31 Aralık 2019’da Çin’in Hubei eyaleti Wuhan şehrinde ortaya çıkan
SARS-CoV-2 virüsünün sebep olduğu COVID-19 salgını, hızlı bir şekilde 6 kıtada yüzlerce ülkeye yayılmış ve korona virüslerin sebep olduğu ilk pandemi olarak tarihe geçmiştir. 11 Mart 2020’de ilk pozitif vakanın tanımlanmasıyla ülkemizde başlamış olan salgın süreci etkisini arttırarak devam etmektedir (Uğraş Dikmen, Kına, Özkan, ve İlhan, 2020). Salgın hastalıklar, yaşamın her alanında çeşitli etmenler aracılığıyla insanlık tarihine ve toplumsal hayata yön vermiş vakalardan bir tanesidir. Salgın hastalıkların toplumlar ve devletler üzerindeki olumsuz etkileri kaçınılmazdır. Gerek iktisadi gerek siyasi açıdan toplumlar üzerindeki tahribatı oldukça fazladır. Covid-19 pandemi süreci, tüm dünyayı ilgilendiren global bir meseledir. Dolayısıyla dünyanın bir bütün olarak yaşamaya başladığı bu dönem, tarihin farklı biçimde inşa edildiği veya yazıldığı bir süreci ifade etmektedir. Çünkü salgın hastalıklar, insanlık tarihini derinden etkilemiş, siyasî ve toplumsal hayata yön vermiş olgulardır. Çoğu kez devletlere savaşlardan daha fazla kayıp yaşatmışlardır. Ani ölümlere yol açtıkları için tahrip güçleri fazladır. Ayrıca ani ve büyük nüfus kayıplarına neden oldukları için gündelik hayatın alt üst olmasına, tarımsal faaliyetlerin ve diğer üretim faaliyetlerinin durmasına, ticarî hayatın zarara uğramasına kadar pek çok olumsuz etkileri vardır (Yılmaz, 2007). Aslında, neredeyse her yüzyılda meydana gelmiş olan virüs ve salgın hastalıklar çeşitli sosyal ve ekonomik sorunları da beraberinde getirmektedir. Covid-19 salgını yalnızca sağlık sistemini etkilememiştir. Sağlık sistemiyle birlikte yaşamın çeşitli alanlarını da büyük bir çoğunlukla olumsuz halde etkisi altına almıştır.COVID-19 salgını çok boyutlu bir sosyoloji anlayışını da beraberinde getirmektedir.Yeni normaller meselesi bağlamında, salgının etkisiyle ilgili erken değerlendirme ve tartışmalar da söz konusudur. Salgının yol açtığı pandemi hâlinin çok boyutlu sosyolojisinden kastedilenler; sağlık ve hastalık sistemleri, yaşamın sosyolojik, psikososyolojik, siyasal alan, ekonomik düzen ve eğitim sistemleri gibi boyutlarıdır. Çin’de yaşadığımız zaman dilimi, büyük imkânlarla birlikte büyük risklerin de varlık gösterdiği bir ruha sahiptir. Söz konusu riskler içerisinde belki de en tehlikeli olanı, hızlı ve etkili bir şekilde yayılarak bütün dünyayı etkisi altına alabilen salgın hastalıklardır. Küreselleşme sürecinin zaman ve mekân üzerindeki hızlandırıcı ve daraltıcı etkileri, olumlu gelişmeleri hızlı bir şekilde bütün toplumlara taşırken, olumsuz gelişmelerin de aynı hızla yayılmasına zemin sunmaktadır. Turner’ın da ifade ettiği gibi “geleneksel toplumlarda hastalıklar nispeten yerel düzeyde belirli yaşam alanlarıyla sınırlı tutulabilse de günümüz toplumlarında dünya, alışveriş sistemi aracılığıyla küreselleştiği için hastalıkları sınırlı bir alana hapsetmek ve tecrit etmek daha zor hâle gelmiştir.” Dolayısıyla dünya, salgınlar açısından büyük bir risk alanı hâline gelmekte ve salgın hastalıklar, korku tünelleri oluşturarak güvenlik duygusunu aşındırmaktadır. Pandemi sürecinin Türk toplumu ve Türk kültürü üzerindeki sosyal etkilerini ele alacak olursak; Türk toplumu, yapısı ve gelenekleri bağlamında sıcakkanlı ve sosyaliteye önem veren bir toplumdur. Pandemi süreciyle hayatımıza girmiş olan “sosyal mesafe” kavramı ve bu kavramın beraberinde getirdiği kurallara uyma durumu toplumumuzun bireyleri oldukça zorlamıştır. Örneğin; bizler, dış ülkeler tarafından “misafirperver” olarak anılmakta olan bir milletiz ve özellikle bayramlarda veya özel günlerde devamlı diğer insanlarla iç içe olan ve bunu kanıksamış olan bir örfe sahibiz. Bu açıdan baktığımızda, Türk toplumunun pandemi sürecine uyum sağlaması oldukça zor bir durum haline gelmiştir. Pandemi sürecinin belki de sağlık sistemi kadar etkilediği diğer bir etmen ise ekonomik sorunlar olmuştur. Salgın dönemi, arz ve talep tarafındaki etkiler tüm dünyayı büyük bir ekonomik krizin eşiğine getirmiştir. Türkiye, salgının olumsuz ekonomik boyutlarından doğrudan etkilenmiş bir ülkedir. Gündelik hayattan örneklerle özetleyecek olursak; çok alanlı şirketlerin çökmesi ve küçük esnafın iş yapamadığı için yoksulluk çekmesi örneklerini verebiliriz. Ayrıca bu dönemde oldukça fazla işten çıkartmalar ve istihdamda büyük bir ölçüde azalmaya gitme durumu mevcuttur. Ortaya çıkan bu çok boyutlu ve derin kriz esnasında Türkiye ekonomisinin makroekonomik dengeleri yeterince güçlü değildi. Türkiye salgına potansiyelinin altında büyüme oranı, çift haneli işsizlik seviyeleri, mali dengede bozulma ve yüksek enflasyon oranlarıyla yakalanmıştır. Gerek sokağa çıkma yasağı gerek şirket faaliyetlerinin yavaşlaması gerekse potansiyel bir gelir kaynağı olarak görülen turist akışının durması gibi durumlarda bu bağlamda etki göstermiştir. Diğer yandan petrol fiyatlarında yaşanan gerileme ve süregelen ekonomik daralma cari işlemler dengesinde ılımlı bir fazla yaratmış olsa da, cari açığın hala büyük bir sorun olmaya devam ettiği görülmektedir. Covid-19 salgınının yol açtığı durgunluk hali hazırda kırılgan olan Türkiye ekonomisinin birçok sektörünü olumsuz biçimde etkilemiştir. Ancak maalesef, küresel salgın Türkiye ekonomisini makroekonomik dengeler açısından durgunluğa girdiği ve yapısal problemlerin devam ettiği bir dönemde yakalamıştır. Covid-19 pandemi döneminde sınıf ayrımı yapılmaksızın çoğu insan yaşamını yitirmiştir. Bu durum bize aslında temelde; toplumun her tabakasından bireyin yaşadığı ortak bir sorun olarak kabul edebiliriz. Yani Karl Marx’ın sınıf ayrımını ele aldığımızda; hem üretim araçlarını elinde bulunduran burjuvazinin hem de elinde emeğinden başka hiçbir şey olmayan proleteryanın, günümüze indirgediğimizde zenginler ve yoksulların aynı ortak sorunu yaşaması ve güncel hayatlarının birer parçası haline getirmesi durumu bir noktada sınıfsal eşitsizliği ortadan kaldırmaktadır. Fakat diğer bir noktada da sınıfsal eşitsizliği daha da belirgin hale getirmektedir. Örneğin; sokağa çıkma yasaklarında zengin ve üst sınıfa mensup bir kişinin olanaklarıyla, alt sınıfa mensup yoksul bir kişinin olanakları bir değildir. Aynı durum eğitim sektöründe de gözlemlenmektedir. Pandemi sürecinde okulların örgün eğitimden, online eğitime geçmesiyle her öğrenci aynı imkan ve ortamlarda eğitim görememekteydi. Bu durum da eğitimde fırsat eşitsizliğine yol açarak sınıfsal tabakalaşma açıklığını da giderek arttırmaktaydı. Gündelik hayattan sosyolojik örnekler verecek olursak; köy okulunda öğrenim gören bir öğrenciyle, zengin bir ailenin tek çocuğu olarak öğrenim gören bir öğrenciyi kıyaslayalım. Yoksul öğrencinin, okulların online sisteme geçilmesiyle birlikte hızlı bir internete sahip olması gerekmekteydi veya derslerine devam edebilmek adına gerekli iletişim cihazlarına sahip olması gerekiyordu fakat o bunları elde edemedi. Aynı zamanda, ders çalışmaya uygun bir ortamı da yüksek ihtimalle yoktu. Fakat, diğer öğrenci bu imkanların hepsine sahipti. Bu bağlamda aile yapısı da oldukça fazla bir öneme sahipti. Örneğin; özellikle doğu kesimlerde yaşayan kişiler, kalabalık bir yapıya sahip olabilmektedir. Kalabalık ailelerin yaşadığı evlerde, öğrencinin verimli bir öğrenim görmesi pek de mümkün değildir. Salgın dönemi fiziksel olduğu kadar ruhsal anlamda da tüm dünyayı etkisi altına almıştır. Covid-19 pandemi sürecinin Türk toplumu ve Türk kültürü üzerindeki psikolojik etkilerini ele alacak olursak; Toplumda genel bir buhran ve bunalım durumu hakimdir. Bu dönemde yapılan psikolojik araştırmalara göre kişilerde; depresyon, kaygı bozukluğu(anksiyete), obsesif-kompulsif bozukluk gibi psikolojik bozulmalar gözlemlenmiştir. , salgının yetişkinlerde kaygı, korku, öfke gibi olumsuz duygusal tepkilere yol açtığı, stres düzeylerini artırdığı, kaygı bozuklukları, depresif bozukluklar, travma sonrası stres bozukluğu gibi psikolojik rahatsızlıklara yatkınlıklarını artırdığı, intihar düşünceleri, uykusuzluk gibi psikolojik belirtilere sebep olduğu belirtilebilir. Çocuk ve gençlerde ise korku ve endişenin yoğun olarak deneyimlendiği, kaygı bozukluklarının arttığı, bu rahatsızlıkların önlenebilmesi için ebeveynlerinin çocuklarının bilişsel düzeylerine uygun açıklamalar yapmalarının önemli olduğu ifade edilebilir. Salgın ile sahada mücadele eden sağlık çalışanlarının ise kaygı bozuklukları, travma sonrası stres bozukluğu ve depresif bozukluklara ilişkin semptomlarının arttığı, uyku bozuklukları deneyimledikleri, yaşadıkları stres ve çatışmalar sebebiyle etkili problem çözme becerilerinin azaldığı belirtilebilir. r. Pandemi süreci ile birlikte artan stres, kaygı ve depresyon düzeyleri duygusal yeme riskini de artırmaktadır. Böylece bireylerin daha çok şekerli, bol yağlı, sağlıksız besin tüketimiyle birlikte obezite gibi sağlık sorunları ortaya çıkabilir. Devam eden sağlıksız beslenme alışkanlığı ile birlikte bağışıklık sistemi de olumsuz etkilemektedir. Az gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerin diğer birçok bulaşıcı hastalıktan da etkilendiği göz önüne alındığında COVID-19 salgını nüfus üzerinde daha ciddi psikolojik etkiler yaratmaktadır. Bu topluluklardaki sağlık durumu, hastaların takibi, tedavi hakkındaki belirsizlik, COVID-19'un psikolojik etkilerine karşı savunmasızlığını da artırabilmektedi. Literatürdeki birkaç çalışma incelendiğinde, kadınların erkeklerden daha yüksek depresyon riski altında olduğu aynı zamanda strese ve travma sonrası stres bozukluğuna karşı da erkeklere göre daha savunmasız olduğu bildirilmiştir.Son çalışmalarda, COVID-19 pandemisi sırasında anksiyete, depresyon ve stres seviyesinin kadınlarda erkeklerden daha yüksek olduğu gösterilmiştir. Covid-19 pandemi sürecinde değinilmesi gereken bir diğer önemli konu ise toplum alışkanlıklarımızdır. Bunlar; kendi sağlımız ve çevremizdekilerin sağlığından derin bir kaygı ve endişe duymak, uyku düzeninde gözle görülür değişiklikler, beslenme düzeninde dengesizlik, odaklanma ve konsantrasyon bozuklukları, psikiyatrik yardım alma sıklığının artması ve zararlı maddelerin (alkol, tütün vb.) kullanımında artış olarak özetlenebilir. Covid-19 pandemi sürecinde, Goffmanın damgalama kuramından etkiler görmekteyiz. Örneğin, virüs geçiren ve atlatan kişileri salgın döneminin özellikle ilk zamanlarında “virüslü” olarak damgalamak ve kişi iyileşse de zihnimizde onu o şekilde kodlamak.. Sosyal mesafeye uymayan kişilerin toplum tarafından aykırı görünmesi ve dışlanması da Covid-19 salgın döneminde görülen sosyolojik bir durumdur. Virüs ilk ortaya çıktıktan beri, insanlar kendilerinden ve çevrelerinden nasıl uzak tutacakları konusunda bilgi edinmeye çalışmış ve kurallara, özellikle hijyen kurallarına daha çok dikkat etmişlerdir.Salgın dönemleri, kendi süreci içerisinde belirsizlik ve tahmin edilemezlik barındırmaktadır. Bilinmezlik ve belirsizlik, başlı başına kaygı ve endişe uyandıran bir durumdur. Bu durumun virüsle beraber gündelik yaşamda her şeyi etkilemesi ile birleşince, kaygı ve endişe de o oranda artmaktadır Sağlık kurallarına ya da tedbirlere uymayanların, ya virüsü önemsemeyenlerden ya da kültürel olarak samimi ilişkilerin yoğunlukta olmasından kaynaklanmaktadır. Sonuç olarak Covi-19 salgını, küresel bir salgın olması nedeniyle, insanları, toplumları, ülkeleri etkilemektedir. Sınırları hızlı bir şekilde aşması, geçmişte yaşanan risk ve tehlikelerden önemli ölçüde ayrılmaktadır. İlk ortaya çıktığı andan itibaren belirsizliği, olumsuz etkileri ve ortaya çıkardığı eşitsizlikler üzerinde düşünülmüştür. Başka bir ifadeyle dezavantajlı durumlar ortaya çıkarmış ve toplum üzerinde olumsuz yansımaları olmuştur. Bu olumsuz tablonun yanı sıra, değişimin kaynağı olarak önemli farkındalıkların da temelini oluşturmaktadır. Dolayısıyla her riskte olduğu gibi salgınlarda da kendi süreci içerisinde belirsizliği ve tahmin edilemezliğini barındırmaktadır. Virüsten korunmaya çalışsak da virüsün kendisinin ne olduğunun bilinmezliği insanları en çok kaygılandıran durumların başında gelmektedir. Bilinmezlik ve belirsizlik, başlı başına kaygı ve endişe uyandıran bir durumdur.Bu durumun virüsle beraber gündelik yaşamda her şeyi etkilemesi ile birleşince, kaygı ve endişe de o oranda artmaktadır. KAYNAKÇA
Çalışkan, A. ve Erul, R. D. (2021), “Koronavirüs Krizinden Çıkışta Türkiye’de
Alınan Ekonomik Önlemler ve Kamu Politikalarının Önemi”, Vergi Raporu, 256, s.35-58.
TÜRMOB (2020), “Korona Salgınının Türkiye Ekonomisine Etkisi Değerlendirmeler
ve Öneriler Raporu”, Türkiye Serbest Muhasebeci Mali Müşavirler ve Yeminli Mali Müşavirler Odaları Birliği, 503.
Acar, M. (2020). Korona sonrası dünya: ekonomik, sosyal ve akademik hayatta ne
değişecek, ne değişmeyecek? . M. Şeker & A. Özer & C. Korkut (Ed.), Küresel salgının anatomisi insan ve toplumun geleceği içinde (ss. 279-299). Ankara: Türkiye Bilimler Akademisi Yay
Edoğmuş, N. (2020). Kovid-19 salgını anlam yıkımına mı yoksa yeni bir
anlamlandırmaya mı yol açacak?. L. Sunar (Ed.), Covıd-19 salgınının sosyolojik analizi-1 içinde (62-69). Toplumsal Yapı Araştırmalar Programı