1.

0 Pengenalan

Secara umumnya, infrastruktur memainkan peranan yang sangat penting dalam kehidupan

manusia. Menurut Grigg, sistem infrastruktur didefinisikan sebagai fasiliti ataupun struktur

dasar, peralatan ataupun medium yang dibangunkan dan diperlukan untuk memberikan fungsi

kepada sistem sosial dan sistem ekonomi masyarakat. Hal ini secara tidak langsung

menjelaskan bahawa sistem infrastruktur merupakan tonggak kepada sesebuah ekonomi dan

sosial dalam kehidupan bermasyarakat.

Hal ini juga berkait rapat dengan kehidupan masyarakat khususnya di Tanah Melayu,

Sarawak dan Borneo Utara. Ketika era sebelum Perang Asia Pasifik yakni pada tahun 1941

hingga 1945, dikatakan bahawa infrastruktur di Sarawak dan Borneo Utara adalah mundur

berbanding di Tanah Melayu. Hal ini demikian kerana terdapat segelintir masyarakat yang

menagatakan bahawa tindak tanduk yang dilakukan oleh pihak Brooke dan Syarikat Berpiagam

Borneo Utara ( SBBU ) telah menyebabkan isu tersebut muncul. Persoalannya, sejauh manakah

pendapat tersebut dapat dipertahankan dan adakah faktor lain yang turut mendorong ke arah

permasalahan ini.

Selain itu, dalam essei ini, kita akan membincangkan dan mengupas dengan lebih lanjut

tentang tindak tanduk yang dilakukan oleh pihak Brooke dan SBBU sehingga menyebabkan

infrastruktur dan kemudahan di Sarawak dan Borneo Utara mundur dan terabai berbanding di

Tanah Melayu. Di samping itu, kewujudan faktor- faktor lain yang menyumbang kepada

permasalahan ini turut akan dikaji. Oleh hal yang demikian, isu kemunduran infrastruktur di

Sarawak dan Borneo Utara khususnya sebelum perang Asia Pasifik yakni pada tahun 1941

hingga 1945 akan dibahaskan berpaksikan idea – idea yang menarik dan sumber – sumber

sejarah yang sahih dan tepat.

1
2.0 Tindak Tanduk Kerajaan Brooke dan Syarikat Berpiagam yang menyebabkan
kemunduran infrastruktur di Borneo Utara dan Sarawak

Jika diamati dengan teliti, jelas terbukti bahawa infrastruktur dan kemudahan di Borneo Utara

dan Sarawak lebih mundur berbanding di kawasan Tanah Melayu disebabkan oleh tindak

tanduk yang telah dilakukan oleh Syarikat Berpiagam Borneo Utara (SBBU) dan Brooke.

Antara tindakan yang telah dilakukan oleh pihak Brooke dan SBBU ialah :

2.1 Syarikat Berpiagam Borneo Utara (SBBU) dan Brooke telah menghadkan
pelaburan modal dalam membangunkan infrastruktur di Sabah dan Sarawak.

Salah satu tindakan Brooke dan SBBU yang menyebabkan kemunduran infrastruktur di Sabah

dan Sarawak berbanding Tanah Melayu ialah menghadkan pelaburan modal di kedua - dua

buah kawasan tersebut. Hal ini berlaku ekoran perbezaan tiga jenis kuasa yang memerintah dan

menguasai ketiga – tiga kawasan tersebut. Sudah terang lagikan bersuluh, Borneo Utara berada

di bawah pemerintahan Syarikat Berpiagam Borneo Utara ataupun SBBU manakala Sarawak

diperintah oleh Raja Putih Brooke. Tanah Melayu pula berada di bawah penguasaan kerajaan

kolonial British. Sebenarnya, mandat dan jenis kuasa yang memerintah secara tidak langsung

telah mempengaruhi tindakan dan corak pemerintahan di kawasan masing-masing.

Seperti yang kita sedia maklum, pemerintahan Syarikat Berpiagam Borneo Utara di

Sabah sekitar tahun 1882 hingga 1942 secara tidak langsung telah menyebabkan negeri tersebut

muncul sebagai satu unit politik yang tersendiri.1 Sebagai sebuah syarikat berpiagam, SBBU

telah dikurniakan piagam diraja daripada Kerajaan British bagi menjalankan urusan

pentadbirannya di Borneo Utara. Oleh hal yang demikian, kita perlu menyedari bahawa

syarikat tersebut pastinya tertakluk kepada lunas – lunas yang termaktub dalam piagam diraja

memandangkan piagam tersebut umpama garis panduan yang telah ditetapkan oleh pihak

1
Amarjit Kaur, ‘Hantu’ and Highway : Transport in Sabah, Modern Asian Studies , Jil 28,1 (1994) :1

2
British khususnya dalam melicinkan urusan pentadbiran di Sabah. Ekoran kedudukan

kewangan syarikat yang tidak kukuh dan sangat terhad, pihak SBBU perlu merancang dan

berfikir sedalam – dalamnya tentang batas – batas tertentu sewaktu menjalankan pentadbiran

di Borneo Utara. 2 Hal ini secara tidak langsung menyebabkan mereka mengambil inisiatif

untuk memerintah Sabah berteraskan kepentingan dan keutamaan syarikat semata - mata.

Kesannya, SBBU telah mengekang atau menghadkan pelaburan modal yang berlebihan

khususnya dalam pembangunan infrastruktur di Borneo Utara memandangkan mereka perlu

menumpukan perhatian yang lebih terhadap hal - hal yang menguntungkan serta mendatangkan

manfaat kepada syarikat tersebut. Oleh itu, pihak SBBU hanya memperuntukkan modal yang

kecil dalam aspek pembangunan infrastruktur di Borneo Utara. Hal ini dikukuhkan lagi dengan

pernyataan yang dikemukakan oleh Armarjit Kaur dalam sebuah artikel yang bertajuk ‘Hantu’

and Highway :Transport in Sabah pada halaman 6. Beliau menegaskan bahawa :

The result was that the company set out with no intention of revolutionizing Sabah.3

Pernyataan ini jelas menunjukkan bahawa SBBU langsung tidak mempunyai niat untuk

memajukan Borneo Utara terutamanya dalam aspek pembangunan infrastruktur sebaliknya

mereka hanya mahu mengeksploitasi dan membolot kekayaan hasil bumi yang terdapat di

Sabah. Ekoran itulah, SBBU telah menghadkan pelaburan modal untuk pembinaan infrastrukur

di Borneo Utara memandangkan isu tersebut tidak menjadi keutamaan bagi SBBU. Hal ini

sekaligus menjadikan infrastruktur di Borneo Utara mundur berbanding di Tanah Melayu.

Bukan setakat itu sahaja, pengehadan modal SBBU terhadap pembangunan infrastruktur di

Borneo Utara juga dapat dilihat dengan jelas apabila pihak SBBU membina jalan kereta api

hanya sekadar untuk memenuhi tuntutan ekonomi SBBU yang mahu mengeksploitasi getah

2
Sabihah Othman, Pentadbiran Bumiputera Sabah 1881-1941, ( Bangi : Universiti
Kebangsaan Yayasan Sabah, 1985), hlm. 16.
3
Amarjit Kaur, ‘Hantu’ and Highway : Transport in Sabah, Modern Asian Studies , Jil 28,1 (1994) :6

3
dan dibawa ke kawasan bandar. Hal ini dapat dibuktikan dalam buku A History of Modern

Sabah karya K G Tregonning pada halaman 224 iaitu :

The railway provided the only link between the string of rubber estates and the capital,

Jesselton and the outside world. 4

Hal ini jelas membuktikan bahawa pembinaan infrastruktur di Sabah sememangnya

bermotifkan kepentingan pihak SBBU dalam mengaut hasil bumi Borneo Utara dan bukannya

untuk menjamin keselesaan rakyat Borneo Utara pada ketika itu. Oleh sebab itulah, pembinaan

jalan kereta api dan jalan raya di Sabah tidak sehebat dan semaju jalan kereta api dan jalan raya

yang dibina di Tanah Melayu. Dengan itu, terbuktilah bahawa tindakan SBBU yang

menghadkan pelaburan modal merupakan faktor yang menyebabkan infrastruktur di Borneo

Utara agak mundur berbanding di Tanah Melayu.

Di Sarawak juga, Brooke turut mengambil tindakan yang sama seperti yang dilakukan

oleh SBBU iaitu menghadkan pelaburan modal dalam aspek pembangunan infrastruktur.

Seperti yang kita semua ketahui, Dinasti Raja Putih Brooke telah memerintah Sarawak secara

rasmi selama hampir 100 tahun iaitu bermula tahun 1841 sehinggalah tahun 1941.

Pemerintahan ini dipelopori oleh Raja James Brooke, Charles Brooke dan Vyner Brooke.

James Brooke memulakan pemerintahannya di Sarawak pada tahun 1841 sehingga 1868.

Seterusnya, anak saudara James Brooke iaitu Charles Brooke menyambung tampuk

pemerintahan negeri Sarawak pada tahun 1868 sehinggalah beliau meninggal dunia pada tahun

1917.5 Akhir sekali, Sarawak diperintah oleh Vyner Brooke pada tahun 1917 sehinggalah 1946.

Hal ini jelas menunjukkan bahawa Sarawak sememangnya diperintah melalui sistem dinasti

oleh keluarga Brooke. Oleh hal yang demikian, kita dapat simpulkan bahawa pemerintahan

4
K G Tregonning, A History Of Modern Sabah, (Kuala Lumpur: Universiti of Malaya Press,1965), hlm.224
5
Reece, Name of Brooke,( Kuala Lumpur: Oxford University Press, 1982), hlm. 4

4
secara dinasti atau perorangan sememangnya menuntut Brooke untuk lebih cermat dalam aspek

pengurusan kewangan Sarawak.

Ekoran pelaburan modal yang kecil dan terhad, infrastruktur di Sarawak seperti jalan

raya dan jalan kereta api agak mundur dan terhad berbanding di Tanah Melayu. Buktinya,

Brooke hanya mengeluarkan modal yang kecil untuk membina beberapa jalan raya yang

pendek. Hal ini dapat dilihat melalui pembinaan jalan raya sama ada yang elok permukaaannya

mahupun jalan yang dibina berasaskan tanah merah sahaja.6 Jalan - jalan tersebut terdapat di

sekeliling bandar yang lebih besar dan dibina dengan permukaan berbatu -batu seperti yang

terdapat dari Miri ke Lutong. Pembinaan jalan raya yang serba kekurangan itu sekali gus

membuktikan bahawa Brooke sememangnya menghadkan kewangan untuk membangunkan

infrastruktur di Tanah Melayu kerana tidak mempunyai modal yang besar untuk

membangunkan infrastruktur yang selesa kepada penduduk tempatan.

Jika hendak dibandingkan dengan Tanah Melayu, isu ini jelas bertentangan dengan

Sarawak dan Borneo Utara. Hal ini demikian kerana Tanah Melayu diperintah oleh kerajaan

kolonial yang ternyata mempunyai modal yang sangat besar dalam menguruskan negara yang

dijajah. Hal ini dapat dikukuhkan dengan kata – kata Frank Swetenham yang dirakamkan oleh

Armarjit Kaur dalam bukunya yang bertajuk Bridge and Barier pada halaman 8 iaitu :

…… In the administration of malay state , revenue and prosperity follow the liberal but

prudently directed expenditure of public funds especially when they invested in high

class roads, railways, relegraph, water work and everything likely to encourage trade

and private enterprise. The government cannot do the mining and the agriculture but it

can make it profitable for others to embark in such speculations by giving them every

reasonable facility and that what we have tried to do.7

6
Jackson, James C, Sarawak : Satu Kajian Ilmu Alam tentang sebuah negeri yang sedang membangun , ( Kuala
Lumpur : Dewan Bahasa Dan Pustaka , 1976), hlm. 190
7
Armarjit Kaur, Bridge and Barrier, (Singapore : Oxford University Press, 1985), hlm. 8

5
 Kata – kata tersebut jelas menunjukkan bahawa kerajaan kolonial di Tanah Melayu

bersedia untuk membangunkan infrastruktur di kawasan tersebut khususnya jalan raya dan

jalan kereta api bagi memantapkan perdagangan bijih timah dan menarik pelaburan luar

khususnya syarikat swasta untuk melabur. Ekoran itu, muncullah jalan tar yang dibina oleh

pihak kolonial bagi menghubungkan kawasan perlombongan dengan sungai. 8 Setelah itu,

muncullah rangkaian jalan raya berturap sepanjang 2400 km di Perak dan Selangor sekitar

tahun 1895. Pada tahun 1911, rangkaian jalan raya yang menghubungkan Seberang Perai

dengan Melaka pula telah siap dibina manakala jalan raya menuju ke Singapura dari Perlis

turur\t siap dibina pada tahun 1911 higga 1928.

Bukan setakat itu sahaja, bukti pihak kolonial British tidak menghadkan modal untuk

pembangunan infrastruktur di Tanah Melayu juga dapat dilihat menerusi rangkaian kereta api

yang mula berkembang pesat di Tanah Melayu sekitar tahun 1885. 9 Pembinaan jalan kereta

api pertama di Tanah Melayu mula menghubungkan Taiping ke Port Weld.10 Hal ini bertambah

menarik apabila wang pembinaan jalan kereta api tersebut adalah hasil daripada keuntungan

yang diperoleh daripada perlombongan bijih timah di Larut. Di samping itu, perkembangan

pesat laluan kereta api di Tanah Melayu sejak tahun 1885 hingga 1931 sebanyak 20 laluan

sudah cukup untuk membuktikan bahawa sememnagnya pelaburan modal oleh kolonial British

di Tanah melayu amat besar berbanding Sarawak Dan Borneo Utara.11 Oleh itu, sudah terang

lagikan bersuluh kerajaan koloni British mempunyai modal yang banyak untuk pembangunan

infrastruktur di Tanah Melayu. Hal ini sekali gus menunjukkan bahawa pihak British tidak

menghadkan atau mengurangkan modal dalam pembinaan prasarana di Tanah melayu.

8
Amarjit Kaur, Bridge and Barrier, ( Singapore : Oxford University Press, 1985) , hlm. 8
9
Chai Hon Chan, The Development Of British Malaya 1896- 1909 , ( Kuala Lumpur : Oxford University
Press , 1967), hlm. 180
10
Ibid
11
Amarjit Kaur, “Impact of Railroads on the Malayan Economy, 1874-1941” Journal Of Asian Studies, Jil.39,
No. 4 (1980) : 697

6
Fenomena ini ternyata berbeza sama sekali dengan pentadbiran Brooke dan SBBU di Sarawak

dan Borneo Utara.

3.0 Faktor lain yang menyebabkan infrastruktur di Sabah dan Sarawak mundur

Berdasarkan hujah – hujah ampuh yang telah dinyatakan, sudah terbukti bahawa kemunduran

infrastruktur di Sabah dan Sarawak adalah disebabkan oleh tindak tanduk yang dilakukan oleh

pihak Brooke dan Syarikat Berpiagam Borneo Utara (SBBU). Namun begitu, kita harus akur

bahawa terdapat juga faktor lain yang turut mengakibatkan infrastruktur di Sabah dan Sarawak

mundur berbanding di Tanah Melayu.

3.1 Bentuk Muka Bumi

Umumnya, bentuk muka bumi di Borneo Utara dan Sarawak telah menyebabkan infrastruktur

di kawasan tersebut tidak dapat dimajukan sekali gus menyebabkan ia kelihatan mundur jika

hendak dibandingkan dengan Tanah Melayu. Hal ini demikian kerana struktur bentuk muka

bumi di Borneo Utara dan Sarawak ternyata amat berbeza dengan struktur muka bumi di Tanah

Melayu. Hal ini secara tidak langsung memberi kesan sampingan terhadap pembinaan

infrastruktur di kawasan tersebut.

Dari perspektif geografi, negeri Sarawak terdiri daripada sebuah dataran lanar berpaya

yang pada keseluruhannya sedang timbul tetapi hanya beberapa kaki sahaja dari aras laut, lalu

ia menganjur hampir – hampir di sepanjang pantai.12 Dataran ini sangat sempit di antara kedua

– dua muara sama ada muara Sungai Kemena dengan muara Sungai Suai. Di sebelah Barat

Daya Sarawak pula, dataran ini telah telah diganggui dengan adanya gunung dan kelompok –

kelompok gunung yang berhampiran dengan pantai.13 Sebagai contohnya, gunung Sarapi yang

12
Jackson, James C, Sarawak : Satu Kajian Ilmu Alam tentang sebuah negeri yang sedang membangun ,
( Kuala Lumpur : Dewan Bahasa Dan Pustaka , 1976), hlm. 9
13
Ibid

7
mempunyai ketinggian sebanyak 2988 kaki serta gunung gading yang berketinggian sebanyak

2950 kaki.14 Tambahan pula, di Sarawak terdapat juga kawasan bukit yang runcing – runcing

puncaknya dan bersegi segi cerunnya. Kebanyakan bukit – bukit tersebut mempunyai

ketinggian tidak lebih daripada 1000 kaki tinggi. 15 Walau bagaimanapun, semakin ke

pedalaman, keseluruhan bukit tersebut menjadi bertambah tinggi.16 Selain itu, terdapat juga

batu pasir dan batu syal peringkat ketiga yang tegak kedudukannya di sebahagian besar

Sarawak tengah dan utara. Hal ini bertambah buruk apabila kesan hakisan yang tidak sekata

telah menyebabkan satu kawasan rabung – rabung bukit yang berkelar – kelar tinggi, panjang

dan bercerun curam dengan diselangi oleh lurah lurah sempit. 17

Di samping itu, kebanyakan bentuk muka bumi Sarawak Utara terdiri daripada batu –

batu pasir peringkat ketiga yang tebal. Kesannya, rabung – rabung bukit yang bercerun dan

bercuram akan wujud. Oleh hal yang demikian, kita dapat simpulkan bahawa berdasarkan

struktur bentuk muka bumi negeri Sarawak yang berpaya, mempunyai rabung bukit dan cerun

yang tinggi serta lurah yang tidak putus – putus secara tidak langsung telah menghalang dan

menyukarkan usaha pembinaan jalan raya yang kompleks di kawasan tersebut.. Hal ini juga

akan bertambah rumit dan membahayakan memandangkan kawasan berbukit dan berpuncak

tersebut tidak sesuai untuk dijadikan sebagai jalan perhubungan sama ada jalan kereta api

mahupun jalan raya. Keadaan ini juga sebenarnya menyebabkan para penduduk di Sarawak

lebih gemar untuk menggunakan sungai sebagai jalan pengangkutan utama pada masa itu.

Dengan itu, terbuktilah bahawa bentuk muka bumi di Sarawak yang agak mencabar seperti

bercerun atau berbukit bukau dilihat sebagai faktor penghalang untuk memajukan infrastuktur

khususnya jalan raya dan jalan kereta api di kawasan tersebut.

14
Ibid Jackson, James C, Sarawak : Satu Kajian Ilmu Alam tentang sebuah negeri yang sedang membangun ,
( Kuala Lumpur : Dewan Bahasa Dan Pustaka , 1976), hlm. 9
15
Ibid, m.s 11
16
Ibid
17
Ibid

8
 Dalam menyingkap bentuk muka bumi di Borneo Utara pula, kajian menunjukkan

bahawa Borneo Utara memiliki struktur geografi yang bergunung ganang dan hampir 86

peratus hutan meliputi kawasan tersebut. 18 Sebenarnya, gunung- ganang di Borneo Utara

secara tidak langsung telah menghalang proses komunikasi antara Barat dan Timur. 19 Hal ini

juga sekali gus telah menyebabkan berlakunya pemisahan yang ketara terhadap pembangunan

ekonomi serta kependudukan penduduk di sesebuah kawasan.

Selain itu, Borneo Utara dikelilingi dengan tiga buah lautan di sekelilingnya, Di sebelah

Barat ialah Laut China Selatan manakala di sebelah Utaranya ialah Lautan Sulu dan yang

terakhir adalah lautan Celebes. Ketiga tiga lautan ini sebenarnya memainkan peranan yang

amat penting kerana ia umpama jalan perhubungan bagi para penduduk di kawasan Borneo

Utara. Hal ini sekali gus menunjukkan bahawa penduduk Borneo lebih gemar untuk

menggunakan jalan air sebagai jalan perhubungan mereka untuk berkomunikasi antara satu

sama lain kerana mereka bebas untuk keluar masuk melalui perairan tersebut. 20 Hal ini juga

dapat memudahkan para penduduk untuk menjalankan rutin harian. Bukan setakat itu sahaja,

sungai juga melambangkan simbol yang agung kepada penduduk Borneo bagi membina atau

membuka sesebuah penempatan. Hal ini jelas terbukti dalam buku yang bertajuk North Borneo

( Sabah ) : A Study in Settlement Geography karangan Lee Yong Leng halaman 6 iaitu :

But wherever they are, rivers are feautures of great significance in the settlement

geography of North Borneo. 21

Berdasarkan huraian di atas, memang tidak dinafikan bahawa kemunduran infrastruktur

di Borneo Utara secara tidak langsung turut berpunca daripada faktor bentuk muka bumi yang

18
Lee Yong Leng, North Borneo (Sabah ) : A Study in Settement Geography ( Singapura : Eastern Universities
Press LTD , 1965) , ms. 14
19
Amarjit Kaur, ‘Hantu’ and Highway : Transport in Sabah, Modern Asian Studies , Jil 28,1 (1994) :3
20
Lee Yong Leng, North Borneo (Sabah ) : A Study in Settement Geography ( Singapura : Eastern Universities
Press LTD , 1965) , ms. 2
21
Ibid, m.s 6

9
terletak di kawasan tersebut. Hal ini demikian kerana penduduk Borneo Utara masih selesa dan

terikat dengan jalan air sebagai jalan perhubungan utama mereka. Hal ini berlaku disebabkan

oleh faktor geografi Borneo Utara yang kaya dengan khazanah alam seperti sungai serta

gunung ganang yang sangat tinggi.22 Dalam pada itu, gunung - ganang serta hutan tebal yang

terdapat di Borneo Utara juga sebenarnya menyukarkan proses pembinaan infrastruktur

khususnya jalan raya dan jalan kereta api memandangkan ia memerlukan kos dan kepakaran

yang tinggi untuk merancang dan membina infrastruktur yang lengkap tanpa melumpuhkan

ekosistem di kawasan tersebut. Ekoran itulah, pembinaan infrastruktur di Borneo utara agak

terhad dan ketinggalan jika hendak dibandingkan dengan Tanah Malayu.

Kesimpulan

Secara keseluruhannya, saya bersetuju bahawa tindak tanduk pihak Brooke dan Syarikat

Berpiagam Borneo Utara (SBBU) yang menghadkan atau mengurangkan pelaburan modal

untuk pembangunan infrastruktur di Borneo Utara secara tidak langsung telah menyebabkan

kemunduran infrastruktur di Sarawak dan Borneo Utara. Hal ini sewajarnya tidak berlaku

kerana urusan pentadbiran negara pastinya berada dalam penguasaan seseorang pemerintah.

Oleh itu, sebagai seorang pemerintah yang adil dan saksama, beliau seharusnya merancang

perbelanjaan kewangan yang diperuntukkan dengan bijak supaya pembangunan infrastruktur

dapat dilaksanakan dengan jayanya demi kebajikan dan kesejahteraan rakyat. Tetapi, jika

Brooke dan SBBU dilihat dari kaca mata sebagai seorang penjajah, kita dapat simpulkan

bahawa Brooke dan pihak SBBU sememangnya mahu mengeksploitasi dan mengaut hasil

bumi tanah Melayu semata mata tanpa mempedulikan kesenangan dan keselesaan rakyat

tempatan. Oleh sebab itulah, mereka langsung tidak mempedulikan soal kewangan untuk

22
Amarjit Kaur, ‘Hantu’ and Highway : Transport in Sabah, Modern Asian Studies , Jil 28,1 (1994) :3

10
membina infrastruktur kepada rakyat malah sanggup menghadkan peruntukan modal untuk

membangunkan jalan raya dan jalan kereta api.

Walau bagaimanapun, terdapat juga faktor lain yang menyebabkan infrastruktur dan

kemudahan di Sarawak dan Borneo Utara mundur berbanding dengan Tanah Melayu. Misalnya,

tidak dapat dinafikan bahawa faktor bentuk muka bumi Sarawak dan Borneo Utara yang

bergunung ganang, berbukit bukau dan mendap juga menyebabkan infrastruktur di Sarawak

dan Borneo Utara tidak dapat dimajukan dan masih kekal di tahap yang mundur. Tambahan

pula, sungai yang mengalir di Sarawak dan Borneo Utara masih lagi dilihat sebagai jalan

perhubungan yang penting bagi penduduk di sekitar negeri tersebut. Ekoran itulah, masyarakat

di kawasan tersebut masih bergantung kepada sungai untuk dijadikan sebagai jalan

perhubungan. Oleh sebab itulah, mereka seumpama tidak peduli dengan tindakan Brooke dan

SBBU yang tidak memajukan infrastruktur di kawasan tersebut memandangkan mereka tidak

tahu akan kepentingan kemudahan awam ataupun infrastruktur di sesebuah petempatan.

Oleh hal yang demikian, dapatlah disimpulkan bahawa tindak tanduk British

sememangnya menyebabkan kemunduran infrastruktur di Sarawak dan Boreo Utara. Namun

begitu, faktor lain seperti bentuk muka bumi turut mendorong ke arah kemunduran

infrastruktur di Sarawak dan Borneo Utara.

11
Bibliografi

Amarjit Kaur. 1994. Transport in Sabah. ‘Hantu’ and Highway Modern Asian Studies, Jil.
28, No. 1 (1994)

Amarjit Kaur. 1985. Bridge and Barier : Transport and Communications in Colonial Malaya
1870 – 1957. Singapore : Oxford University Press.

Amarjit Kaur. 1980. “Impact of Railroads on the Malayan Economy, 1874-1941” Journal Of
Asian Studies, Jil.39, No. 4 (1980)

Chan Hon Chan. 1967. The development of British Malaya 1896-1909. Edisi kedua. Kuala
Lumpur : Oxford University Press.

Jackson, James C. 1976. Sarawak : Satu Kajian Ilmu Alam tentang sebuah negeri yang
sedang membangun. Kuala Lumpur : Dewan Bahasa Dan Pustaka .

Lee Yong Leng. 1965. North Borneo (Sabah) : A Study in Settement Geography. Singapura :
Eastern Universities Press LTD
.
Reece. 1982. Name of Brooke. Kuala Lumpur : Oxford University Press.

Sabihah Othman. 1944. Pentadbiran Bumiputera Sabah 1881-1941. Bangi : Universiti

Tregonning, K. G. 1965. A History Of Modern Sabah 1881-1963. Kuala Lumpur : University

12