari na walang kaugnayan, lalong dumagdag sa
gulo.

*Sa platerya*

Sa platerya naman, kung saan naninirahan si Placido, ay pinag-uusapan ang mga nangyari noong araw
naiyon ng may katapatan

Platero: Hindi ako naniniwala na mayroong mga paskin. Sus, pilibustero daw! Gawa-gawa lang 'yan lahat
niPadre Salvi.

Punong Platero: *Umuubo at natatakot sa paksang pinag-uusapan. Parang nininerbyos*

Eskribyente: Hindi, totoo 'yang tungkol sa mga paskin. Ipapaliwanag ko sa inyo. Makinig kang mabuti
Chichoy... Pakana iyan lahat ng Instik na si Quiroga. Maniwala ka sa 'kin. Yang Instik na yan ang nasa
likodng lahat ng ito! Iyan ang narinig ko sa tanggapan.

Chichoy: Ang kabanal-banalan kong Ina! Kung gayon, totoo nga pala!

Eskribyente: Ginawa niyang isyu ang mga paskin para hindi mahalata ang kanyang ginagawa. Habang
gulong-gulo ang lahat at abala doon sa mga mag- aaral, eh di sasamantalahin niya at manunuhol 'yan
doon sa Adwana para makapasok 'yung mga pilak niya.

Chichoy: Siya nga! *Susuntok sa mesa* yang Instik na si Quiroga...

Naputol ang usapan nang may narinig na mga yabag sa labas ang punong platero na hindi nagsalita
sausapan dahil sa kaduwagan. Dumating sina Placido at ang dalubhasa sa paggawa ng paputok.

Placido: Hindi ko nakausap ang mga bilanggo. Mga tatlumpu sila.

Dalubhasa: Magsipaghanda na kayo! Ngayong gabi raw magkakaroon ng pagpatay.

Chichoy: Ano?! Lintik!

Punong Platero: *Takot na takot, nagsisimula nang umiyak

Eskribyente: O, sige. Hindi magkakaroon ng pagpatay. Sa kabutihang-palad maysakit ang tagapayo

ngkanyang kamahalan. Si Simoun!

*Nagkatinginan si Placido at ang dalubhasa, umubo ulit ang punong platero*

Chichoy: Kung hindi nagkasakit ang taong iyan... Dalubhasa: Gagawa-gawa wari ng isang himagsikan... At
ano na ang gagawin natin ngayon?

Chichoy: Baka nagkukunwaring maysakit lang iyan. Takot siguro lumabas! Pag nakita ko siya...

Dalubhasa: Gayunman, magsipaghanda! Kung tayo'y pipiliting pumatay o mapatay...

Platero: Mag-ingat kayo

*Umalis na sila. Takot na takot na ang mga naiwan*

[KABANATA 29]

Ang Huling Salita kay Kapitan Tiago

Narrator: Maganda ang naging wakas ni Kapitan Tiyago. Napagusapan ng kura paroko at ni Padre Irene
ang kanyang pagkamatay.

Kura Paroko: Ipinapaalala ko sa'yo Padre Irene, hindi nakapangumpisal si Kapitan Tiyago bago siya
mamatay.

Padre Irene: Hindi dapat ipagkalt ang exequias sa lahat ng namatay na di nakapangumpisal mas lalo na
sa mgamakapagbabayad tulad ni Kapitan Tiyago. Ang mahigpit na pagkakait ng exequias ay ginagawa
lamang sa mgahindi makapagbabayad.

Narrator: Ginawang tagapangasiwa at tagapagpatupad ng mga huling habiling ni Kapitan Tiyago siPadre
Irene.

Padre Irene: Nag-iwan si Kapitan Tiyago ng kanyang ari-arian sa Kumbento ngSanta Clara, sa papa,
saarsobispo, at sa korporasyon ng mga pari. Nag-iwan rin siya ng dalawampung piso para sa matrikula
ngmahihirap at masisipag na batang mag-aaral. Tungkol naman sa pamanang dalawampu't limang piso
kayBasilio na ibinawi ni Kapitan Tiyago ng mga huling araw niya. Kukunin ko na lamang ang ganitong
halaga sasarili kong bulsa upang maibigay kay Basilio.

Narrator: Kinabukasan ay nagkatipun-tipon ang mga kakilala at kaibigan ni Kapitan Tiyago sa bahayng
namatay. Napagusapan nila ang himalang nangyari sa kaluluwa ni Kapitan Tiyago noong mga
panahongnanghihingalo na siya.

*Pagsasalaysay ng Nakaraan (tapagagsalaysay): Nagpakita ang kaluluwa ni Kapitan Tiyago na naliligo

saliwanag sa mga mongha. Siya daw ay nakasuot ng prak at ang kanyang mga pisngi ay nakaumbok dahil
sa sapal ng hitso. Meron din daw siyang dalang kuwakong panghithit at manok na pansabong.
Sinasabing iniligtas ng Diyos ang kaluluwa ni Kapitan Tiyago sa dami ng pamisa at pamana niya sa mga
banal na bagay.

Narrator: Napag-usapan rin nila ang mga haka-haka tungkol sa kabilang buhay. Pinagtalunan ni
DonPrimitivo at Martin Aristorenas ang tungkol sa pagsasabong sa langit at kung sino ang mananalo
kunghahamunin ni Kapitan Tiyago st San Pedro kung walang kamatayan ang mga ibon sa langit.

Don Primitivo: Siuma'y hindi maaring matalo. Ang pagkatalo ay lumilikha ng kalungkutan, walang
sinumanang maaring malungkot sa langit.

Martin Aristorenas: Ngunit kinakailangang may manalo. Nasa pananalo ang sarap!

Don Primitivo: O, di sige, kapwa sila mananalo! Gano'n kasimple! Narrator: Hindi matanggap ni Martin
Aristorenas na kapwa mananalo ang mga manok. Patuloy nanangatwiran si Don Primitivo, nagsasalita
siya ng Latin habang umiiling si Martin Aristorenas sa kanyang mga sinasabi.

Don Primitivo: Makakasala ka, kaibigang Martin, mahuhulog ka sa isang erejial Cave ne cadas! Hindona
ako makikipagmonte sa iyo, ni hindi na tayo magkakabakas! Magdahan-dahan ka! Quicumque non
cerederit anathema, sit.

Narrator: Sa ibang pulong ng mga bisita, napag-usapan ang tungkol sa patay. Napagtalunan ang isusuot
ng bangkay ni Kapitan Tiyago.

Kapitan Tinong: Damit ng Pransiskano ang dapat isuot ng bangkay. Maililigtas nito ang bangkay ni
Kapitan Tiyago sa apoy ng impyerno.

Mananahi: Ngunit nakita ng mga mongha na naka-parak si Kapitan Tiyago papuntang langit. Dapat prak
angsuot ng bangkay. Meron akong nakahandang prak na aking malbebenta sa halagang tatlumpu't
dalawang piso. Binabaan ko ang presyo ng apat na piso sapagkat naging suki ko si Kapitan Tiyago nung
buhay pa siya.

Padre Irene: Dadamitan ang bangkay ng alin mang damit na luma nito. Hindi napupuna ng Diyos ang
damit naisinusuot.

Narrator: Napakaringal ng exequias ni Kapitan Tiyago. Tatlong prayle ang nagdiwang ng misa para
salibing at ginawang katulad ng isang katangi-tanging palabas ang mga seremonya. Maraming sinunong
nakamanyang, maraming awit na Latin. Nagbendisyon ng agua bendita. Nag-alay rin ng awit si Padre
Irene atnagkaroon ng paulit-ulit na pagtugtog ng kampana para sa patay. Tunay na kinainggitan ni
DonyaPatrocinio ang libing ni Kapitan Tiyago. Siya ang nakalaban ni Kapitan Tiyago sa pagkam
asamabahin. Ninais rin niyang mamatay kinabukasan upang masaksihan ng mga tao ang seremonya ng
kanyang paglibing.
[KABANATA 30]

SI JULI

NARRATOR: Napakarangal ng libing kay Kapitan Tiago. Habang nakaburol ang katawan ni Kapitan Tiago
sa bahay nito napabalita naman ang pagkakahuli kay Basilio, Higit na dinamdam ang balita tungkol kay
Basilio dahil maari ipatapon o patayin ang binata.

SA TAHANAN NI KABESANG TALES:

*TOK TOK*

Juli: Napadaan kayo Hermana Bali. Pasok po kayo.

Hermana Bali: Kamusta?

Juli: Mabuti naman po.

Hermana Bali: Mabuti? Hindi mo pa siguro alam ang balita ano?

Juli: Ano pong balita Hermana?

Hermana Bali: Nakulong si Basilio.

Juli: Ho-o?

Hermana Bali: Ngunit hindi ako naniniwalang sangkot si Basilio sa nakasaad sa paskil. Tahimik at mabait
na tao si Basilio kaya't hindi niya yun magagawa.

Juli: *hinimatay

Hermana Bali: Juli! Diyos ko Juli! Anong nangyari sayo?

(Kinurot-kurot ni Hermana si Juli at binasa ng aqua bendita)

Hermana Bali: Julli? Naririnig mo ba ako?

Juli: *umiyak* Ano ang mangyayari kay Basilio?

Hermana Bali: Buti pa ay magdasal na lamang tayo para sa kany kaligtasan.

Juli: Pero...

Hermana Bali: Huwag kang mag-alala kasama mo a Sige na, magbihis ka na, madali.

(Agad na nagbihis si Juli pang-alis)

Hermana Bali: Gagabihin tayo Juli.

Juli: Po? Umuwi na lang tayo. Bumalik na tayo sa nayon.

(Mahigpit na hinawakan ni Hermana ang bisig at bahagyang kinaladkad si Juli)

Hermana Bali: Hindi ba sabi ko sayo kasama mo ako kaya't huwag kang matakot. Wala namang gagawin
sayo si Padre Camorra, dalagang tagabukid ka lang naman.

Juli: Parang awa niyo na po Hermana Bali, pauwin niyo na po ako.

Hermana Bali: Nauubusan na ako ng pasensya sayo Jull ha! Huwag ka ngang hangal!

Juli: Bitawan niyo ako! *kinalas sa pagkakahawak ni Hermana Bali ang kamay nito*

Hermana Bali: Wala kang galang! Sige, pabayaan mong ipatapon si Basilio o ipabaril sa daan!

(Naiyak na lamang si Juli dahil sa inis, wala siyang magagawa kaya't sumunod na lamang siya sa
matandang babae)

[KABANATA 31]
Ang mataas na kawani
*Nag-uusap ang isang mataas
na kawani at ang Kapitan
Heneral
Narrator: Totoo ang sinasabi na
nakalaya na ang mga mag-aaral.
Gaya ng
inaasahan siguro ng lahat,
siMakaraig ang unang
nakalabas samantala’y si
Isagani ang huli. Ngunit mas
malubha pa sa huling nakalabas,
ayang
kaawaawang si Basilio, na
nanatiling nakapiit.
Kapitan Heneral: Si Basilio daw
ay isang estudyante at alipin!
Huwag siyang
pakawalan!Mataas na Kawani:
Paumanhin po Kapitan, pero isa
raw po siyang
estudyante na nag-aaral ng
medisina atmabuting mag-aaral
batay sa kanyang
mga guro. Kailangan niya
nalang ng isang taon na pag-
aaral at patapos nasiya.
Sayang naman po.
Kapitan Heneral: ‘Di mas
mabuti na mapanatili siyang
nakakulong. Mas mabuti
ngang madagdagan ng
isangtaon para maging mas
mahusay siyang doktor. At
para hindi masabihin ng iba na
wala akong pakialam para sa
bansa!
Mataas na Kawani: Pero siya
ang pinaka innocente sa lahat!
At ang hawak
niyang mga libro ay para
samedisina na sinulat ng mga
Kastila. At wala siya sa
kainan at wala siyang ginawa.
Kapitan Heneral: Ito ay mas
mabuti pa! Para ang parusa niya
ay makakatakot
sa iba! Ganyan ang dapat na
pamamahala! Isakripisyo ang
isa para sa
ikabubuti ng lahat. Sa hakbang
ko na ito, itinatama ko ang mali
ngating mga
opisyal at iba pa
Mataas na Kawani:
Pero Kapitan, hindi ka ba
natatatkot na sisihin
[KABANATA 31]
Ang mataas na kawani
*Nag-uusap ang isang mataas
na kawani at ang Kapitan
Heneral
Narrator: Totoo ang sinasabi na
nakalaya na ang mga mag-aaral.
Gaya ng
inaasahan siguro ng lahat,
siMakaraig ang unang
nakalabas samantala’y si
Isagani ang huli. Ngunit mas
malubha pa sa huling nakalabas,
ayang
kaawaawang si Basilio, na
nanatiling nakapiit.
Kapitan Heneral: Si Basilio daw
ay isang estudyante at alipin!
Huwag siyang
pakawalan!Mataas na Kawani:
Paumanhin po Kapitan, pero isa
raw po siyang
estudyante na nag-aaral ng
medisina atmabuting mag-aaral
batay sa kanyang
mga guro. Kailangan niya
nalang ng isang taon na pag-
aaral at patapos nasiya.
Sayang naman po.
Kapitan Heneral: ‘Di mas
mabuti na mapanatili siyang
nakakulong. Mas mabuti
ngang madagdagan ng
isangtaon para maging mas
mahusay siyang doktor. At
para hindi masabihin ng iba na
wala akong pakialam para sa
bansa!
Mataas na Kawani: Pero siya
ang pinaka innocente sa lahat!
At ang hawak
niyang mga libro ay para
samedisina na sinulat ng mga
Kastila. At wala siya sa
kainan at wala siyang ginawa.
Kapitan Heneral: Ito ay mas
mabuti pa! Para ang parusa niya
ay makakatakot
sa iba! Ganyan ang dapat na
pamamahala! Isakripisyo ang
isa para sa
ikabubuti ng lahat. Sa hakbang
ko na ito, itinatama ko ang mali
ngating mga
opisyal at iba pa
Mataas na Kawani:
Pero Kapitan, hindi ka ba
natatatkot na sisihin
[KABANATA 31]
Ang mataas na kawani
*Nag-uusap ang isang mataas
na kawani at ang Kapitan
Heneral
Narrator: Totoo ang sinasabi na
nakalaya na ang mga mag-aaral.
Gaya ng
inaasahan siguro ng lahat,
siMakaraig ang unang
nakalabas samantala’y si
Isagani ang huli. Ngunit mas
malubha pa sa huling nakalabas,
ayang
kaawaawang si Basilio, na
nanatiling nakapiit.
Kapitan Heneral: Si Basilio daw
ay isang estudyante at alipin!
Huwag siyang
pakawalan!Mataas na Kawani:
Paumanhin po Kapitan, pero isa
raw po siyang
estudyante na nag-aaral ng
medisina atmabuting mag-aaral
batay sa kanyang
mga guro. Kailangan niya
nalang ng isang taon na pag-
aaral at patapos nasiya.
Sayang naman po.
Kapitan Heneral: ‘Di mas
mabuti na mapanatili siyang
nakakulong. Mas mabuti
ngang madagdagan ng
isangtaon para maging mas
mahusay siyang doktor. At
para hindi masabihin ng iba na
wala akong pakialam para sa
bansa!
Mataas na Kawani: Pero siya
ang pinaka innocente sa lahat!
At ang hawak
niyang mga libro ay para
samedisina na sinulat ng mga
Kastila. At wala siya sa
kainan at wala siyang ginawa.
Kapitan Heneral: Ito ay mas
mabuti pa! Para ang parusa niya
ay makakatakot
sa iba! Ganyan ang dapat na
pamamahala! Isakripisyo ang
isa para sa
ikabubuti ng lahat. Sa hakbang
ko na ito, itinatama ko ang mali
ngating mga
opisyal at iba pa
Mataas na Kawani:
Pero Kapitan, hindi ka ba
natatatkot na sisihin?
[KABANATA 31]

Ang mataas na kawani

*Nag-uusap ang isang mataas na kawani at ang Kapitan Heneral

Narrator: Totoo ang sinasabi na nakalaya na ang mga mag-aaral. Gaya ng

inaasahan siguro ng lahat, siMakaraig ang unang nakalabas samantala’y si

Isagani ang huli. Ngunit mas malubha pa sa huling nakalabas, ayang

kaawaawang si Basilio, na nanatiling nakapiit.

Kapitan Heneral: Si Basilio daw ay isang estudyante at alipin! Huwag siyang

pakawalan! Mataas na Kawani: Paumanhin po Kapitan, pero isa raw po siyang

estudyante na nag-aaral ng medisina atmabuting mag-aaral batay sa kanyang

mga guro. Kailangan niya nalang ng isang taon na pag-aaral at patapos nasiya.

Sayang naman po.

Kapitan Heneral: ‘Di mas mabuti na mapanatili siyang nakakulong. Mas mabuti

ngang madagdagan ng isangtaon para maging mas mahusay siyang doktor. At

para hindi masabihin ng iba na wala akong pakialam para sa bansa!

Mataas na Kawani: Pero siya ang pinaka innocente sa lahat! At ang hawak

niyang mga libro ay para samedisina na sinulat ng mga Kastila. At wala siya sa

kainan at wala siyang ginawa.

Kapitan Heneral: Ito ay mas mabuti pa! Para ang parusa niya ay makakatakot

sa iba! Ganyan ang dapat na pamamahala! Isakripisyo ang isa para sa

ikabubuti ng lahat. Sa hakbang ko na ito, itinatama ko ang mali ngating mga

opisyal at iba pa

Mataas na Kawani: Pero Kapitan, hindi ka ba natatatkot na sisihin

Kapitan heneral: Bakit ako matatakot? Hindi ba’t ako’y may kapangyrihan? Hindi ako pwedeng

dalhin sakorte ng isang-alipin. Ang pinaka importante sa akin ay ang aking

konsensya at wala akong pake kung ano anginiisip ng iba.

Mataas na Kawani: Oo Kapitan ngunit ang bansa?

Kapitan Heneral: Psh! May responsibilidad ba ko sa bansa? May utang na loob

ba ako sa bansa para sa aking posisyon?

Mataas na Kawani: Hindi po ito importante. Nandiyan ka dahitl sa Espanya

kaya’t mas lalong bigyan mo nangmabuting pagtrato ang mga Pilipino para

hindi sila magalit sa Espanya. Pinangako ninyo noong dumating kayodito na

mamahala ng tama at mabuti.

Kapitan Heneral: Ano pa ba ang aking ginawa? Tinuturuan mo ba ako kung

paano gawin ang aking trabaho? Kung hindi mo ako naiintindihan, ako ba ang

dapat sisihin?

Mataas na Kawani: Wala po akong sinasabing ganon. Ayaw ko mawala sa

Espanya ang bansang sinasakupannito na puno ng mga taong masunurin at

matiisin. Ayaw ko maging masama na tao dahil sa pasasamantala sakanila.

Ayaw ko rin masabi kailanman, na bagaman hindi na ginagawa ang pagbibili

ng mga alipin, ay patuloy pa rin ang Espanya sa paggawa nito. Ang Espanya ay

hindi kailangang maging mapaniil upang maging dakila! Mas dakila pa ito

noong wala pa tayong sinasakupan na bansa. Patawad po kapitan pero

pinaglalaruan po natinang kalayaan at buhay ng mga Pilipino. Kapag hindi

magbabago ito ay siguradong maghihimagsik sila balangaraw. Pinapanigan ko

ang mga Pilipino kapag sila’y naapi, kaysa magtagumpay kapanig ng isang

bansa na anghangarin ay ikasasama lamang sa sarili, kahit ang bansang iyon

ay Espanya.

Kapitan Heneral: Alam mo ba kung kailan aalis ang susunod na barkong pang-

koreo?

*Nagbitiw na sa tungkulin ang Mataas na Kawani at bumalik sa Espanya

Mataas na Kawani : Kung balang araw ay nakapagsarili na kayo, aalahanin

ninyo na sa Espanya ay may mga pusong tumibok nang dahil sa inyo at

nagtanggol sa inyong karapatan!

Kutsero: Sino po?

[KABANATA 32]

Mga Ibinunga ng Paskin

Ipinapakita ang isang lalaking mag-aaral na nagbabasa ng isang liham na

galing sa kanyang ina

Ina: Minamahal kong anak, pakiusap, umuwi ka nalang at tulungan mo ang

itay sa pagsasaka. Galing samina mahal mong ina. *dub

Malungkot na binitawan ng lalaking magaaral ang liham at lumakad papalayo

Guro: Ito na ang iyong mga resulta sa inyong nagawang pagsusulit at sabay na

kinuha ng mga estudyante ang kanilang mga papel na nagdulot ng iba't-ibang

mga reaksyon samga magaaral.

Pecson: Kasi naman eh… hay naku! … Hindi, okay lang yan!

Si Tadeo naman ay masayang-masaya habang sinusunog ang kanyang mga

libro.

Tadeo: Sa wakas! Nandito na rin ang walang katapusang bakasyon!

Malungkot na naglalagkad si Juanito na nakakuba

Juanito Pelaez: Paano na ito, mapipilitan na ako na sumama sa tatay sa

kanyang pangangalakal

Si Macaraig naman ay pasikretong sinabi na…

Macaraig: Pupunta akong Europa!

Isagani at Sandoval: Hay! Salamat! Nakapasa tayo! Ipapakita si Basilio na nasa

kulungan

Basilio: Ang lungkot-lungkot naman rito…

Ang mga guardya sibil ay pinipilit na itanong at saktan si BasilioSa kulungan

Sinong: Ginoo, mayroon po akong dalang bagong balita

Basilio: Ano yun Sinong?

Sinong: Balita po galing sa Tiyani

Basilio: Tungkol saan?

Sinong: Tungkol po sa mga mahal ninyo

Basilio: Sino?

Sinong: Sina Juli at Tandang Selo po

Basilio: Anong nangyari sa kanila?

Sinong: Si Tandang Selo po’y nawawala

Basilio: Ano?! Kailan pa? Anong nangyari?! Si Juli?!?!?!

Sinong: Si Juli po…

Basilio: Ano?!

Sinong: Si Juli po ay… patay na

Basilio: Ano?!?!?! Bakit?! Anong nangyari?!?! Paano?!?

Ben Zayb: Ano kaya ang dapat kong isulat na balita? Hmmm… aha! Alam ko
na! ang paggaling ni Simoun!

*Nagsimula magsulat sa papel at huminto sa pagsusulat upang magisip

Hmmm… totoo kaya ang mga sabi-sabing si Simoun ay magbibigay ng isang

malaking piging bilang pasasalamat sa kanyang paggaling at pamamaalam na

rin daw sa bayang magpalago sa kanyang kayamanan…kung sabagay, dahil

aalis na siya kasama ng kapitan heneral, maaaring may katotohanan nga ang

balitang ito...

Paulita: Hindi na maaaring ipagpatuloy namin ni Isagani ang relasyong ito.

Hindi matatawaran ang pagkakamali niya. Nabilanggo siya. Hindi ko kayang

umibig sa isang lalaking mali ang pagkakakilala salipunan at sinisisi ng lahat

*Lumabas si Juanito Pelaez at kinausap ang sarili

Juanito Pelaez: Ito na ang pagkakataon ko na mapaibig si Paulita sa akin.

*Pagdating ni Paulita

Juanito: Paulita! Paulita! Sana ay mapakinggan mo muna ang aking hiling.

Ako ay matalino, maliksi, masayahain at anak ng isang mayaman na

mangangalakal. Mas makabubuti para sa iyo kung ako ang pakasalan mo.

Paulita: Kung sabagay, mas komportable nga ang magiging buhay ko kung ikaw

ang pakakasalan ko

Juanito: Kalimutan mo na ang Indiong si Isagani. Ako na ang mahalin mo

Paulita: Oo, Ikaw nga ang mas nababagay sa akin.

*Maraming mga tao sa kalsada na masiglang nakikipag-usap sa isa’t- isa

Ale 1: Narinig n’yo ba ang tungkol sa salu-salong ibibigay ni Don Timoteo

Pelaez sa kasal ng anak niya?

Ale 2: Ang swerte naman niya, nakuha ang bahay ni Kap.Tiyago, kasosyo pa si

Simoun sa negosyo at ngayonikakasal ang anak sa isang maganda at

mayamang babae.

Ale 3: Ang sabi-sabi, napakaengrande daw ng mangyayaring pagsasalo

Lalaki 1: At ang Kapitan Heneral daw ang magiging ninong. Sigurado akong si
Simoun ang taong nag-aayosnito

Ale 2: Kailan ba mangyayari ang kasal nila?

Ale 1: dalawang araw bago umalis ang kanyang kamahalan.

Lalaki 1: Si Simoun raw ay magreregalo ng mga brilyante at perlas sa ikakasal

Lalaki 2: Bakit naman napakagrande ng regalo niya?

Lalaki 1: Ito raw ang paraan niya na gulatin ang mga tao sa kanyang

pamamaalam. Wala na namang natira para sa kanya dito sa Pilipinas.

Lalaki 2: Sana, maimbitahan ako sa kasal na ito

Ale 1: Pinipiliit ko na nga ang asawa ko na bumili ng bakal at zinc para

kaibiganin si Don Timoteo Pelaez

Ale 2: Tama ka diyan. Hindi maaaring hindi makasama sa okasyong ito!

[KABANATA 33]

Ang Huling Matuwid

NARRATOR: Si Basilio ay nanatili sa kulungan at tuwing ikatatlong araw ay

sumasailalim siya sa pagsisiyasat at pagtatanong ng iba’t ibang

tao. Makaraan ang ilang linggo, buwan ng Abril napabalitang

ikakasal si Paulita Gomez kay Juanito Pelaez. Pagkaraan ng

buwan ng Abril ay tuluyan nang naglaho ang mga pangamba at

naging abala ang mga tao sa nalalapit na pagdiriwang para sa

kasal nina Paulita at Juanito.

SA LOOB NG BILANGGUAN:
Guwardiya Civil: Basilio! Laya ka na. May naghihintay sayo sa labas.

(Umalis sa loob ng selda si Basilio at kinausap ng taong hindi niya kilala)

Tao ni Simoun: Sumunod kayo sa akin, hinihintay tayo ni Maestro.

Basilio: Maestro? Sinong Maestro.

Tao ni Simoun: *smile* Makikilala mo siya kapag sumama ka sa akin.

(Walang nagawa si Basilio kundi ang sumunod sa lalaki)

***

SA TAHANAN NI SIMOUN:

Tao ni Simoun: Narito na po kami, Maestro.

Simoun: Iwan mo muna kami.

(Agad umalis ang utusan at pumasok ng silid si Simoun)

Basilio: Ginoong…. Simoun?

Simoun: Basilio, mabuti at laya ka na.

Basilio: Ginoong Simoun, isa akong masamang anak at kapatid, kinalimutan

kong sila’y pinaslang kaya ako pinarusahan ng Diyos. Ginoong

Simoun, nakahanda na akong maghiganti at bigyang katarungan ang

kanilang pagkamatay.

Simoun: Magaling! Tama yang gagawin mo. Halika sumunod ka sa akin.

(Sumunod si Basilio kay Simoun sa loob ng kanyang laboratory)

Basilio: Pampasabog!

Simoun: Tama! Nitro-gliserina! Hahahah! Isang malaking kasiyahan ang

magaganap at sa ganap na alas nuwebe ng gabi’y ay sasabog ang

bomba. BOOM!

(Nagulat si Basilio sa sinabi ni Simoun)

Basilio: Papatayin natin silang lahat?

Simoun: Bakit? Natatakot ka ba Basilio?

Basilio: Hindi, dahil ang mundo ay walang malasakit. Bakit ko sila

pagmamalasakitan? Nagmalasakit ba sila sa akin?

Simoun: Hahahah! Yan ang gusto kong marinig sayo Basilio! Hintayin mo ako

ng alas diyes sa harapan ng simbahan ng San Sebastian. Tandaan

mong sa oras pa lamang na alas nuwebe dapat ay malayong-malayo

ka na sa Kalye Analogue.

(Kinuha ni Basilio ang baril saka ito isinuksok sa panloob na Americana)

Basilio: Hanggang mamaya!

[KABANATA 34 at 35]

Ang Pagdiriwang ng Kasal ni Paulita at Ang Piging

NARRATOR: Naglakad sa ganap na ikapito ng gabi si Basilio at naalala niya

ang biliin sa kanya ni Simoun na lumayo siya sa Kalye Analogue

kung saan naroon ang dating bahay ni Kapitan Tiago. May

magaganap na kasayahan sapagkat doon idaraos ang piging ng

kasal ni Paulita at Juanito. Nakita ni Basilio na dumating ang

karwahe lulan sina Paulita at Juanito.

KALYE ANALOGUE:

Basilio: Kawawang Isagani, ano na kayang nangyari sa kanya?

(Nasa harapan na ng bahay si Basilio at nakikita niya ang pagdating ng mga

panauhin.)

Basilio: Dapat ay hindi ako magkulang sa pagtitiwalang ibinigay sa akin ni

Señor Simoun. At wala akong utang na loob sa mga taong narito.

Nagpakabuti ako, ngunit anong naging kapalit? Mabuti nga’t mamatay

at magkadurog-durog kayong lahat!

(Nakita ni Basilio na bumaba na ng bahay si Simoun dahil may ilaw na nag

lampara, agad na itong sumakay sa karwahe)

Simoun: Sa Escolta magmadali ka!

(Nagmadali rin sa paglalakad papalayo sa pook si Basilio ng makita niya ang

kaibigang si Isagani na paparoon)

Basilio: Saan ka pupunta?

Isagani: Bitiwan mo ako, kailangan kong makita si Paulita sa huling sandali!

Basilio: Gusto mo bang mamatay?

Isagani: Huh? Ano bang pinagsasabi mo Basilio?

Basilio: Makinig ka sa akin, huwag ka nang tumuloy dahil sasabog ang bahay

na yan!

Isagani: Ano?....Bitawan mo ako…

Basilio: Mas makabubuting umalis na tayo sa lugar na ito..

Isagani: BITIWAN MO AKO!

(Agad na napabitaw si Basilio sa kaibigan, agad napatakbo si Isagani patungo

sa dating bahay ni Kapitan Tiago)

Basilio: Isagani! *nakita na niyang nakalayo si Isagani)

Basilio: Tsk! *tumakbo na rin papalayo si Basilio sa Kalye Analogue*

***

NARRATOR: Sa loob ng bahay ni Kapitan Tiago ay may nakita silang piraso ng

papel na ang nakasukat ay Mane thecel pares, na ang ibig

sabihin ay “tapos na ang kaangyrihan mo” At ito’y nilagdaan sa

ilalim ng pangalang Crisostomo Ibarra.

SA DATING TAHANAN NI KAPITAN TIAGO:

Padre Salvi: Sino bang hangal ang naisipang maglagay ng papel na ganito rito?

Don Custodio: *nagulat* Ito’y lagda ng isang pilibuterong may sampung taon

nang namamatay ah.

(Natakakot ang lahat)

Kapitan Heneral: I-Ipagpatuloy niyo ang kasiyahan, huwag nating hayaan

sirain ito ng isang masamang biro.

(Habang nagkakagulo ang lahat, walang may nakakaalam na ninakaw na ni

Isagani ang lampara at inihagis ito sa ilog.)

Don Custodio: Hindi ba’t ang kahulugan ng Mane thecel pares, ay papatayin

tayong lahat?

Kapitan Heneral: Magmadali, itaas ang mitsa ng lampara!

Don Custudio: Nasaan na ang lampara? Nandito lang iyon kanina? Sinong

kumuha?

Kapitan Heneral: Ano? May magnanakaw? Guwardiya Civil!

Guwardiya Civil: Po, Kapitan Heneral. *salute*

Kapitan Heneral: Sabihan ang lahat ng iyong mga kasama na hanapin ang

magnanakaw ng lampara, magmadali ka!

Guwardiya Civil: Masususnod po! *salute

[KABANATA 36]

Mga kagipitan ni Ben zayb

Nagsusulat ng ukol sa nangyari sa kasalan.

Narrator: Sa kanyang mabulaklak na salaysay ay kung anu-ano ang mga

kasinungaling inilagay at ginawa. Ipinakita ang pagkabayani daw ng Kapitan

Heneral at ng katapangan ni Pader Irene sapagkat ito ay dumaan sa ilalim ng

mesa sa paghahabol sa nagnanakaw ng lampara.

Ben Zayb: *nag-iisip habang nagsusulat. Makabulubuhan na kaya ito? Hmm *

nagsulat ulit.

NEXT SCENE

Nalungkot ito ng di naimprint ang kanyang lathalain

Ben Zayb: Ang mga tulisan ay lumusob at nakakuha ng mahigit sa dalawang

libong piso at sinugatan ang pari at dalawa pang alila. Ang kura ay nagkasira-

sira ang kamay sa paggamit ng isang silya bilang pananggol.

Nakatingin lang mga tauhan ng nasabing printed shop o pag-iimprinta ng mga

balita kay Ben zayb.

Ben Zayb: Apatnapu o limampung tulisan sa paraang pataksil, I mga rebolber,

itak, eskopeta, pistol, leong nananandata, silya, mga tatal, sinugatan ang

walang kaawa-awa… sampung libong piso.

Umalis ito…

[KABANATA 37]

Ang Hiwaga
SA TAHANAN NG ORENDA

Narrator: Nabatid din ng madla, sa likod ng pagpipigil sa balita, ang mga

pagbabangon at mga supot ng pulbura.

Nag uusap ang lahat ng panauhin sa sala.

Nakikinig lang si Isagani sa mga pinagsasabi ng mga naroon

Isagani: *nagsmirk*

Chickoy: Ayon ditto, dumating daw ang mga sibil at wala naman silang

magpagpintangan kung sino man ang gumawa ng krimen na iyon. Si Don

Timoteo at Simoun lamang daw ang nangasiwa sa pag-aayos ng bahay na iyon.

Pinaalis daw ang lahat ng mga di kailangan sa imbestigasyon.

Nakikinig lamang ang mga panauhin sa sinabi ni Chickoy.

Isagani: Di niyo lang alam… *umalis

[KABANATA 38]

Kasawian
(Lalabas si Tales at dalawang tulisan)

Kabesang Tales: Tiyak na ditto sila dadaan. Hindi tayo dapat mabigo sa lakad

nating ito!

Tulisan1: Ngunit, nasaan na si Simoun? Diba’t kelangan ay nandito siya?

Tales: Hindi na tayo maaring umaatras pa! (humarap sa mga tulisan) Pag

tayo’y di pa kumilos ay mamatay kaagad tayo rito!

Tulisan2: May tiwala akong susunod si Simoun! [Magnonod ang iba] Halika’t

sumugod na tayo!
(Lalabas ang mga tulisan at susuntukin ang sibil; Babarilin. Lalabas ang

ibang sibil at magkakalad lahat; Maraming tulisan ang mamatay at iisa

ang nahuli; Hihilahin ng dalawang sibil ang nahuli; sinusubukan

kumawala)

Sibil 3: Sino ang namamahala sa inyo?

Tulisan: Hindi ko alam!

Sibil 3: (susuntukin; hahawakan ng maayos ang tulisan) Magsalita ka kung

ayaw mo mamatay!

(Duduraan ang sibil; Magagalit ang sibil; at susuntukin muli ang tulisan)

Sibil 3: Magsalita ka! (hahawakan ang buhok)

Tulisan: (mapapa-aray) Si—Si…

(kukuha ng baril sa likod ang sibil3; manlalaki ang mata ng tulisan)

Tulisan: Simoun…

Sibil 3: Ang mag-aalahas?! (gulat) Mga kawal!

[Dalawang sibil ang lalapit]

Sibil 3: Ibalita na ang mag-aalahas ang may kapana nito! Bilis!

(Lalabas ang mga sibil na tila ay nagmamadali; Haharap muli ang

Sibil3 kay Tulisan)

Sibil 3: Wala na akong gamit pa sayo. (babarilin)

(Bibitawan ng mga sibil ang bangkay)

Narrator: Naging madugo ang labanan. Iilan lamang ang nakaligtas sa mga

tulisan. Si Tandang Selo ay naging tulisan na rin subalit nahuli ito at napatay

ng sarili niyang apo, si Tano. Napagalaman ng lahat na si Simoun ang may

kagagawan ng lahat. Hinalughog ang kanyang bahay at nakita dito ang ilang

armas at bulbura. Pinaghahanap na siya ng mga sibil. Ayaw niyang magpahuli

ng buhay kaya uminom siya ng lason at nagtungo kay Padre Florentino upang

mangumpisal. Malala ang mga sugat nito ngunit ayaw nitong magpaggamot sa

ibang doctor liban na lamang kay Tiburcio de Espandaña

[KABANATA 39]

Katapusan
NARRATOR: Nasa tahanan ni Padre Florentino si Simoun. Sugatan ito ng

dumating may dalawang araw na ang nakakalipas at humihingi

ng tulong sa Pari. Walang pagaalinlangan itong tinanggap ni

Padre Florentino. May dala itong maleta, duguan at pagod na

pagod. Ang tanging nasa isip ng pari ay wala na ang Kapitan

Heneral, wala na itong padrino kaya’t tinutugis siya ngayon ng

bagong Kapitan Heneral upang makuha ang dala-dala nitong

mga kayamanan.

SA TAHANAN NI PADRE FLORENTINO:

Donselya: Padre, ipinapatawag raw ho kayo ni Señor Simoun.

Padre Florentino: Salamat. Nasa silid ba siya?

Donselya: Opo.

(Nagtungo ng silid ni Simoun si Padre Florentino)

Padre Florentino: May dinaramdam ka ba? *agad inalalayan si Simoun na

humiga*

Simoun: Mawawala din ito.

(Nakita ni Padre Florentino na walang laman ang isang botelya ng gamot)

Padre Florentino: Diyos na mahabagin! Anong ginawa ninyo Señor Simoun?

Simoun: Wala kayong dapat na ikabahala, huli na rin naman ang lahat.

Huhulihin rin naman nila ako buhay o patay. Hindi ko ibig mahulog

sa kanilang kamay. Makinig kayo Padre Florentino, sasabihin ko sa

inyo ang aking lihim. Nalalapit na ang takdang oras.. Ughh…

Padre Florentino: May mga pangontra sa lason Ginoo…

Simoun: Huwag niyo nang sayangin ang inyong oras… ayokong mamatay na

baon ang aking lihim.

(Ibinulong ni Simoun sa pari ang kanyang lihim at nahindik ang pari sa narinig.)

Padre Florentino: Ang Diyos ay mapagpatawad Ginoo… Sa kabila ng inyong

pagkakamali ay nakita niya ang inyong paghihirap..

Simoun: Kung ganoon ay bakit niya ako pinabayaan?

Padre Florentino: Sapagkat mali ang pamamaraan ninyo..Pag-ibig ang tanging

tagapagligtas, Ginoo.

Simoun: Kung ganoon ay nagkamali ako…

(Ginagap ni Simoun ang kamay ng pari at masuyong pinisil)

(Aga na naghari ang katahimikan, si Simoun ay pumanaw na)

Padre Floretntino: Nasaan ang mga kabataang handang magpakasakit sa

bayan? Nasaan ang kanilang mga pangarapat kasiglahan

alang-alang sa kabutihan ng bayan? Hinihintay naming

kayo, kabataan, kayong mga walang bahid ng dungis at

karapat-dapat ng isang karangalan!

Donselya: Padre? Magsisindi na po ba ng ilawan?

Padre Florentino: Tawagin mo ang iba at magdasal.

Donselya: Ahh.. opo..*agad na umalis ang donselya*

Padre Florentino: Kaawaan nawa ang taong nagbuyo sa kanya na maging

masama.

(Kinuha ni Padre Florentino ang maleta at nagtungo sa talampas, agad na

inihagis sa karagatan ang maleta)

Padre Florentino: Manatili ka na sana sa kailaliman ng karagatan na walang

hanggan, kasama ang mga korales at perlas…. Kung dumating man ang isang

panahon na kailanganin ka sa isang dakilang mithiin, iluwa ka sana ng dagat

sa pamamagitan ng utos ng Diyos.

------------------------------------------WAKAS--------------------------------------------