Phân tích chất lượng nước

CHƯƠNG 7

PHÂN TÍCH CHẤT LƯỢNG NƯỚC
1 ỨNG DỤNG THUYẾT PHÂN TỬ UV–VIS TRONG PHÂN TÍCH CÁC YẾU TỐ CHẤT LƯỢNG NƯỚC 1.1 Sơ lược lịch sử nghiên cứu về quang phổ

Quang phổ học là một môn học chính yếu trong thiên văn học, nó đã được ứng dụng thành công để nghiên cứu về khí quyển trong hành tinh chúng ta. Cách đây 200 năm, Joseph von Fraunhofer (1787-1826) lần đầu tiên sản xuất loại máy đo quang phổ mà tính năng không có gì sánh kịp lúc bấy giờ. Ông ấy đã khám phá ra rất nhiều các đường tối trong quang phổ của ánh sáng mặt trời. Ông ấy có thể xác định chính xác độ dài bước sóng của nhiều “Fraunhofer lines” (vạch) và thuật ngữ này ngày nay vẫn được dùng. Tuy nhiên, trong thời gian này ông ấy không hiểu được những cơ sở vật lý và ý nghĩa về những vấn đề mà ông ấy khám phá ra.

Hình 7-1. Thiết bị Spektralapparat thiết kế bởi Gustav R. Kirchhoff và Robert W. Bunsen (1823)

Thành tựu quan trọng kế tiếp về “Fraunhofer lines” là quá trình tìm ra nguyên lý vật lý của sự hấp thu và phát xạ vào năm 1859 với sự cộng tác của nhiều nhà vật lý nổi tiếng như Gustav R. Kirchhoff (1824-1887), Robert W. Bunsen (1811-1899) tại Heidelberg. Thiết bị mà họ sử dụng là ‘Spektralapparat’, họ ghi nhận được quá trình phát xạ rất đặc biệt của nhiều nguyên tố khác nhau. Với phương pháp này họ đã tiếp tục khám phá ra 2 nguyên tố mới là Cäsium và Rubidium, họ chiết được một lượng rất nhỏ (7g) từ 44.000 lít nước khoáng gần núi Bad Nauheim, Germany. Sự khám phá

139

Quản lý chất lượng nước nuôi trồng thủy sản

này là nền tảng cho sự khám phá tiếp theo về sự hấp thu và phát xạ của hấp thu phân tử. Năm 1879 Marie Alfred Cornu thấy rằng, những tia có bước sóng ngắn của bức xạ mặt trời trên bề mặt trái đất bị hấp thụ bởi khí quyển. Một năm sau đó, Walther Noel Hartley mô tả rất tỉ mỉ về sự hấp thụ UV của O3 với độ dài bước sóng 200 và 300 nm và nó trở nên rõ ràng hơn khi họ phát hiện ra rằng O3 chứa đầy trong bầu khí quyển. In 1880, J. Chappuis khám phá ra sự hấp thu trong vùng khả kiến (400–840nm). Năm 1925 Dobson phát triển một máy quang phổ mới rất ổn định sử dụng lăng kính bằng thạch anh. 1.2 Đại cương về quang phổ Trong quang phổ học, ánh sáng nhìn thấy (ánh sáng khả kiến), tia hồng ngoại, tia tử ngoại, tia Rơnghen, sóng radio... đều được gọi chung một thuật ngữ là bức xạ. Theo thuyết sóng, các dạng bức xạ này là dao động sóng của cường độ điện trường và cường độ từ trường, nên bức xạ còn được gọi là bức xạ điện từ. Sau thuyết sóng, thuyết hạt cho thấy bức xạ gồm các “hạt năng lượng” gọi là photon chuyển động với tốc độ ánh sáng (c = 3.108 m/s). Các dạng bức xạ khác nhau thì khác nhau về năng lượng hν của các photon. Ở đây, năng lượng của bức xạ đã được lượng tử hóa, nghĩa là năng lượng của bức xạ không phải liên tục mà các lượng tử năng lượng tỉ lệ với tần số ν của dao động điện từ theo hệ thức Planck.
ε = hν

h = 6,625.10 – 34 J.s : hằng số Planck. Louis de Broglie đã đưa ra thuyết thống nhất cả khái niệm sóng và khái niệm hạt của sóng ánh sáng. Ánh sáng vừa có tính chất sóng vừa có tính chất hạt. Tổng quát hơn là bức xạ có bản chất sóng hạt. Nội dung như sau: Hạt có khối lượng m chuyển động với vận tốc v có bước sóng đi đôi với nó là λ cho bởi hệ thức:
λ=
h h = mv p

Trong đó :

p = mv là động lượng của hạt
λ là bước sóng (de Broglie)

h = 6,625.10 -34 J.s là hằng số Planck. 1.2.1 Các đại lượng đo bức xạ điện từ Bước sóng λ : Là quãng đường mà bức xạ đi được sau mỗi dao động đầy đủ.
140

Phân tích chất lượng nước

Đơn vị: m, cm, µm , nm,

A.
o

(1cm = 108

A

o

= 10 7 ηm =104 µm)

Tần số ν : Là số dao động trong một đơn vị thời gian (giây) Trong 1 giây bức xạ đi được c cm và bức sóng λ cm, vậy: ν =
c λ

Lưu ý: Bức xạ truyền trong chân không với vận tốc c = 2,9979.10 8 m/s (thường lấy tròn 3.10 8 m/s) Đơn vị: CPS ( VÒNG DÂY), Hz, KHz, MHz. (1CPS=1Hz; 1MHz=103 KHz=106Hz) Năng lượng bức xạ: Các dao động tử (phân tử chẳng hạn) chỉ có thể phát ra hoặc hấp thụ năng lượng từng đơn vị gián đoạn, từng lượng nhỏ nguyên vẹn gọi là lượng tử năng lượng:
ε = hν =
hc = hcν λ

Đơn vị: Jun (J), Calo (Cal), electron von (eV). 1.2.2 Các dạng bức xạ Bức xạ điện từ bao gồm 1 dãy các sóng điện từ có bước sóng biến đổi trong khoảng rất rộng: từ cỡ mét ở sóng rađio đến cỡ A (10–10 m) ở tia Rơnghen hoặc nhỏ hơn nữa. Toàn bộ dãy sóng đó được chia thành các vùng phổ khác nhau.
o

Hình 7-2. Các phổ của sóng điện từ

Mắt người chỉ cảm nhận được một vùng phổ điện từ rất nhỏ gọi là vùng nhìn thấy (khả kiến) bao gồm các bức xạ có bước sóng từ 396–760 nm. Hai vùng tiếp giáp với vùng nhìn thấy là vùng hồng ngoại và vùng tử ngoại.
141

Quản lý chất lượng nước nuôi trồng thủy sản

1.2.3 Sự tương tác giữa vật chất và bức xạ điện từ

Ở điều kiện bình thường, điện tử của phân tử nằm ở trạng thái liên kết, nên phân tử có mức năng lượng thấp, gọi là trạng thái cơ bản Khi chiếu một bức xạ điện từ vào một môi trường vật chất, sẽ xảy ra hiện tượng các phân tử vật chất hấp thụ hoặc phát xạ năng lượng, hay được gọi là trạng thái kích thích . Năng lượng mà phân tử phát ra hay hấp thụ vào là:
∆ E = E2 - E1 = hν

Trong đó, E1 và E2 là mức năng lượng của phân tử ở trạng thái đầu và trạng thái cuối
ν (hay còn gọi là trạng thái kích thích) là tần số của bức xạ điện từ bị hấp thụ hay phát xạ ra.

Nếu ∆ E > 0 thì xảy ra sự hấp thụ bức xạ điện từ. Nếu ∆ E < 0 thì xảy ra sự phát xạ năng lượng. Theo thuyết lượng tử, các phân tử và các bức xạ điện từ trao đổi năng lượng với nhau không phải bất kỳ và liên tục mà có tính chất gián đoạn. Phân tử chỉ hấp thụ hoặc phát xạ 0, 1, 2, 3,…n lần lượng tử hν mà thôi. Khi phân tử hấp thụ hoặc phát xạ sẽ làm thay đổi cường độ của bức xạ nhưng không làm thay đổi năng lượng của nó, bởi vì cường độ bức xạ điện từ xác định bằng mật độ các hạt phôton có trong chùm tia, còn năng lượng bức xạ điện từ lại phụ thuộc tần số ν của bức xạ. Vì thế khi chiếu một chùm bức xạ điện từ với một tần số duy nhất đi qua môi trường vật chất thì sau khi đi qua năng lượng của bức xạ không hề thay đổi mà chỉ có cường độ bức xạ thay đổi. Các phân tử khi hấp thụ năng lượng của bức xạ sẽ dẫn đến thay đổi các quá trình trong phân tử (quay, dao động, kích thích electron…) hoặc trong nguyên tử (cộng hưởng spin electron, cộng hưởng từ hạt nhân) Mỗi một quá trình như vậy đòi hỏi một năng lượng đặc trưng cho nó, nghĩa là đòi hỏi bức xạ điện từ có tần số hay chiều dài sóng nhất định để kích thích. Do sự hấp thụ chọn lọc này mà khi chiếu chùm bức xạ điện từ với một dãi tần số khác nhau đi qua môi trường vật chất thì sau khi đi qua chùm bức xạ này sẽ bị mất đi một số bức xạ có tần số xác định, nghĩa là các tia này đã bị phân tử hấp thụ. 1.2.4 Sự hấp thụ bức xạ và màu sắc của các chất Ánh sáng nhìn thấy bao gồm tất cả dải bức xạ có bước sóng từ 396-760 nm có màu trắng (ánh sáng tổng hợp). Khi cho ánh sáng trắng (ánh sáng mặt trời) chiếu qua một lăng kính, nó sẽ bị phân tích thành một số tia màu (đỏ, da cam, vàng, lục, lam, chàm, tím). Mỗi tia màu đó ứng với một khoảng bước sóng hẹp hơn (xem Bảng 7-1). Cảm
142

Phân tích chất lượng nước

giác các màu sắc là một chuỗi các quá trình sinh lý và tâm lý phức tạp khi bức xạ trong vùng khả kiến chiếu vào võng mạc của mắt. Một tia màu với một khoảng bước sóng xác định. Chẳng hạn bức xạ với bước sóng 400–430 nm gây cho ta cảm giác màu tím, tia sáng với bước sóng 560 nm cho ta cảm giác màu lục vàng. Ánh sáng chiếu vào một chất nào đó nó đi qua hoàn toàn thì đối với mắt ta chất đó không màu. Thí dụ, thủy tinh thường hấp thụ các bức xạ với bước sóng nhỏ hơn 360 nm nên nó trong suốt với các bức xạ khả kiến. Thủy tinh thạch anh hấp thụ bức xạ với bước sóng nhỏ hơn 160 nm, nó trong suốt đối với bức xạ khả kiến và cả bức xạ tử ngoại gần. Một chất hấp thụ hoàn toàn tất cả các tia ánh sáng thì ta thấy chất đó có màu đen. Nếu sự hấp thụ chỉ xảy ra ở một khoảng nào đó của vùng khả kiến thì các bức xạ ở khoảng còn lại khi đến mắt ta sẽ gây cho ta cảm giác về một màu nào đó. Chẳng hạn một chất hấp thụ tia màu đỏ ( λ = 610–730 ηm) thì ánh sáng còn lại gây cho ta cảm giác màu lục (ta thấy chất đó có màu lục). Ngược lại, nếu chất đó hấp thụ tia màu lục thì đối với mắt ta nó sẽ có màu đỏ. Người ta gọi màu đỏ và màu lục là hai màu phụ nhau. Trộn hai màu phụ nhau lại ta sẽ có màu trắng. Nói cách khác, hai tia phụ nhau khi trộn vào nhau sẽ tạo ra ánh sáng trắng. Quan hệ giữa màu của tia bị hấp thụ và màu của chất hấp thụ (các màu phụ nhau) được ghi ở bảng sau: Bảng 7-1. Quan hệ giữa màu của tia bị hấp thụ và màu chất hấp thụ Tia bị hấp thụ Màu của chất hấp thụ λ (nm) (màu nhìn thấy) Màu 400 – 430 Tím Vàng lục 430 – 490 Xanh Vàng da cam 490 – 510 Lục xanh Đỏ 510 – 530 Lục Đỏ tía 530 – 560 Lục vàng Tím 560 – 590 Vàng Xanh 590 – 610 Da cam Xanh lục 610 – 750 Đỏ Lục
Lưu ý: Giữa các tia màu cạnh nhau không có một ranh giới thật rõ rệt.

Việc phân chia ánh sáng trắng thành 7, 8 hay 9 tia màu… còn tùy thuộc vào lăng kính và sự tinh tế của mắt người quan sát. Một chất có màu, thí dụ như màu đỏ chẳng hạn là do nó đã hấp thụ chọn lọc trong vùng khả kiến theo một trong các kiểu sau: Chất đó hấp thụ tia phụ của tia đỏ (tức là hấp thụ tia màu lục) Chất đó hấp thụ các tia trừ tia màu đỏ. Chất đó hấp thụ ở hai vùng khác nhau của ánh sáng trắng sao cho các tia còn lại cho mắt ta cảm giác màu đỏ.
143

Quản lý chất lượng nước nuôi trồng thủy sản

Để một hợp chất có màu, không nhất thiết λ max của nó phải nằm ở vùng khả kiến mà chỉ cần cường độ hấp thụ ở vùng khả kiến đủ lớn. Nói một cách khác tuy giá trị cực đại của vân hấp thụ nằm ngoài vùng khả kiến nhưng do vân hấp thụ trải rộng sang vùng khả kiến nên hợp chất vẫn có màu. Tất nhiên để có được sự hấp thụ thấy được ở vùng khả kiến thì λ max của chất cũng phải gần với ranh giới của vùng khả kiến. Tương ứng với một bước chuyển điện tử, ta thu được phổ hấp thu có dạng: Hai đại lượng đặc trưng của phổ hấp thu là vị trí và cường độ Vị trí cực đại hấp thu, giá trị λmax tùy thuộc vào ∆E mà hợp chất này hấp thu ở các vùng phổ khác nhau. Bán chiều rộng của vân phổ điện tử dao động khá rộng khoảng 50–60ηm. Cường độ thể hiện qua diện tích hoặc chiều cao của đỉnh biểu đồ (peak). Cường độ vân phổ phụ thuộc vào xác xuất chuyển mức năng lượng của điện tử. Xác suất lớn cho cường độ vân phổ lớn. Một hợp chất màu có phổ hấp thu tốt khi đỉnh biểu đồ (peak) cao và bán chiều rộng vân phổ hẹp. A (ε) Peak Bán chiều rộng vân phổ

λmax
Hình 7-3. Đỉnh và bán chiều rộng vân phổ

Khi bán chiều rộng vân phổ hẹp, thì khi λ thay đổi nhỏ thì độ hấp thu A thay đổi lớn. Điều này rất có ý nghĩa trong phân tích định lượng. Giả sử hợp chất X có Amax ở 500nm. Khi chúng ta đo ở bước sóng 510nm... thì độ hấp thu đo được sẽ khác rất xa đối với ở bước sóng 500nm. Từ đó ta thấy rằng ở mỗi hợp chất màu có một giá trị λ max nhất định và nó phản ánh độ nhạy của phương pháp. Mặt khác, một hợp chất đòi hỏi đỉnh biểu đồ cao nghĩa là khi ta đo ở bước sóng λ max thì ta được độ hấp thụ quang cực đại, khoảng làm việc rộng.
1.2.5 Định luật Lambert – Beer

Khi chiếu một chùm tia sáng đơn sắc đi qua một môi trường vật chất thì cường độ của tia sáng ban đầu ( Io ) sẽ bị giảm đi chỉ còn là I
144

Phân tích chất lượng nước

Tỉ số Tỉ số

I 100 0 0 = T được gọi là độ truyền qua. I0 I0 − I 100 0 0 = A được gọi là độ hấp thụ. I

Nguyên tắc của phương pháp biểu diễn theo sơ đồ :

Hình 7-4. Sơ đồ mô tả sự hấp thụ ánh sáng của một dung dịch

Trong đó: Io: Cường độ ban đầu của nguồn sáng IA: Cường độ ánh sáng bị hấp thu bởi dung dịch I: Cường độ ánh sáng sau khi qua dung dịch. IR: Cường độ ánh sáng phản xạ bởi thành cuvette và dung dịch, giá trị này được loại bỏ bằng cách lặp lại 2 lần đo. Giữa IA, I, độ dày truyền ánh sáng (l) và nồng độ (C) liên hệ qua quy luật Lambert – Beer là định luật hợp nhất của Bouguer: Lambert (1766) Beer (1852) :
lg lg Io = K 1l I Io = K 1C I

Độ truyền quang (T) hay độ hấp thụ (A) phụ thuộc vào bản chất của vật chất, độ dày truyền ánh sáng l và nồng độ C của dung dịch. Có thể viết: Định luật Lambert – Beer : A = lg( 0 ) λ = ε λ * C * l Trong đó: ε là hệ số hấp thu phân tử, C nồng độ dung dịch (mol/L), l độ dày truyền ánh sáng (cm), A là độ hấp thụ quang. (Lưu ý phương trình trên chỉ đúng đối với tia sáng đơn sắc).
145

I I

Quản lý chất lượng nước nuôi trồng thủy sản

Trong phân tích định lượng bằng phương pháp trắc quang người ta chọn một bước sóng λ nhất định, chiều dày cuvet l nhất định và lập phương trình phụ thuộc của độ hấp thụ quang A vào nồng độ C. Khảo sát khoảng tuân theo định luật Lambert – Beer: Khi biểu diễn định luật Lambert – Beer trên đồ thị tùy theo cách thực hiện phép đo, ta thường gặp đường biểu diễn sự phụ thuộc độ hấp thu A vào cường độ C của dung dịch có dạng: y = ax + b Hệ số góc a cho biết độ nhạy của phương pháp, trong phương pháp trắc quang người ta chỉ đo dung dịch trong khoảng tuân theo định luật Lambert – Beer tức là khoảng nồng độ mà ở đó giá trị ε không thay đổi. Hệ số góc a càng lớn và khoảng tuân theo định luật Beer càng rộng là điều kiện thuận lợi cho phép xác định. Sự lệch khỏi định luật Beer: Sự lệch khỏi định luật Beer được biểu diễn bằng sơ đồ sau: A LOL

C
Hình 7-5. Giới hạn của định luật Beer về sự hấp thụ quang

Khoảng tuyến tính LOL (Limit of Linear Response) là khoảng nồng độ tuân theo định luật Beer ( A = ε * l * C ) nghĩa là khi nồng độ tăng thì độ hấp thụ quang A tăng. Ngoài giới hạn LOL là sự lệch khỏi định luật Beer, nghĩa là khi nồng độ tăng thì độ hấp thụ quang A hầu như không tăng nữa. Nguyên nhân của quá trình này là do nồng độ dung dịch quá lớn. Ngoài ra, khoảng tuyến tính LOL còn bị ảnh hưởng của mức độ đơn sắc của ánh sáng sử dụng, pH của dung dịch, lực ion, sự pha loãng... Ý nghĩa của các đại lượng: Hệ số hấp thu mol ε: phụ thuộc bản chất mỗi chất, bước sóng λ, nhiệt độ, chiết suất (theo nồng độ). Giá trị tính lý thuyết của một bước chuyển được phép cho 1 electron là ε = 105 mol-1.cm-1.
146

Phân tích chất lượng nước

ε=

A (l.mol-1cm-1) lC

ε cao cho ta biết được độ nhạy của phản ứng, là thước đo độ nhạy của phương pháp. Trong phân tích trắc quang, ε = 103–105 mol-1. cm-1 là đủ nhạy để dùng cho phương pháp trắc quang, ε phụ thuộc vào chiết suất mà chiết suất lại phụ thuộc vào nồng độ. Khi chiết suất tăng lên thì ε giảm và để ε không thay đổi thì phải thực hiện C ≤ 10-2 mol/L. Độ hấp thụ quang A: Là đại lượng không có đơn vị, có tính chất quan trọng là tính cộng độ hấp thụ quang. Giả sử 2 chất A và B có nồng độ CA và CB, độ hấp thu tại bước sóng λ là: A = AA + AB = l *(εACA + εBCB) Nếu một chất tan X nào đó có độ hấp thụ quang là A X, dung môi có độ hấp thụ quang là Adm, ta có: A = Ax + Adm Để đo được chính xác Ax thì Adm = 0, có nghĩa là phải chọn λmax của dung môi khác xa với λmax chất tan. Những chất được chọn làm dung môi thường có λ hấp thu ở miền ranh giới tử ngoại chân không. Bảng7-2. Các dung môi thường sử dụng trong vùng UV–VIS Dung môi Bước sóng giới hạn Dung môi sử dụng (nm) Nước cất 190 Benzen HCl 190 Cloroform Etanol, Metanol 210 Tetra Clorocarbon n- Butanol 210 Dietyl Eter n- Hexan 210 Aceton Cyclohexan 210 1,4 Dioxan Bước sóng giới hạn sử dụng (nm) 280 245 265 218 330 215

Trong hỗn hợp có nhiều cấu tử không làm thay đổi tương tác, không phản ứng hóa học, không dịch chuyển cân bằng, thì có thể xác định hỗn hợp các cấu tử theo hệ thức sau:
A = ε 1 lC1 + ε 2 lC 2 + ....... + ε i lC i + ...... + ε n lC n
λ λ λ λ

Độ truyền quang T:
T= I I mà A = lg( 0 ) do đó A = − lg T Io I

147

Quản lý chất lượng nước nuôi trồng thủy sản

Vì T tính theo % nên: A = 2 − lg T Nếu T = 100% thì A = 0 (nghĩa là không hấp thụ ánh sáng (I = Io) Nếu T = 1% thì A = 2 Nếu T = 0 % thì A = ∞ (hấp thu hoàn toàn ánh sáng)
1.2.6 Nguyên lý cấu tạo của máy quang phổ

Nguồn sáng Nguồn sáng cho máy quang phổ là chùm bức xạ phát ra rừ đèn. Máy quang phổ dùng đèn hydro hay đèn Deuterium cho phổ phát xạ liên tục trong vùng UV tử 200–380ηm (nhưng thường sử dụng 200-340 ηm) và đèn tungsten halogen đo vùng 380-1000 η m. Để làm việc cho cả hai vùng thì phải có đủ 2 loại đèn trên. Một yêu cầu đối với nguồn sáng là phải ổn định, tuổi thọ cao và phát bức xạ liên tục trong vùng phổ cần đo. Đèn Deuterium: cấu tạo sồm một sợi đốt phủ ôxit và một cực kim loại đặt trong một bóng thuỷ tinh chứa khí Deuteri hoặc hydro có cửa sổ bằng thạch anh để bức xạ tử ngoại đi ra vì nó không truyền qua được thủy tinh. Khi sợi đốt được đốt nóng, electron sinh ra kích thích các phân tử khí Deuteri (hoặc hidro) biến thành nguyên tử và phát ra phôton theo phản ứng:
* D2 + Ee ⇒ D2 → D’ + D′′ + hν

Ee = E D = ED’ + ED’’ + hν
* 2

Ở đây là năng lượng electron kích thích, bức xạ phát ra là một phổ có bước sóng từ 160 nm đến vùng khả kiến. Bộ đơn sắc Bộ đơn sức có chức năng tách bức xạ đa sắc thành bức xạ đơn sắc, bao gồm kính lọc, lăng kính hay cách tử. Cách tử là một bảng nhôm hay các kim loại Cu, Ag. Au... được vạch thành những rãnh hình tam giác song song. Khi chiếu ánh sáng qua cách tử, phần còn lại có tác dụng tạo nên vân nhiễu xạ có bước sóng khác nhau, khi quay cách tử sẽ tạo ra phổ nhiễu xạ giống như trường hợp ánh sáng qua lăng kính. Ưu điểm là cho độ phân giải tốt, tán sắc tuyến tính, độ rộng của dải ổn định, chọn bước sóng đơn giản, gọn nhẹ, dễ chế tạo nên hiện nay sử dụng cách tử tạo ánh sáng đơn sắc được ưa chuộng. Cách tử dùng cho UV–Vis có 1200 vạch/mm (thường dao động từ 300–3600 vạch/mm, số vạch càng nhiều thì năng suất phân giải càng cao.

148

Phân tích chất lượng nước

Detector

Hình 7-6. Sơ đồ cấu tạo của máy quang phổ

Lăng kính của máy quang phổ dùng lăng kính littrow (lăng kính 300) bằng thạch anh, có đặc điểm ánh sáng đi qua lăng kính hai lần do phản xạ ở mặt sau. Detector Detector là bộ phận đo tín hiệu ánh sáng trước và sau khi đi qua dung dịnh (đựng trong cuvet). Các tín hiệu sau khi đi ra Detector sẽ được sẽ được khuếch đại, lưu giữ và xử lý trên máy tính. Cuvet đựng mẫu Cuvet phải làm bằng chất liệu cho bức xạ ở vùng cần đo đi qua. Cuvet thủy tinh không thích hợp cho vùng UV. Cuvet thạch anh cho bức xạ đi qua từ 190–1000 nm. Cuvet nhựa chỉ dùng trong vùng Vis và chỉ sử dụng được 1 vài lần.
1.3 Sử dụng phương pháp trắc quang trong định lượng hóa học

Yêu cầu về các hợp chất cần xác định là phải bền, ít phân ly, ổn định, không thay đổi thành phần trong khoảng thời gian nhất định để thực hiện phép đo (10–20 phút). Hệ số ε lớn có giá trị từ 103–5.104 L.mol-1cm-1, có thể thực hiện phản ứng tạo màu với các thuốc thử vô cơ và hữu cơ. Nồng độ các chất xác định theo định luật Lambert – Beer. Khoảng xác định nồng độ theo phương pháp là 10-2 – 10-6 mole. Giới hạn phát hiện của phương pháp 10-7mole. Các hợp chất là phức cần đo phải có λmax khác xa với λmax của thuốc thử trong cùng điều kiện tức là ∆λ >2 lần nửa bán chiều rộng của vân phổ (khoảng 80 -100 ηm). Thí dụ, khi phân tích Fe2+ bằng phương pháp O-Phenanthroline. Sau khi thêm thuốc thử ta được phức màu vàng cam (λmax=510 ηm), trong khi đó thuốc thử 1,10Orthophenanthroline có λmax = 250 ηm.
149

Quản lý chất lượng nước nuôi trồng thủy sản

1.3.1 Phương pháp so sánh So sánh cường độ màu của dung dịch cần xác định với cường độ màu của dung dịch chuẩn đã biết nồng độ. Điều kiện: cả hai dung dịch trên phải có nồng độ nằm trong khoảng tuân theo định luật Beer. Cx ---------------------- Ax Ctc ---------------------- Atc Ta cần xác định Cx :
Cx = Ax * C tc Atc

Khi sử dụng 2 dung dịch chuẩn:
C x = C1 + C 2 − C1 * ( Ax − A1 ) A2 − A1

Với A1, A2, C1, C2 là độ hấp thu và nồng độ của dung dịch chuẩn tương ứng sao cho A1 < Ax < A2 có nghĩa C1 < Cx < C2 1.3.2 Phương pháp thêm chuẩn Phạm vi ứng dụng là xác định các chất có hàm lượng vi lượng hoặc siêu vi lượng, loại bỏ ảnh hưởng của chất lạ. Có 2 phương pháp là phương pháp sử dụng công thức và phương pháp đồ thị. Phương pháp sử dụng công thức
C x = Ca Ax Ax + a − Ax

Trong đó:

Ax: độ hấp thu của dung dịch xác định tương ứng với thể tích Vx. Ax+ a: Độ hấp thu của dung dịch có thêm chuẩn. Ca: Nồng độ chất chuẩn thêm vào.

Cx: Nồng độ chất cần xác định trong thể tích Vx Công thức được thiết lập từ: Ax = εlCx A(x+a) = εl(Cx + Ca) Cx được biểu diễn theo đơn vị của Ca. Cách thực hiện:
150

Phân tích chất lượng nước

Lấy 3 lần của dung dịch cần xác định nồng độ cho vào 3 bình định mức có thể tích VmL. Bình 1: Thêm thuốc thử và các chất để tạo môi trường pH cho dung dịch, dung dịch gọi là dung dịch xác định Cx, độ hấp thu quang tương ứng là Ax. Bình 2: Thêm một lượng chính xác dung dịch tiêu chuẩn đã biết chính xác nồng độ Ca, tiến hành phản ứng tạo màu giống như bình 1. Dung dịch có độ hấp thu tương ứng là A(x+a). Bình 3: chỉ thêm các chất để tạo pH cho dung dịch, lấy dung dịch này làm dung dịch so sánh. Áp dụng công thức: C x = C a
Ax . Từ Cx có trong thể tích Vx(mL) có thể qui về Ax + a − Ax Co = C xVo (mg / L) Vx

thể tích ban đầu của mẫu Vo (mL): Phương pháp sử dụng đồ thị

Có ít nhất 3 dung dịch thêm chuẩn. Lấy ít nhất 4 lần của dung dịch cần xác định nồng độ cho vào 4 bình định mức V(mL). Sau đó thêm chính xác một lượng V1, V2, V3 mL dung dịch tiêu chuẩn có nồng độ tương ứng Ca1, Ca2, Ca3 vào 3 bình định mức trên. Tiến hành phản ứng tạo màu. Bình còn lại để làm dung dịch so sánh, cũng chuẩn bị giống như phương pháp công thức. Độ hấp thu của các dung dịch thêm so với dung dịch so sánh. A Ax + a3 Ax + a2 Ax + a1 Ax Ca1 Ca2 Ca3 C

Hình 7-7. Biểu đồ xác định phương trình hồi quy tương quan của phương pháp thêm chuẩn sử dụng đồ thị.

Có thể đọc kết quả trên đồ thị hoặc sử dụng phương trình hồi qui có dạng:

151

Quản lý chất lượng nước nuôi trồng thủy sản

A = aC + b Ax = b Cx = b/a 1.3.3 Phương pháp đường chuẩn

(hồi quy tuyến tính y = ax + b)

Ưu điểm là chính xác, thực hiện được nhiều lần. Chuẩn bị từ 6 dung dịch chuẩn (trong khoảng tuân theo định luật Beer). Thực hiện phản ứng màu với thuốc thử. Đo độ hấp thụ quang A của dung dịch ở λmax so với các dung dịch so sánh được chuẩn bị giống như dung dịch tiêu chuẩn nhưng không chứa ion cần xác định. Biểu diễn sự phụ thuộc A theo C trên đồ thị hoặc tính theo phương trình hồi qui A=aC + b (a và b là hệ số cần tìm của phương trình hồi quy – tương quan) (xem Bảng 7-3) Dung dịch xác định: chuẩn bị và phản ứng tạo màu với thuốc thử giống như mẫu chuẩn. Bảng 7-3: Dung dịch chuẩn dùng để xây dựng đường chuẩn Dung dịch chuẩn C (mg/L) A 1 0,00 0,010 2 0,05 0,480 3 0,10 0,930 4 0,15 1,370 5 0,20 1,830 6 0,25 2,281 Sau khi đo được giá trị độ hấp thụ quang của các dung dịch chuẩn, chúng ta có thể tiến hành xây dựng đường chuẩn và tìm ra phương trình hồi quy tương quan:

2.500 2.000 1.500 H ệs ố h ấ thu A p 1.000 0.500 0.000 0.00 0.05 0.10 0.15 0.20 0.25 0.30 Nồng độ y = 9.0543x + 0.0184 R = 0.9999
2

152

Phân tích chất lượng nước

Hình 7-7. Biểu đồ xác định phương trình hồi quy tương quan của phương pháp đường chuẩn.

Sau khi thiết lập đường chuẩn, ta được dạng phương trình y = ax + b với y là độ hấp thụ quang, x là nồng độ. Đối với dung dịch xác định, ta tiến hành phản ứng và đo được hệ số hấp thu của mẫu (A mẫu = y), ta có thể tính được nồng độ của mẫu cần xác định theo phương trình:
x= y−b a

Sự tương quan giữa độ hấp thụ quang A và nồng độ C khi l = const là nội dung của định luật Beer. Khoảng nồng độ thỏa mãn định luật này khi r > 0,999. Hệ số tương quan r biến đổi trong khoảng -1≤ r ≤ 1 (R2 = 0-1) Khi r ≈ 1 có sự tương quan chặt chẽ giữa x và y theo tỉ lệ thuận. Khi r ≈ -1 có sự tương quan chặt chẽ giữa x và y theo tỉ lệ nghịch. Khi r ≈ 0 hai đại lượng này không còn tương quan. 1.4 Độ chính xác trong phương pháp trắc quang: Trong phân tích trắc quang cũng như bất kỳ phương pháp nào khác có thể chia sai số thành 2 nhóm: Sai số do tiến hành phản ứng hóa học (hóa chất, thao tác, dụng cụ...) Sai số của tín hiệu đo độ hấp thu của dung dịch (do hệ thống đo). Độ chính xác trong phương pháp này phụ thuộc vào hàng loạt nguyên nhân khác nhau rất phức tạp bao gồm sai số ngẫu nhiên và sai số hệ thống, trong đó sai số quan trọng nhất là sai số của tín hiệu trong quá trình đo độ hấp thu quang học.
1.5 Một số ví dụ áp dụng phương pháp định lượng trắc quang

Ví dụ 1 Độ hấp thụ quang A của dung dịch anilin 2.10-4M trong nước đo ở bước sóng λ =280nm là 0,252. Chiều dài ánh sáng đi qua cuvet là 1cm. Tính độ truyền quang của anilin 1,03.10-3M khi đo ở cùng độ dài bước sóng nhưng dùng cuvet 0,5cm. Giải: Áp dụng công thức A = lg( 0 ) λ = ε λ * C * l với dung dịch 1 ta có: ε = 0.252/(2.10-4*1) = 1,26.103l.mol-1cm-1. Áp dụng công thức A = lg( 0 ) λ = ε λ * C * l với dung dịch 2 ta có:
I I I I

153

Quản lý chất lượng nước nuôi trồng thủy sản

A = 1,26.103 * 0,5 * 1,03.10-3 = 0.649 Mà: A = -lgT suy ra: lgT = -A = -0,649, do đó T = 0,224 = 22,4%

Vậy độ truyền quang T = 22,4% Ví dụ 2: Độ hấp thụ quang A đo được từ các mẫu chuẩn và mẫu nước thu từ ao nuôi cá chứa ion PO43- như sau: Nồng độ mẫu chuẩn (mg/L) 0,00 0,05 0,10 0,15 0,20 0,25 Độ hấp thụ quang A 0,010 0,480 0,930 1,370 1,830 2,281 Độ hấp thụ quang A của mẫu nước ao của 3 lần lặp lại là: 1,256; 1,245; 1,264. Tính nồng độ PO43- trong mẫu nước ao. Giải: Từ các nồng độ mẫu chuẩn và độ hấp thụ quang A. Từ kết quả thiết lập phương trình hồi qui ta có: y = 9,0543 x + 0,0184 (r2 = 0,9999). Từ kết quả của 3 lần phân tích lặp lại ta có A = y = 1,255 Từ đó ta có x =
y − 0,0184 1,255 − 0,0184 = = 0,137 mg / L 9,0543 9,0543

Vậy nồng độ PO43- trong mẫu nước ao là 0,137 mg/L. Ví dụ 3: Để xác định hằng số phân ly của Methyl da cam (kí hiệu HIn), người ta đo độ hấp thụ quang A của 3 dung dịch cùng nồng độ Methyl da cam ở các pH khác nhau:
-

Dung dịch 1 trong HCl 0,1M; Dung dịch 2 trong NaOH 0,1 M; Dung dịch 3 có pH = 4,34;

A1 = 0,475. A2 = 0,130. A3 = 0,175

Cho biết đo ở bước sóng λ = 510nm và chiều dài ánh sáng đi qua cuvet là 1cm. Tính hằng số phân ly K của Metyl da cam? Giải: Độ hấp thụ quang của dung dịch 3:
A3 = ε In − In − * l + ε HIn [ HIn] * l

[ ]

(7.1) (7.2)

Với [In-] = x; [HIn] = y ta có: x + y = CHIn = C
154

Phân tích chất lượng nước

ε In− = ε Hin =

A2 vì toàn bộ chất chỉ thị ở dạng InC *l A1 vì toàn bộ chất chỉ thị ở dạng HIn C *l

(7.3) (7.4)

Thay (7.3) và (7.4) vào (7.1) ta được:
A3 = A2 . x y + A1 . C C

(7.5)

Qui ước:

x y = α ; = (1 − α ) ⇒ 0,175 = 0,130α + 0,475 (1-α) C C

⇒ α = 0,869 Hằng số phân ly của HIn: HIn ⇔ H+ + InK=

;

Ka

[ H + ][ In − ] In − α ⇒ pK = pH − lg = pH − lg − HIn 1−α HIn 0,869 = 7.34 – 0,82 = 3,52 ⇒ K = 3,02.10-4. 1 − 0,689

pK = 4,34 - lg

Vậy hằng số phân ly của methyl da cam là K = 3,02.10-4.
2 PHƯƠNG PHÁP THU VÀ BẢO QUẢN MẪU 2.1 Chuẩn bị thu mẫu 2.1.1 Nhận định sự thay đổi chất lượng nước

Chất lượng nước tại mỗi trại luôn bị thay đổi theo thời gian (phụ thuộc vào lưu lượng và mức độ tác động của các nguồn ô nhiễm), do vậy cần đo các giá trị cực đại, cực tiểu và trung bình của các thông số theo thời gian để có thể phản ánh gần đúng giá trị thực. Số mẫu thu thập cần đủ lớn và nhịp thu mẫu cần đủ cao để làm được điều này . Tuy nhiên, việc tăng cao số mẫu và nhịp thu sẽ gây tốn kém nhiều về kinh phí và nhân lực. Cho nên cần tính sao cho vừa đủ độ tin cậy vừa không quá nhiều chi phí Theo GEMS (Hệ thống quan trắc môi trường toàn cầu) nhịp thu mẫu cho nước nuôi thủy sản như mẫu ở sông thời gian thu mẫu cần tiến hành khi lưu lượng thấp, ở ao hồ cần xem xét chu trình sinh học và cần tăng nhịp thu mẫu ở thời điểm có năng suất sinh học cao.
2.1.2 Các điều cần lưu ý khi thu mẫu

• Lựa chọn và rửa kỹ chai, lọ đựng mẫu.

155

Quản lý chất lượng nước nuôi trồng thủy sản

• Dùng tay cầm chai, lọ nhúng vào khoảng giữa dòng nước cách bề mặt nước độ 30-40cm. Hướng miệng chai, lọ lấy mẫu hướng về phía dòng nước tới. Thể tích nước phụ thuộc vào thông số cần khảo sát. • Đậy kín miệng chai, lọ, ghi rõ lý lịch mẫu đã thu. Bảo quản mẫu đúng qui định nêu ở bảng 7.4.
2.2 Cách bảo quản mẫu

2.2.1 Mẫu nước Tùy theo chỉ tiêu chất lượng nước mà cách lấy mẫu và bảo quản mẫu khác nhau, cách bảo quản mẫu được trình bày ở Bảng 7-4. 2.2.2 Mẫu đất Mẫu đất sau khi thu, phân tích càng sớm càng tốt. Nếu muốn bảo quản lâu cần làm như sau: Trải mẫu càng mỏng càng tốt trên bao nilon và phôi khô trong điều kiện nhiệt độ phòng. Sau đó nghiền mịn, rồi cho vào cốc sành, đem sấy ở nhiệt độ 105 oC trong 24 giờ. Để nguội mẫu trong bình hút ẩm, lúc này đã sẵn sàng để phân tích.

Bảng 7-4: Dụng cụ thu mẫu và cách bảo quản mẫu theo chỉ tiêu phân tích STT Chỉ tiêu Dụng cụ Thể tích Bảo quản bảo quản (mL) 1 Alkalinity P;G 200 4oC 2 Hardness P;G 100 4oC 3 DO P;G 100 1mL MnSO4, 1mL KINaOH 4 CO2 P;G 100 0,5 mL CHCl3 5 COD P;G 100 2mL H2SO4 4M 6 Chlorophyll-a P;G 500 Lọc, 4oC, lọ nâu 7 SiO2 G 100 HCl 1:1 8 TAN P;G 500 4oC 9 Nitrate P;G 100 4oC 10 Nitrite P;G 100 4oC 11 NO2- và NO3P;G 200 4oC 12 PO43P;G 100 4oC 13 TN,TP P;G 500 4oC
P: Plastic bottle G: Glass bottle

156

Phân tích chất lượng nước

2.3 Phương pháp thu mẫu

Phương pháp thu mẫu chính xác sẽ góp phần tăng tính chính xác của kết quả phân tích. Tùy mục đích nghiên cứu mà việc thu mẫu mang tính chất cá biệt hay đại diện cho ao được áp dụng phổ biến hơn. Để thu mẫu hỗn hợp đại diện cho ao, có thể thực hiện các bước sau: 2.3.1 Nguyên tắc chung Thu nhiều điểm trong ao (3-5 điểm hoặc hơn), sau đó trộn mẫu lại (càng nhiều càng tốt), rồi lấy một mẫu đại diện loại mẫu cần phân tích (chỉ tiêu nước hoặc bùn đáy). Ở mỗi điểm, cần thu đồng thời 3 vị trí, rồi cho vào 3 xô (mỗi mẫu/ xô), tiếp tục làm như thế cho các điểm khác trong ao. Sau khi thu mẫu sẽ có 3 xô hỗn hợp mẫu đại diện cho ao, tương ứng 3 lần lặp lại. 2.3.2 Dụng cụ thu mẫu và cách thu Nên sử dụng ống PVC (đường kính 10 cm, dài 1 - 1,2m) để thu mẫu nước hoặc bùn đáy ao. Đối với mẫu nước, chiều cao cột nước cần thu tùy theo ao nông hay sâu, tránh khuấy động nền đáy ao khi thu mẫu nước. Trong trường hợp đáy ao bị khuấy động trong khi đang thu mẫu nước, thì nên bỏ mẫu đó để thu mẫu khác ở gần nơi đó. Đối với mẫu bùn đáy, nên thu nhẹ nhàng để tránh vật chất dinh dưỡng trong bùn bị thối rữa Sau khi thu mẫu cần loại bỏ rác, sỏi, đá... Cần trộn mẫu hỗn hợp cho thật đều rồi cho vào chai nhựa 200mL để mang về phòng phân tích.

3 PHƯƠNG PHÁP PHÂN TÍCH MỘT SỐ CHỈ TIÊU MÔI TRƯỜNG NƯỚC

3.1 Nhiệt độ Để xác định nhiệt độ của nước, người ta thường dùng nhiệt kế thủy ngân có chia độ từ 0-50oC (tối đa là 100oC). Muốn xác định nhiệt độ của nước ở tầng mặt, ta đặt bầu thủy ngân của nhiệt kế vào trong nước ở độ sâu 15-20 cm, cho đến khi nhiệt độ trong nhiệt kế không đổi (khoảng 5 phút), sau đó nghiêng nhiệt kế và đọc nhiệt độ của nước xong mới lấy nhiệt kế lên khỏi mặt nước. Muốn xác định nhiệt độ của nước ở tầng giữa hay tầng đáy của thủy vực, ta cắm nhiệt kế vào nắp bình thu mẫu nước, thả bình xuống đúng vị trí cần xác định nhiệt độ, cho nước vào đầy bình, để yên 5 phút sau đó kéo lên và đọc ngay nhiệt độ nước ở tầng đó. Chúng ta cũng có thể đo nhiệt độ bằng máy, hiện nay một số máy đo pH hay DO được chế tạo có thể đo được cả chỉ tiêu nhiệt độ.

157

Quản lý chất lượng nước nuôi trồng thủy sản

3.2 pH

3.2.1 Bằng hộp giấy so màu Giấy được tẩm dung dịch chỉ thị màu thích hợp, sấy khô cho vào hộp sử dụng. Khi được thấm ướt giấy sẽ hiện màu. Tùy thuộc pH của nước, giấy sẽ hiện màu khác nhau. Sau đó đem so màu với bảng màu tiêu chuẩn kèm theo trên nắp hộp, ta sẽ biết được pH của nước. 3.2.2 Phương pháp điện thế-máy đo pH Ion H+ hoạt động (pH) được xác định trực tiếp bằng phép đo điện thế. Sức điện động E của tế bào Galvanic có liên quan đến hoạt động của ion H+ trong dung dịch theo phương trình Nernt. Điện thế sinh ra từ tế bào tỷ lệ với nồng độ ion H + trong mẫu nước, điện thế này được đo bằng một điện thế kế và được thiết bị đặc biệt dịch sang trị số pH hiện trên màn ảnh của máy. Tế bào Galvanic bao gồm 1 điện cực thủy tinh, và 1 điện cực Calomel tiếp xúc với mẫu nước bằng một tia Amiăng ở cuối điện cực. Khi tiếp xúc với mẫu nước, ở điện cực Calomel sẽ xảy ra phản ứng: Hg2Cl + 2e- ⇔ 2Hg + 2ClĐiện cực thủy tinh gồm 1 điện cực Ag-AgCl ngâm trong dung dịch HCl 0,1M và được bao bọc bởi 1 màng thủy tinh có độ nhạy cảm rất cao với ion H+. Điện thế này của điện cực sẽ xuất hiện khi ion H+ được màng thủy tinh hấp thụ. Sự hấp thụ 1 ion H+ trên màng thủy tinh sẽ phóng thích 1 ion Li+ từ màng thủy tinh vào dung dịch điện cực. Theo Peters (1975) thì tế bào Galvanic đối với việc xác định pH có thể được viết như sau: Ag / AgCl, HCl (0.1M) / màng thủy tinh / mẫu nước / Hg2Cl2, KCl / Hg. Tất cả điện thế trong tế bào Galvanic đều không thay đổi, trừ điện thế giữa màng thủy tinh - mẫu nước và giữa mẫu nước - dung dịch KCl trong điện cực Calomel.
3.3 Độ trong (Transparency), Độ Đục (Turbidity)

Có nhiều cách xác định trong và độ đục của nước, nhưng kỹ thuật phổ biến nhất cho việc nuôi thủy sản là sử dụng đĩa secchi để đo độ trong. Độ đục có thể được đo chính xác bằng cách sử dụng máy đo độ đục theo phương pháp Nephelometric. Ngoài ra có thể xác định lượng vật chất lơ lửng trong nước thông qua lượng chất rắn hoà tan (TDS) và tổng lượng chất rắn lơ lửng (TSS)
3.3.1 Đo độ trong bằng đĩa Secchi

Đĩa secchi dạng hình tròn làm bằng vật liệu không thấm nước (inox, thiếc, tole...) chia đĩa làm 4 phần đều nhau, sơn hai màu đen và trắng xen kẽ nhau. Đĩa được treo trên
158

Phân tích chất lượng nước

một que hay trên một sợi dây có đánh dấu khoảng cách mỗi khoảng chia là 5 hoặc 10cm. Khi đo, cầm đầu dây thả từ từ cho đĩa ngập nước và ghi nhận lần 1 khoảng cách từ mặt nước đến đĩa khi không còn phân biệt được hai màu đen trắng trên mặt đĩa. Sau đó cho đĩa secchi sâu hơn vị trí vừa rồi và kéo lên đến khi vừa phân biệt được hai màu đen trắng, ghi nhận khoảng cách lần 2 Độ trong của nước ao đo bằng đĩa secchi là trung bình của hai lần ghi nhận khoảng cách.
3.3.2 Đo độ đục bằng phương pháp Nephelometric

Thiết bị đo độ đục có các bộ phận dò ánh sáng được đặt ở vị trí vuông góc (90o) so với chùm tia tới được gọi là máy đo ánh sáng khuếch tán. Phương pháp này được dựa trên việc so sánh cường độ ánh sáng tán sắc của mẫu (trong điều kiện xác định) với cường độ ánh sáng khuếch tán của mẫu chuẩn đối chứng trong điều kiện tương tự. Cường độ ánh sáng khuếch tán càng cao thì độ đục càng cao. Formazin polymer được sử dụng làm chất lơ lửng trong mẫu chuẩn. Độ đục của nồng độ chất lơ lửng bằng formazin được xác định đến 4000 NTU. Ngoài ra, một số thiết bị đo độ đục được thiết kế để xác định độ đục theo đơn vị mg/L (Model QWC-22A-TOA, Nhật). Chất lơ lửng tiêu chuẩn được sử dụng làm dung dịch đối chứng là Kaolin tinh chế (theo hệ thống công nghiệp Nhật bản-JIS). Có thể đo độ đục dễ dàng bằng các máy đo nêu trên. 3.4 Tổng chất rắn hòa tan (TDS) và tổng chất rắn lơ lửng (TSS) Chất rắn hiện diện trong nước bao gồm vật chất hòa tan và không hòa tan. Để đo được tổng lượng chất rắn hoà tan (TDS). Mẫu cần được lọc để loại bỏ vật chất không hòa tan, và nước đã được lọc cho bốc hơi và phần còn lại được cân để tính hàm lượng chất rắn hòa tan. Tổng lượng chất rắn hòa tan bao gồm vật chất hữu cơ và vô cơ hoà tan, biểu thị bằng mg/L. Tổng lượng chất rắn lơ lửng (TSS) được tính bằng cách cân trọng lượng những chất còn lại trên giấy lọc được sử dụng khi lọc nước phân tích chất rắn hoà tan. TSS biểu thị lượng vật chất không hòa tan lơ lửng trong nước và được biểu thị là mg/L. Vật liệu và dụng cụ dùng phân tích tổng chất rắn hòa tan và tổng chất rắn lơ lửng gồm: Giấy lọc sợi thủy tinh, tủ nung 550oC, bình làm nguội hút ẩm, hệ thống lọc chân không, cân phân tích. 3.4.1 Tổng chất rắn hòa tan TDS (Total Dissolved Solid) Thu mẫu vào bình 1 lít và đậy kín. Bảo quản lạnh 4oC Ngâm giấy lọc thủy tinh trong 24 giờ, sau đó sấy khô
159

Quản lý chất lượng nước nuôi trồng thủy sản

Nung cốc sứ (đĩa sành) ở nhiệt độ 550oC trong 30 phút, sau đó làm nguội trong bình hút ẩm và cân khối lượng của cốc sứ (W1) Lọc nước bằng hệ thống lọc chân không. Lấy 100mL đã được lọc cho vào cốc sứ đã được chuẩn bị sẵn. Đặt cốc sứ vào tủ sấy ở nhiệt độ 95oC. Sau đó gia tăng nhiệt độ lên 105oC trong 1giờ. Làm nguội đĩa và cân trọng lượng 2 (W2) Tổng lượng chất rắn hòa tan được tính theo công thức sau:
TDS (mg / L) = (W2 − W1 ) x 1000 V

Trong đó: W2: Trọng lượng đĩa lần 2 (mg) W1: Trọng lượng đĩa ban đầu (mg) V: Thể tích mẫu nước
3.4.2 Tổng chất rắn lơ lửng - TSS (Total Suspended Solid)

Thu mẫu vào bình 1 lít và đậy kín. Bảo quản lạnh 4oC Lọc mẫu bằng giấy lọc có cấu tạo bằng chất liệu sợi thủy tinh đường kính 47 mm, cỡ lọc 0,22-0,45 µm. Đánh số mẫu trên giấy lọc. Sấy giấy lọc ở 105oC trong 2-3 giờ. Cân và ghi khối lượng giấy lọc (Wo) Lắc đều mẫu nước trước khi lọc. Lọc mẫu nước, ghi thể tích mẫu nước đã lọc (V mL) Sấy ở 105oC trong 2-3 giờ, hút ẩm 30 phút trong bình hút ẩm, cân khối lượng (W1) Nung ở 550oC trong 2-3 giờ, hút ẩm 30 phút trong bình hút ẩm, cân khối lượng (W2) Các chỉ tiêu về vật chất lơ lửng được tính theo công thức sau:
TSS ( mg / L) = OSS (mg / L) = (W1 − W0 ) x 1000 V (W1 − W2 ) x 1000 V

ISS (mg / L) = TSS − OSS
160

Phân tích chất lượng nước

V: thể tích mẫu nước đã lọc (mL) W: khối lượng (mg) TSS: tổng vật chất lơ lửng (mg/L) OSS: vật chất hữu cơ lơ lửng (mg/L) (OSS = Organic Suspended Solid) ISS: vật chất vô cơ lơ lửng (mg/L) (ISS = Inorganic Suspended Solid)
3.5 Độ dẫn điện (EC)

Độ dẫn điện là khả năng mang một dòng điện của dung dịch. Khả năng này tùy thuộc vào sự hiện diện của các ion, tổng nồng độ, tính linh động, hóa trị của các ion và nhiệt độ lúc đo đạc. Các dung dịch của hầu hết các hợp chất vô cơ là các chất dẫn tốt nhưng ngược lại đối với các phân tử hữu cơ có tính dẫn điện kém. Đơn vị đo độ dẫn điện là micromho/cm (µmho/cm) hoặc theo hệ thống đơn vị đo lường quốc tế (SI) là millisiemens/m (mS/m); 1 mS/m=10 µmho/cm và 1 µmho/cm=1 µS/cm. Trong nước ngọt, độ dẫn điện thường từ 50 đến 1.500 µmho/cm (Theo Hiệp hội sức khỏe cộng đồng người Mỹ-APHA, 1989; Arce và Boyd, 1980), môi trường nước lợ và mặn thì độ dẫn điện cao hơn nhiều. Độ dẫn điện và nồng độ muối có liên quan rất chặt về nồng độ các ion trong môi trường, độ dẫn điện tăng cùng với sự tăng nồng độ muối. Việc đo đạc chính xác độ dẫn điện thường không được đòi hỏi cao đối với nuôi trồng thủy sản, mà thay vào đó việc đo nồng độ muối của nước thường được sử dụng hơn. Máy đo độ đẫn điện thường được sử dụng để ước tính nhanh mức độ khoáng hóa của nước thiên nhiên và mức độ ô nhiễm nguồn nước thải công nghiệp. 3.6 Nồng độ muối Thuật ngữ nồng độ muối chỉ tổng nồng độ các ion hòa tan trong nước. Đơn vị tính là mg/L hoặc phần ngàn (‰). Để ước tính nồng độ muối của nước một cách tốt nhất thì cần tính tổng nồng độ 7 ion quan trọng trong môi trường làm cho nước thiên nhiên có nồng độ muối đó là: Na+, K+, Ca2+, Mn2+, Cl-, SO42-, và HCO3- vì các ion này thường chiếm hơn 95% trong tổng số các ion hòa tan trong nước. Để đo nồng độ muối chúng ta có thể sử dụng tỉ trọng kế, nhưng mức độ chính xác của dụng cụ đo này không cao. Trong lĩnh vực thủy sản, thiết bị đo nồng độ muối được sử dụng phổ biến nhất là khúc xạ kế và máy đo nồng độ muối. 3.7 Oxy hòa tan (DO) 3.7.1 Phương pháp Winkler Nguyên tắc Trong môi trường bazơ mạnh, oxy hòa tan trong nước sẽ oxy hóa ion Mn2+ thành Mn4+ có kết tủa nâu.

161

Quản lý chất lượng nước nuôi trồng thủy sản

Mn2+ + 2OH- + 1/ 2 O2 = MnO2 + 2H2O Sau đó MnO2 được hòa tan bằng H2SO4 đậm đặc. Trong môi trường acid, MnO2 là chất oxy hóa mạnh, có khả năng oxy hóa I- thành I2 bằng đúng với lượng I2 có trong mẫu nước lúc ban đầu: MnO2 + 2I- + 4H+ = Mn2+ + I2 + 2H2O I2 được giải phóng ra sẽ hòa tan trong nước và được xác định bằng phương pháp chuẩn độ với dung dịch Na2S2O3. Hồ tinh bột được sử dụng làm chất chỉ thị để xác định điểm tương đương trong quá trình chuẩn độ này: Khi I2 có mặt trong dung dịch, nó sẽ kết hợp với tinh bột hình thành một phức chất có màu xanh. Khi tất cả I2 trong dung dịch đã được chuẩn độ hết với Na2S2O3, dung dịch sẽ trở nên không màu. Thu mẫu Thu mẫu nước vào lọ nút mài nâu 125 mL, cho hóa chất cố định bằng 1 mL MnSO4 và 1mL dung dịch KI-NaOH, đậy nắp lọ lại, lắc đều, trong lọ xuất hiện kết tủa. Chú ý, khi thu mẫu và sau khi cố định không để bọt khí xuất hiện trong chai khi thu mẫu nước. Thuốc thử Dung dịch MnSO4: Hòa tan 50 g MnSO4.5H2O hay 41 g MnCl2.4H2O với nước cất thành 100 mL. Dung dịch KI-NaOH: Hòa tan 50 g NaOH và 15 g KI (hay 14 g NaI) với nước cất thành 100 mL. H2SO4 đđ (d=1,84) hay H3PO4 đặc (d= 1,88). Dung dịch Na2S2O3 tiêu chuẩn 0,1N: Pha một ống Na2S2O3 tiêu chuẩn 0,1N trong 1000mL nước cất Dung dịch Na2S2O3 0,01N: Sử dụng công thức N1V1 = N2V2 để pha dung dịch cụ thể như sau: Lấy 50 mL dung dịch Na2S2O3 0,1N pha loãng với nước cất thành 500 mL. Chỉ thị hồ tinh bột 1%: Hòa tan 0,49 g K2S2O3 trong 100 mL nước ấm (từ 80-90oC) khuấy đều cho đến khi dung dịch màu trong suốt, cho vào 0,5 mL formaline nguyên chất để sử dụng được lâu. Tiến hành Sau khi cố định bằng hóa chất, để yên cho kết tủa lắng. Tiếp tục lắc đều một lần nữa để kết tủa hoàn toàn, sau đó để yên 5 phút đối với nước ngọt, 10 phút đối mẫu nước lợ mặn. Cho tiếp 2 mL H2SO4 đđ hay H3PO4 đậm đặc (vẫn không cho bọt khí xuất hiện trong lọ) Lắc đều cho đến khi kết tủa hòa tan. Dung dịch có màu vàng nâu Đong 50 mL dung dịch vừa được acid hóa ở trên, cho vào bình tam giác 100 mL.
162

Phân tích chất lượng nước

Chuẩn độ bằng dung dịch Na2S2O3 0,01N cho đến khi dung dịch có màu vàng nhạt, cho 3 giọt chỉ thị hồ tinh bột, lắc đều dung dịch có màu xanh, tiếp tục chuẩn độ cho đến khi dung dịch chuyển từ màu xanh sang không màu thì dừng lại. Ghi thể tích (V1 mL) dung dịch Na2S2O3 0,01N đã sử dụng chuẩn độ mẫu. Làm tương tự 2 hoặc 3 lần, ghi thể tích dung dịch Na 2S2O3 0,01N đã dùng chuẩn đô. Tính V trung bình của Na2S2O3 0,01N đã dùng chuẩn độ
VTB = (V1 + V2 + V3 ) / 3

Tính kết quả
DO (mg / L) = VTB x N x 8 x 1000 VM

Trong đó: VTB: là thể tích trung bình dung dịch Na2S2O3 0,01N (mL) trong các lần chuẩn độ. N : là nồng độ đương lượng gam của dung dịch Na2S2O3 đã sử dụng. 8 : Là đương lượng gam của oxy. VM : là thể tích (mL) mẫu nước đem chuẩn độ. 1000: là hệ số chuyển đổi thành mg
3.7.2 Phương pháp điện cực oxy hòa tan) - máy đo oxy

Theo phương pháp này thì áp suất riêng phần của oxy hòa tan được đo trực tiếp. Sau đó áp suất riêng phần được chuyển đổi thành nồng độ (mg/L). Máy đo oxy tính toán các giá trị này dựa trên mối quan hệ giữa nhiệt độ, độ hòa tan của oxy và áp suất không khí. Đầu dò oxy bao gồm 1 điện cực dương (anode) được làm từ Ag/AgCl, 1 điện cực âm (cathode) được làm từ kim loại quý như platinum, vàng, tungsten hoặc rhodium và dung dịch điện cực KCl bão hòa ngăn cách với môi trường ngoài bởi màng cảm ứng polyethylene, teflon, polypropylene hoặc vật liệu tương tự có độ dày thường 25µm hoặc mỏng hơn (có khả năng thấm oxy). Các điện cực trong hệ thống này có 1 hiệu điện thế giữa chúng thường khoảng 0,7 volts. Khi oxy trong mẫu nước tiếp xúc với màn cảm ứng, màn có khả năng thấm oxy và tỷ lệ mà oxy đi qua màng cảm ứng có liên quan đến áp lực của oxy trong mẫu nước. Khi cung cấp mật hiệu điện thế cho đầu dò thì oxy phân tử thẩ thấu qua màng, phản ứng với cực cathode và bị khử thành hydroxide với tỷ lệ 4 moles OH -/mole oxy theo phương trình sau: O2 +2H2O + 4e-  4OH163

Quản lý chất lượng nước nuôi trồng thủy sản

Sau đó 1 dòng điện chạy qua cực anode (điện cực bằng bạc) và OH - phản ứng với bạc tạo thành dạng oxit bạc theo phương trình sau: 2Ag0 + 2OH- = Ag2O + H2O + 2e-. Do đó, chính sự khác biệt về áp lực oxy giữa trong và ngoài màng cảm ứng làm cho oxy thẩm thấu qua màng. Vì vậy, nếu áp lực oxy bên ngoài màng cảm ứng thấp thì dòng điện giữa 2 điện cực sẽ ít hơn so với khi áp lực oxy bên ngoài cao. Ngoài ra, tính thấm của màng cảm ứng bị ảnh hưởng rất lớn bởi nhiệt độ (Mancy và Jaffe, 1966) (Trích dẫn bởi Boyd & Tucker, 1992). Thí dụ, dòng điện tạo ra 10 mg/L oxy hòa tan ở 10oC chỉ bằng 1/ 4 so với việc tạo ra 10 mg/l ở 30 oC. Bên cạnh đó, nhiệt độ còn ảnh hưởng đối với dòng điện giữa 2 điện cực thông qua mối quan hệ về nhiệt độ và áp lực oxy. Do đó, hầu hết các máy đo oxy hòa tan trong nước thường được thiết kế có bộ phận hiệu chỉnh nhiệt độ tự động để tránh sai số do sự ảnh hưởng của nhiệt độ lên số liệu đo đạc. Hàm lượng oxy hòa tan trong nước cũng bị ảnh hưởng bởi nồng độ muối. Hàm lượng oxy hòa tan trong nước ở mức bão hòa giảm khi giảm áp suất không khí và tăng nồng độ muối. Vì vậy, hầu hết các máy đo oxy thường được thiết kế có sự hiệu chỉnh áp suất và nồng độ muối để tăng độ chính xác trong đo đạc.
3.8 Carbon dioxide (CO2)

3.8.1 Nguyên tắc CO2 tự do trong nước được xác định bằng phương pháp trung hòa với dung dịch NaOH tiêu chuẩn và phenolphthalein làm chất chỉ thị để xác định điểm tương đương CO2 + NaOH = NaHCO3 (7.6)

Khi phản ứng (7.6) đạt điểm tương đương, một giọt dư dung dịch NaOH sẽ làm cho môi trường có tính kiềm yếu (pH 8-10) phenolphthalein sẽ chuyển từ không màu sang màu hồng. Muốn có kết quả chính xác ta phải dùng dung dịch đệm có pH tiêu chuẩn bằng 8,3 để theo dõi sự chuyển màu của phenolphthalein mà xác định chính xác điểm tương đương của phản ứng 3.8.2 Phương pháp thu và bảo quản mẫu Thu mẫu trong chai nút mài trắng 125 mL, cố định mẫu bằng 0,5mL Chloroform 3.8.3 Chuẩn bị hóa chất Dung dịch NaOH tiêu chuẩn 0,1N: Hòa tan ống chuẩn NaOH 0,1N với nước cất thành 1000mL Dung dịch NaOH 0,01N: Hòa tan 100mL dung dịch NaOH 0,1N với nước cất thành 1000mL.
164

Phân tích chất lượng nước

Dung dịch đệm pH= 8,3: Dung dịch Na2B4O7 0,05M: Hòa tan 1,91g Na2B4O7.10H2O với nước cất thành 100mL. Dung dịch H3BO3 0,2M: Hòa tan 1,24 g H3BO3 với nước cất thành 100mL. Lấy 20mL dung dịch Na2B4O7 0,05M cho vào 30mL dung dịch H3BO3 0,2M. Ta sẽ được dung dịch đệm có pH=8,3. Dung dịch chỉ thị phenolphthalein 1%: Hòa tan 1g chỉ thị phenolphthalein (C20H14O4) trong 100mL cồn 600. 3.8.4 Tiến hành Dùng bình tam giác 100mL, lần lượt cho vào bình các hóa chất như sau (Bảng 7.5): Bảng 7.5. Các bước tiến hành phân tích hàm lượng CO2 Bình 1
1. 50mL dung dịch đệm pH= 8,3 1. 50mL mẫu nước.

Bình 2

2. 3 giọt chỉ thị phenolphthlein, lắc đều, dung dịch có màu hồng nhạt.

2. 3 giọt chỉ thị phenolphthlein, lắc đều, dung dịch không màu.
3. Dung dịch NaOH 0,01N chuẩn độ từ từ cho

đến khi dung dịch trong bình có màu hồng nhạt giống như bình 1 thì dừng lại ( màu hồng chỉ bền trong 1 phút). Ghi thể tích V1 (mL) dung dịch NaOH 0,01N đã sử dụng.
4. Làm lại các bước 1 đến 4 một lần nữa ghi thể

tích V2 (mL) dung dịch NaOH 0,01N sử dụng.
5. Tính VTB = (V1 + V2)/2. 3.8.5 Tính kết quả CO2 ( mg / L) = VTB x N x 44 x 1000 50

Vtb: là thể tích trung bình dung dịch NaOH 0,01N của các lần chuẩn độ. N: là nồng độ đương lượng của dung dịch NaOH đã sử dụng. 44: đương lượng g của CO2. 50: thể tích nước đem chuẩn độ.
3.9 Tiêu hao oxy hóa học (Chemical Oxygen Demand - COD) 3.9.1 Phương pháp oxy bằng KMnO4 trong môi trường kiềm

Thu và bảo quản mẫu Thu mẫu trong chai nút mài trắng 125 mL, cố định mẫu bằng 2 mL H2SO4 4M Nguyên tắc
165

Quản lý chất lượng nước nuôi trồng thủy sản

Việc xác định hàm lượng COD được dựa trên nguyên tắc các hợp chất hữu cơ trong nước có thể bị oxy hóa thành CO2 và H2O bởi các chất oxy hóa mạnh (KMnO4) trong môi trường kiềm. Trong môi trường bazơ, ion MnO4- sẽ tác dụng với ion OH- nhả gốc (OH) tự do. MnO4- + OH- = MnO42- + (OH) Gốc (OH) này không bền nó sẽ phân hủy cho ra oxy nguyên tử. 2(OH) = [O] + H2O Oxy nguyên tử ở trạng thái mới sinh là chất oxy hóa mạnh, có khả năng oxy hóa hoàn toàn các hợp chất hữu cơ thành CO2 và H2O. CxHyOz + (2x + y/2 - z) [O] = xCO2 + y/2H2O Sau đó môi trường được acid hóa bằng dung dịch H2SO4. Trong môi trường acid, với sự hiện diện của một lượng thừa I-, lượng MnO4- còn lại sẽ bị khử hoàn toàn thành Mn2+ và một phần I- bị oxy hóa thành I2. 10KI + 2KMnO4 + 8H2SO4 = 5I2 + 2MnSO4 + 6K2SO4 +8H2O I2 được tạo thành được xác định bằng phương pháp chuẩn độ với dung dịch Na 2S2O3 tiêu chuẩn giống như phương pháp xác định Oxy hòa tan trong nước theo phương pháp Winkler. Từ lượng I2 được tạo thành trong mẫu thật và mẫu trắng ta tính được lượng oxy cần thiết để oxy hóa hoàn toàn các hợp chất hữu cơ trong mẫu nước thành CO2 và H2O. Thuốc thử Dung dịch KMnO4 0,1N: Hòa tan 1 ống KMnO4 0,1N trong một ít nước cất, sau đó pha loãng thành 1.000mL. Điều chỉnh nồng độ chính xác bằng dung dịch chuẩn C2H2O4 tiêu chuẩn 0,1N và 15mL H2SO4 1:4 lắc đều đem đun nóng nhẹ ở 80oC. Sau đó dùng dung dịch KMnO4 vừa pha ở trên chuẩn độ từ từ cho đến khi dung dịch chuyển từ không màu sang màu hồng nhạt thì dừng lại, ghi thể tích dung dịch KMnO4 đã sử dụng (V1). Làm lại như trên một lần nữa để lấy giá trị trung bình. Nồng độ dung dịch KMnO 4 được điều chỉnh chính xác bằng công thức: V1N1 = V2N2 . Dung dịch được bảo quản trong chai nâu. Dung dịch KMnO4 0,05N tính kiềm: Hòa tan 500mL dung dịch KMnO4 trong 500mL nước cất có hòa tan 8g NaOH, cho vào bình màu nâu sử dụng. Dung dịch KI 10%: Hòa tan 10g KI với nước cất thành 100mL. Dung dịch H2SO4 4M: Hòa tan 22,2mL H2SO4 đậm đặc với nước cất thành 100mL. Dung dịch Na2S2O3 0,1N: Lấy 1 ống Na2S2O3 0,1N chuẩn pha loãng với nước cất thành 1.000mL.
166

Phân tích chất lượng nước

Dung dịch Na2S2O3 0,05N: Lấy 500mL dung dịch Na2S2O3 0,1N dùng nước cất pha loãng thành 1.000mL. 7. Chỉ thị hồ tinh bột 1%: Hoà tan 1 gam tinh bột trong 100mL nước ấm (từ 80oC-90oC) khuấy đều cho đến khi dung dịch trở nên trong suốt, cho vào 0,5mL formaline nguyên chất để sử dụng được lâu. Dung dịch NaOH 0.4N: Lấy 40mL dung dịch NaOH 10N, dùng nước cất pha loãng thành 1.000mL Tiến hành Dùng 2 cặp bình tam giác 100mL, lần lượt cho vào từng cặp bình các hóa chất sau (Bảng 7.6):

Bảng 7.6. Các bước tiến hành phân tích COD Bình 1 1. 50mL mẫu nước. 1. 2. 5mL dung dịch NaOH 0,4N. 2. 3. 5mL dung dịch KMnO4 0,05N. 3. 4. Đem đun cách thủy ở điểm sôi đúng 4. một giờ, lấy ra để nguội 10 phút. 5. Tiếp tục vào 5mL KI 10% và 5mL dung dịch H2SO4 4M, lắc đều dung 5. dịch có màu vàng nâu. 6. Dùng dung dịch Na2S2O3 0,05N chuẩn độ cho đến khi dung dịch có màu vàng 6. nhạt, cho vào 3 giọt chỉ thị hồ tinh bột

Bình 2 50mL nước cất. 5mL dung dịch NaOH 0,4N. 5mL dung dịch KMnO4 0,05N. Đem đun cách thủy ở điểm sôi đúng một giờ, lấy ra để nguội 10 phút. Tiếp tục vào 5mL KI 10% và 5mL dung dịch H2SO4 4M, lắc đều dung dịch có màu vàng nâu. Dùng dung dịch Na2S2O3 0,05N chuẩn độ cho đến khi dung dịch có

167

Quản lý chất lượng nước nuôi trồng thủy sản

1%, lắc đều dung dịch có màu xanh, tiếp tục chuẩn độ từ từ cho đến khi dung dịch trở nên không màu thì dừng lại, ghi thể tích (V1) dung dịch Na2S2O3 0,05N đã sử dụng. 7. Lấy bình còn lại chuẩn độ tương tự như bình trên lấy giá trị trung bình.

màu vàng nhạt, cho và 3 giọt chỉ thị hồ tinh bột 1%, lắc đều dung dịch có màu xanh, tiếp tục chuẩn độ từ từ cho đến khi dung dịch trở nên không màu thì dừng lại ghi thể tích (V2) dung dịch Na2S2O3 0,05N đã sử dụng. 7. Lấy bình còn lại chuẩn độ tương tự như bình trên lấy giá trị trung bình.

Tính kết quả
COD (mg / L) = (V2 − V1 ) x N x 8 x 1000 VM

N: nồng độ dung dịch Na2S2O3 chuẩn độ V1: thể tích dung dịch Na2S2O3 chuẩn độ mẫu nước cần phân tích. V2: thể tích dung dịch Na2S2O3 chuẩn độ mẫu nước cất. VM: thể tích mẫu nước đem phân tích.
3.9.2 Phương pháp Dichromate

Nguyên tắc Trong phương pháp này các hợp chất hữu cơ trong nước bị oxy hóa thành CO2 và H2O bởi chất oxy hóa mạnh (K2Cr2O7) trong môi trường acid. Một lượng biết trước K2Cr2O7 được thêm vào mẫu nước sẽ bị acid hóa với H2SO4. Mẫu nước này sau đó được đun nóng và các chất hữu cơ bị oxy hóa thành CO 2 và H2O, trong khi đó Dichromate bị khử theo phương trình sau: Chất hữu cơ + Cr2O72- + H+ → 2Cr3+ + CO2 + H2O Lượng thừa dichromate có thể xác định được bằng cách chuẩn độ với ferrous ammonium sulfate - Fe(NH4)2(SO4)2.6H2O. 6Fe2+ + Cr2O72- + 14H+ → 6Fe3+ + 2Cr3+ + 7H2O Lượng dichromate tiêu thụ cho việc oxy hóa các chất hữu cơ có thể được tính toán từ mN (mili đương lượng) của K2Cr2O7 đã thêm vào mẫu trừ mN của Fe(NH4)2(SO4)2.6H2O đã sử dụng trong việc chuẩn độ để khử lượng K2Cr2O7 thừa.
3.10 Năng suất sinh học sơ cấp

Có nhiều cách xác định năng suất sinh học sơ cấp của thủy vực như: phương pháp bình tối- bình sáng, phương pháp đồng vị phóng xạ C 14, phương pháp xác định hàm lượng các sắc tố quang hợp trong nước, phương pháp xác định sinh khối thực vật nổi, phương pháp xác định theo hàm lượng oxy trong nước.
168

Phân tích chất lượng nước

Phương pháp bình tối – bình sáng được sử dụng phổ biến hơn cả. Hàm lượng oxy tự do trong nước được xác định theo phương pháp Winkler
3.10.1 Nguyên tắc

Phương pháp bình tối – sáng dựa trên nguyên tắc trong cơ thể thực vật luôn luôn xảy ra hai quá trình ngược nhau, quá trình tạo thành và quá trình phân hủy các vật chất hữu cơ. Quá trình tạo thành các hợp chất hữu cơ bằng con đường quang hợp sẽ bị dừng lại khi không có ánh sáng, do đó sự hấp thu CO2 từ môi trường và lượng O2 được thải ra cũng bị dừng lại. Quá trình hô hấp hấp thụ O2 và thải ra CO2 tiến hành với tốc độ ngang nhau trong tối và ngoài sáng. Do đó dựa trên hàm lượng O2 hòa tan trong bình tối và bình sáng ta có thể tính được cường độ quang hợp của thực vật phù du trong nước. Trong thực tế đôi khi cường độ quang hợp của thực vật được coi là năng suất sinh học sơ cấp. Theo Winberg (1960), sức sản xuất của thủy vực theo năng suất sinh học sơ cấp (P) được trình bày ở bảng sau:
-

Thủy vực nghèo dinh dưỡng: P1 từ 1-2 mg/L O2/ ngày, đêm Thủy vực dinh dưỡng trung bình: P1 từ 2-5 mg/L O2/ ngày, đêm Thủy vực giàu dinh dưỡng: P1 từ 5-15 mg/L O2/ ngày, đêm Thủy vực rất giàu dinh dưỡng: P1 từ 15-20 mg/L O2/ ngày, đêm

3.10.2Dụng cụ và hóa chất Dụng cụ Hệ thống bình sáng- bình tối: Các bình tối được chuẩn bị như sau: dùng hắc ín bôi đen toàn bộ thành bình và đáy bình. Đĩa secchi: xem phần xác định độ trong của nước. Hóa chất Toàn bộ hóa chất xác định hòa tan theo phương pháp Winkler (xem mục 3.7.1). 3.10.3Tiến hành Dùng đĩa secchi đo độ trong của nước, nhân độ trong với 2 để xác định tầng sáng. Nếu thủy vực tầng sáng nhỏ thì chỉ cần thu mẫu và đặt bình ở vị trí giữa ao và cách mặt nước khoảng 20-30cm. Nếu thủy vực có tầng sáng lớn (sâu), khi thu mẫu nước cần đặt bình ở góc ao, giữa ao, tầng mặt và tầng đáy. Ở mỗi vị trí dùng 6 bình BOD 125mL (4 bình sáng và 2 bình tối), thu đầy mẫu nước ở vị trí theo năng suất sinh học sơ cấp. Lấy 2 bình sáng phân tích O 2 ban đầu (DOĐ), 4 bình còn lại dùng giá đặt đúng vị trí cần thu mẫu nước ở trên, để yên trong 24 giờ lấy lên phân tích hàm lượng O2 hòa tan trong mỗi bình (DOCS và DOCT).
3.10.4 Tính kết quả

P (mg O2/L/ngày) = DOCS – DOCT
169

Quản lý chất lượng nước nuôi trồng thủy sản

R (mg O2/L/ngày) = DOĐ – DOCT P’ (mg O2/L/ngày) = DOCS – DOĐ P : Năng suất sinh học (tổng lượng oxy được tạo ta từ quá trình quang hợp) R: Hô hấp của thủy sinh vật (tổng lượng oxy tiêu hao do quá trình hô hấp) P’: Năng suất sinh học thực (sự chênh lệch giữa oxy sinh ra từ quang hợp và oxy tiêu hao do hô hấp. P’ là số dương (+) khi đó thực vật có gia tăng sinh khối, P’ là số âm (-) khi đó thực vật giảm sinh khối. DOCS: Hàm lượng oxy cuối (C) ở bình sáng (S), được đo sau 24 giờ DOCT: Hàm lượng oxy cuối (C) ở bình tối (T), được đo sau 24 giờ DOĐ: Hàm lượng oxy đầu (Đ), được đo lúc bắt đầu 3.11Chlorophyll-a 3.11.1Nguyên tắc Phương pháp chiết suất bởi Ethanol 90% (Nusch, 1980). Các sắc tố trong nước sau khi được lọc qua màng lọc đường kính 47mm, kích thước lọc 0,22-0,45µm. Chúng được chiết suất bởi ethanol. Sau đó được đo ở bước sóng 665 nm và 750 nm các pheophytin được đo ở cùng bước sóng sau khi xử lý acid. Phương pháp chiết suất bởi acetone Phương pháp này được bổ sung bởi Lalli (1984). Trong phương pháp này, chlorophyll được chiết xuất trong acetone và đo mức hấp thu quang phổ ở 4 bước sóng. 3.11.2Tiến hành Hoá chất Dung dịch acetone nguyên chất Tiến hành Cắt nhỏ giấy đã lọc mẫu cho vào ống nghiền, Thêm 10mL acetone 100% và nghiền trong một phút Lọc qua giấy lọc GFF 25mm–0,2µm, đồng thời thu mẫu dịch chiết suất vào chai, lọ 10mL nâu. Bảo quản lạnh và tối cho đến khi đo mẫu Đo mẫu ở các bước sóng 630, 647, 664 và 750 nm. Tính kết quả Chl-a = [11,85(E664-E750) - 1,54(E647-E750) - 0,08(E630-E750)]/[(1/d) x (V1*1000)/V2] (µ g/L)
170

Phân tích chất lượng nước

V1: thể tích acetone (10 mL) V2: thể tích nước mẫu được lọc d: độ dài truyền quang (cuvet 1cm).
3.12 Hydrogen sulfide (H2S) 3.12.1 Phương pháp Iodine

Nguyên tắc H2S trong mẫu nước có chứa H2S sẽ bị kết tủa CdS khi phản ứng với CdCl2. CdCl2 + H2S = CdS + 2HCl Sau đó CdS được hòa tan bằng một lượng thừa I2 chuẩn, trong môi trường acid. CdS + I2 + 2HCl = S + CdCl2 + 2HI. Lượng thừa I2 được xác định bằng phương pháp chuẩn độ với dung dịch Na2S2O3 tiêu chuẩn và hồ tinh bột được dùng làm chất chỉ thị để xác định điểm tương đương, giống như quá trình xác định oxy hòa tan trong nước bằng phương pháp Winkler. I2 + I2 tinh bột + 2Na2S2O3 = Na2S4O6 + 2NaI + tinh bột. (màu xanh) Thu và bảo quản mẫu Tiến hành thu mẫu trong chai nút mài nâu, cố định mẫu bằng 1mL CdCl2 Thuốc thử Dung dịch CdCl2 2%: Hòa tan 2 g CdCl2 với nước cất thành 100mL. Dung dịch HCl 4M: Cho 25mL HCl đặc (12M) vào và pha loãng thành 100mL với nước cất. Dung dịch I2 0,1N: Hòa tan 80 g KI trong 500mL nước cất không, tiếp tục cho vào12,7 g I2 khuấy đều cho tan hết, sau đó pha thành 1.000mL. Dung này sau khi pha xong phải xác định lại nồng độ chính xác bằng dung dịch Na 2S2O3 0,1N tiêu chuẩn. Cách tiến hành như sau: dùng bình tam giác 100mL, cho vào 20mL dung dịch I2 vừa pha ở trên (dùng buret để xác định thể tích I2, không dùng ống hút), dùng dung dịch Na2S2O3 0,1N tiêu chuẩn, chuẩn độ cho đến khi dung dịch có màu vàng, tiếp tục chuẩn độ cho đến khi dung dịch có màu vàng nhạt, cho 3 giọt hồ tinh bột, lắc đều dung dịch có màu xanh, tiếp tục chuẩn độ cho đến khi dung dịch chuyển từ màu xanh sang không màu thì dừng lại, ghi thể tích dung dịch Na2S2O3 0,1N đã sử dụng. Làm lại như trên một lần nữa để lấy giá trị V trung bình. Sau đó hiệu chỉnh nồng độ dung dịch I2 cho chính xác bằng biểu thức: N1V1 = N2V2 Dung dịch I2 0,01N: lấy 50mL I2 0,1N dùng nước cất pha loãng thành 500mL. Dung dịch Na2S2O3 tiêu chuẩn 0,1N: Pha một ống Na2S2O3 tiêu chuẩn 0,1N trong 1000mL nước cất
171

(không màu)

Quản lý chất lượng nước nuôi trồng thủy sản

Dung dịch Na2S2O3 0,01N: Sử dụng công thức N1V1 = N2V2 để pha dd cụ thể như sau: Lấy 50mL dung dịch Na2S2O3 0,1N pha loãng với nước cất thành 500mL. Chỉ thị hồ tinh bột 1%: Hoà tan 0,49 g K2S2O3 trong 100mL nước ấm (từ 80900C) khuấy đều cho đến khi dung dịch màu trong suốt, cho vào 0,5mL formaline nguyên chất để sử dụng được lâu. Tiến hành Thu mẫu nước vào 2 lọ nút mài 125mL, sau đó mở nắp lọ ra, cho lần lượt vào mỗi lọ 1mL dung dịch CdCl2 2%, đậy nắp lọ lại lắc đều một lần nữa, để yên 24 giờ (nếu có H2S sẽ có kết tủa màu vàng dưới đáy bình). Mở nắp lọ ra dùng ống cao su hút bỏ phần nước trong trên kết tủa (chú ý: khi hút cần để ống cao su gần mặt nước chứ không được cắm sâu vào đáy bình và cho nước chảy nhẹ ra ngoài, nếu nước chảy mạnh kết tủa bị vẩn lên và cuốn trôi ra ngoài, làm kết quả không chính xác ). Hòa tan kết tủa bằng 5mL HCl 4M và 5mL dung dịch I2 0,01N. Chuyển dung dịch từ lọ nút mài sang bình tam giác 100mL, tráng lọ nút mài bằng 30mL nước cất, nước cất này cũng cho vào bình tam giác. Dùng dung dịch Na2S2O3 0,01N chuẩn độ cho đến khi dung dịch màu vàng nhạt, cho vào 3 giọt chỉ thị hồ tinh bột, lắc đều dung dịch có màu xanh sau đó tiếp tục chuẩn độ từ từ cho đến khi dung dịch chuyển từ màu xanh sang không màu thì dừng lại, ghi tổng thể tích V1 (mL) dịch Na2S2O3 0,01N đã sử dụng. Làm tương tự như trên cho lọ còn lại, ghi thể tích V 2(mL) dịch Na2S2O3 0,1N sử dụng. Tính VTB = (V1+V2)/2. Bình chuẩn: Dùng 2 bình tam giác 100mL, lần lượt cho vào từng bình các hóa chất như sau: 30mL nước cất, 5mL HCl 4M và 5mL dung dịch I2 0,01N, lắc đều dung dịch có màu vàng nâu . Dùng dung dịch Na2S2O3 0,01N chuẩn độ cho đến khi dung dịch trở nên màu vàng nhạt, cho 3 giọt chỉ thị hồ tinh bột vào, lắc đều dung dịch có màu xanh, tiếp tục chuẩn độ cho đến khi dung dịch chuyển từ màu xanh sang không màu thì dừng lại ghi thể tích V0 Na2S2O3 0,01N đã sử dụng. Làm tương tự như trên cho bình còn lại để lấy thể tích V0 trung bình. Tính kết quả
H 2 S (mg / L) =
172

(V0 − VTB ) x N x 17 x 1000 125

Phân tích chất lượng nước

VTB: Thể tích trung bình dung dịch Na2S2O3 đã sử dụng trong 2 lần phân tích mẫu nước V0: thể tích trung bình của dung dịch Na2S2O3 trong 2 lần phân tích mẫu trắng N: Nồng độ đương lượng của dung dịch Na2S2O3 đã sử dụng. 17: Đương lượng g của H2S. 3.12.2Phương pháp Methylene blue Nguyên tắc Nguyên tắc của phương pháp này dựa trên phản ứng của sulfide (S 2-), ferric chloride và dimethyl-p-phenylenediamine tạo nên methylene blue. Ammonium phosphate được thêm vào sau khi hiện màu để khử màu của ferric chloride. Sau đó nồng độ S 2được xác định bởi máy so màu quang phổ ở bước sóng 664 nm. Thu mẫu và bảo quản Tiến hành thu mẫu trong chai nút mài nâu, bảo quản lạnh 4oC Thuốc thử Dung dịch PRE 1: 500mL HCl 37% pha thành 1000mL với nước cất. Dung dịch A: Hòa tan 4g C8H14Cl2N2 trong PRE 1 thành 1000mL. Dung dịch B: Hòa tan 16g FeCl3.6H2O trong PRE 1 thành 1000mL. Dung dịch chuẩn Dung dịch Na2S.9H2O 100mg/L: hòa tan 0,750g Na2S.9H2O trong 1000mL nước cất không oxy (nước cất không oxy: đun nước cất lên sôi khoảng 10 phút đem khỏi bếp bịt kín ngay ). Dung dịch Na2S.9H2O 5mg/L: hòa tan 5mL dd Na2S.9H2O 100mg/l với nước cất thành 100mL Thiết lập mẫu chuẩn Bảng 7.7. Các bước thiết lập mẫu chuẩn để phân tích H2S theo phương pháp Methylene blue STT Nồng độ mẫu Thể tích dung dịch chuẩn Thể tích nước cất chuẩn (mg/L) Na2S.9H2O 5mg/L (mL) (mL) 1 0,00 0,0 100,0 2 0,02 0,4 99,6 3 0,04 0,8 99,2 4 0,06 1,2 98,8 5 0,08 1,6 98,4 6 0,10 2,0 98,0 Tiến hành Đong 20mL mẫu nước.
173

Quản lý chất lượng nước nuôi trồng thủy sản

Lần lượt cho thuốc thử vào 1mL thuốc thử A, 1mL thuốc thử B Chờ 5 phút khi màu xanh xuất hiện chúng ta đem đo độ hấp thụ quang ở bước sóng 665nm. Tính kết quả Tương ứng với nồng độ C của mẫu chuẩn ta được độ hấp thụ quang A. Dựa vào sự tương quan này chúng ta có thể lập phương trình tương quan dạng A = aC + b Trong đó : A: Độ hấp thụ quang C : nồng độ chất chuẩn (mg/L) Sau khi thiết lập phương trình, chúng ta đo độ hấp thụ quang của mẫu cần phân tích và thế vào phương trình chúng ta sẽ tính được nồng độ của S2- có trong mẫu nước.
C= A−b a

Để tính hàm lượng H2S khi thu mẫu nước chúng ta phải đo pH và nhiệt độ. Dựa vào bảng tra (xem Chương 3, Mục 5, Bảng 3.5) để xác định tỉ lệ phần trăm của H 2S chứa trong tổng sulfide, từ đó tính ra hàm lượng H2S.
3.13 Độ cứng tổng cộng

Việc xác định độ cứng tổng cộng của nước được thực hiện theo phương pháp chuẩn độ Complexon. 3.13.1Nguyên tắc Trong môi trường pH=10 ion Ca2+ và Mg2+ sẽ kết hợp với thuốc thử EDTA (Ethylene DiamineTetra-acetic Acid) (EDTA - Ký hiệu Na2H2Y ) hình thành phức chất bền vững, không màu Calcium hay Magnesium ethylene diamine tetraacetate. Eriochrome black T (C20H13O7N3SNa) được sử dụng làm chất chỉ thị để xác định điểm tương đương. Eriochrome black T kết hợp với ion Ca2+ và Mg2+ hình thành phức chất không bền vững có màu hồng của rượu vang. Khi dùng EDTA chuẩn độ, các ion Ca 2+ và Mg2+ sẽ kết hợp với EDTA hình thành phức chất bền vững, không màu, và khi có Eriochrome black T tự do, dung dịch có màu xanh lơ . M2+ + M-Eriochrome black T + Na2H2Y = Na2MY + 2H+ + Eriochrome black T (Màu hồng rượu vang) (màu xanh lơ)

Trong quá trình chuẩn độ ion Ca2+ và Mg2+ bằng Na2H2Y luôn giải phóng ra 2 ion H+, phần nào làm acid hóa môi trường, do đó trong quá trình chuẩn độ phải cho dung dịch đệm vào môi trường để pH của môi trường không đổi trong suốt quá trình chuẩn độ, dung dịch đệm thường là NH4OH, NH4Cl.
174

Phân tích chất lượng nước

Nếu trong mẫu nước có chứa một lượng đáng kể ion Fe3+, Cu2+, Ni2+,... thì sự chuyển màu của chất chỉ thị sẽ không rõ ràng, nên cần phải che những ion này trước khi chuẩn độ bằng cách dùng các ion CN- hoặc S2- để che các cation đó.
3.13.2 Thu và bảo quản mẫu

Thu mẫu trong chai nhựa và bảo quản lạnh 4oC 3.13.3Thuốc thử Dung dịch Na2H2Y (EDTA) tiêu chuẩn 0,1N: Cách 1:Hòa tan 18,612 g EDTA (C10H14O8N2Na2.2H2O) (sau đó sấy ở 80oC, để nguội trong bình hút ẩm) trong 400mL nước cất sau đó pha loãng thành 1000mL. Nếu không có muối C10H14O8N2Na2.2H2O ta có thể pha từ acid tự do C10H14O8N2, cách pha như sau: Hòa tan 14,6 g C10H14O8N2 và 4,5 g NaOH trong khoảng 400 mL nước cất khuấy đều cho các hóa chất hòa tan hoàn toàn, để nguội tới nhiệt độ phòng, sau đó dùng nước cất pha loãng thành 1000mL, dung dịch này sau khi pha loãng xong phải chuẩn độ lại bằng dung dịch NaCO 3 tiêu chuẩn 0,1ppm để biết nồng độ chính xác của dung dịch. Cách tiến hành như sau: Dùng buret 10mL dung dịch CaCO3 tiêu chuẩn 0,1ppm, cho vào bình tam gác 250mL tiếp tục cho vào 90 mL nước cất (2 lần cất) và 2mL dung dịch đệm pH=10 lắc đều, dung dịch có màu hồng rượu vang, dùng dung dịch Na2H2Y mới pha ở trên chuẩn độ trên từ cho đến khi dung dịch chuyển từ màu hồng rượu vang sang màu xanh lơ thì dừng lại, ghi thể tích dung dịch Na 2H2Y đã sử dụng. Điều chỉnh nồng độ dung dịch Na2H2Y cho chính xác bằng biểu thức: V1N1 = V2N2. Cách 2: Pha loãng 1 ống Na2H2Y (EDTA) 0,1N với nước cất thành 1000mL. Dung dịch Na2H2Y 0,01N: lấy 50mL dung dịch Na2H2Y 0,1N dùng nước cất pha loãng thàng 500mL. Dung dịch pH=10: Hòa tan 6,7g NH4Cl trong 57mL NH4OH đậm đặc (d=0,91) sau đó dùng nước cất pha loãng thành 100mL tiếp tục cho tiếp 1mL dung dịch MgSO4 0,05N và 0,5mL dung dịch Na2H2Y 0,1N lắc đều. Dung dịch CaCO3 tiêu chuẩn 0,1N: Hòa tan 5 gam CaCO3 trong vài giọt dung dịch HCl 1:1, pha loãng với nước cất thành 200mL, đun sôi 5-10 phút, dùng dung dịch NH4OH điều chỉnh pH của môi trường về bằng 7 sau đó pha loãng với nước cất thành 1000mL. Dung dịch MgSO4 0,05N: Hòa tan 1,232g MgSO4.7H2O trong một ít nước cất, sau đó pha loãng thành 100mL. Chỉ thị Eriochrome black T: Lấy 100g NaCl tinh khiết phân tích đem rang hoặc sấy khô ở 110oC, để nguội nghiền mịn bằng cối, chày thủy tinh sạch. Cân 0,5g

175

Quản lý chất lượng nước nuôi trồng thủy sản

chỉ thị Eriochrome black T cho vào 100g NaCl trên trộn đều và nghiền mịn, cho vào lọ nâu đậy nắp kín. 3.13.4Tiến hành Trước khi tiến hành cần điều chỉnh pH của mẫu nước về bằng 7-8, sau đó tiến hành phân tích theo các bước sau: Dùng ống đong 100mL, đong 100mL mẫu nước đã điều chỉnh về 7-8 cho vào bình tam giác 250mL, tiếp tục cho vào 2mL dung dịch đệm pH=10, và một lượng nhỏ chỉ thị Eriochrome black T (một nhóm bằng hạt đậu), lắc đều nếu có ion Ca2+, Mg2+ trong mẫu nước sẽ có màu hồng rượu vang. Dùng dung dịch Na2H2Y 0,01N chuẩn độ từ từ cho đến khi dung dịch chuyển từ màu hồng rượu vang sang màu xang lơ thì dừng lại, ghi thể tích dung dịch Na2H2Y 0,01N đã sử dụng V. Làm lại như trên lần nữa để lấy giá trị V trung bình. Nếu sự chuyển màu không rõ, tức là trong dung dịch có các ion cản như: Fe 3+, Cu2+ thì cần tiến hành chuẩn độ lại với mẫu nước khác và cách tiến hành như sau: Sau khi cho 2mL dung dịch đệm pH=10 vào mẫu nước ta cần thêm vào 1mL dung dịch KCN 5% để che các ion cản, sau đó mới thêm chất chỉ thị vào và tiến hành chuẩn độ như trên.
3.13.5 Tính kết quả V xN x 50 x 1000 VM

Độ cứng tổng cộng (mg CaCO3/L)

V là thể tích dung dịch Na2H2Y (mL) dùng chuẩn độ. N là đương lượng của dung dịch Na2H2Y đã sử dụng. VM: thể tích mẫu nước đem chuẩn độ
3.14 Độ kiềm tồng cộng

Trong nước thiên nhiên độ kiềm được gây ra do sự hiện diện của các muối acid yếu, tồn tại dưới các dạng bicarbonate như: KHCO3, NaHCO3, Ca(HCO3)2, Mg(HCO3)2... các chất này được tạo thành trong đất do tác dụng của CO2 với những chất khoáng có trong đất như CO2 + CaCO3 + H2O → Ca(HCO3)2 Một số trường hợp, độ kiềm trong nước được gây ra do ion carbonate, bicarbonate, silicates, phosphates, ammonium và hợp chất hữu cơ biến đổi trong nước. Tuy nhiên, các ion đáng quan tâm là HCO3-, CO32-, OH-. Khi pH nước lớn hơn 4,5 thì trong nước tồn tại ion bicarbonate, khi pH lớn hơn 8,34 thì trong nước có ion CO 32-. Phương pháp xác định độ kiềm là phương pháp chuẩn độ acid.

176

Phân tích chất lượng nước

3.14.1 Độ kiềm carbonate hay độ kiềm phenolphthalein

Cho phenolphthalein vào mẫu nước, màu hồng xuất hiện nếu mẫu nước có chứa ion CO32-. Chuẩn độ bằng H2SO4 0,01N cho đến khi mất màu (pH =8,34), khi đó ion CO32- đã được trung hòa. Vì vậy độ kiềm phenoltalein còn được gọi là độ kiềm carbonate. CO32- + H+ = HCO33.14.2 Độ kiềm tổng cộng

Cho chỉ thị methyl orange vào mẫu nước dung dịch có màu vàng cam. Chuẩn độ bằng dung dịch H2SO4 0.01N cho đến khi dung dịch trở thành màu đỏ cam (môi trường acid, pH khoảng 4,5). Khi đó tất cả các ion OH -, CO32-, HCO3-, NH4+, PO43-... đã được trung hòa hoàn toàn. Vì vậy, phân tích với chỉ thị methyl orange chúng ta được độ kiềm tổng cộng HCO3- + H+ → H2O + CO2 Thu và bảo quản mẫu Thu mẫu trong chai nhựa và bảo quản lạnh Thuốc thử Dung dịch PRE 1: hòa tan 27mL H2SO4 98% với nước cất thành 1000mL Phenolphtalein 1%: hòa tan 1g Phenolphtalein trong 100mL C2H5OH Dung dịch H2SO4 0,1N: hòa tan 100mL PRE 1 với nước cất thành 1000mL hay pha loãng 1 ống H2SO4 0,1N chuẩn với nước cất thành 1000mL. Dung dịch methyl orange 0,1%: hòa tan 0,1g methyl orange với nước cất thành 100mL Tiến hành Đong 100mL mẫu nước cần phân tích vào bình tam giác 250mL Thêm vào 3 giọt dung dịch Phenophthalein, dung dịch có màu hồng nhạt. Chuẩn độ bằng dung dịch H2SO4 0,01N đến không màu, ghi thể tích (V1 mL) H2SO4 001N đã sử dụng để chuẩn độ. Sau đó thêm tiếp 3 giọt dung dịch methyl orange, dung dịch có màu vàng cam. Tiếp tục chuẩn độ bằng dung dịch H2SO4 0,01N đến pH bằng 4,5 dung dịch từ màu vàng cam chuyển sang màu đỏ cam, ghi thể tích (V2 mL) H2SO4 0.01N. Tính kết quả Độ kiềm tổng cộng (mg/ CaCO3/L)
V xN x 50 x 1000 VM
177

Quản lý chất lượng nước nuôi trồng thủy sản

V = (V1 + V2) : tổng thể tích dung dịch H2SO4 0,01N cho cả 2 lần chuẩn độ N: nồng độ đương lượng dung dịch H2SO4 VM: thể tích mẫu đong để đem chuẩn độ
3.15 Độ acid (Acidity)

Độ acid biểu thị khả năng phóng thích ion H+ trong nước, do sự có mặt của các loại acid như: acid carbonic, acid tanic, acid humic bắt nguồn từ sự phân hủy chất hữu cơ, mặt khác do sự thủy phân các muối từ các acid mạnh như Sulfat nhôm, sắt tạo thành. Khi bị các acid vô cơ thâm nhâp vào, nước sẽ có pH rất thấp Trong nước thiên nhiên luôn duy trì một thế cân bằng giữa các ion HCO 3-, CO32-, khí CO2 hòa tan, do đó nước thường đồng thời mang hai tính chất đối nhau: tính acid và tính kiềm. Trong thực nghiệm, hai khoảng pH chuẩn được sử dụng để biểu thị sự khác biệt trên tương ứng với hai lọai chất chỉ thị là methyl orange (pH = 4,2–4,5) và phenolphthalein (pH = 8,2–8,4) 3.15.1Nguyên tắc Dùng dung dịch kiềm mạnh để định phân độ acid của cả acid vô cơ mạnh cũng như acid hữu cơ hoặc acid carbonic yếu. Lượng acid vô cơ mạnh khi định phân thường với chỉ thị methyl orange, chuẩn độ từ màu đỏ chuyển thành màu da cam và được gọi là độ acid methyl Sau đó tiếp tục định phân để xác định độ acid tổng cộng với chỉ thị phenolphthalein, dung dịch từ không màu chuyển sang màu hồng (tím)nhạt, được gọi là độ acid tổng cộng 3.15.2Dụng cụ và thiết bị Bình tam giác 250mL Ống đong 100mL Burett 3.15.3Chuẩn bị hóa chất Dung dịch NaOH tiêu chuẩn 0,1N: hòa tan 1 ống chuẩn NaOH 0,1N với nước cất thành 1000mL Dung dịch NaOH 0,02N: Lấy 200mL dung dịch NaOH 0,1N hòa tan cùng với nước cất thành 1000mL Chỉ thị Phenolphthalein 0,5%: cân 0,5g phenolphthalein hòa tan trong 50mL Ethanol 98%, cho nước cất vào thành 100mL Chỉ thị Methyl orange 0,05%: cân 0,05g methyl orange hòa tan trong nước cất thành 100mL
178

Phân tích chất lượng nước

3.15.4Tiến hành phân tích Nếu mẫu nước là nước uống, nước cấp sinh hoạt, trước khi chuẩn độ nên thêm 1 giọt Na2S2O3 0,1N để loại bỏ lượng Cl- còn dư. Nếu pH nước < 4,5 Đong 100mL nước mẫu cho vào bình tam giác, sau đó cho vào 3 giọt methyl orange. Dung dịch có màu đỏ. Dùng NaOH 0,02N chuẩn độ cho đến khi xuất hiện màu da cam. Ghi nhận thể tích dung dịch NaOH (V1 mL) đã dùng để tính độ acid methyl hay còn gọi là acid khoáng. Tiếp tục thực hiện bước xác định độ acid tổng cộng. Nếu pH nước >4,5 Đong 100mL nước mẫu cho vào bình tam giác, cho vào 3 giọt chỉ thị phenolphthalein. Dung dịch không màu Dùng NaOH 0,02N chuẩn độ cho đến khi dung dịch chuyển từ không màu sang màu hồng (tím) nhạt. Màu phải bền ít nhất 5 phút. Ghi thể tích V2 mL dung dịch NaOH 0,02N đã dùng để tính độ acid tổng cộng 3.15.5Tính kết quả Độ acid khoáng (mg CaCO3/L)
V1 x 1000 VM (V1 − V2 ) x 1000 VM

Độ acid tổng cộng (mg CaCO3/L)

(Khi pH mẫu nước lớn hơn 4,5 thì V1 = 0 )
3.16 Sắt tổng số (Fe2+ và Fe3+ ) 3.16.1 Phương pháp so màu Thiocianate

Nguyên tắc Các muối hòa tan của sắt trong nước thường được xác định bằng phương pháp so màu Thiocianate. Phương pháp này dựa trên nguyên tắc trong môi trường acid, Fe 2+ bị oxy hóa thành Fe3+ bằng một tác nhân oxy hóa thích hợp. Fe3+ mới tạo thành và Fe3+ có sẵn trong mẫu nước sẽ kết hợp với SCN - hình thành một phức chất có màu đỏ máu, cường độ đậm hay nhạt phụ thuộc vào hàm lượng ion Fe3+ có trong mẫu nước ban đầu. 10Fe2+ + 10H+ + K2S2O7 = 10Fe3+ + K2S2O8 + 5H2O K2S2O7 + 3SCN- = Fe(SCN)3 (Màu đỏ máu) Thuốc thử Dung dịch Thiocianate ammonium hay potassium: Hòa tan 50g NH4SCN hay KSCN trong một ít nước cất sau đó pha loãng thành 100mL.

179

Quản lý chất lượng nước nuôi trồng thủy sản

Dung dịch Potassium persulfate: Hòa tan 1,7g K 2S2O8 trong một ít nước cất sau đó pha loãng thành 100mL. HCl đặc d= 1,18 Dung dịch Fe3+ tiêu chuẩn 0,2mg/mL: Cho 20mL H2SO4 đậm đặc vào 50mL nước cất, hòa tan 1,4g Fe(NH4)2(SO4)2.6H2O vào dung dịch này. Cho từng giọt KMnO4 0,1N vào cho đến khi dung dịch trở nên màu hồng nhạt thì dừng lại. Sau đó pha loãng thành 1.000mL. Dung dịch Fe3+ tiêu chuẩn 0,1mg/mL: Lấy 50mL dung dịch Fe3+ tiêu chuẩn 0,2mg/mL pha loãng thành 100mL. Tiến hành Xác định sắt tổng số Lấy 2 bình tam giác 100mL, cùng kích thước lần lượt cho vào mỗi bình các hóa chất sau: Bảng 7. 8. Tiến trình để phân tích hàm lượng Fe tổng số trong nước Bình 1 Bình 2 1. 50mL mẫu nước 1. 50mL nước cất. 2. 1,5 mL HCl đặc lắc đều 2. 1,5 mL HCl đặc lắc đều. 3. 2,5mL K2S2O8, lắc đều 3. 2,5mL K2S2O8, lắc đều. 4. 1,5 mL KSCN, lắc đều dung 4. 1,5 mL KSCN, lắc đều dung dịch không dịch có màu đỏ máu. màu. Dùng dung dịch Fe3+ tiêu chuẩn 0,1mg/mL chuẩn độ từ từ cho đến khi dung dịch có màu đỏ máu giống bình 1 thì dừng lại ghi thể tích V1 dung dịch Fe3+ tiêu chuẩn đã sử dụng. Làm lại như trên một lần nữa để lấy giá trị V 1 trung bình. Xác định Fe2+ Lấy 2 bình tam giác 100mL, cùng kích thước, lần lượt cho vào mỗi bình các hóa chất như sau: Bảng 7.9. Tiến trình để phân tích hàm lượng Fe2+ trong nước Bình 1 Bình 2 1. 50mL mẫu nước. 1. 50mL nước cất. 2. 1,5 mL HCl đặc lắc đều 2. 1,5 mL HCl đặc lắc đều 3. 1,5 mL KSCN, lắc đều dung 3. 1,5 mL KSCN, lắc đều dung dịch dịch có màu đỏ máu. không màu. Dùng dung dịch Fe3+ tiêu chuẩn 0,1mg/mL chuẩn độ từ từ cho đến khi dung dịch có màu đỏ máu giống bình 1 thì dừng lại, ghi thể tích
180

Phân tích chất lượng nước

V2 dung dịch Fe3+ tiêu chuẩn đã sử dụng. Làm lại như trên một lần nữa để lấy giá trị V2 trung bình. Tính kết quả Fe tổng số (mg/L) = Fe3+ (mg/L) =
0,1 x V x 1000 50

0,1 x V2 x 1000 50 0,1 x (V1 − V2 ) x 1000 50

Fe tổng số (mg/L) =

3.16.2 Phương pháp o-phenanthroline

Nguyên tắc Sắt bị khử thành dạng Fe2+ bằng cách đun sôi với acid và hydroxylamine và được xử lý với 1, 10 phenanthroline ở pH 3,2 - 3,3. 3 phân tử phenanthroline tạo hợp chất càng cua với mỗi một nguyên tử Fe2+ thành dạng phức chất có màu đỏ-cam. Sau đó được xác định bởi máy so màu quang phổ ở bước sóng 510nm. Thuốc thử Dung dịch A - HCl đậm đặc Dung dịch B - Dung dịch Hydroxylamine 10%: hòa tan 10g NH2OH.HCl với nước cất thành 100mL. Dung dịch C - Dung dịch đệm pH = 5: hòa tan 250g CH3COONH4 trong 150mL nước cất sau đó thêm 700mL CH3COOH đậm đặc. Dung dịch D - Thuốc thử o-phenanthroline: hòa tan 0,1g o-phenanthroline trong 100mL nước cất đã làm nóng ở 800C. Dung dịch chuẩn Dung dịch Fe2+ 200mg/l: hoà tan 1,4g Fe(NH4)2(SO4)2.6H2O với 20mL H2SO4 đậm đặc với 50mL nước cất. Sau đó thêm vài giọt KMnO 4 0,1N dung dịch sẽ có màu hồng nhạt, pha loãng thành 1000mL. Dung dịch Fe2+ 100mg/l: đong 50mL dung dịch Fe2+ 200mg/l pha loãng thành 100mL Thiết lập mẫu chuẩn Chọn 6 bình tam giác có dung tích 100mL, cùng kích thước, không màu lần lượt cho vào các hóa chất sau: Bảng 7.10. Các bước thiết lập mẫu chuẩn để phân tích Fe tổng số bằng phương pháp o-phenantroline. STT Nồng độ mẫu chuẩn Thể tích dung dịch Thể tích nước cất hay nước
181

Quản lý chất lượng nước nuôi trồng thủy sản

(mg/l) 1 2 3 4 5 6 Tiến hành 0,0 0,4 0,8 1,2 1,6 2,0

Fe2+ 100mg/l (mL) 0,0 0,4 0,8 1,2 1,6 2,0

biển lọc có S%o = S%o với nước mẫu (mL) 100,0 99,6 99,2 98,8 98,4 98,0

Lần lượt đong 25mL của 06 mẫu chuẩn vào 06 bình tam giác Đong 25mL mẫu nước cần phân tích vào bình tam giác, Thêm vào: (cùng cách làm cho mẫu chuẩn và mẫu nước ) 1mL dung dịch A 1mL dung dịch B Sau đó, đem đun trên bếp cho cạn còn khoảng 10-15mL, đem để nguội. Định mức lại với nước cất thành 25mL, Tiếp tục thêm vào 5mL dung dịch C và 0,5mL dung dịch D, Lắc đều, Đem so màu ở bước sóng 510nm Chú ý, nếu màu dung dịch quá đậm ta nên làm lại bằng cách pha loãng, sau khi ghi kết quả từ máy ta xử lý là với hệ số pha loãng sẽ cho kết quả nồng độ của mẫu mà ta cần đo.
3.17 Silicate (SiO2)

3.17.1Nguyên tắc SiO2 và các dẫn xuất của nó trong nước thường xác định bằng phương pháp so màu Molybdosilicate. Phương pháp này dựa trên nguyên tắc trong môi trường pH từ 3-4 SiO2 và các dẫn xuất của nó sẽ tồn tại dưới dạng H2SiO3 (acid Silicic), acid Silicic sẽ kết hợp với Molybdate ammonium hình thành phức chất Molybdosilicic acid có màu vàng, cường độ đậm hay nhạt phụ thuộc vào hàm lượng H2SiO3 có trong môi trường. H2SiO3 + 12(NH4)2MoO4 + 24HCl = H8Si(Mo2O7)6 + 24NH4Cl + 9H2O 3.17.2Thu mẫu và bảo quản Thu mẫu trong chai nút mài trắng 125mL, cố định mẫu bằng 1 mL HCl 50% 3.17.3 Chuẩn bị thuốc thử 1. Dung dịch Molybdate ammonium 10%: Hòa tan 10g (NH 4)2MoO4 hay (NH4)6Mo7O24.4H2O trong một ít nước cất nóng đó pha loãng thành 100mL, cho vào bình polyethylene sử dụng.
182

Phân tích chất lượng nước

2. Dung dịch HCl 50%: Hòa tan 50mL dung dịch HCl trong 50mL nước cất. 3. Dung dịch H2C2O4.2H2O 10%: Hòa tan 10g H2C2O4.2H2O trong một ít nước cất, sau đó pha loãng thành 100mL. 4. Dung dịch Na2B4O7.H2O 1%: Hòa tan 10g Na2B4O7.H2O trong một ít nước cất, sau đó pha loãng thành 1000mL. 5. Dung dịch K2CrO4 0,63%: Hòa tan 0,63g K 2CrO4 trong một ít nước cất, sau đó pha loãng thành 100mL. 3.17.4Tiến hành Lấy 2 bình tam giác 100mL, cùng kích thước lần lượt cho vào mỗi bình các hóa chất như sau: Bảng 7.11. Các bước tiến hành phân tích SiO2 Bình 1 Bình 2 1. 50mL mẫu nước 1. 25mL dung dịch Na2B4O7.H2O 1%, và 2. 1mL HCl 50% và 2mL 29,5mL nước cất, lắc đều dung dịch không (NH4)6Mo7O24.4H2O lắc đều. Để màu. yên 10 phút, sau đó tiếp tục cho 2. Dùng dung dịch K2CrO4 0,63% chuẩn độ vào 1,5mL H2C2O4.2H2O 10%, từ từ cho đến khi dung dịch có màu vàng lắc đều, dung dịch có màu vàng. giống như bình 1 thì dừng lại, ghi thể tích dung dịch K2CrO4 0,63% đã sử dụng. 3.17.5 Tính kết quả
SiO2 (mg / L) = V x 1000 50

Với V là thể tích dung dịch K2CrO4 0,63% đã sử dụng.
3.18 Ammonia (NH3) và Ammonium (NH4+) 3.18.1 Phương pháp Nessler (American Public Health Association, 1989)

Nguyên tắc Trong môi trường bazơ mạnh NH4+ sẽ biến thành NH3. NH3 mới hình thành và NH3 sẵn có trong mẫu nước sẽ tác dụng với phức chất Indo mercurate kalium (K2HgI4), hình thành phức chất có màu vàng nâu, cường độ màu đậm hay nhạt tùy thuộc vào hàm lượng NH3 có trong mẫu nước. 2 K2HgI4 + NH3 + 3KOH = Hg(HgIONH2) + 7KI + 2 H2O (màu vàng) K2HgI4 + NH3 + KOH = Hg(HgI3NH2) + 5KI + H2O (màu nâu) Nhưng trong nước thiên nhiên thường chứa các ion Ca 2+, Mg2+ (nước cứng), trong môi trường bazơ mạnh các ion này sẽ tạo thành các hydroxide ở dạng keo, làm cho dung
183

Quản lý chất lượng nước nuôi trồng thủy sản

dịch bị vẩn đục cản trở quá trình so màu. Để khắc phục hiện tượng trên, phải dùng muối Seignett (KNaC4H4O6), hay EDTA (EDTA) cho vào mẫu nước phân tích, để các muối này kết hợp với các ion Ca2+ và Mg2+ hình thành các hợp chất hòa tan, không màu trong dung dịch. M2+ + KNa C4H4O6 = K+ + Na+ + M C4H4O6 M2+ + Na2H2I = Na2MI + 2H+

Thuốc thử: Dung dịch NH4Cl tiêu chuẩn N-NH4+ 1mg/mL: Hòa tan 0,3822g NH4Cl trong một ít nước cất không đạm (đun nóng 100 oC trong 2 giờ), sau đó pha loãng thành 100mL. Dung dịch N-NH4+ tiêu chuẩn 0,01mg/mL: Lấy 1mL dung dịch N-NH4+ 1mg/mL, dùng nước cất không đạm pha loãng thành 100mL. Nước cất không đạm: Cho 20mL H2SO4 đặc vào 1 lít nước cất, lắc đều rồi đem cất lại một lần nữa. Dung dịch Seignett: Hòa tan 50 g KNaC4H4O6.4H2O trong một ít nước cất không đạm, sau đó pha loãng thành 100mL. Dung dịch EDTA: Hòa tan 50g EDTA trong 60mL nước cất không đạm, sau đó cho vào 10g NaOH khuấy đều cho hòa tan và pha loãng thành 100mL. Dung dịch Nessler: Hòa tan 15g HgI2 và 10g KI trong 500mL nước cất không đạm, sau đó cho vào 40g NaOH, Khuấy đều cho NaOH hòa tan hoàn toàn, để lắng vài ngày và gạn lấy phần nước trong cho vào bình nâu sử dụng. Nếu không có sẵn HgI2 thì pha như sau: Hòa tan 9g HgCl2 và 15,5 g KI trong 5mL nước cất không đạm, sau đó cho vào 40g NaOH, khuấy đều cho NaOH hòa tan hoàn toàn để lắng vài ngày, gạn lấy nước trong cho vào bình nâu sử dụng. Tiến hành: Chọn 11 ống nghiệm có dung tích 25mL, cùng kích thước, không màu lần lượt cho vào các hóa chất sau: Bảng 7.12. Các bước Nessler Ống nghiệm Dung dịch N-NH4+ 0,01N mg/mL Nước cất không đạm (mL) Mẫu nước Dung dịch Seignett
184

thiết lập mẫu chuẩn để phân tích TAN bằng phương pháp 1 0,1 9,9 0 0,2 2 0,2 9,8 0 0,2 3 0,3 9,7 0 0,2 4 0,4 9,6 0 0,2 5 0,5 9,5 0 0,2 6 0,6 9,4 0 0,2 7 0,7 9,3 0 0,2 8 0,8 9,2 0 0,2 9 0,9 9,1 0 0,2 10 1,0 9,0 0 0,2 11 0 0 10 0,2

Phân tích chất lượng nước

hay trion B (mL) Dung dịch Nessler 1,0 (mL) Nồng độ N-NH3 tổng 0,1 số

1,0 0,2

1,0 0,3

1,0 0,4

1,0 0,5

1,0 0,6

1,0 0,7

1,0 0,8

1,0 0,9

1,0 1,0

1,0 ?

Lấy ống nghiệm thứ 11 (mẫu nước) đem so màu với 10 ống còn lại. Màu trong ống nghiệm thứ 11 trùng với màu ống nghiệm nào thì nồng độ TAN (tổng đạm amôn) bằng với nồng độ TAN trong ống đó. Khi so màu cần để các ống nghiệm trên nền màu trắng, và nhìn kết quả từ trên xuống dưới để phân biệt màu rõ ràng. Phương pháp này so màu bằng mắt thường nên rất đơn giản và dễ thực hiện nhưng độ chính xác không cao, để đạt được chính xác cao chúng ta có thể áp dụng so màu quang phổ. Chú ý, kết quả thu được từ phương pháp này là hàm lượng tổng đạm amôn (TAN), TAN = N-NH3 + N-NH4+. Để tính được hàm lượng N-NH3 và N-NH4+ khi thu mẫu nước chúng ta phải đo pH và nhiệt độ, dựa vào tra (xem phần lý thuyết ở Chương 3, Mục 7.1) để xác định tỉ lệ NH3 chứa trong TAN, từ đó tính ra kết quả: Tính kết quả Hàm lượng N-NH3 (mg/L) =
TAN x I 100

Hàm lượng N-NH4+ (mg/L) = TAN - N-NH3 I là tỷ lệ phần trăm của N-NH3 chứa trong TAN 3.18.2Phương pháp Indophenol Blue Nguyên tắc Phản ứng Berthelot dựa trên sự thể hiện màu xanh của dung dịch khi ammonia phản ứng với phenol và alkaline hypochlorite và được gọi là phương pháp Indophenol hoặc phương pháp Phenate. Phương pháp này được áp dụng cho phân tích mẫu nước thải với độ cứng tổng cộng nhỏ hơn 400mg/L và nồng độ nitrite nhỏ hơn 5mg/L (Scheiner, 1976) Trong phương pháp Indophenol, phenol và Hypochlorite phản ứng trong môi trường kiềm hình thành phenylquinone-monoimine, rồi trở lại phản ứng với ammonia tạo thành Indophenol có màu xanh, được minh họa qua phương trình sau:
2 - O- + NH3 + 3 ClOPhenol O- -N= = O + 2H2O + OH- + 3Cl-

Indophenol (màu xanh)

Cường độ màu tùy thuộc vào nồng độ hiện diện của ammonia, và sodium nitroprusside được thêm vào để làm tăng cường độ hiện màu trong dung dịch. Nồng

185

Quản lý chất lượng nước nuôi trồng thủy sản

độ của tổng đạm amôn - TAN (NH3 và NH4+) sẽ được xác định bởi máy so màu quang phổ ở bước sóng 630 nm (đối với nước ngọt) và 640 nm (nước lợ- mặn) Tiến trình phân tích nước mặn, lợ Thu mẫu vào chai nhựa 125mL, bảo quản lạnh cho đến khi phân tích mẫu xong Thuốc thử Dung dịch A: hòa tan 4g phenol với dung dịch ethanol 95% thành 500mL. Dung dịch B: hòa tan 0,375 g sodium nitroprusside (sodium nitroferricyanide) với nước cất thành 500mL. Dung dịch C: hòa tan 7,5 g trisodium citrate và 0,8g NaOH với nước cất thành 500mL. Dung dịch D: dung dịch oxy hoá: Lấy 2 mL sodium hypochlorite (NaOCl, 5%) pha với dung dịch C thành 100mL (chuẩn bị ngay trước khi sử dụng). Dung dịch chuẩn Dung dịch (NH4)2SO4 500mg/l: hoà tan 0,2358g (NH4)2SO4 ) với nước cất không đạm thành 100mL. Dung dịch (NH4)2SO4 5mg/l: pha 1mL dd (NH4)2SO4 500mg/l) với nước cất không đạm thành 100mL. Thiết lập mẫu chuẩn Chọn 6 bình tam giác có dung tích 100mL, cùng kích thước, không màu lần lượt cho vào các hóa chất sau: Bảng 7.13. Các bước thiết lập mẫu chuẩn để phân tích TAN bằng phương pháp indophenol blue cho mẫu nước lợ, mặn. STT Nồng độ mẫu Thể tích dung dịch Thể tích nước biển lọc có chuẩn (mg/l) (NH4)2SO4 5mg/L S‰ = S‰ của mẫu nước (mL) (mL) 1 0 0 100 2 0,2 4 96 3 0,4 8 92 4 0,6 12 88 5 0,8 16 84 6 1,0 20 80 Tiến hành phân tích Dùng pipete hút 3 mL mẫu nước và mẫu chuẩn cho vào các ống nghiệm khác nhau. Thêm 1 mL dd A, trộn đều. Thêm 1 mL dd B (nitroprusside), trộn đều. Thêm 2 mL dd D (dd oxy hoá), trộn đều. Ủ trong tối ở nhiệt độ phòng khoảng 1-2 giờ cho phản ứng xảy ra hoàn toàn (màu thể hiện rõ).
186

Phân tích chất lượng nước

Phân tích ở bước sóng 640 ηm đối với cuvet 1 cm độ dài truyền quang. Mẫu Zero là nước biển lọc có S‰ = S‰ của mẫu nước Tiến trình phân tích nước ngọt Thu mẫu vào bình 1lít, bảo quản lạnh cho đến khi phân tích mẫu xong Thuốc thử Dung dịch PRE 1: nước cất không đạm Dung dịch PRE 2: phenole stock solution: hoà tan 312,5g phenol trong methanol thành 500mL. Dung dịch PRE 3: sodium hypochlorite 5% Dung dịch PRE 4: dung dịch NaOH 67.5%: hòa tan 67,5g NaOH thành 100mL nước cất không đạm. Dung dịch A- Hòa tan 150g Na3PO4.12H2O và 150g C6H5O7.2H2O trong 1000mL nước cất không đạm. Dung dịch B- Hòa tan 75mL PRE 2 với 0.1g Na2[Fe(CN)5NO].2H2O trong 100mL nước cất không đạm. Dung dịch C- Hòa tan 75mL PRE 3 với PRE 4 thành 100mL. Dung dịch chuẩn: Dung dịch (NH4)2SO4 500mg/L: hòa tan 0,2358g (NH4)2SO4 trong 100mL nước cất không đạm. Dung dịch (NH4)2SO4 5mg/L: pha 1mL dung dịch (NH4)2SO4 500mg/L thành 100mL với nước cất không đạm. Thiết lập mẫu chuẩn: Chọn 6 bình tam giác có dung tích 100mL, cùng kích thước, không màu lần lượt cho vào các hóa chất sau: Bảng 7.14. Các bước thiết lập mẫu chuẩn để phân tích TAN bằng phương pháp indophenol blue cho mẫu nước ngọt. STT Nồng độ mẫu chuẩn Thể tích dung dịch Thể tích nước cất không (mg/l) (NH4)2SO4 5mg/l (mL) đạm (mL) 1 0 0 100 2 0,2 4 96 3 0,4 8 92 4 0,6 12 88 5 0,8 16 84 6 1,0 20 80 Tiến hành Lần lượt đong 25mL mẫu nước và 25 mL từng nồng độ mẫu chuẩn cho vào bình tam giác 50mL. Sau đó, cho vào từng bình các dung dịch sau: 1mL thuốc thử A

187

Quản lý chất lượng nước nuôi trồng thủy sản

1mL thuốc thử B 1mL thuốc thử C Chờ 20-25 phút, xuất hiện màu xanh (màu sẽ ổn định sau 25 phút đến 24 giờ) đem đo độ hấp thụ quang ở bước sóng 630 ηm. Chú ý, nếu màu xanh quá đậm ta nên làm lại bằng cách pha loãng, sau khi ghi kết quả từ máy ta xử lý là với hệ số pha loãng sẽ cho kết quả nồng độ của mẫu mà ta cần đo. Tính kết quả Các mẫu chuẩn đã thiết lập được đem đo độ hấp thụ quang, tương ứng với nồng độ C của mẫu chuẩn ta được độ hấp thụ quang A. Dựa vào sự tương quan này chúng ta có thể lập phương trình tương quan dạng A = aC + b Trong đó : A: Độ hấp thụ quang C : nồng độ của mẫu (mg/L) Sau khi thiết lập phương trình, chúng ta đo độ hấp thụ quang của mẫu cần phân tích và thế vào phương trình chúng ta sẽ tính được nồng độ của TAN có trong mẫu nước.
C= A−b a

3.19 Nitrite (NO2-)

3.19.1Nguyên tắc Nitrite (NO2-) trong môi trường acid mạnh sẽ hình thành HNO 2, HNO2 mới hình thành sẽ kết hợp với acid sulfanilique cho ra muối Diazonium sulfanilique. NaNO2 + 2HCl + HSO3-C6H4-NH2 = HSO3-C6H4-N=N-Cl+ NaCl + H2O Sau đó muối diazonium sulfanilique sẽ kết hợp với thuốc thử α. napthylammine cho ra α. Napthylammine diazonium sulfanilique. HSO3-C6H4-N=N-Cl + C10H9NH2 = HSO3-C6H4-N=N-C10H8NH2 + HCl α. napthylammine diazonium sulfanilique là một hợp chất có màu hồng, cường độ đậm hay nhạt tùy thuộc vào hàm lượng NO2- có trong mẫu nước lúc ban đầu. Nồng độ được xác định bởi máy so màu quang phổ ở bước sóng 543 ηm. Phương pháp này được gọi là phương pháp Griess llosvay, Diazonium. 3.19.2Các bước phân tích Thu mẫu và bảo quản Thu mẫu vào chai nhựa 125mL, bảo quản mẫu lạnh cho đến khi phân tích mẫu xong.
188

Phân tích chất lượng nước

Thuốc thử PRE 1: Cân 5g sulfanilic acid và 250g natri acetate hòa tan với nước cất thành 500mL. PRE 2: hòa tan 0,5g 1-naphthylamine và 25mL acetic acid với nước cất thành 500mL. Dung dịch A: Hòa tan 100mL PRE 1 với 100mL PRE 2. Dung dịch B: Dung dịch acetic acid nguyên chất. Dung dịch chuẩn Dung dịch NaNO2 500mg/l: hòa tan 0,2463g NaNO2 trong 100mL nước cất. Dung dịch NaNO2 5mg/l: hòa tan 1mL dd NaNO2 500mg/l với nước cất thành 100mL. Thiết lập mẫu chuẩn Chọn 6 bình tam giác có dung tích 100mL, cùng kích thước, không màu lần lượt cho vào các hóa chất sau: Bảng 7.15. Các bước thiết lập mẫu chuẩn để phân tích nitrite bằng phương pháp Griess llosvay, Diazonium. Mẫu nước ngọt STT Nồng độ mẫu Thể tích dung dịch Thể tích nước cất (mL) chuẩn (mg/L) NaNO2 5mg/L (mL) 1 0 0 100 2 0,1 2 98 3 0,2 4 96 4 0,3 6 94 5 0,4 8 92 6 0,5 10 90 Mẫu nước lợ, mặn STT Nồng độ mẫu Thể tích dung dịch Thể tích nước biển lọc có S%o chuẩn (mg/L) NaNO2 5mg/L (mL) = S%o của mẫu (mL) 1 0 0 100 2 0,1 2 98 3 0,2 4 96 4 0,3 6 94 5 0,4 8 92 6 0,5 10 90 Tiến hành Làm đường chuẩn: đong lần lượt 20mL từng nồng độ chuẩn cho vào 6 bình tam giác có ký hiệu nồng độ đã chuẩn bị. Đong 20mL mẫu nước cần đo vào bình tam giác khác. Lần lượt cho thuốc thử vào: 1mL thuốc thử A và 5mL thuốc thử B

189

Quản lý chất lượng nước nuôi trồng thủy sản

Chờ 40 phút dd sẽ có màu hồng nếu có nitrite (màu sẽ ổn định sau 40 phút đến 4 giờ ), ta đem so màu ở bước sóng 530 ηm. Mẫu Zero là nước biển lọc có nồng độ muối tương ứng với nồng độ muối của mẫu nếu phân tích mẫu nước lợ. Chú ý, nếu màu hồng quá đậm ta nên làm lại bằng cách pha loãng, sau khi ghi kết quả từ máy ta xử lý là với hệ số pha loãng sẽ cho kết quả nồng độ của mẫu mà ta cần đo. Quá trình tính toán kết quả tương tự như ở phương pháp Indophenol blue để đo TAN hay phương pháp Methylen blue để đo H2S.
3.20 Nitrate (NO3-) 3.20.1 Phương pháp khử Cadmium

Nitrate (NO3-) trong nước sẽ bị khử toàn bộ thành nitrite (NO2-) bởi cột Cadmium đã được xử lý bởi CuSO4. NO2- mới hình thành và NO2- sẵn có trong nước sẽ được xác định bởi phương pháp diazonium. Kết quả thu được từ phương pháp khử Cadmium là tổng hàm lượng của N-NO3-/N-NO2-, muốn tính hàm lượng N-NO3- thì lấy tổng hàm lượng của N-NO3-/N-NO2- trừ đi cho hàm lượng N-NO2-.
3.20.2 Phương pháp phenoldisulfonic acid

Nguyên tắc Nitrate (NO3-) có trong nước tác dụng với phenol disulfonic acid tạo thành phức chất không màu nitrophenol disulfonic. Ở môi trường baze mạnh, phức chất này có màu vàng. Cường độ màu vàng càng đậm thì nồng độ NO3- càng cao

HSO3

OH + NO3 SO3H
-

HSO3

OH

NO2

+ H2O

(1)

SO3H Nitrophenol dissulfonic (phức chất không màu) O N- OK + 3H2O SO3H (2)

Phenol dissulfonic acid OH

HSO3

NO2 + 3KOH

HSO3

SO3H

Thuốc thử
190

phức chất màu vàng

Phân tích chất lượng nước

Dung dịch acid Phenoldisulfonic: Hòa tan 3g phenol trong 20mL H2SO4 đặc trong một cốc thủy tinh chịu nhiệt, để nguội cho vào lọ nâu sử dụng. Dung dịch NH4OH nguyên chất (khoảng 25%). Nếu không có, có thể thay bằng 68 g KOH hòa tan thành 100mL với nước cất. Dung dịch Nitrate tiêu chuẩn N-NO2- 0,01 mg/mL: Hòa tan 0,722g KNO3 (sau khi sấy khô ở 105oC và để nguội trong bình hút ẩm) trong một ít nước cất, sau đó pha loãng thành 100mL. Lấy 1mL dung dịch vừa pha loãng ở trên pha loãng thành 100mL, ta sẽ được dung dịch N-NO3- tiêu chuẩn 0,01mg/mL. Tiến hành Chọn 12 ống nghiệm cùng kích thước, có dung tích 25mL, lần lượt cho vào mỗi ống nghiệm các hóa chất sau: Bảng 7.16. Các bước thiết lập mẫu chuẩn để phân tích nitrate bằng phương pháp phenoldisulfonic acid. Ống nghiệm 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Dung dịch N-NO3 0,2 0,4 0,6 0,8 1,0 1,2 1,4 1,6 1,8 2,0 0,01 mg/mL (mL) Nước cất (mL) 9,8 9,6 9,4 9,2 9,0 8,8 8,6 8,4 8,2 8,0 Mẫu nước (mL) 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 Dung dịch acid Phenoldisulfonic 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 (mL) NH4OH đặc (mL) 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 Nồng độ N-NO3 0,2 0,4 0,6 0,8 1,0 1,2 1,4 1,6 1,8 2,0 (ppm)

11 2,2 7,8 10 1 1 2,2

Lấy 10mL mẫu nước, cho vào chén sứ đem đun cách thủy cho đến khô. Nếu có NO 3thì trong chén sẽ có kết tủa. Hòa tan kết tủa bằng 1 mL dung dịch acid phenoldisulfonic, khuấy đều cho kết tủa hòa tan, cho dung dịch trong chén sứ vào một ống nghiệm thứ 12, sau đó rửa sạch chén bằng 10mL nước cất, nước rửa này cũng cho vào ống nghiệm, tiếp tục cho vào ống nghiệm 1mL NH4OH đặc lắc đều, đem so màu với các ống nghiệm trong gam mẫu giống như phương pháp xác định TAN bằng phương pháp Nessler. Để có kết quả chính xác chúng ta có thể áp dụng phương pháp so màu quang phổ. 3.20.3Phương pháp salycilate Thu mẫu và bảo quản Thu mẫu vào bình 1 lít, bảo quản mẫu lạnh cho đến khi phân tích mẫu xong. Thuốc thử Dung dịch A - Hòa tan 5g natri salicylate thành 1000mL với nước cất.

191

Quản lý chất lượng nước nuôi trồng thủy sản

Dung dịch B - Dung dịch H2SO4 98% Dung dịch C - Hòa tan 100g C4H4KNaO6.4H2O thành 1000mL với nước cất. Dung dịch D - Dung dịch NaOH 10N: hòa tan 400g NaOH thành 1000mL với nước cất. Dung dịch chuẩn Dung dịch KNO3 500mg/l: hòa tan 0,3609g KNO3 trong 100mL nước cất. Dung dịch KNO3 50mg/l : hòa tan 10mL dd KNO3 500mg/l thành 100mL với nước cất. Thiết lập mẫu chuẩn Chọn 6 bình tam giác có dung tích 100mL, cùng kích thước, không màu lần lượt cho vào các hóa chất sau: Bảng 7.17. Các bước thiết lập mẫu chuẩn để phân tích nitrate bằng phương pháp Salicilate. Mẫu nước ngọt STT Nồng độ mẫu chuẩn Thể tích dung dịch Thể tích nước cất (mL) (mg/L) KNO3 50mg/l (mL) 1 0,0 0 100 2 2,0 4 96 3 4,0 8 92 4 6,0 12 88 5 8,0 16 84 6 10,0 20 80 Mẫu nước lợ mặn STT Nồng độ mẫu chuẩn Thể tích dung dịch Thể tích nước biển lọc có (mg/l) KNO3 50mg/L (mL) S%o = S%o của mẫu (mL) 1 0,0 0 100 2 0,1 2 98 3 0,2 4 96 4 0,3 6 94 5 0,4 8 92 6 0,5 10 90 Tiến hành Lấy 10 mL mẫu nước, cho vào 1mL thuốc thử A Đem sấy ở 1050C cho đến cạn Để nguội. Cho vào 1mL thuốc thử B Chờ 10 phút Cho tiếp 20mL thuốc thử C Và 5mL thuốc thử D, dd sẽ có màu vàng anh nếu có nitrate.
192

Phân tích chất lượng nước

Chờ 15 phút xuất hiện màu vàng anh (màu ổn định sau 15 phút đến 6 giờ), sau đó đo độ hấp thụ quang ở bước sóng 410ηm. Chú ý, nếu màu vàng anh quá đậm ta nên làm lại bằng cách pha loãng, sau khi ghi kết quả từ máy ta xử lý là với hệ số pha loãng sẽ cho kết quả nồng độ của mẫu mà ta cần đo. Ghi kết quả độ hấp thụ quang A và dựa vào phương trình hồi qui để tính ra nồng độ của mẫu
3.21 Orthophosphate (PO43-) 3.21.1 Phương pháp xanh molybden

Nguyên tắc Lân hòa tan trong nước được lọc qua màng lọc 0,45 µm. Các muối orthophosphate trong môi trường acid, ion PO43- sẽ cho một phức chất màu vàng chanh với thuốc thử Molybdate ammonium. PO43- + 12(NH4)2MoO2 + 24H+ = (NH4)2PO4.12MoO3 + 21NH4+ + 12H2O (α-phospho molybdate NH4+) Dạng α-phospho molybdate NH4+, trong sự hiện diện của các chất khử như SnCl2, v.v..dễ bị khử thành dạng β- phospho molybdate NH4+có màu xanh. Cường độ màu đậm hay nhạt phụ thuộc vào hàm lượng ion PO43- có trong mẫu nước lúc ban đầu. (NH4)3PO4.12MoO + Sn2+ + 16H+ = (NH4)3PO4.(4MoO2.2MoO3)2 + Sn4+ + 8H2O Và được xác định bởi máy so màu quang phổ ở bước sóng 690 ηm. Hóa chất Dung dịch Amonium molybdate Cân 25 g (NH4)6Mo7O24.4H2O hòa tan trong 175 mL nước cất Đong 280mL H2SO4 đậm đặc pha với 400mL nước cất, để nguội Trộn lẫn hai dung dịch lại rồi pha loãng với nước cất thành 1000mL Dung dịch SnCl2 Cân 2,5g SnCl2.H2O hòa tan trong 100mL Glycerin (Cung cấp nhiệt). Bảo quản dung dịch ở tủ lạnh Dung dịch chuẩn P-PO43Dung dịch KH2PO4 500mg/l: hòa tan 0,2197g KH2PO4 trong 100mL nước cất Dung dịch KH2PO4 5mg/l: hòa tan 1mL dd KH2PO4 500mg/l thành 100mL với nước cất Thiết lập mẫu chuẩn

193

Quản lý chất lượng nước nuôi trồng thủy sản

Chọn 6 bình tam giác có dung tích 100mL, cùng kích thước, không màu lần lượt cho vào các hóa chất sau: Bảng 7.18. Các bước thiết lập mẫu chuẩn để phân tích orthophosphate bằng phương pháp xanh molypden . Nồng độ mẫu chuẩn Thể tích dung dịch Thể tích nước cất STT (mg/l) KH2PO4 5mg/l (mL) (mL) 1 0 0 100 2 0,2 4 96 3 0,4 8 92 4 0,6 12 88 5 0,8 16 84 6 1,0 20 80 Tiến trình phân tích Lấy lần lượt 50mL nước mẫu đã được lọc loại bỏ vật chất lơ lửng có trong nước vào bình tam giác, cùng với 50mL từng nồng độ chuẩn cho vào 6 bình tam giác có kí hiệu sẵn nồng độ. Cho vào 2mL dd amonium molybdate, lắc đều Cho vào 5 giọt SnCl2, lắc đều Đo độ hấp thụ quang ở bước sóng 690ηm Tính kết quả Tính nồng độ P-PO43- hiện diện trong mẫu dựa trên việc phương trình hồi qui tương quan giữa độ hấp thụ quang và nồng độ chất tan cần phân tích tương tự như các phương pháp Methylen blue (phân tích H2S), Indophenol blue (phân tích TAN), Salicilate (Phân tích NO3-)...
3.21.2 Phương pháp Acid ascorbic (4500-P E: Standard methods, 1998)

Nguyên tắc Ammonium molybdate và potassium antimonyl tartrate trong acid trung tính phản ứng với orthophosphate để tạo thành 1 dạng acid dị đa (heteropolyacid) acidphosphomolybdate bị khử thành dạng có màu xanh tập trung molybde bởi acid ascorbic. Nồng độ của P-PO43- sẽ được xác định bởi máy so màu quang phổ ở bước sóng 880 η m. Thuốc thử H2SO4 5N: Pha 70 mL H2SO4 đậm đặc với nước cất thành 500 mL. Dung dịch Potassium antimonyl tartrate: Hòa tan 0,12 g K(SbO)C4H4O6.1/2H2O trong 400 mL nước cất. sau đó pha loãng thành 500 mL.
194

Phân tích chất lượng nước

Dung dịch ammonium molybdate: hòa tan 20 g (NH4)6Mo7O24.4H2O trong 500 mL nước cất. Acid Ascorbic 0,1M: hòa tan 1,76 g trong 100 mL nước cất. Dung dịch ổn định khoảng 1 tuần ở 4oC. Thuốc thử kết hợp (combined reagent): Trộn các thuốc thử trên lại với nhau theo tỉ lệ sau để được 100 mL thuốc thử kết: 50 mL H2SO4 5N 5 mL potassium antimonyl tartrate 15 mL ammonium molybdate 30 mL acid ascorbic. Trộn đều mỗi khi cho vào từng loại thuốc thử theo thứ tự nêu trên. Cho phép các thuốc thử trên ở nhiệt độ phòng trước khi phối hợp. Nếu độ đục xuất hiện trong thuốc thử hỗn hợp thì lắc đều rồi để yên cho đến khi độ đục không còn xuất hiện. Thuốc thử này ổn định trong 4 giờ. Dung dịch mẹ (stock phosphate solution): Hòa tan 219,5 mg KH2PO4 trong 1000mL nước cất để được dung dịch có nồng độ chất chuẩn là 50 µg/mL hay 50 mg/L Dung dịch chuẩn (Standard phosphate solotion): Hòa tan 50 mL dung dịch mẹ với 1000 mL nước cất để có được dung dịch chuẩn có nồng độ 2,5 µg/mL hay 2,5 mg/L Tiến trình phân tích Lấy 50 mL mẫu nước và mẫu chuẩn cho vào bình tam giác 125 mL sạch và khô. Thêm 0,05 mL chỉ thị màu phenolphthalein. Nếu xuất hiện màu đỏ thì thêm từng giọt dd H2SO4 5N cho đến khi dung dịch vừa mất màu. Thêm 8 mL thuốc thử kết hợp (combined reagent) rồi khuấy đều. Sau 10 phút nhưng không quá 30 phút, đo độ hấp thụ quang từng mẫu ở bước sóng 880 ηm, sử dụng mẫu trắng làm dung dịch đối chứng. Khắc phục mẫu bị đục hay nhiễu màu: Nếu các mẫu sau khi cho vào các thuốc thử mà có màu hoặc đục thì phải chuẩn bị mẫu trắng bằng cách thêm tất cả các thuốc thử vào ngoại trừ acid ascorbic và antimonyl potassium tartrate. Lấy độ hấp thụ quang của từng mẫu chuẩn và mẫu nước trừ đi cho độ hấp thụ quang của mẫu trắng để loại trừ sau số do nhiễu màu Quá trình thiết lập mẫu chuẩn, xây dựng đường chuẩn và tính kết quả (xác định nồng độ chất tan cần phân tích) tương tự như ở phương pháp xanh molypden.

195

Quản lý chất lượng nước nuôi trồng thủy sản

3.22 Tổng đạm (TN) và tổng lân (TP)

3.22.1Phương pháp Kjeldahl Nguyên tắc Các dạng đạm hữu cơ bị oxy hóa bởi acid H 2SO4 đậm đặc với xúc tác K2SO4 và CuSO4 hoặc H2O2 trong điều kiện nhiệt độ cao (375-385oC) sẽ chuyển hóa hoàn toàn thành đạm ammonium (NH4+). Ammonia (NH3) cũng chuyển thành ammonium. Sau khi thêm vào dung dịch bazơ, ammonia được hòa tan trong môi trường kiềm và bị hấp thu bởi acid boric hay acis sulfuric, ammonia có thể được xác đinh bằng phương pháp so màu quang phổ Indophenol blue. Các dạng lân hữu cơ cũng bị oxy hóa (trong điều kiện tương tự như đạm hữu cơ) sẽ chuyển hóa thành orthophosphate. Orthophosphate có thể được xác định bằng phương pháp so màu quang phổ ascorbic acid hay xanh molypden. Do đó, để phân tích tổng đạm (TN) và tổng lân (TP) chúng ta có thể thực hiện công phá trên cùng một mẫu, sau đó mới tiến hành phân tích hai chỉ tiêu trên theo các phương pháp dùng phân tích các dạng muối đạm và lân vô cơ hòa tan. Thiết bị Để thực hiện quá trình vô cơ hóa đạm, lân hữu cơ chúng ta cần dùng máy công phá mẫu (digestion apparatus). Hiện nay trên thị trường có bán nhiều loại máy công phá mẫu, thí dụ như BD-26 (BD-26 Block Digestor), có thể cài đặt chương trình điều khiển nhiệt độ trong quá trình công phá mẫu. Tiến trình công phá mẫu nước
i. Chuẩn bị các mẫu nước (V = 50 hoặc 100 mL) cho vào các ống công phá; sử

dụng 2-3 ống mẫu trắng (nước cất); thêm 2-3 viên sỏi loại chuyên dùng cho quá trình công phá (chống nước bị bắn ra ngoài khi sôi) vào mỗi ống. thêm mỗi ống mẫu nước và mẫu trắng 10 mL H2SO4 đậm đặc, trộn đều, đợi đến khi mẫu nguội lại.
ii. Sau khi nguội, thêm 10 mL H2O2 đậm đặc (có thể dùng 6,7 g K2SO4 và 0,365 g

CuSO4), để mẫu qua đêm trước khi công phá. iii. Đặt các ống mẫu và giá đỡ lên máy công phá.
iv. Mở máy công phá và máy hút (quá trình công phá nước bốc hơi nên phải dùng

máy hút).
v. Cài đặt chương trình điều khiển nhiệt độ:

Temp1 = 110oC, giữ nhiệt độ này trong vòng 20 phút (không kể thời gian nhiệt độ tăng từ nhiệt độ phòng lên 110oC).
196

Phân tích chất lượng nước

Temp2 = 200oC, giữ trong vòng 20 phút (không kể thời gian nhiệt độ tăng từ 110oC lên 200oC). Temp3 = 300oC, giữ nhiệt độ này đến khi mẫu công phá có màu trắng Chú ý, có thể tăng nhiệt độ công phá lên đến 375 oC. Nhiệt độ càng cao thì thời gian công phá càng ngắn. Tổng thời gian công phá ở 3 bước trên ước tính khoảng 90 phút.
vi. Sau khi quá trình công phá hoàn thành, tắt máy, để nguội. vii. Khi các mẫu đã được công phá và nguội hoàn toàn, pha loãng phần acid

sulphuric còn lại trong ống với 25 mL nước cất không đạm rồi đổ toàn bộ phần nước này vào ống đong (V = 250 mL). Trung hòa dung dịch bằng cách nhỏ NaOH 40% (10 M) có sự hiện diện của chất chỉ thị para-nitro-phenol (4-nitrophenol), sau đó chuẩn lại môi trường acid bằng vài giọt dung dịch H2SO4 20%; Dung dịch sau cùng được thêm 1 giọt H 2SO4 20% để giữ dung dịch có môi trường pH dưới 7,0 (5,0-7,0). Xác định hàm lượng tổng đạm (TN) và tổng lân (TP) Xác định hàm lượng đạm TAN của mẫu nước dưới dạng N-NH4 bằng phương pháp Indophenol blue và Orthophosphate (P-PO43-) bằng phương pháp Xanh molypden hay Acid ascorbic. Chú ý, với phương pháp công phá Kjeldahl, kết quả hàm lượng đạm thu được gọi là tổng đạm Kjeldahl (Total Kjeldahl Nitrogen - TKN). TKN bao gồm hàm lượng đạm hữu cơ và TAN có trong mẫu nước (TKN = N-Hữu cơ + TAN). Trong trường hợp này nếu muốn tính được tổng đạm (TN) chúng ta phải xác định thêm hàm lượng đạm nitrite và nitrate TN = TKN + N-NO2- + N-NO3Nếu trước khi công phá mẫu chúng ta loại bỏ TAN bằng cách nâng pH của mẫu nước lên 9,5, khi đó NH4+ sẽ chuyển hoàn toàn thành NH3. Đun nhẹ mẫu, NH3 sẽ thoát ra không khí sau đó mới công phá mẫu. Trong trường hợp này kết quả hàm lượng đạm thu được chính là đạm hữu cơ (TKN = N-Hữu cơ). Hàm lượng lân thu được từ phương pháp công phá Kjeldahl là tổng lân (TP). Tiến trình công phá mẫu bùn đáy
i. Mẫu bùn thu về để khô trong điều kiện nhiệt độ phòng, kế đến sấy khô ở nhiệt

độ 105oC. Mẫu sau khi sấy được nghiền mịn, rây qua lưới và giữ trong lọ kín đến khi phân tích. Cân 0,15-0,25g mẫu bùn cho vào ống công phá, thêm 2-3 viên đá nhỏ (loại chuyên dùng cho máy công phá) vào mỗi ống, tiếp tục thêm 50 mL nước cất không đạm 10 mL H2SO4 đđ, lắc đều, để nguội hoàn toàn.

197

Quản lý chất lượng nước nuôi trồng thủy sản

ii. Sau khi nguội, thêm10 mL H2O2 đậm đặc, để mẫu qua đêm trước khi công phá.

iii. Đặt các ống mẫu và giá đỡ lên máy công phá. iv. Mở máy công phá và máy hút (quá trình công phá nước bốc hơi nên phải dùng máy hút).
v. Cái đặt chương trình điều khiển nhiệt độ:

Temp1 = 110oC, giữ nhiệt độ này trong vòng 30 phút (không kể thời gian nhiệt độ tăng từ nhiệt độ phòng lên 110oC). Temp2 = 200oC, giữ trong vòng 30 phút (không kể thời gian nhiệt độ tăng từ 110oC lên 200oC). Temp3 = 375oC, giữ nhiệt độ này đến khi mẫu công phá có màu trắng Tổng thời gian công phá ở 3 bước trên ước tính khoảng 90 phút.
vi. Sau khi quá trình công phá hoàn thành, tắt máy, để nguội. vii. Khi các mẫu đã được công phá và làm lạnh hoàn toàn, pha loãng phần acid

sulphuric còn lại trong ống một cách cẩn thận với 25 mL nước cất không đạm rồi đổ toàn bộ phần nước này vào ống đong (V = 250 mL). Trung hòa dung dịch bằng cách nhỏ NaOH 40% (10 M) có sự hiện diện của chất chỉ thị paranitro-phenol (4-nitro-phenol), sau đó chuẩn lại môi trường acid bằng vài giọt dd H2SO4 20%; Dung dịch sau cùng, thêm 1 giọt dd H2SO4 20% để giữ dung dịch có pH dưới 7,0 (5,0-7,0). Xác định hàm lượng tổng đạm (TN) và tổng lân (TP) Xác định hàm lượng đạm TAN của mẫu nước dưới dạng N-NH4 bằng phương pháp Indophenol blue và Orthophosphate (P-PO43-) bằng phương pháp Xanh molypden hay Acid ascorbic. Đối với mẫu bùn đáy, kết quả hàm lượng đạm thu được là tổng đạm (TKN = TN). Kết quả hàm lượng lân thu được là tổng lân (TP)
3.22.2 Phương pháp công phá persulfate

Nguyên tắc Trong môi trường kiềm ở điều kiện nhiệt độ 110oC, đạm hữu cơ và đạm vô cơ bị oxy hóa bởi K2S2O8 sẽ chuyển hóa thành nitrate (NO3-). Lân hữu cơ cũng bị oxy hóa thành orthophosphate. Các thuốc thử NaOH 1 M: hòa tan 40 g NaOH trong 800 mL nước cất, để nguội rồi pha thành 1000 mL

198

Phân tích chất lượng nước

Thuốc thử Oxy hoá (OR): hòa tan 50 g potassium peroxodisulphate (K2S2O8) và 30g acid boric trong 350 mL NaOH 1 M rồi pha thành 1000 mL với nước cất. Bảo quản trong chai, lọ màu nâu để tránh ánh sáng. Tiến trình Dùng lọ nhựa 30 mL, cho vào 25 mL mẫu nước và các mẫu chuẩn rồi thêm vào 3,3 mL thuốc thử oxy hoá (B). Trộn đều. Đậy nắp lọ nhựa rồi cho vào nồi autoclave khoảng 20 phút ở 121 oC và áp suất 15 psi. Cho phép làm lạnh 1 giờ. Thực hiện ít nhất 3 mẫu trắng bằng nước cất trong suốt. Xác định hàm lượng tổng đạm (TN) và tổng lân (TP) Hàm lượng tổng đạm có thể xác định được bằng các phương pháp xác định bằng các phương pháp phân tích nitrate (Phenoldisulfunic acid, Salycilate hay khử Carmidium). Lân hữu cơ cũng bị oxy hóa thành orthophosphate và được xác định hàm lượng bằng phương pháp Xanh molypden hay Ascorbic acid. Kết quả hàm lượng đạm thu được khi phân tích bằng phương pháp công phá persulfate là tổng đạm - TN (bao gồm NHữu cơ, TAN, N-NO2- và N-NO3-) và hàm lượng lân thu được là tổng lân - TP.

199

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful