Poglaulje

7

Lipidi i tipoproteini
BoZidar Straus, Jozsef Petrik

Lipidi (ili masti) imaju znatajnu ulogu u ljudskom organizmu, oni su izvor

fl,:',ffi[f1l,|li,fifi-* 'i,o
Fosfolipidi

Glikolipidi
Neosapunjive wari

Lipidi u organizmu
Apsorpcrja lipida

lipidiukn*
Masne kheline

125 177 () dasnidke molekule. j:: Pod nazivom lipidi razumijeva se skup raznolikih kemijskih spojeva kojima 729 ,n je zajednidko svojstvo da su netopljive u vodi, a topljive u nepolarnim organ60 skim otapalima, kao 5to su eter, kloroform, petroleter i sl.
13? 135 136

energije, mogu stvarari energijske priduve, glavni su sastojci stanidnih membrana te su znadajni u stanidnoj signalizaciji, bilo kao steroidni hormoni bilo kao

Pmstaglandini Triglireridi Fosfolipidi (olesterol

137
138

7J.

Klasifikacija i kemija lipida

Ima nekoliko klasifikacija lipida. Mogu se podijeliti i na sledeii nadin: 1. H#;:l**r,ip0pr0reina T jednostavni lipidi: a) triacilgliceroli ili trigliceridi ili neutralni lipidi i b) voskovi 143 r# te 2. sloteni lipidi: a) fosfolipidi, b) glikolipidi i c) neosapunjive tvari. Apolipoproteini 144 Jednostavni lipidi sadrZavaju samo masne kiseline i neki alkohol. U lipidima lleabdiramlipwnrrina 145 je alkohol glicerol, a u voskovima je to neki alkohol veie molekularne mase (celipoproteina '" ,ou tilni' miricilni)' tt*,nri't-itto,o-i-J,nii,
Klasifi kacija

lipoproteina

Funkcija apolipoproteina

Poremecajimetabolizma

147

Sekundarne

hiperlipoproteinemije
lipoproteina

151 151

Laboratorijska drlagnostika poremeiaja

uetodeodredivaqpromentndJe 7.1.1. Triacilgliceroli (trigliceridi)
lipidr,lipopmteinaiapolipopmtelna
Metodeodredivanjakoncentracijetriglicedda Metodeodredivanjakoncentracijekolesterola
153

u trigliceridima su hidroksilne skupine glicerola MetodeodredivaniaHDl-kolesterola 156 lititim masnim kiselinama. Metode odredivanja LDl-kolesterola Hr- C- O- R Metodeodredivanja koncentncijelipoproteina(a)
155 157 158 158

15i

esterificirane istom ili raz-

lzvorvarijacija u odredivanju lipida i

lipoproteina

Metodeodredivanjakoncentracijeapolipoproteina 159
Noviji analiti vezani uz metabolizam lipoproteina, aterogenezu i kardiovaskularna

H-c-o-&
H2-

oSte(enja

C-O-&
u organizmu jesu zasiiene i
nezasiiene

160

Sve masne kiseline koje se nalaze

masne kiseline s parnim brojem C-atoma. Masne kiseline s 4-8 C-atoma teku-

124

Lipidi i

lipoproteirui 125

one s 8-12 C-atoma imaju uljnu konzistenciju, a one s viSe C-atoma su tvrste. Osim zasiienih masnih kiselina, u organizmu se nalaze i jednostruko ili viSestruko nezasiiene masne kiseline (tabl. 7-1.).
6e su,

Tablica 7-1. Masne kiseline

maslatna
kapronska

4 6 8
10
12

cHJCH2)2COOH

cH3(cH2)4cooH cH3(cH2)6cooH cH3{cH2)scooH cH3(cH2)rocooH
cH3(cH2)12cooH

kaprilna
kaprinska Iaurinska miristinska

't4
16 18

palmitinska
stearinska arahidinska lignocerinska

cH3{cH2}rlcooH
cH3{cHa16cooH
cH3(cH2)18cooH cH3(cH2)22cooH
1

20 24
16

palmitoleinska
oleinska nervonska

CU(CH2)?CH : CH(CH,)'COOH
CH3(CF|2)7CH : CH(CH')?COOH CH3{CH2)?CH : CH(CHr) r 3COOH

t8
24
18 18 2A

1

1

linolna
linolenska arahidonska

2 3

CH3(CH')4CH : CHCHTCH : CH(CH')?COOH
CH3 CH2 CH : CHCHTCH : CHCHTCH : CH{CH2)7COOH CH3{CH2}4CH : {CHCHTCH)3CH(CH2)3COOH

4
se

organizmu najvi$e nalaze palmitinska, stearinska, palmitoleinska i oleinska kiselina. Vi3estruko nezasiiene linolna, linolenska i arahidonska kiselina za organizam su esencijalne, 5to znaii da ih treba unositi hranom, jer se ne mogu sintetizirati. Te viSestruko nezasiiene kiseline, nazvane i vitaminom F, porebne su za pravilan rast i pravilno obavljanje metabolidkih procesa u kojima tvore ishodiSne molekule za biosintezu niza medijatora poput prostaglandina, leukotriena i dr. Tligliceridi u ljudskom organizmu mogu stvoriti energijske priduve, ponajprije u potkoZnome tkivu, ali i u drugim dijelovima tijela. Oni su energijski najbogatiji prirodni spojevi (39 kJ/S). tigliceridi su netopljivi u vodi. Dodatkom luZine (NaOH ili NarCOr) ili proteina daju stabilnu emulziju, jer se oko kapljica lipida stvara haptogena opna sapuna ili proteina koja sprjedava sjedinjavanje manjih u veie kapi. Kuhanjem s NaOH ili KOH trigliceridi se saponificiraju i stvaraju se slobodni glicerol i odgovarajuii sapuni, tj. natrijeve ili kalijeve soli masnih kiselina. TaliSte lipida ovisi o odnosu zasiienih i nezasiienih masnih kiselina te o duljini lanca masnih kiselina. Tali5te se smanjuje s relativnim porastom nezasiienih i masnih kiselina kraiih lanaca.

Od navedenih masnih kiselina, u ljudskom

7.1.2. Fosfolipid

i

Fosfolipidi (ili fosfogliceridi) sasavlieni su od glicerola esterificiranog dvjema masnim kiselinama, od kojih je barem jedna nezasiiena, i fosfatne kiseline na koju jevezanajoS jedna du5ikova
baza. Kao duSikovebazeu fosfolipidima sluZe kolamin (aminoetilni alkohol) i

kolin (oksietil-tri-

metilamonijev hidroksid) te aminokiselina serin (a-amino-p-oksipropionska kiselina):

126

Poglaulje 7

cH20H
cH2NH2

cH2-cHr-oH
N(CH3)3

CH.,OH

CHNH, COOH

OH
kolamin

tt-

kolin

serin

Prema tome koji od navedenih duSikovih spojeva sadrZavaju, fosfolipidi se dijele na:
1.

kefaline (fosfatidil-kolamin),2.lecitine (fosfatidil-kolin) i 3. fosfatidil-serin:
lt

o cH2o-c-R,

lo Itt cHo- c-& lo Irr
tlt OH

o cH2o-c-R,
il

cH2o- p-ocHzcH2NH2 cH2o- p-ocH2cHrN(cH3)3 cH2o-

lo lIt cHo- c-& lo Irr
OH

o cH2o-c-R,
il

lo Irr cHo- c-&
loNH, I tt
I

P-ocHf cH-cooH

l-

OH

OH
a-fosfatidil-serin

a-kefalin

a-lecitin

Svi se fosfolipidi sastoje od dvaju ugljikovodikovih lanaca koji dine nepolarni dio moIekule te od polarnog dilela koji sadrLavafosfatnu skupinu uz odgovarajuie supstituente.

Fosfolipidi su ropljivi u alkoholu i u ostalim organskim orapalima, ali se ne rope u aceronu. Kefalini su slabije topljivi u alkoholu od lecitina. Fosfolipida ima u membranama gotovo svih stanica, a osobito su njima bogate stanice SZS-a. U krvi se transportiraju vezani u lipoproteinima, a najviSe ih ima u lipoproteinima visoke gustoie (a-lipoproteini). Lecitini, kefalini i fosfatidil-serin nazivaju se zajednidkim nazivom monoaminofosfaddi, jer svi sadriavaju jedan du5ik. No, ima fosfolipida koji ne sadrZavaju duSikovu bazu. To su inozitolfosfaddi ili lipoziroli. Ovi spojevi umjesto glicerola imaju hidroaromatski alkohol inozitol esterificiran s dvije molekule fosfatne kiseline, na koje su vezane dvije masne kiseline:
OH
I

i-l-oocR,
HO HO

oH ort
I

o

-

o

i -oocR,

inozitolfosfatid

Inozitol fosfatidi su po topljivosti slidni kefalinima. Ima ih u mozgu. Posebnu skupinu monoaminofosfatida tine acetal-fosfolipidi ili plazmalogeni. Plazmalogena ima u iivtanome tkivu, jetri i, manje u drugim organima. U plazmalogenima, umjesto dviju masnih kiselina, nalazi se aldehid masne kiseline yezan za glicerol u obliku acetala, a ue(a hidroksilna skupina glicerola, kao i kod drugih monoaminofosfatida, esterificirana je fosfamom kiselinom na koju je vezana du5ikova baza:

'l p *-?:o o .N(CH3)3 ?i OH sfingomiielin Sfingomijelini su topljivi u vruiem eteru i alkoholu.CHz. tJ tu skupinu ubrajaju se cerebrozidi. nego aminoalkohol sfin- oH cH3(cH2) "- cH. Cerebrozidi.3. U sfingomijelinima je fosfatna kiselina esterski vezanana primarnu OH-skupinu sfingozina. a nalaze se i u krvi. pogI.rcH-criH3r HC-O' Sfingomijelini gozin: su diaminofosfatidi koji ne sadriavaju glicerol.24.'-CH:Cn-EH-CH.g_ol loH Ir H2C-O. u Niemann-Pickovoj bolesti (v.cH.CH.cH.cH.. a veie se koncentracije nalaze u iivianome rkivu. sadrZavaju zasiiene i nezasiiene masne kiseline s 24 C-aroma u lancu (tabl. LJ raznim tkivima. fosfame i jedne masne kiseline.oH sfingozin T".cH. 7-2. Osim alkohola. 7.3n.).OH I masnakiselina sfingozin galaktoza lg Cerebrozida ima u malim koncentracijama u mnogim tkivima.). masne kiseline i Seiera galaktoze. O. pogl. slezeni i u drugim tkivim a nalazi se npr. .a masna je kiselin ayezanaamidnom v€zom.P-OCH2CH2NH2 o a-palmital plazmalogen il | .(CHOH)1 CH.cH. a iz hladnog se taloZe. koje su Yezane amidnom vezom na sfingozin. 24.cH.9H.cHz- cH2. sadriavaju dulikovu bazu vezanu na fosfatnu kiselinu: cH3(cH2) "- OHNH ? cH:cH. a rjede od gluko ze. bilelol moZdanoj tvari i u mijelinskoj ovojnici iivaca.). Poveiana koncentraclia sfingomijelina u jetri.Lipidi i lipoproteini 127 H. sulfolipidi (ili sulfatidi) i gangliozidi.1. te heksozu yezanu preko primarne OH-skupine sfingozina: *-?:O OH NH CH3(CH2). Ima ih u SZS-u. koji su dobili naziv po rome 3to ih ima u mozgu. Glikolipidi Ovi sloZeni lipidi gradeni su od alkohola sfingozina.o . dok su n. a posebno u jetri i slezeni velike se kolidine nakupljaju u Gaucherovoj bolesti (v.rop!i1'i u aceronu.

tzv. Gangliozidi su glikolipidi koji sadriavaju masnu kiselinu s 22 ili 24 C-atoma..cH.cH. Masne kiseline u cerebrozidima kerazin nervon cerebron (frenozin) lignocerinska nervonska cerebronska oksinervonska lltr]aOOtCH CH3{CH2)7 - = CH - {CH')'3COOH CHr(CH2)2r CH3(CH2). glukoze i galaktoze te heksozamr' Sulfolipidi se na: COOH COOH c:o I I C:O I I CH.o.cH. ciklopentanoLJ ovu se skupinu ubrajaiu steroli perhidrofenantrensku jezgru : . kolesterol. Svi ti spojevi imaju u osnovi opiu policikliiku strukturu. heksozamin i neuraminsku ili sijalinsku kiselinu. samo je na C-6 atom galaktoze jo5 i sulfatna kiselina: OH_NH-COR CH3(CH2). o. Zudne kiseline. HOCH HCNH. - CHOH - COOH (CH2)12CHOH oksinervon CH = CH .128 Poglaulje 7 Tablica 7-2.4. heksoze.1. U raznim su gangliozidima razliditi odnosi i vrste heksoza. HOCH tI I HCNH-CO-CH2 HCOH HCOH HCOH I I cH2oH neuraminska kiselina I cH2oH sijalinska kiselina (acetil-neuraminska kiselina) I 7. t' HCOH HCOH HCOH I I I t' CH. steroidni vitamini i steroidni hormoni. Neosapunjive tvari i steroidi.s.(cHoH)'.COOH Yezana Sulfolipidi sadriavaju iste sastojke kao i cerebrozidi. zatim sfingozin.'-CH:CH-Cu-E"-?".oH t6 ? sulfolipid takoder nalaze u moZdanim stanicama.

preko torakalnog masne kiseline transportiraitizenterocita nadin se i".nu mogu takoder imati razliditu prostornu orijentaciju. Ako je funkcionalna skupina tih iznad ravnine. Razni steroli i steroidi razlikuju se Po broju dvostrukih veza i funkcionalnim skupinama (najdeSce OH i CH3-skupinama) na osnovnom steranskom C-5 atomu prsrenu. guSteradna lipaza. kao a-izomer. oznaduje se kao p. a u koprort"rronu je prr.rola. a a-poloLaj iscrtkano (---OH). A zavijen pod pravim kutom Prema Prstenu B.. a samo vrlo malo kao slobodne masne kiseline. krvlju u jetru i u masne stanice.. a glavni Proces probave i resorpcije lipida odigrava se u tankome crijevu.r"ioog rlk" hpidi se u crijevu emulgiraju i na te fino emulgirane destice s velikom povriinom ilidrolitiif.oi. prsteni A i B mogu zauzetidvrje prostorne konfiguracije. 7.1. fosfolipidima. i o njemu ovisi njihovo fizioloSko djelovanje. Masne se kiseline nalaze esterificirane u neutralnim lipidima. ni. Kod kolesterola je hidroksilna skupina na C-3 u Prstenu A u p-poloLaiu: HO Samo OH. osobito u sludaju steroidnih hor- "rirrr. 7. Inade su to spojevi vrlo razliiitih fizioloSkih svojstava' ili potencijalne aktualne centara viSe sadriava struktura tot istoj osnovnoj strukturi.. DospjevSi u enrerocire. a ako je ispod ravnine. glikolipidima i kolesterol-esrerima.. dok OH-skupina u a-poloZaju ne reagira. Ako se reducira dvostruka Yeza ne su u ravniU kolestanonu Lol."rrnine prsten". One se apsorbiraju mko Sto se veiu sa iutnim ki.r.prrt. mona. Funkcionalne skupine .rt. Steroidna Rezultirajuii srereo izomerizam od velike je vaZnosti. Na taj . a kao steroidi derivati s hormonskom aktivnoSiu. iznad ili ispoi .r"rrrko. p-poloZaj se oznaiuje punom crtom (-OH). palmitoleinska i oleinska kiselina. te srearinska.r" proreina stvar"lo liilo-ikrone koji se limfom. osim oleinske i palmitoleinske.rit.skupina u p-poloiaju reagira s digitoninom. U pisanju formula spojeva.Lipidi i lipoproteini 129 Zajednidko im je s lipidima da se otapaju u organskim otapalima. Kao sreroli oznaiuju se alkoholni derivari sterana koji nemaju hormonsko djelovanje..njihovu kemijsku reaktivnost. kao i po alifatskom lancu na C-L7 atomu.rril. masne se kiseline oslobadaju i veZu Ponovno s i traglicerolom stvarajuii trlgliceride.r" r.1i""r" i kolesterolom. najieSie palmitinska. Glicerol je topljiv u vodenoj sredini i lako se apsorbira. uz neito kolesterola.2.ia.i.2. Djelovanjem iutnih kiselina iz Luti i alkalija g. fosfolipida duktusa. Lipidi u organizmu U organizmu su u lipidima masne kiseline s parnim brojem C-atoma. Prenose u cirkugo. nalaze u manjim koncentracijama. a i metabolizam im je dvrunasro povezan s merabolizmom lipida. ito odreduje i.a". dok se masne kiseline s manjim brojem C-atoma one s vije od 18 C-atom a i nezasitene.. Apsorpcija liPida vrlo mali dio hidrolizira. Ovi egzogeni trigliceridi. dok Lipidi se unose u tijelo hranom. Zato se digitonin upotrebljava za razdvajanje tih spojeva. U ieludcu se je apsorpcija masnih kiselina sloZeniji proces.. U organizmu je kolesterol ma- tidni spoj izkojegnastaju drugi steroli i steroidi.

Leukociti su bogati lipidima. Lipide u organizmu dine rezervni lipidi. krv transportira i lipide iz depoa u jetri i odatle u druge organe. Znaiajke staniinih i depo-l i pida fosfolipidi. Lipidi krvnih stanica manje variraju u raznim fizioloSkim i patoloSkim stanjima od lipida u plazmi. 7. 7-3. kako se to naziva. Rezervnih ili depo-lipida ima najviSe u potkoZnome rkivu. kad njihova koncentracija u krr-i poraste. Neki tzv.avaju promjene u metabolizmu i mobilizaciji lipida. Lipidi su za to pogodniji od ugljikohidrata i proteina lipidi pak sastavni dio svake stanice. Tablica 7 -3. Pod normalnim uvjetima lipidi seruma u iste osobe vrlo malo variraju i tijekom duljeg razdoblja. Zbogtoga stupanj mobilizacije rezervnih lipida ima veliki utjecaj na koncentraciju lipida u krvi. dok lipidi krvne plazme ili seruma tvore lipide u transportu u tkivo i iz tkiva. pa nakon masnih obroka. mogu prehranom promjenljiva deponirani u masnim stanicama depo hranjivih tvari lako se boje lako se ekstrahiraju se mijenjati koncentracija oblik uloga specifitan sastojak citoplazme i membrane stanica moguinost detekcije mogutnost ekstrakcije teiko se otkrivaju bojenjem jer su kompleksnovezani teiko se ektrahiraju DepoJipidi ne mijenjaju se nakon apsorpcije i sinteze u crijevnoj stijenci. integralni dio tih stanica. trigliceridi u mezenhimalnim stanicama ili u masnim stanicama. Za odredivanje lipida bolje je rabiti serum nego plazmu. dok masne kiseline s kratkim lancem ulaze u portalni krvotok i jetru. Hilomikroni su destice promjera oko 1. a i slobodni je kolesterol neSto niZi (ima ga u eritrocitnoj membrani). U krvnim stanicama lipidi su strukturni. Lipidi u krvi Lipidi krvne plazme i krvnih stanica medusobno se razlikuju. Rezervni lipidi u rim depoima karakteristidnog su sastava za pojedine iivotinjske vrste. na kojima se jade odrai. te lipidi koji dine strukturni dio stanica. omentumu. do rzv. masne infiltracije (steatoze) jetre i do promjene koncentracije lipida u krvi. serum za analizu lipida smije biti hemolitidan. ali se na njihov sastav moZe donekle utjecati prehranom. Osim apsorbiranih lipida. minimalno kolesterol-estera. glikolipidi. mlijeinim Llijezdama.000 nm. pospjeSuju transformaciju lipida u jetri (sinteza sloZenih lipida. steroli kemijska priroda rrigliceridi se specifiinost kemijskog sastava specifitniza svako tkivo i ne mijenjaju stalna za svakiorgan sastavni dio stanitne strukture prehranom specifiiniza pojedinu vrstu. posebno fosfo- lipidima. mezenteriju i uperianalnoj regiji. Ukupni lipidi u eritrocitima ne5to su niZi nego u serumu. lipemidan. tj. Funkcija rezervnih lipida jest da organizmu osiguravaju rezervni materijal zaizgaranje. uglavnom kefalina. tj. jer antikoagulacijska sredstva mogu mijenjati osmotidke prilike u krvi. prije svega fosfolipida). Strukturni su (tabl. Eritrociti sadriavaju gotovo dvaput viSe fosfolipida nego serum. serum postaje mlijeino zamuien ili. energiju. metionin ili inozitol. ne . dok strukturni lipidi trebaju proii jetru. kojih je oko 50-600/o u odnosu na ukupnu kolidinu fosfolipida. lipotropni dimbenici.130 Poglaulje 7 duljih lanaca.). Zbog navedenih razhka izmedu seruma i krvnih stanica.3. a to su kolin. Sadriavaju manje triglicerida. Njihov je sastav karakteristidan i konstantan zapojedine vrste tkiva i na njih se ne moie utjecati prehranom zbog veie kaloriine vrijednosti. gdje se pregraduju u pogodan oblik. Poremeiaji u vezi s lipotropnim dimbenicima mogu dovesti do nakupljanja lipida u jetri.

Na koncentraciju lipida u serumu utjedu 'l ii . fosfolipida i triglicerida. Za razllku od-rr. pa je i koncentracija ukupnih lipida i ukupnih masnih kiselina manja. depresivnih bolesti i poremeiaja meabolizma lipida (Niemann-Pickova bolest. Utjecaj guSteraie.njihovih frakcija poveian a zavrijeme trudnoie. nikotinske kiseline i biotina pogoduju masnoj infiltraciji jetre i zato uzrokuju hipolipidemiju. fosfot i tetraklorugljik djeluju toksidno na jetru i uzrokuju najprije prolaznu hiperlipidemiju s mobilizacijom rezervnih lipida.rornr. Veie kolidine tiamina. akumih infekcija. osim kolesterola dija se koncen uacija nesto smanjuje. Nedovoljna prehrana uzrokuje smanjenje koncentracija ukupnih lipida. Takoder je koncentraciia lipida i svilr. dok veronal i luminal dovode do hiperlipemije. 7-4.^o.. potpuni posr uzrokuje poveianje koncentracije lipida.douoljne prehrane. a dosta rano poveiava .). Prednji retanj hipofize pospjeSuje masnu infiluaciju jetre. ribofavina. Koncentracija rriglicerida i kolesterola smanjuje se i nakon intenzivne tjelesne aktivnosti. povezan je s -etabolizmom ugljikohid rara. i pojedini lijekovi i kemikalije. U djece serum sadrL. jer se energijske potrebe organizma zadovoljavaju razgradnjom tjelesnih sastojaka. kronidnih bubreinih bolesti. Gaucherova bolest). odnosno inzulina. p? tako i masnih kiselina. Tomu ie uzrok pojadana mobiliza.rol". u Seiernoj bolesti i fosfolipidi. l + + + + + + + 0 + + + + t+) + 0 + . Kloroform.Inzulin stimulira sintezu lipida i djeluje antiketog. fosfolipida i ukupnog kolesteiola. a poveiava se i udio slobodnog kolesterola. Utjecaj fiziolo5kih iimbenika na koncentraciju lipida u serumu djettnjstvo da puberteta menstruacija ffudhofa matniobrak nedovoljna prehrana post + poveiana.a s druge straneiegulira koncentraciju lipida u serumu. poveiane su u hipofunkciji. Seierne bolesti. obratno nego na bazalni metabolizam. Narkoza eterom uzrokuje hiperlipidemiju zboginhibitornoga djelovanja etera na metabolizam ugliikohidrata. a u doba puberteta doseZu koncentracije u odraslih osoba. Tiroksin iz Stitnjade utjede na koncentracije lipida o . tj.. U vrijeme menstruacije lipidi su neSto vi5i.ija lipida iz depoa. Pritom u hipofunkciji Stitnjace osobito raste koncentracija kolesterola. odr"rlih osoba. te se pojatavaju anabolidki procesi i stvaraju masne rezerYe. U tom sludaju osobito je poveiana koncentraciie neesterificiranih masnih kiselina i kolesi. dok se trigliceridi ne mijenjaju. I i ir ili ri $ Koncentracije se podinju poveiavati vei u Prvom trimestru trudnoie. kolestatske iutice. poveiana koncentracijalipida nalazise kod hipofunkcije Stitnjade. a smanjene u hiperfunkciji Stitnjaie.1. koja se smanjuje vei pred menstruaciju.Lipidi i lipoproteini 131 Tablica 7-4. osim koncentracije ukupnog kolesterola. a slobodni kolesterol moZe i porasti. a zatim hipolipidemiju kad je jetra vei jako o$teiena. Kolesterol je u djece relativno viSe u slobodnom obliku nego . U nedostatku spolnih hormona smanjuje se oksidacija u organizmu. Sve se te koncentracije postupno poveiavaju.smanjena. Na koncentracije lipida u serumu utjetu i endokrin e Llijezde.0 nepromijenjena Na koncentraciju ukupnih i pojedinadnih lipida u serumu utjedu raznl dimbenici (tabl. Esrrogeni hormoni smanjuju koncentracije lipida u serumu. nefroze. u starosti su lipidi nepromijenjeni.avamanje kolesterola.

7-1. a serijom reakcija produljivanja lanca za 2 C-atoma nastaju masladna. Karnitin je spoj koji se dobiva prehranom ili se sintetizkaizlizina reakcijama koje ukljuduju prijenos metilnih skupina sa S-adenozilmetionina i reakcije oksidacije zakojeje potreban vitamin C. todnije. npr. koji je potreban za konadnu oksidaciju acetil-CoA nastalog djekom p-oksidacije masnih kiselina.132 Poglaufe 7 se i koncentracija neesterificiranih slobodnih masnih kiselina. Smanjena koncentracija lipida nalazi se kod hiperfunkcije Stitnjade (Basedowljeva bolest). i NADH r) iz koiih se u procesu stanitnog disanja i oksidacijske fosforilacije dobiva AIP + R-COOH -+ AMP-OCR + H4P2O7 AMP - OCR + HS - CoA -+ R. gladovanju. Masne kiseline Metabolizam.3. zbog manjka metabolidkog produkta ugljikohidrata. 7. Do ketonemije i ketonurije dolazi: 1. U svakom ciklusu reakcija oni se otpu5taju kao acetil-CoA. Aktivacijom nastale palmitinske kiseline nastaje palmitoil-CoA izkojegprocesom elongacije nastaju ostale masne kiseline. kronidnim infekcijama i shizofreniji. Nastali acetil-CoA u zdravih osoba ulazi u ciklus limunske kiseline u tkivima (npr. Masne se kiseline. mogu se u krvi i mokraii pojaviti ketonski ili acetonski spojevi. Masne se kiseline sintetiziraju uglavnom (na kompleksu masnokiselinske sinaze) u citosolu jetrenih stanica te manjim dilelom u stanicama adipoznoga tkiva. manjku ugljikohidrata u hrani ili prehrani s mnogo lipida uz malo ugljikohidirata i u Seiernoj bolesti. Prije procese razgtadnje masnih kiselina potrebna je prethodna aktivacija (proces koji se dogada u citosolu ili mitohondrijima) masne kiseline s AIP-om (uz acil-CoA sintetazu) re povezivanje s CoA u acil-koenzim A (acil-CoA): aktivnosti acetil-CoA karboksilaze. U kolestatskoj iutici poveiava se i koncent racija slobodnog kolesterola. Biosinteza masnih kiselina odvija se na multienzimskom kompleksu u citoplazmi stanice. mi5iii). kapronska. Nagomilani acetil-CoA kondenzira se u p-hidroksi-p-metilglutaril-CoA . cirozi jetre. acetil-CoA nastao njihovim metabolizmom. Glavni izvor ugljikovih atoma za njihovu sintezu jesu ugljikohidrati iz hrane te neke aminokiseline. Regulacijaprocesa sinteze masnih kiselina odvija se kontrolom velika kolidina AIP (sl.). U mitohondriju se zatim aktivirana dugolantana masna kiselina u obliku acil-CoA nizom reakcija p-oksidacije skraiuje za po dva C-atoma.1. kaprilna i tako sve do palmitinske kiseline. prema Knoopu. Ketonski spojevi nastaju iz masnih kiselina zbog njihove nepotpune oksidacije. dok skraieni acil-CoA ulazi u ponovne reakcije p-oksidacije. Ketogeneza. piruvata. Kao izvor reduktivne energije u procesu sinteze sudjelule NADPH2 nastao u pentoza-fosfatnoj skretnici. tuberkulozi. Pod tim se nazivom razumijeva acetoctena kiselina. pernicioznoj anemiji. ne srvara se dovoljno piruvata za sintezu oksaloctene kiseline i onemoguiena je sinteza limunske kiseline. razlaLu u procesu p-oksidacrje koji se dogada u mitohondrijima stanica. p-hidroksimaslaina kiselina i aceton. Osobito su smanjene koncentracije kolesterola i triglicerida u degenerativnom te5kom hepatitisu. a iz njega mogu u jetri nastari i ketonski spojevi.CO - SCoA + AMP. Taj spoj prenosi dugolandane masnokiselinske skupine kroz unutarnju membranu mitohondrija.U odredenim fiziolo5kim i patolo5kim stanjima. anemiji zboghemoragije. odnosno oksalacetata. kada nedostaju ugljikohidrati (gladovanje) ili kad je poremeien njihov metabolizam (Seierna bolest). t/ procesu razgradnje znatajnu ulogu ima i karnitin. tI ovom se procesu stvara acetil-CoA i velika kolidina reduciranih koenzima (FADH. Sinteza zapodinje s acetil-CoA. Naime. pa se acetil-CoA nagomilava.

cH3-cH2- ^ 11 rno L-3-ketoacil-CoA cur-ctscon '\*toon' to butiril-coA CHr-CH: Cn-C(Con I cH3 -cH-c ar'-c/dscoa runo lo fz- r rHro p-hidroksibutiril-coA At f. 14 .o I cH3(cH2)"- [l- tt'- z.r. HO-CH cH3(cHJ"CH2 masna kiselina - CH2 - COOH l'l H2C -COOkarnitin CH.5-acil-karnitin-translokaza.- o L-3-hidroksiacil-CoA itd.rol I CH3^. cH.dehidrogenaza L-3-hidroksiacil-CoA kratkih lanaca izomeraza. 3-acii-Consintetaza.o CH3(CH2)"-CH-CH *--"raoo -C( _//o t}]fl* -C CH3(CH2)" : -ttraoo ttJ'g enoir-coA "12'13 ii.o *\o c cikrus rimunske ^ kiseline (misiti) 1. 15 .): - 'u''t ketoni(jetra) [-. unutarnja membrana mitohondrija acil-karnitin I-roo .r. 10 .dehidrogenaza acil-CoA srednjih lanaca (MCAD). [t. p-oksidacija masnih kiselina. *l- staniina membrana masna kiselina .dienoil-coA reduktaza. 12 . 18 enoil-coA lanaca.'t't l*toot. 2 ..dehidrogenaza acil-CoA kratkih lanaca (SCAD).n ('to.-clroo(\ -rffi NADH.hidrataza enoil-CoA dugih lanaca.dehidrogenaza L-3-hidroksiacil-CoA dugih lanaca (SCHAD). 13 .4-karnitin-palmitoil-transferazal(CPTI).elektron-transferflavoprotein (ETF)..vezni protein vanjska membrana mitohondrija karnitin cH3(cH2)n -cH2-cH2-c o cH3(cH2)n acil-CoA -cH2-cH2 -c'/ to-5t acil-karnitin cH.Lipidi i lipoproteini 133 CH.6-karnitin-palmitoil-transfe raza ll (CPT ll).To'' CH.dehidrogenaza dugolantanih acil-CoA (LCAD) 8 .cH. 1 1 .19 . kratkih tiolaza3-ketoacil-coA 17 lanaca.rl!ll'-t"o ^ rC" cH. 1 - prijenosni protein masnih kiselina. - .dehidrogenaza elektron-transfer-flavoproteina IETFD).hidrataza enoil-CoA kratkih lanaca.-coo- . 16 .SCoA + acetoacetil-CoA CHr(-5gsx acetil-CoA Slika 7-1. 7 . H.(cH.tiolaza 3-ketoacil-CoA dugih [1CHnO). .9 .-N-CH3 CH.-C(SCol '-C-C 8 | /nsc"a 'o . -1-tt' cH3 *l- CH.prijenosni sustav karni- tina.

U cirkulaciju alaze iz masnoga tkiva i ftrvlju se rransportiraju . o aceton I +HrO _ -. 3 CH. osim neesterificiranih masnih kiselina. miokardu i u drugim tkivima. Neesterificirane masne kiseline (slobodne masne kiseline). ako ga je malo.). jer se aceton. non esterifcdfatty acids) ili slobodne masne kiseline (FFA. B-hidroksimasladna kiselina cH3-c-cH3 aceton Slika 7-2. -C -SCoA oo NADH+H* cH3-c-cH2-c-oH acetoctena kiselina I lo \il -. Aceton najprije prelazi u enolni oblik i s molekulom vode stvara propandiol. 7-2. Pri poveianim koncentracijama ketonskih spojeva u krvi govori se o ketonemiji (acetonemiji). Buduii da su. engl. Ukupne esterificirane masne kiseline. Masne kiseline nalaze se u svim tipovima lipida. Neesterificirane masne kiseline (NEFA. 5. sve masne kiseline esterificirane u trigliceridima. ooHo iltil C-CH'. engl. pa njihova koncentracija djelomidno odratava i koncentraciju lipida u serumu.e u acetar i formilni ostatak: CH3-C-CH. metabolizira u jetri."o il roksi-B-meti CH. a kad se pojave u mokraii. B-h id lf tt.feefatty acids) nalaze se u krvi vezane na albumin.-CH-CH. U zdravih osoba srvara se vrlo malo acetona i krv ga sadriava samo u tragovima. Ova se moZe reducirati u Bhidroksimaslainu kiselinu ili spontano dekarboksilirati u aceton. Stvaranje ketonskih koji se enzimski cijepa na acedl-CoA i acetocrenu kiselinu.CH3-C+ oo ilil I'r I g lutaril-CoA SCoA oHo lil cH3-cH -cH2-c-oH I o lt *cH. pa se njihove koncenrracije poveiavaju u krvi i izluduju se u mokraii (sl.-C -il -SCoA + CH.134 Poglaufie 7 masna kiselina { OH g-oksioaciia CH3-CH-CH2-CO -SCoA t CHr-f -CH2-CO -SCoA o +HSCoA -2H o I CHr-C- il SCoA .OHa . fosfolipidima i kolesterol-esterima.C-SCoA HSCoA +-O-C-CH. Njihovo nagomilavanje u krvi uzrokuje metabolidku acidozu (v. engl. koji se dalje oksidira u piruvat ili razlaL. CH.CH3-CO-COOH + CH.| "-H"O 'l ' -CH3-COOH OH OH + enolni oblik piruvat acerar propandiol HC<O -oH mravlia kiselina ' Specifidne reakcije sinteze i razgradnje masnih kiselina te sinteze ketonskih spojeva detaljno su opisane u udibenicima osnovne biokemije. total esterifedfatty acids).) te moZe uzrokovati komu i smrt. o ketonuriji (acetonuriji). to se u svrhu odredivanja masnih kiselina mogu odredivati i ukupne esterificirane masne kiseline (TEFA.-Q:CH. pogl.

-l_.koncentracija NEFA u serumu poveiava NEFA Plveilva vei dosta rano' kadSto i renrnog intervala."1"o trioza-fosfati^iz i NEFA vidtz. U Secernoj se bolesti koncentracija lipolire (manlak inzulina) i smanjene glipriie izrazitije hiperglikemije.-. hormon uz glukozu to otPuStanie inhibira' NEFA iz masnih stanica u cirkulaciju.)-t'*' OH PGE hidroksilnu skupinu na C-I1 atomu' PGF ima dvije i PGG a droksilne . Buduii da su ro pG-a u velikol mjeri podsjeia na stvaranje vitamina iz no unijeti u organizam hranom.2. Porrr"tol. AGTH. PGA' ili PGA2 moler-i imai. PGF.rii dvije dvostruke Yeze u dilelu " kahrle izvan p. .3. PGG.r"r.si-derivati koncentracijama od I PglL. o odredivanju koncentracije TEFA 7. Tako PGA i PGB imaju ketoskupinu na mu i po jednu dvostrukuvezu u ciklopentanskom Prstehinu.90 se i do tri puta iznadgornje granice refelipidi iz tljela.rJzpG u istu skupinu i djeluju vei pri masnih kiselina te leukotrieni.45-0. Prostaglandini tY t.."ll PGB . noradrenarin. dok inzulin mmol/L NEFA' Pri postu' kada se trose rezervni Serum zdravih osoba sadriava oko 0.a opisani su ovdje jer nastaju iz visokonezasiieniir sve esencijalne masne kiseline koje je potrebazatLmlinolne i linolenske kiseline. Iz krvi ih lako apsorbiraju miSiii i miou jetru. npr..}. tirotropin. sedam klasa PG koji se' slidno kao PGA' klase imunoglobulina.r*t llrtar.r.^n.torri peterodlani prsten (s1' 7-3')' Supstituenti mogu Letati tznad ili ispod ravnine prse OH (cH2)3cooH )-----''*' o-----"' /i---'R' \--[-. Do toga dolazi :bylate kojih se srvafa glicerol potreban zavezanje kolize.'rl PGA (._. *. gdje se iz njih sintetiziraju raznilipidni obratni omjer izmedu koncentracije NEFA kard. Kem ij s ke stru ktu re p1o5!?g!a n d in a i tro m boksa n a' . ( . dr.3. neki hranom unesenih provitami na. tijekom koje norm"lrro r. PGI razlikuje od ostalih PG-a Po tome iro ima irrortroki Prsten' jer su C'9 i C-6 atomi vezani preko kisikar'. Kada je veza orrientirana ispod ravnine Prstena' ro se oznaduje crtkano. --r'*' F*. nasranak spojeva ubrajaju se jos i tromboksani. PGG i|iPGH stena. vrlo su Potentni il. gdje sluie kao izvor energije' Normalno postoji i glukoze u krvi. Takav je sludaj sa supstituentom vezanim zaC-8 atom Prstena ili OH-skupinama na C- -ll i atomu u molekuli PGE i PGF U radikalima \ \ u nazivu moZe biti jedna ili viSe dvostrukihveza 5to se da pri pokazuje oznaiuje brojem.r. ponajprije arahidonske' zmu. PGH i PGI' pojedinih klasa jesu u supstituentima vezanima z^ Pr' C-9 atosten. PGE. Tkomboksani su spojevi slidne strukture. oznaduju velikim slovima: razlike Osnovne PGB. --.--"---@* Sl i d 7 . PGE ima takoder ketoskupinu na C-9 atomu te o o o )----.kopit.. na C-9 i C-l1 atomima' PGH imaju na C-9 i C-l1 atomima vezanu peroksidnu skupinu.. PG su derivati jednoga matiinog spoja od 20 C-atoma koji sadriava ciklopentanski Prsten prostanoidne ali kiseline.'. kisikojednog i imaju Sesteroilani prsten od 5 C-atoma va atoma.Lipidi i lipoproteini 135 spojevi.razliditim funkcijama u organiProstaglandini (PG) iz ve(eskupine eikozanoida spojevi masnih kiselina. rasta i glukagon stimuliraju otpuStanje Adrenarin. OH PGF l. izdanie ovog udibenika' masnih kiselina.dto. .rotl"noga Prsten a' Za prirodne PG tromboksan A..!.

stvaraju se endoperoksidi pGG2 i pGFi2. (sl. ibuprofen i indometacin inhiglatki mi$idiarterija biraju COX i time smanjuju sintezu pG-a.1 4-eikozatetranoiina kiselina. TXA. U tablici 7-5. nazivaju se egzo- genim trigliceridima.14-eikozatetranoitna kiselina.lJzto se se u masne kiseline i glicerol te se resorbira i malo monoglicerida. siprostaglandin-dehidrogenaze i A13-prostaglandin-reduktaze. PGE3 PGF3J.136 Poglaulje 7 fosfoglicerid sC-20:4 kiselinom na drugom fosfolipaza C atomu rakteristitno je da na C-15 aromu imaju hidroksilnu skupinu orijentiranu ispod ravnine prstena.U" istaknuti da se trigliceridi u crijevnim stanicama ponovno sinteti ziraju iz apsorbiranih masnih kiselina i glicerola. PGIr) i 2 tromboksana (tromboksan A. d. je oko 30 sekunda. PGG2. Suprotno djeluje tromboksan A. Sinteza prostag la nd i na iz a ra h idons ke kiseline.1 0-heptadekatrienoitna kiselina). 7 -4. Noviji nesteroidni lijekovi inhibipove{ava motilitet raju ponajprije COX-2itime se smanjuje njihovo nefroglatka muskulatura bronha bronhospazam toksidno i ulcerogeno poprarno djelovanje. a onda prelaziu inaktivni tromboksan Br. Nakon sinteze poluvijek PG-a iznosi samo nekoliko sekunda. PGt2 PGF2" ++ .g.1 0. pGFr".TX . koja se sponrano razgraduje na l2-L-hidroksi./ +\ PGH.prostaglandin. koji nastaje iz a-glicerofosfata u metabolizmu ugljikohid rata. (TXA') koji stvaraju trombociti.8. U tim procesima djeluje n. l9a-OH pGB. dok se COX-2 stvara izzdrawtvenih razloga gastrointestinalni trakt kao odgovor na upalu.8. 19a-OH PGA2.5.10.u HPETE I HETE /\ . HpETE ciklooksigenaza(cox). a ne iz resorbiranoga glicerola. poieludac pove(ava sekreciju ieluianog gotovo na koronarne arterije.3. koji se trombociti povedava koagulabilnost joi naziva prostaciklinom. Lipooksigenaznim purem stvara se l2-L-hidroperoksi-5.3. Drugi je put u kojem sudjeluje - 5l ika 7 -4. Ostali pG jesu: pGAl.8. l9a-OH PGAr. A. I I + lizofosfoglicerid + arahidonska kiselina (C-20:4) lipooksigena. Jo$ nije poznato kako je kontroliran ulazak u specifiTablica 7 -5. i tromboksan Br) nalazi se u tijelu i oni se zajednidkim imenom nazivaju primarnim PG. Fizioloiki uii nci prostag la nd na dni put sinteze PG-a. (PG . pGI.1 0.r4-eikozatetranoidnu kiselinu TX82 (HETE) koja ima kemotakridna svojstva. PGH2. U . Inaktivacija PG-a zbivase djelovanjem dvaju enzima: l5a-hidrok- 1 2-L-hidroperoksi-5. Samo 7 pG-a (pGE.1 2-L-hidroksi-5.g.g. PGB' pGBz.14-heptadekatrienoitnu kiselinu (HHT).L0.. PGF2'. PGE2. HETE . Trigliceridi Tligliceridi koji hranom dospiju u tanko crijevo razlaLu resorbiraju u stanicama crijevne mukoz e. Kolifina COX-I obimaternica inducira ryApt*r. HHT.14 -eikozatetranoidna kiselina (HPETE). Tako nastali trigliceridi. ali se zna da nesterioidni protuupalni lijekovi kao aspirin.nj"./ \ cit<tooksigenaza PGG2 rt lciktooksigenaza otpuitanje arahidonske kiseline (c-20:4) iz fosfolipida kljudno je zabrzinu biosinteze PG-a. re antiagregacijski na tromsoka i : : masno tkivo inhibira lipolizu triglicerida bocite. pGA2. poznata su mijenja krvnitlak dva izooblika COX-I i COX-2.10.koliko enzima. 7. nastaje iz arahidonske kiselikapilare poveiava permeabilnost ne u vaskularnom endotelu i djeluje vazodilatacijski.tromboksan. pobadaj dno je konstantna u stanicama.1 2-L-hidroksi-5. prikazani su fizioloiki udinci PG-a. dok su rigliceridi nastali u jetri i masnome tkivu endogeni trigliceiidi. Nakon otpuStanja arahidonske P9E. Metabolizam triglicerida prikazan je na sliciT-5.. ---+ ggT TXA2 kiseline rijek reakcije moie iii jednim od dva metabolidka puta. kontrolira glatke miiiie i pospjeSuje agregaciju trombocita. koji se dalje rransporriraju u hilomikronima. a PGH.). se moie dalje rezgraditi na l2-L-hidroksi-5. poluvijek TXA. Do sada je opisan o 16 pG-a.

fos3 se triglicerid I fa\ ataj se moZe iskoristiti dalje za sintezu endogenih lipida ili proteina Enzim glicerol-kinaza nalazi se i u citosolu i vezan na vanjsku membranu mitohondrija. Odredivanjem koncentracije triglicerida obuhvaieni su i endogeni i egzogeni trigliceridi. oni djeluju kao lipotropni dimbenici. pri otrovanju hepatotoksiinim agensima ili malnutriciji. Stvoreni glicerol-3-fosfar moZe se oksidirad djelovanjem citoplazmatske glicerol-3-fosfat-dehidrogena ze (EC l. vrlo telkih terminalnih stadija jetrenih bolesti. 7.'e rijetko. sekundarne hipertrigliceridemije.3. 'H.4.6-difosfat glukoza-6-fosfat l/ I . to. Djeca imaju manje koncentracije. ili pak sudjelovati u gluko. Nastali fosforilira djelovanjem glicerol-kinaze (ATP:glice-fosfo transfer aza. uzrok je masne infiltracije jetre (steatoza). pojadavaju sintezu fosfolipida. Buduii da su kolin i metionin potrebni za sintezu fosfolipida (lecitina). malapsorpcije i malnutricije. koji izlazi iz medumembranskoga prostora i moie se dalje metabolizirati do CO. Ipak. glicerol I + ili u procesu glukoneogeneze. do koje moie doii u alkoholidara./\ pir uvat citratniciklus \ sinteza protein I CO.Lipidi i lipoproteini 137 jetri rol- se glicerol trigliceridi razlaLu na masne kiseline i glicerol.30) p a nastaj e glicerol-3 . ali. fosfolipidi eritrocita bogati su kefalinom.. Fosfolipidi su nejednako raspodijeljeni u krvi.99. a koncentracija fosfolipida obiino korelira s koncentracijom kolesterola. kolestatske iutice. dok se primarne pojavljuju u nekim tipovima poremeienog metabolizma lipoproteina. Koncentracije triglicerida u serumu kreiu se od oko 0. u cirkulaciji viSe ne bi smjelo biti egzogenih triglicerida.dehidrogenaze (EC 1. a zbog korelacije s koncentracijom kolesterola rjede se odreduju. kronidnih opstruktivnih pluinih bolesti i hipoli- poproteinemije. buduii da se re analize rade samo ako je bolesnik prethodno bio 12 sati nataSte. I .7 mmol/L.l . koje s pubertetom doseZu one u odraslih osoba.5) iz mitohondrijske membrane prelazi ireverzibilno u dihidroksiaceton-fosfat. veii je dio lipida u eritrocitima i leukocirima. Poveiana koncentracija triglicerida u serumu (hipertrigliceridemija) nalazi se kod Seierne bolesti.1. u jetrenim bolestima moie se odnos fosfolipida i kolesterola mijenjati. centracije triglicerida od manje je dijagnostidke vrijednosti i dosta. EC 2. Tu pod karalitidkim dj elovanj em mt. iako je kod hipofunkcije Stitnjade jaie izra|en porast kolesterola. Dok u plazmi fosfolipidi dine oko l/3 ukupnih lipida. Dok je u plazmi oko 50% fosfolipida u obliku lecitina i oko 25o/o iine kefalini. lir: {j.glicerol. u pravilu. (c) (mt) mitohondrijska. i. Smanjenje kon- fruktoza-1. Smanjena sinteza fosfolipida. nefroze i hipofunkcije Stitnjade. citosolska. Preporudene su vrijednosti za trigliceride u serumu do I. Odredivanje koncentracije fosfolipida nema veiega znadenja za klasifikaciju hiperlipoproteinemija. Hipotrigliceridemija se moie naii kod hipertireoze. Ovisne su o Zivotnoj dobi i nadinu prehrane. ili preko piruvata do proteina. Metabolizam triglicerida.7 . Serum zdravih osoba sadrZava 2. Fosfolipid i Fosfolipidi se sintetiziraju u jetri.3 -fosfat.0 mmol/L fosfolipida. glukoza Slika 7-5. I V Olicerol kinaza glicerol-3-fosfat (c)glicerol-3-fosfat-dehidrogenaza +t | | (mt)glicerol-3-fosfat| | -dehidrogenaza di hid roksiaceton-fosfat It + I g licera ldehid-3-fosfat neogenezi.8 do 1. jer manjak fosfolipida ogranituje sintezu lipoproteina u jetri.92 mmol/L. . Zene obidno imaju malo manje koncentracije nego muSkarci. To su tzv.3-4. I 8 ) u dihidroksiaceton-fosfar ili uii u membranski prostor mitohondrij a. rj.

katkad je potrebno odrediti pojedine fosfolipidne spojeve. i to u sludajevima raznih lipidoza i bolesti koje karakterizira nakupljanje veiih kolidina pojedinih lipida. ali se kolesterol stvara i u organizmu. Ako je u stanici manje kolesterola. Redukciju p-hidroksi-p-metilglutarne kiseline u mevalonsku kiselinu katalizira mikrosomski enzim B-hidroksi-B-metilglutaril-CoA reduktaza (HMG-CoA reduktaza). a taj poslije daje OH-skupinu na C-3 atomu kolesterola. Iz geranil-pirofosfata ponovno se odcjepljuje pirofosfat. engl. Oksidativnim odvajanjem triju metilnih skupina (kao COr) u nizu od 15-ak enzimskih reakcija. nefrotitkom sindromu. ali je relativno iesto u istraZivadke svrhe. Stvoreni kolesterol prelazi u krv. Laboratorijski se mogu dokazati odredivanjem specifidnih lipida koji se nakupljaju u tkivima i odredivanjem aktivnosti enzima diji manjak uzrokuje bolest (v.). acetil-CoA. Drugim rijedima. enzim je manje aktivan i stvara se manje mevalonske kiseline. re uz odvajanje jednog protona nastaje geranil-pirofosfat. Sinteza kolesterola podinje od aktivnog acetata.5 g na dan) stvara i u ekstrahepatidnim tkivima. pri ispitivanju utjecaja prehrane. 7. To su nasljedni metabolidki poremeiaji koji se. kolesterol se esterificira. Ulaskom jednogprotona i zamjenom mjesta dvrju metilnih skupina dolazido ciklizacije i nastaje lanosterol. npr.s. ugljikovodik s 30 C-atoma (naden u jetri morskog psa.5 g na dan). acyl cbolesterol acyhransferase). Dalje. Na prvu dvostruku vezu skvalena veie se kisik kao epoksi-skupina. Odredivanje koncentracije ukupnih fosfolipida malokad se primjenjuje u klinitkol praksi. gdje se prenosi vezan u lipoproteinima (VLDL).24. Esterifikaciju kolesterola u jetrenim stanicama te u kori nadbubretne Llijezde i u arterijskim stijenkama katalizira enzim acil-kolesterol-aciltransferaza (ACAI. stijenci aorte i u reproduktivnim organima.koLi. Biosinteza kolesterola dogada se najveiim dijelom u jetri (1. B-avitaminozi i u Niemann-Pickovoj bolesti. 76. a veiim dilelom u cirkulaciji. nasljeduju kao autosomalne recesivne mutacije. Kolesterol Ljudi uzimaju kolesterol hranom. ali se ne5to (oko 0. anemi- ji kod kronidne hemoragije. a u manjim kolidinama i u sisavaca). Oksidaclja i cr}Jizacija skvalena te daljnje reakcije do stvaranja kolesterola zbivaju se u endoplazmatskom retikulu. dok esterifikaciju u pla- . Upravo se na tom mjestu mehanizmom povratne sprege kontrolira sinteza kolesterola. crijevnoj stijenci. Buduii da biosinteza kolesterola zapotinje od acetil-CoA. U jetri. Iz alil-derivata lagano se odcjepljuje pirofosfat.3-dimetil-alil-pirofosfat. kondenzacijom dviju molekula farnezil-pirofosfata nastaje skvalen. Iz mevalonske kiseline fosforilacijom nastaju dalje mevalonpirofosforna kiselina i 3-izopentenil-pirofosfat te izomerizacijom 3. u kojima dolazi do zasiienja dvostruke veze u alifatskom lancu i na C-8 atomu te do stvaranja dvostruke veze izmedu C-5 i C-6 atoma.). Tendencija prema manjim koncentracijama moZe se naii u pernicioznoj anemiji i u akutnim febrilnim infekcijama. pogl. a geranil se s novom molekulom izopentenil-pirofosfata kondenzira u farnezil-pirofosfat. Dvije molekule acetil-CoA spajaju se u aceto-acetil-CoA. njegovu stvaranju pridonose razne tvari: masne kiseline. srvara se konadno kolesterol (sl. a ostatak se veZe na dvostruku vezu izopentenil-pirofosfata. a simptomi su mentalna retardacija i oSteienje SZS-a. nadbubreLnoj LIljezdi. ugljikohidrati i neke aminokiseline. No.3. s izuzetkom Fabryjeve bolesti.138 Poglaulje 7 Poveiana koncentracija fosfolipida nalazise u Seiernoj bolesti. u veiini slutajeva cerebrozida i fosfolipida. na koji se dalje kondenziraue(a molekula acetil-CoA pa nastaje p-hidroksi-p-metilglutarna kiselina. Iz nje redukcijom nastaje kludni intermedijar mevalonska kiselina. hranom se unosi mnogo potencijalnih prekursora kolesterola te je to razlogzbogkojeg se redukcijom unosa namirnica koje sadriavaju kolesterol ne postiZu veii udinci u pobolj5anju stanja kod hiperkolesterolemije. Ako je pak koncentracija kolesterola veia. enzim je aktivniji.

HC. '\ HrC t'H )t io.')l\ cH HrC -+ !t' !t' - ..'\ 'r ry L._. -cr.. mevalonska ' kiselina Mg2* dekarboksilnt -rr.\ G '/' -ra\raHr-ot9tg CH HtC 3."t1/\/ \t'. 5 I cH' H.HrC' tt. a--x^ ..i>rY\/V\1"-o@@.c I -cr. -4 HO lanosterol zimosterol dezmosterol kolesterol Slika 7-6.co2..H lHt Mg'*./\rrh.\- CH. ' llv.. H"cr.HctHr.t. r'H..zt^. -' 'z -' 't glutaril-reduktaza . cH cH.C '\ cH: ' I HrC. anhidro.rrHr-o(D(D CH. -C-CH2-C-SCoA acetoacetil-CoA cH.Jn .. tt- t ) \\ ) Loorr" NADP ''Hi ll I .3-dimetil-alil-pirofosfat 3-izopentenil-pirofosfat HrC.. farnezil-Pirofosfat fttr.C-SCoA + CH. tH geranil-pirofosfat H2 . skvalen *o' . cHr-cp-hidroksi-B-metil- ? ScoA acetil-CoA acetil-CoA HO !H.". CH.H. -i li"ll-. Biosinteza kolesterola. .TG-./ cH..C... cH cHr .'l i' l' -t -tn' / *. .rt*. H2o ATP. -.\..*LFtr il o CH..-C-SCoA +HrO il \. '.r\i\..cH.ll + '.['\. H. \.-o@@ .. geranil-kondenzirajuii HrC tit ct-t.- oo illl o CSCoA -HSCoA . p-oH o.\A^/"'.zc\ -glutarilCoA OH CH.. cH cH."6"-c'. L'H2 ll . "t. I \. cc Y"'( t\ tt.-o@@-ef )o . \-" t/\-/ cH. epoksiderivat H:C tf.u.r. farnezil-kon9enziraju(i E'rt{'X . I ll /a/\ NAD'H NAD'* .q"-J ttor-tirft' F.t..C "'.-./ Hooc\.. H3 -3CO.7 '"rr. CH..i)'*. CH /"' \..Lipidi i lipoproteini 139 CH3. | + HrC. > - izopentenilpirofosfat-rzomeraza ttt\ . ^/1/1 .rtx /cH. -cr. kinaza mevalonpirofosforna kiselina -cHrt"a.tt' c cH.kurl"n-rt. .{ Hrc . ' .-tt' ).

7-7. godine. i 40. i 60. LCAI se stvara u jetri i prelazi u cirkulaciju. LCAI djeluje i nakon uzorkovanja krvi. Medutim. gdje je primarni poremeiaj u samom metabolizmu kolesterola.estere r azgraduje lizosomska kolesterol-esteraza. engI. tako da se kolesterolu pridaje vaZnost za diferenciranje kolestatske od hepatocelularne Zutice. ali poslije. a vjerojatno i s apo . To je razlogzbogdega Zene imaju u prosjeku manju koncentraciju sve do menopauze.0 6. Koncentracija kolesterola u serumu poveiana je (hiperkolesterolemija) u nizu bolesti: u podetnoj fazi hepatitisa. treba naglasiti da su preporudene vrijednosti za ukupni kolesterol u serumu kod odraslih osoba do 5 mmol/L. hipotireozi i $eiernoj bolesti. nefritisu.). Poveiana koncentracija u Seiernoj bolesti. Zuine se kiseline s kolesterolom mogu vezati u micele i tako pomaiu njegovo izludivanje. Kolesterol. Koncentracija kolesterola u serumu ovisi o viSe dimbenika.). obidno se smanjuje. To se dogada pri bolestima nakupljanja kolesterol-estera (engl. U Zuinom mjehuru moZe doii do kidanja yeze. a ivezanje u lipoproteinima. analizu treba 5to prije provesti.Koncentracija kolesterola u serumu u ovisnosti o dobi zmi katali zira enzim lecitin-kolesterol-aciltransferaza (LCAT. Koncentracija kolesterola u serumu ovisna je i o dobi. les te ro I es ter s torage di. u lipoidnoj nefrozi. slobodni se kolesterol moZe taloiiti oko jednog nukleusa i tako se stvaraju Zudni kamenci koji katkad sadriavaju i 60-80% kolesterola.. . a u djece do 4. pogl. zbogsmanjene sinteze.5 4. lecitbin cbolesterol acyltransferase)..0 E s. pa se kolesterol oslobada iz kompleksa sa Zudnim kiselinama. cb o LlPgl!. Velike se koncentracije nalaze. 14. ako se Zeli odrediti slobodni i esterificirani kolesterol.-" " -- "* "" . Pri infekcijama.C -I. ali los viSe djeluju i u smislu izludivanja. Tiroksin svojim opiim djelovanjem na metabolizam smanjuje kolesterol. najveiim dilelom u p-lipoproteinima. Iz kolesterola u organizmu nastaju i steroidni hormoni (v. posljedica je smanjenog luienja i prjelaska kolesterola u druge steroidne spojeve. gdje se aktivira s apolipoproteinom apo-A-I. a ako je nema.s 5. Opienito. U cirkulaciji se oko 60-80% kolesterola nelazi esterificirano.5 Poglaulje 7 7. u kolestatskoj Zutici znatnije je poveiana.4 do 6. pa se s godinama poveiava. U cirkulaciji nije potrebno da se masna kiselina aktivira.0 40 50 godine Slika 7-T. Zbog toga postoji obratan odnos koncentracije tiroksina i kolesterola. nego LCAT katalizira prijenos masne kiseline s drugog C-atoma u lecitinu na kolesterol.8 mmol/L. koncentracija kolesterola u serumu u osoba izmedu 35. nakupljaju se kolesterol-esteri. tako da smanjuju koncentraciju kolesterola u serumu. jer moZe doii do promjena u odnosu slobodnog i esterificiranog kolesterola. dalje. Estrogeni hormoni pojaiavaju sintezu kolesterola. sekundarnih hiperkolesterolemija. a u starijojje populaciji neito veia. Restrikcija kolesterolom Potrebno je posebn o .140 7.5 < o C 6. ali ga sadrZavaju i drugi lipoproteini. gdje se hidroksilira na C-7 atomu i prelaziu Zudne kiseline. Pteakcija u kojoj sudjeluje ACAI zapodinje aktiviranjem masne kiseline s CoA te nastali acil-CoA reagira s kolesterolom.s e as e) . Maksimum doseZe izmedu 45.7 mmol/L. iako je smanjena sinteza kolesterola i masnih kiselina. Oko 1/3 kolesterola iz cirkulacije uklanja se putem jetre. vei se niz godina tomu poklanja velika pozornost i mnogo se istraiuju uzroci i moguinosti terapije hiperkolesterolemije. godine iznosi oko 3.0 4. a onda podinje opet lagano padati (s1. Zbog toge. a tada im se serumski kolesterol poveiava. Buduii da je utvrdena iinjenica da postoji korelacija izmedu hiperkolesterolemije i udestalosti koronarne bolesti i infarkta miokarda. razmatrati primarnu hiperkolesterolemiju (hiperlipoproteinemija tipa IIa prema Fredricksonovoj klasifikaciji). Sve su to primjeri tzv. - "" .

tirtitno za kolestatsku iuticu uzrokovanu tumorom. Postoji cijeli niz derivata statina.sterolemija je rjeda nego hiperkolesterolemija. prikazuje osnovnu strukturu lipoproteinske destice. Zbog znaienjakolesterola kao rizidnog dimbenika u razvoiu koronarne bolesti smatra se da korr. jer se kolesterol takoder sintetizira i u tilJo. Lipoproteini su sferiine destice. smanjena je i sposobnost esterifikacije. Oni su dokazali da je prigodom primarne hiperkolesterolemije poremeiaj u stanidnim stanici. torima za p-lipoproteine.Lipidi i lipoproteini 141 bogate hrane ne daje sasvim zadovoljavajuce rezultate. Oni sadrL. a njihovo se djelovanje o*i. da unatod tomu 5to je sinteza kolesterola pod nadzorom. Osim toga 5to smanjuju koncentraciju LDl-kolesterola. apolipoproteine. Male koncentracije kolesterola nalaze se i u i u teSkim kronidnim hepatitisima. Buduii da je u stanici malo kolesterola. U osoba s primarnom hiperkolesterolemijom recePtora je malo Pa se tazlate malo p-lipoproteina i malo kolesterolallaziu stanice. kljudnog enzima u sintezi kolesterola. naime. . Slika 7-8. pa je to karalt. 5to dopudta izmjenu lipida izmedu pojedinih lipoproteinskih destica te interakciju lipoproteinskih testica s raznim stanicama. nastaju povezivanjem nepolarnih lipida (triglicerida i kolesterol-estera) s polarnim lipidima. rizik ne raste linearno ovisno o koncentraciji kolesterola' tako osobe koje imaju trajno poveiane koncentracije od npr. Nadeno je.. Normalno se p-lipoproteini veLu za odgovarajuie receptore na Tu se oslobada kolesterol i ulazi u stanicu te svojom koncentracijom u samoj stanici regulira biosintezu kolesterola. Hiperkolesterolemija se uspjeSno moZe lileiiti s pomoiu lijekova iz skupine sratina. [J destici su molekule lipida i proteina medusobno povezane slabim nekovalentnim silama (van der Waalsove i vodikove veze). a ne smanjuju koncentraciju HDl-kolesterola. u cirozi 7. Nalazi se obidno pri hiperfunkciji Ititnja^te (Basedowljeva bolest). eesto je kolesterol smanjen i u zloiudnim bolestima.0 mmol /L. jer. 6. Poveianjem koncentracije kolesterola iznadpreporuiene vrijednosti koja za odrasle osobe iznosi 5. kao 5to su kole- sterol i fosfolipidi rc sa specifidnim proteinima. tzv. U takvom sludaju obidno se viie smanjuju kolesterol-esreri. slika 7-8. negativnom Povratnom sPregom' u aktivosoba s primarnom hiperkolesterolemijom poveiana koncentracija kolesterola ne inhibira nost HMG-CoA reduktaze i stvaranje mevalonske kiseline. Hipokol. tako da se prije odredivanje koncentracije kolesterola u serumu . osim smanjene sposobnosti sinteze kolesterola. Lipoproteini Lipidi su u cirkulaciji vezani s proteinima u obliku hidrofilnih lipoproteina. intenzivnij a j e bios inteza kolesterola."biio u diferencijainoj dijagnostici bolesti Stitnjade. treba pojatati katabolizam kolesterola tjelesnom aktivnoliu.8 mmol/L imaju dvostruko veii rizrk za nastanak aterosklerotidnih promjena. No. Takoder je smanjena koncen'gacijakolesrerola u poslijeoperacijskim stanjima i opienito pri slaboj prehrani. Upravo zbog bolje topljivosti lipoproteini su pogodan transportni oblik lipida u krvi i u limfi. znatno se Poveiava rizlkza r^riojateroskleroze. Osnovna struktura lipoproteinske iestice.. ti lijekovi smanjuju i koncentraciju triglicerida. koji se nalazezajedno s polarnim lipidima napovriinskom dilelu makromolekularnoga kompleksa lipoproteina. Nadalje.4. Tu su pojavu razjasnili Goldstein i recepsur.nurcija u serumu treba biri ispod preporudene vrijednosti. teSkim olteienjima funkcije jetre.avajtjednu ili viSe vrsta proteina.ra na inhibiciii HMG-CoA reduktaze.

higb densitl lipoproteins). (VLDL.. VLD! LDL i HDL."1 od 8 do l2o/o triglicerida. pryelaznioblik koji se normalno ne nalazi u cirkulaciji.low density tlpoprotelnl) i hpoproteini visoke gustoie (HDL. sadrZava u unutarnjem dijelu oko 307o uigliceri da i 2\o/okolesterol- Hilomiftroni su velike kuglaste destice sastavljene od viSe od 85% triglicerida i manje od 3o/o kolesterol-estera.1. Struktura i sastav lipoproteina Glavne testice lipoproteina u serumu jesu: hilomilroni.lipoproteini srednje gustoie (IDL. interil. Sastav hilomikrona.. oko 45o/o apo-C. a vanjski omotad sadriava 5-l0o/o slobodnog kolesterola. U unutamjem dilelu VLOL-a nalazi se oko 60% triglicerida i oko l2o/o kolesterol-estera.-8olo \ fosfolipidi 12-18o/o 5-10o/o kolesterol 0. oko 60/o fosfolipida l-2o/o proteina medu kojima je oko 40o/o apo-C. A. engl. . oko 23% apo-B-48 i tragovi apo-B-100 te oko 40Zo apo- i Hilomikroni Lipoproteini vrlo niske gusto(e (vLDL) \.142 Poglau|r T 7. l3o/o apo-Ei tragova apo-A-I i A-II. Od proteina ima najviSe . proteini proteini 1-2o/o fosfolipidi 3. lipoproreini vrlo niske gustoie eng!. koji se sastoji od 6 do 8% slobodnog kolesterola i oko 12-18% fosfolipida te oko 5-10% proteina. lipoproteins). koji su obavijeni povrSinskim slojem polarnih lipida. . VLDL i LDL imaju takoder oblik kugle..5-1o/o kolesterol 6-8o/o kolesterol-esteri 12-14o/o Lipoproteini visoke gusto(e (HDL) trigliceri 3-60/o kolesterol 3-8o/o Slika 7-9. Z0-Z5o/o fosfolipida te 20-24o/o apo-B-100 uz tragove apo-C i apo-E.. U LDL-u je unutarnji dio sastavljen veiinom (35-40yo) od kolesterol-. uerlt low densitl. enf. oko 37o/o apo-B-100.ediate density lipoproains).4. engl. obavijeni su s oko 1% slobodnog kolesterola. Inrermedijarni IDL.r.lipoproteini niske gustoie (LDL.

trigliceride. i 44-50% proteint Najvedi &o apolipoproteina jest apo-A . LDL karakterizira B relativno visok sadrtai kolesterola. a gustoia im je 0. a omotat je sastavljen od 3 do 5% slobodnog kolesterol io-jow fosfolipida ^. tijekom metabolizma lipoproteina. c-ll. . endogeni trigliceridi B-109 c-t.93 do 0.000 5-I0 >7A 99:1 3. Najieiie klasifikacije lipoproteina koje se rabe jesu prema njihovoj gustoii i elektroforetiikoj se kao hilomiftroni.040*1. Na elferogramu ziuzimaju zonu u podrudju a-globulina. pre-p-lipoproteini. proteina Glavni lipidi egzogeni trigliceridi Glavniapoproteini Al. i to kao Siroka frakcija izmedu i pre-p-lipoproteina.006 pre-B 1. te HDL. ali. oblila HDL-ie stice. Hilomikroni su sastavlieni preteZno od triglicerida.006 do 1.9-3.063 p 1. Gustoia im je od 1. od 0.35 Promjer{nm} Udio lipida i 22-24 85:15 4-10 50:50 26-30 75:26*64236 kolesterol-esteri. IDL.). Gustoia im je 1. sr a.2. ^og.18-g.Odgovaraju pre-p-lipoproteinima na elferogramu.-Lipidi i lipoproteini 143 estera. pa je njihova gustoia mala. a ostatak je podjednako raspodijeljen na apo_C i apo-E. molekularnu masu iii sastav apolipoproteina.rjela tini apo-B-100.8*49.125 g/mL i HDL3 gustoie od 1. osim kolesterola i fosfolipida.019 do 1.063-1.9-4.9 x t06Da 26-7A 90:10 2. A-il l (a). slika 7-9. HDl-destice dijele se na podskupine HDL. Osim klasifikacije koja se osniva na razlikama u gustoii i pokretljivosti u elektridnom Polju. LDL i Tablica 7-6. VLDL.a elektroforetidka im je pokretljivost u zoni B-globulina. p-lipoproteini. endogeni trigliceridi i kolesterol'esteri B-100. a_u vanjskom 8% slobodnog kolesterola.lid'i. dok hilomikroni zaostaju na mjestu aplikacije.postoje i druge klasifikacrje koje ukljuduju npr. E kolesterol-esteri fosfolipidi : fosfolipidi A-l.Znatajke lipoproteina u serumu Gustota (g/ml) Elektroforetidka < 0. VLDL saJrZavaju takoder prete2no HDL.odnosima. tj.'u samo prolazno. HDlr-testicu koja u sre &itu sad ri:ava oko 3-6(% riglicerida i i41 t kolesterol-estera. HDl-iestice koje se sintetiziraju u jetrima.95-1.063 g/mL. gustoie od 1.3-100 E Prema elektroforetidkoj pokretljivosti klasificiraju se kao alipoproteini. HDL2 testice-sadriavaju manje proteina i viie lipida.019. a u manjoj mjeri i u tankome crijew u poietku su diskoidne te u cirkulaciji djelovanjem LCAr-a prelaze u sferitni oblik. ima joi 5-11% apo-c te tragova apo-B-100.7-6. c-ilt 8-100 c-ll. frakciji lipoproteina koja zauzima mjesto izmedu ar-globulina i B-globulina. apo-E i apo-D. koja se razdvaia ultracentrifugiranjem.4.019 izmecfu pre-B-p 1.210 1.063 do 1.125 do 1.210 g/mLkoje se t^tdu$iJelektrofor ezom.95 0. Oko 50_70% proteinsLog d. c-lll. Gl.006-1. Klasifi kacija lipoproteina pokredjivosti (tabl.130 pre-p 2.96 g/mL. a pri elektroforezi zaostaiu na mjestu aplikacije. Prema gustoii klasificiraju . 25% fosfolipida i 15% proteina. sadrZavaju trigliceride i fosfolipide u ..96 do 1. i io 67% apo-L-l i 22% apo-A-il. sadrZavaju i proteine. IDL koji se u cirkulaciji normalno pojavlju.7 start pokretljivost Molekularna masa a l 400-30.006 g/^L. osim njih.019-1.75 19-73 80:20 0. prikazuje jedan od. 7. a na elferogramu se pojavljuju samo u sludaju hiperlipoproteinemije tipa III..

. slidno kao i LDL.velidine 70 nm. apo-C i apo-X... Nadalje. a kolesterol mu je najveiim dilelom (vi5e od 90Yo) u esterificiranom obliku. . Njegova koncentracija u serumu bolje korelira s aterosklerozom nego koncentracija lipida u HDL-u. td{}. 8. T"j r. . . 3o/o triglicerida.006 sedimentira.909 : ' s. apq-f apo{a} olatc*ava unos ostatnih hilomikrona i IDL-a: hilomikroni.ia.145 1.144 Poglaulje 7 Osim glavnih lipoproteina (hilomikroni. VI. a slidnog je i sastava lipida. Proteinski dio LpX sadrZava albumin. Apo-A-I potreban jeza biosintezu HDL-a pa poremetaj u apo-A-I rezultira u poveianom riziku za aterosklerozu i koronarne bolesti.l .anje i kao aktivator LCAT-a. koji se nasljeduje autosomno dominanrno. 7.. Apo-B-100 i apo-B-48 strukrurni su sastojci lipoproteina koji su bogati trigliceridima i koji se lude iz jetre i tankoga crijeva.gJ:1! . koji rezultira manjkom aktivnog enzima.1..'.'. pa se u osoba s tim poremeiajem pojavljuje abetalipoproteinemija ili hipobetalipoproteinemija i u njihovoj se plazmi nalazi samo ili veiim dijelom HDL. aval.9 : 1t 19 hilom.0035 -l.:hilomikroni: apo{{ apo'C-ll" apo-C-lll aktivira.465 5t2.... sastavljen od 60/o proteina. takvi se lipoproteini ne mogu luditi iz jetre ili crijeva. Osim toga.1. : r. Funkcija apolipoproteina Apolipoproteini imaju razne funkcije..'. :. strukturne funkcije. pa se jo5 zove >>sinking pre-p<..000 6 nije poznata 7. tzv. .. a neki kao ligandi u vezanju lipopro teina za specifitne receptore.gg(}. HDl "''.5. . LpX je lipoprotein gustoie 1.' . HDL) koji su uvijek prisutni u serumu. vtDu *ot. lipoprotein nalazi pri elektroforetidkom rezdvajanju u pre-p-frakciji.t. U metabolizmu lipoproteina ima vatnu ulogu apo-C-II koji je aktivator lipoprotein-lipaze (LPL). jetre apo-B'{g. 11 1 kofaktorza LCAT ' : '17l14 '. . : ''i inhib'ira aktivbciju LPLIa sapo-Gll *fiomikroni. ''2 t9 ' sekrec$adrigllee$da.ikron. apolipoproteini imaju i druge funkcije: neki kao aktivatori ili kofaktori enzima koji sudjeluju u metabolizmu lipoproteina. Zove se LpX (lipoprotein X). " t1 2 aktivira LCAT sekrec. Klasifikacija iosobine apolipoproteina u serumu apo-A-l apo-A-ll. u serumu bolesnika s kolestazom pojavljuje se jedan atipidni lipoprotein koji u elekuitnom polju putuje katodno. hilomikroni.VLDL HDL LP{a} r87. osobito sijalinske kiseline.s. .Vtsl. f{.800 34. 'hitomikroniVLru*Uf kofAktor'za. dovodi do teSke hipertrigliceridemije s eruptivnim ksantomima i egzacer- .000-662. Glavni apolipoproteini i njihove znatajke navedeni su u tablici7-7. VLDL. Lp("). LDL.4. manjak apo-C-II. Tablica 7-7.c+iieva.DL ":' ' . apo-A*lV apo-Bi-Tr00 ' :' :' ' : ]g.LDL . F-IDL.000 kDa. Apolipoproteini Proteini koji su sastavni. Ultracentrifugiranjem pri d> 1. povr5inski dio lipoproteinskih destica jesu apolipoproteini. nijepoznata: . Z5o/okolesterola 1660/o fosfolipida.63S . '.iCAT.063. HDL .723. " . uz 45o/o proteina..DLIDL. naden je joi jedan lipoprotein. SadrZava relativno mnogo ugljikohidrata. Buduii da je LPL djelatan u kaskadi lipoproteina bogatih trigliceridima.. Osim ove. Apo-A-IV je aktivator LCAI-a ili ligand za HDL-receptore u jetri.ip trrglicerida iz hilorfiikroni. Ima molekularnu masu oko 3. apo-A-I djeluje inhibitorno na jetrenu lipazu.LPl : ::. 6. Kada postoji poremeiaj u strukturi apo-B ili lipoproteina s apo-B..

Djelovanjem LPL-a iz stijenki krvnih Ltla. Pa zato nema Proteazne aktivnosti. .6. u tipu II hiperlipoproteinemije (prema Fredricksonu). Apo-B-100 i apo-E reagiraju s LDl-receptorima. Razlike izmedu pojedinih izooblika apo-E samo su u jednoj aminokiselini. Posieduju razliiiti afinitetvezanja zaLDL-receptor. a vaLan je zau}Jranjanie ostatnih hilomikrona jetrom. kada je poveiana koncentracija LDL-a. tzy. Pretpostavlja se da je strukturna slitnost apo(a) i plazminogena odgovornazayezv izmedu aterogenosti i tromboze. Krvlju dospijevaju dijeekstrahepaticno tkivo lom u jetru. pojavljuju se samo u odre- 145 denim tipovima hiperlipoproteinemije.r. i apo-E. cistein. eitti se da apo-A-I ima ulogu liganda zaHDL-receptore i time utjede na uklanjanje kolesterola iz perifernih stanica. Stiti od ateroskleroze.). Apolipoprotein (a) ili apo(a) sastavljen od 4. U stanicama masnoga tkiva trigliceridi hilomikrona seruzgradrrju i oslobodene masne kiseline pre- l vl i * ffi HI. Po regiji koja sadriava arginin umjesto serina koji je u plazminogenu. gdje se dilelom oksidiraju. Tako apo-Eri apo-E. Apo-E se nalazi u veiini lipoproteinskih destica i ima srediSnju ulogu u kontroli koncentracije kolesterola u krvi. dok apo-E. koji 10. cardioaascular disease). 'kojiuzapo-E prepoznaje i apo-B-100. t apo-E-4 to je arginin. npr. to arginin.529 aminokiselina i vezan disulfidnim mostom s LDL-om srvara fp("). imaju na poziciji lI2 aminokiselinske sekvencije cistein. Apo-En jevezan uz parogenezu periferne koronarne arterijske bolesti i neurodegenerativni poremeiaj. kolesterola i fosfolipida te apolipoproteina sintetiziraju VLDL i HDL te lute u cirkulaciju. u cirkulaciji VLDL prelazi preko IDL u nose u jetru H nq LDL. Metabolizam Iipoproteina Nakon enzimske hidrolize (lipaza. poveian je rizik za navedene bolesti. a dilelom u masno tkivo. Normalno se u lipoproteinima nalaziapo-Er. a apo-E. apo-Et i apo-En. pojavljuje se u tipu III. 7.Lipidi i lipoproteini bacijom pankreatirisa. 7- Pojedini lipoproteini prelaze jedni u drutim procesima dolazido promjena i medusobnih izmjena njihovih sastojaka. i mi5iina tkiva. Razlikuje se od sekvencije plazminogena. Apo-E reagira i s tzv. rernnant) recePtorom. Sekvencija aminokiselina apo(a) slidna je onoj plazminogena koji ima 791 aminokiselinu. i apo-E. U jetri se iz endogenih riglicerida (nastalih iz masnih kiselina i glicerol-3-fosfara). iime se omoguiuje endocit oza ikaabolizam LDL-a. u serumu. infarkta miokarda i Alzheimerove bolesti. Taj niz metabolidkih promjena neziva se kaskadom Slika 7-10. fosfolipaza) triglicerida. Ovi. Apo-E. Promet lipoproteina. ostatnim (engl. povratnim prijenosom natrag u jetru. sastavni se dijelovi resorbiraju te u stanicama crijevne sluznice ponovno sintetiziraju iz glicerola i masnih kiselina. Apo-E. Poveiana koncentracija Lp(a) znakje povedanog rizika za razvoj kardiovaskularne bolesti (CVD. Tii su izooblika apo-E koji se oznaduju kao apo-E. Pojedini apolipoproteini imaju vaZnu ulogu kao ligandi u vezanju lipoproteina za specifidne receptore. ge i u se kaabolizira u tkivima (sl. egzogeni trigliceridi zajedno se s rragovima kolesterola i fosfolipida u obliku hilomikrona limfom prenose u krvotok. engl. dok je u apo-E. obite!- ski oblik Alzheimerove bolesti. a na poziciji 158 u apo-B. Kad je smanjen apo-E.

Yezanje zareceprcrr omoguiuje apo-E koji ima afinitet za ostarne receptore (s1. Ovi se lipoproteini lude iz jetre i ne sadrZavaju apo-B-48. Hilomikroni koji se lude iz tankoga crijeva i sadrZavaju mno- ostatni hilomikron (VLDL. ali i stanica nadbubretne Llljezde i perifernih tkiva kao npr.IDL) go riglicerida gube u tom putu svoje trigliceride. Nakon 5ro dospiju u krv. jedan manji dio ostatnih VLDL-a i IDL-a uklanja se iz plazme tako da se veLu za ostatne receptore i LDL receptore u jetri. A). Tijekom pretvorbe najveii dio apo-C-II i apo-E disocira s ostatnih VLDL-a i IDLa i wa(a se natrag u HDL. LDL nastali izIDL-a veiu se s LDl-receptorima na plazmatskim membranama jetrenih stanica.P19-19ry pgifertr tllligqpe ileqqlgsilinq p:. a veii dio IDL-a prelazi u LDL koji se velu za ski materijal. a dogada se u dvama glavnim putovima. Nadalje. Nakon hidrolize triglicerida iz raju u monogliceride i slobodne hilomikrona nastaju ostatne hilomikronske cestice. Kada dospiju u denj a iz crrj cirkulaciju. Osim preko receptora na jetrenim stanicama. Njima se meraboliziraju trigliceridima bogati lipoproteini koji sadriavaju apo-B100 i apo-B-48. manjim dljelom mogu razgradid i C-II i LPL vezan . nego samo apo-B-100. LDl-receptorima bogate su i stanice kore nadbubre|ne Llijezde pa se time osigurava dovoljno kolesterola u tim stanicama. S apo-C-II aktiviran LPL hidrolizira trigliceride izYLDL-a u monogliceride i masne kiseline. Pri rome nastaju mal"*'-9. VLDL egzogeni put) dolazi do razgradnje hilomikrona.e"f-o-boJi!l ts:Qqylie e-tCglitqrqnji ostatni (engl. Ti receptori imaju afinitet za apo-E i apo-B.b). stanica glatkih miSiia i fibroblasta. U drugom putu (tzv. VLDL takoder primaju od HDL-a apo-C-II i apo-E. i ne5to apo-B-100). pri temu nastaju ostatniVLDL (lDL) koji sadrZavaju apo-B-100. Thko nastaju LDL kao krajnji produkt ovoga metabolidkog puta. U stanici lizosomski enzimi hidroliziraju apo-B u aminokiseline. b -Jetrena se kaskada odnosi na stvaranjeVLDL-a i hidrolizu triglicerida u VLDL. primaju od HDL-a dva daljnja apolipoproteina. a . a estere kolesterola na masne kiseline i slobodni kolesterol koji ulazi u citoplazmu. poveiani kolesterol smanjuje broj LDl-receptora na membrani da ne bi doilo do ulaska vi5ka kolesterola u stanicu. apoapo-E. U prvom putu (tzv. Nastali. a to je potrebno za sintezu steroidnih hormona. slobodni kolesterol kodi aktivnosr HMG-CoA reduktaze i time regulira sintezu kolesterola u stanici. Nakon 5to se LDL veiu s receptorom.lntestinalna kaskada oduigliceridi hilomikrona hidr olizinosi se na lutenje hilomikrona koji sadrZavaju apo-B-48. rernnant) hilomikroni gustoie VLDL-a koji se veiim dijelom brzo uklanjaju iz cirkulacije preko receptora za ostatne hilomikrone u jetri. Naime. nakon lu- evahilomikroni sadriavaju apo-B-48 (prema nekima. gustoieVLDL-a koje se uklanjaju jemasne kiseline koje ulaze u stanitrom putem receptora. Thkoder aktivira ACAI koji viSak kolesterola ponovno esterificira i takav se pohranjuje u stanici.7-ll. 7-ll. gdje mogu sluZiti kao energijostatnih VLDL-a i IDL-a uklanja se jetrom. endogeni put) metaboliziraju se VLDL. koji je glavni apoprotein u strukturi LDL-a. LDL se u normalnim uvjetima. Neito ce. Shematski prikaz metabolizma lipoproteina. endocitozom ulaze u stanicu i razgraduju se (sl. gdje se katabolizi raju. Osim toga 5to prelaze u LDL. Apo-C-II aktivira za epitel kapilara pa se Slika 7'11. pri demu VLDL prelaze najprije u osratne VLDL i potom u IDL te dielovanjem jetrene Lipaze dalje u LDL.146 Poglaufe 7 a) tanko crijevo lipoproteina.

ilili . Poremeiaji metabolizma lipoproteina lipoproteina u serumu' a ukljuDislipoproteinemija je pojam koji oznaduie poremeien odnos dislipoproteinemija opienito se mocuje i hip.hilomiLrona i vLDL-a.loz.r"zi za apo-C-II i apo-E. pri demu se s pomoiu kolesterola mijenja u sferidni oblik.. Na taj naiin mogu makrofagi akumulirati (engl' plaque)' aterosklerotiine naslage . rati s HDL-om izravno u jetru preko HDl-recePtora u jetri ili preko VLDL-a i LDL-a u jetru HDL ili periferne stanice.izNa taj se nadin kolesterol-esteri mogu transporti-].1.. rli.proio* kolesterol djelovanjem LCAI-a iz stanice ponajprije . Zatim vile slobodnog jednog proteina (cETp. demu primarnu ulogu ima Metabolizam lipida u vezi je s metabolizmom ugljikohidrata. uzroci pot.irr" pt.prenosioca kolesterol-estera .l 9 s-1}9j llg-q!g: LDL koji nastaje u cirkulaciji S I i ka 7 .r"i-. (engl.p"ik"lfit"l LDL-receptor periferna stanica iiju aktivnost reguliraju apo-A-I i apo-A-II. agregacije.-eiaj apolipoproteina nPr' u katabolizmu apo-A-I (T*"gu svrstatit4g:avr. tntenzitet spomenutog transPorta vai.rlr"r"jo urzro ulogu imaju i razlidite klase HDL-a (razlike Prema velidi- U metabolizmu lipoprotein" djelomidno ni i sadrZaju lipida i apolipoproteina). Tako se uklanja rola koji poiinje interakcijom HDL-a s HDl--re.. Taj je put izrat. u cirkulaciji kao se da HDL reagira s recePtopJtrebnih o . povratni na perifernoj stanici. acetilacije i dr.Lrri. gdle HDt. U tim je procesima vat'na uloga LCAI-a VLDL . engl.iil. reuerse) transPort kolesteviSak kolesterola iz perifernih stanica u jetri.!i *. ililhi ". iil.l ill: .. gdje predaju apo-E i apo-c-Il hilomikrona i vLDL-a nars preoblikovanih metabolidkog puta dio tih apJripopro. gdje se u oba sludaja razgraduje (sl.grog. rlls.o izmedu HDL-a i vLDL-a ili LDL-a. u manjak inzulina pospjeiuje inzulin. Z-tZ.r 7.rrji. To j. Na taj nadin rior . S h e m a t k i p ka z p ov ra !I9 I q P izYLDL-a reagira s recePtorima na stanicama jetrenoga i Periferse prenosi preko HDl-recepnih tkiva.r f {$ gdje se te iestice razgraduju. HDL se sintetiziraju Tijekom hilomikronima i vLDL-u' vu i odatle luie u cirkulacrju.6.eniji kada modificirana (procesima glikacivisoka i kada je LDl-destica oksidativnoiti "" neki drugi naiin kolesterol-estere na stije.riipoproteinemij^u ihipolipoproteinemiju. rzv. Meiabolizam HDL-a preko apolipoproteina crijejetri i tankome u je povezan s metaboli"-o. Inzulin.. Smatra odnosno da se na taj nadin prenosi rom u jetrenim .rora na HDL. spremiSta vrsta neka rag na HDL. HDL moie taj kolesterol ti"rrrportirati izravno jetru. cbolesterol ester transfer protein) -. u krvnoj se plazmi taj oblik HDL-a koji sadriava diskoidni se esterificira i alaziu sredilnji dio HDl-iestice.rrom i endogenom metabolidkom putu.. . dok razgradnju lipida u masnome tkivu. bogat kolesterol-esterima. _receptorom ili moze kolesterol predati n" vtDL ili LDL pa s tim desticama dospijeva u s ri t t' ii/ ii . ..).LiPidi i liPoProteini 147 je koncentracija LDL-a u serumu nespecifidnim putem u makrofagima.reagira s HDL.anje za metabolizam kolesterola i o njemu dosm ovisi rizik razvoja ateroskleroze. Na taj se nadin u stanicama skuplja viSak kolesterola koji u jetru."-" i da ie tako ukla nja iz cirkulacije. HDl_receptor O trk.lobodni kolesterol. djeluje u masnome tkivu lipogenetski..). prvi kao aktivator' a drugi kao inhibitor."t""-"" Lrvnih Lilaitako se .ktiin.1 2..

razliku|uci 6 tipova hiperlipoproteinemija. hipotireoza. manjak apo-CII.primarne (nasljedne) i sekundarne hiperlipoproteinemije (uzrokuju ih neke druge bolesti. kolestaza i dr. Seierna bolest. i to na osnovi koncentracije kolesterola i triglicerida u serumu.rti+:. Koncentracije triglicerida.). jo5 70-ih godina prodloga stolje ia. Hiperlipoproteinemije ukljudujvtzy. manjak LCAI-a). hiperprebetalipoproteinemUa (vrlo testo) flv) hilomikroni bistra zamuiena ili nije ili umjereno .148 Poglaulje 7 gierska bolest).48. c) poremeiaj strukture i funkcije receptora (poremeiaj apo-B i apo-E receptora) rc d) nepoznata etiologija (poveiani VLDL. manjak apo-E i dr.. 7-13. izgLeda seruma i elferograma lipoproteina (sl. kolesterola. nefroddki sindrom. izgled plazme i elferograma lipoproteina u pojedinim . disbetalipoproteinemUa (vrlo rijetko) (il t) blago zamu(ena do jate povecana umJereno pove(ana zamufena 9 prep VLDL d. Prvu klasifikaciju primarnih hiperlipoproteinemija natinili su Fredrickson i sur. mlijeina cL pove(ana jako povetana 9 prep mije{ane hiper- lipoproteinemije (rijetko) (v) kremasti slojiznad mlijeine jako pove(ana poveiana - plazme hilo p prep d" Slika 7-13.). manjak LPL-a. manjak apo-B-100/P. b) poremeiaj aktivnosti enzima vainih za metabolizam lipoproteina (npr.. npr. smanjeni HDL). lzgled elferograma hilomikroni hiperhilomikronemija (vrlo rijetko) fl) lzgled plazme24 sata u hladnjaku Koncentracija kolesterola Koncentrac'r'a triglicerida kremasti sloj iznad bistre plazme nije iliumjereno povetana jako poveiana hiperbetalipoproteinemija (testo) (lla) LDL bistra jako poveiana nue povecana kombinirana hiperlipoproteinemija (testo) flrb) bistra do blago zamutena jako poveiana umjereno pove(ana 9 prep d.

posljednji obidno su heterozigoti ili homoPremaelektroforetidkoj slici prvi oblik odgovara tipu I.3 mmol/L.t"boli"ma lipoproreina i razvoju ateroskleroze i CVD-a. tip tip llb tip lla lV.Lipidi i lipoproteini 149 Tablica 7-8. Ne5to de3ii oblik jest onaj kad su trigliceridi u serumu viSi od 11. dosta rijetka bolest i njezini su simptomi retinalna lipemija i eruptivni ksantomi. To su obiino predle osobe ili bolesnici sa Seiernom boleSiu koji prekomjerno .."r"jo ili nedovoljno kataboliziraju lipoproteine bogate trigliceridima.000 LDL kolesterol tip lla tip lll tip lv.rir"cija VLDL-a. Klasifi kacija primarnih hiperlipoproteinemija prema genskom kriteriju poligenska LDL kolesterol tip lla tip lla. lipoproteinemij e prema Fredricksonovoj klasifi kacij i. Buduii Ja je posljednjih godina doSlo do dealjnih spoznaja o ulozi apolipoproteina u poremeiajima -. U takvih se osoba moZe razvitipankreatitis ili prijevremeni CVD. a drugi tipu IV hiperzigoti .000. Najznadajnije primarne hiperfuoproteinemije prema genskom kriteriju prema preporuci EAS-a (European Atherosclerosis Society) i njihov odnos prema Fredricksonovoj klasifikaciji navedene su u tablici 7-8. postavljanju dijagnoze primarne hiperlipoproteinemije pristupa se tek nakon iskljudivanja moguinosti da je rijed o sekundarnom poremeiaju. To j. vrlo visoka visok visok vrlo visok izuzetno visok hiperkolesterolemija kombinirana hiperlipidemija obiteljska hiperkolesterolemija obiteljski poreme(aj apo-B-l00 (FDB) hiperlipidemija tipa lll sporaditna hipertri g LDL i/i|iVLDL kolesteroli/ili trigliceridi kolesterol dominantan 1 :300 dominantan heterozigoti 1 :500 homozigoti 1 LDL :1. tipv tip lv tip v tip I 1 :100-1 :300 :5.2.6. Ovi.000 visok visok nema rizika hilomikronii ostatniVLDL VLDL kolesteroli trigliceridi trigliceridi trigliceridi trigliceridi poligenski poligenski 1 i/ili utestala liceridem ija hilomikroni VLDL i/i|i obiteljska hipertrigliceridemija obiteljski poremeiaj LPL-a ili apo-C-ll dominantan 1 :500 hilomikroni hilomikroni potencijalni rizik nema rizika recesivan vrlo rijetka Suvremenije klasifikacije poremeiaja lipoproteina osnivaju se na poznavanju etiologije. a katkad i pankreatitis. Primarne hiperlipoproteinemije Glavne znatajkehiperlipoproreinemija prema Fredricksonovoj klasifikaciji mogu se naii u 2. nasljedne se hiperlipoproteinemije i hipolipoproteinemije mogu klasificirati i na sljedeii nadin: Tbika hipernigticeridemijaje poremeiaj kad se hilomikroni ne mogu katabolizirati zbog nasljednog manjka LPL-a ili manjka njegova aktivatora apo-C-II. a osim hilomikrona poveiana je i Lor. 7.rl. izdanju ovog udZbenika. . ^po-E-4. metabolizma lipoproteina i na genskim osnovama pojedinih dislipoproteinemija.

manjak esencijalnih masnih kiselina te manjak vitamina topljivih u lipidima. a poreme&j je u tome da je normalni apo-E-3 zamijenjen s apo-E -2 i daje prisutan manjak jetrene lipaze. VLDL-a ili LDL-a u serumu. Heterozigoti imaju do dva pura. Poremeiaj se nasljeduje autosomno dominantno.4 g/L. ima i poremeiaja a kojima su smanjene koncentracije ili potpuno nedostaju pojedini lipoproteini u cirkulaciji. dok je stvaranje apo-B normalno. Hiperapobetalipoproteinemij a znaii rizik za koronarnu bolest. Nasljeduje se autosomno recesivno. Neki od ovih sludajeva mogu se svrstati u hiperlipoproteinemije tipa IIb preserumu je poveiana koncentracijaVl-Dl--a i LDL-a ma Fredricksonovoj klasifikaciji. Poreme taj LDL-receptora (LDLR) koti katabolizam LDL-a i rezultira visokim kolesterolom. Koncentracija Lp(a) u serumu bolesnika obidno je vera od 0. a 5 puta veii rizik nakon 40. godine. VLDL ili LDL ne otpuitaju u plazmu. Poznato je viSe od770 mutacija u LDLR-u. Buduii da nedostaju ili su smanjeni aterogeni lipoproteini u serumu. Homozigoti s tim poremeiajima imaju vrlo male koncentracije kolesterola i triglicerida i potpuni manjak ili samo rragove hilomikrona. a na koZi se pojavljuju ksantomi. U ili samo VLDL-a ili LDL-a. Jedna varijanta obitelske kombinirane hiperlipidemije jest hiperapobetalipoproteinemija. U takvih se bolesnika pojavljuju tuberozni ksantomi i CVD.rto je smanjena i koncentracija HDl-kolesterola. LDl-iestice manje su od normalnih i sadrtavaiu samo jednu molekulu apo-B-100 po destici. Obitefska kombiruirana hiperlipidern/a nelazi se u oko 10% bolesnika s koronarnom boleiiu. i 4. Odgovara tipu IV hiperlipoproteinemije prema Fredricksonovoj klasifikaciji. VLDL u serumu sadrZavaju mnogo kolesterola. Obitefska hiperkolesterolernija rjede je uzrok poveianog LDl-kolesterola od kombinirane hiperlipidemije i prisutna je u 3% bolesnika s CVD-om. Pri ovojvarijanti nalazise poveianje koncentracije triglicerida i apo-B te manjak HDL kolesterola. Lp(a)-iestice bogate su kolesterolom i sadriavaju viSe apolipoproteina.japoremeiaji su u kojima se ne sintetizira ili ne ludi apo-B. Uzrok joi nije sasvim razjaSnjen. ali se ostatni hilomikroni i ostatni VLDL ne uklanjajuiz cirkulacije. Sto upuiuje na autosomno kodominantan poremehj. pa se hilomikroni. . e. takve osobe ne obolijevaju od ateroskleroze. Pri tomu se pojavljuje ataksija. Ispitivanja su pokazala jednu novu 1. jer se intenzivnije stvaraju endogeni trigliceridi. godine. pigmentozni retinitis. Obiteljska hipernigliceridernijaje poremeiaj koji se nasljeduje autosomno dominantno.3 kB deleciju u LDl-receproru. Nelijeteni bolesnici heterozigoti imaju 100 puta veii rizrkzakoronarnu arterijsku bolest prije 40. U hipobetalipoproteinemiji heterozigoti imaju koncentracije LDl-kolesterola i apo-B smanjene 50oA. Abetalipoproteinernija i hipobetalipoproteinernr. Sinteza i katabolizam hilomikrona su normalni. odnosno promjenama LDl-receptora. Porem etaj je aurosomno recesivan. Iako mnogo rjede. U serumu je poveiana koncentracijaVl-Dl-a i triglicerida. Takve promjene uzrokuje i terapija B-blokatorima. U abetalipoproteinemiji heterozigoti imaju koncentracije lipida u granicama preporudenih vrijednosti.150 Poglaulje 7 Disbetalipoproteinernija odgovara tipu III hiperlipoproteinemije. dok koncentracije LDl-kolesterola nisu poveiane. Pojavljuje se u bolesnika sa Seiernom boleiiu i u pretilih osoba. po dvije molekule apo(a) i jednu molekulu apo-B u lipoproteinskoj iestici. Sve su to poreme taji u kojima su poveiane koncentracije lipoproteina. Obiteljsko poaeianje lipoproteina (a) uzrok je 50o/o CVD-a. intronu. a homozigori do detiri puta veie koncentracije kolesterola u serumu nego zdrave osobe. a srvara se odviSe VLDL-a bogatih s apo-B. uzrokovana mutacijama. Delecija eksona 4 iz gena za LDL-receptor vjerojatno nastaje rekombinacijom izmedu dvaju identiinih odsiedaka od 25 bp koji su prisutni u 3. a smanjena koncentracija HDL-a. To je autosomno dominantna bolest s izrazito poveianom koncentracijom kolesterola. akanto citoza. Prema Fredricksonovoj klasifikaciji to je hiperlipoproteinemija tipa IIa.

3. utjede na lipolizu u masnome tkivu. Osim razlika u apo-A-I. 7.en manjak HDL-a s HDl-kolesterolom niiim od 0. . intermitenrna neuropatija i prijevremena ateroskleroza i koronarna bolest. Manjak inzulina.tPt steroidi i B-blokatori) glavni su uzroci sekundarnih hiperlipoproteinemija u odraslih osoba. odnosno poremeiaja i u tom sludaju su zaPravo simptom primarne bolesti. Tangiersku bolest u homozigota prate izrai. U djedjoj dobi prevladavaju uzroci kao 5to su hipotireoidizam. apo-A-I i apo-C-III u serumu oko 50o/o odpreporuienih vrijednosti. U cirkulaciji se nalazivrijednost od samo oko l% referentnih vrijednosti apoA-I. prisutan je i umjereni manjak HDL-a. Ne zna se jo5 todno koji je uzrok toga poremecaja. U heterozigota su koncentracije HDl-kolesterola i apo-A-I u serumu oko 50%o u odnosu na odgovarajuie koncentracije u zdravih osoba. kao varijente Milano. Medu rutinske pretrage ubraja se odredivanje koncentracije triglicerida. te se masne kiseline u jetri vi5e ugraduju u VLDL.Lipidi i lipoproteini 151 Obiteljski rnanjak apolipoproteina A-I i C-ru u homozigota rezultira nemoguinoSiu sinteze apo-A-I i apo-C-III pa su im koncentracije HDl-kolesterola i triglicerida vrlo male. npr.6. zatim blago poveiana koncentracija triglicerida i smanjena LDl-kolesterola. HDl-kolesterola i LDl-kolesterola (radunski. egzogeni iimbenici popur unosa prekomjernih kolidina hrane i alkohola te oralni kontraceptivi i drugi lijekovi (. a razlikuju se u zamjenama pojedinih aminokiselina u apo-A-I molekuli. dok im je koncentracija LDl-kolesterola u granicama preporudenih vrijednosti. U plazmi se ne nalazi apo-A-I i apo-C-IIL U heterozigota su koncentracije HDl-kolesterola. Sekundarne hiperlipoproteinemije Sekundarne se hiperlipoproteinemije pojavljuju pri nekim bolestima ili stanjima kao poPratni simptomi primarnih bolesti. Giessen i Munster. Osim Seierne bolesti. 7. Varijante apolipoproteina A-I odred. Terapija sekundarnih hiperlipoproteinemija svodi se na lijedenje primarne bolesti koja uzrokuje hiperlipoproteinemiju.4.ene su primjenom izoelektridnog fokusiranja. ukupnog kolesterola. pojaiani katab olizam HDL-a. U slutaju alkoholizma i uzimanja estrogena. Marburg. nefrotidki sindrom i Seierna bolest. Najuiestaliji sekundarni uzroci koji se pojavljuju u prvoj godini Livota vezani su uz bolesti nakupljanja glikogena i uz kongenitalnu bililarnu atreziju. ako je koncentracija triglicerida manja od 4. Hipotireoza uzrokuje smanjenje katabolizma LDL-a u ekstrahepatidnome tkivu i razvoj hiperlipoproteinemije tipa IIa uz veliku koncentraciju kolesterola. Skloni su razvoju ateroskleroze i koronarne bolesti. Smanjena aktivnost LPL-a utjede na razvoj tipa I ili V koji se katkad pojavljuju u Seiernoj bolesti. makrofagi bogati kolesterol-esterima. autosomno dominantni poremeiai s vrlo malom koncentracijom HDl-kolesterola i koncentracijom triglicerida u granicama prePorudenih vrijednosti te smanjenom sintezom apo-A-I. Laboratorijska dijagnostika poremeiaja lipoproteina Laboratorijska dijagnostika poremeiaja metabolizmalipoproteina obuhvaia rutinske i dodatne prerrage. Ovaj je autosomni kodominantni poremeiaj rijedak. veiinom dolazi do prekomjernog stvaranja VLDL-a u jetri. Zbogtoga je razlikovanje primarnih i sekundarnih hiperlipoproteinemija preduvjet za ispravno lijedenje. uzkoncentracije apo-C-III u granicama referentnih vrijednosti. Uzrok je u promijenjenoj DNA apo-A-I gena.6 mmol /L i ako nisu prisutni hilomikroni) te Promatranje izgleda seruma nakon 24satnog stajanja na +4"C.13 mmol/L. Poreme taj je autosomno kodominantan i vrlo riiedak. Obiteljska bipoalfalipoproteinem|o j. Ima ih vi5e.6.

5 mmol/L primjenom antilipemika. koji je izveden iz velikih baza podataka prospektivnih europskih ispitivanja i predvida arerosklerozu kardiovaskularnog susrava s kobnim posljedicama u desetogodi5njem razdoblju. Osim odredivanja pojedinih tipova bilo primarnih ili sekundarnih poremeiaja metabolizma lipoproteina. pu5enje. nedostatak tjelesne aktivnosti. pretilost. u kojih su koncentracije ukupnog i LDl-kolesterola bez terapije oko 5. dob.). alkohol te nezdravu prehranu.2 mmol /Lutena.5 mmol /L tz daljnje smanjenje LDL kolesterola na < 2.0 mmol/L. hipertenziju. dakle na tip I ili tip V a. U asimptomatskih osoba utvrdivanje ukupnog kardiovaskularnog rizika i prepoznavanje pojedinog rizidnog dimbenika prvi je korak. Procjene ukupnog rizika osnivaju se na SCORE (Systernatic Coronaryt Risk Eualuation) sustavu. HDl-kolesterol < 1. upuiuje na tipove IIb. Odredivanje koncentracije apo-E i apo-C-II korisno je pak u dijagnostici hiperlipoproteinemija tipa III i tipa I. jer se najteSii tipovi hiperlipoproteinemija (IIa.5 mmol/L. u veiini sludajeva nije potrebno provoditi elektroforetidko razdvajarye lipoproteina. Lp("). 7-9.152 Poglaufie 7 Dodatne pretrage ukljuduju elektroforezu lipoproteina.5to se odnosi na kobni koronarni ishod. Ova procjena rizika ukljuduje sljedeie dimbenike: spol. sistolidki krvni tlak i ukupni kolesterol ili omjer kolesterol /HDL. odredivanjem apo-B-100 moZe se proci. to upozorava na prisutnost hilomikrona. U asimptomarskih osoba odluka o uvodenju terapije ne ovisi samo o koncentracijama hpida nego i o procjeni ukupnoga kardiovaskularnog rizika. Za njihov je dokaz potrebno nadiniti elektroforezu lipoproteina.5 mmol/L i LDl-kolesterol < 2.'i rizika za.Za bolesnike s kliniiki powrdenim CVD-om i one sa Seiernom boleiiu ciljevi lijedenja trebaju biti niii: ukupni kolesterol < 4. aterosklerozu i CVD. Medu najbolje istraiene gene kandidate znaiajne za procjenu rizika ubrzanog nastanka aterosklerotidnih promjena ubrajaju se geni zaapo-E te enzime N5-Nr0-metiltetrahidrofolat-reduktaza (MTHFR). ZaHDL-kolesterol i trigliceride nisu definirani posebni ciljevi lijeienja. a LDl-kolesterol < 3 mmol/L.).0.'eniti i jesu li lijekovi za smanjenje koncentracije lipida udinkoviti u smanjivanju kolidine lipoproteinskih destica koje sadrZavaju aterogene apo-B. fenotipizaciju i genotipizaciju apo-E te odredivanje aktivnosti LPL-a i LCAT-a. Mnoga su istraZivanja pokazala da su apo-B-100 i apo-A-I pouzdani pokazatel. 7-L3. Takoder jevatan opis izgleda seruma ili plazme prije i nakon stajanja u hladnjaku (sl. III i V prema Fredricksonovoj klasifikaciji. Prema smjernicama Radne skupine ESC-a (European Societlt of Cardiolosi i drugih europskih druStya za prevenciju CVD-a u klinidkoj praksi (tabl. imaju koristi od dodatnog smanjenja ukupnoga kolesterola na < 4. te trigliceridi nata5te > I. i HDL3). i apoproteina. dak i bolji od LDl-kolesterola i HDl-kolesterola.7 mmol/L pokazatelji su poveianoga kardiovaskularnog rizika. IIb i IV) mogu vrlo dobro utvrditi samo iz podaaka o koncentraciji kolesterola i triglicerida u serumu.0 mmol/L u muSkaraca i < 1. Uz rutinske pretrage. psihosocijalni stres. bez odredivanja pojedinih lipoproteina ne mogu se utvrditi tipovi I. subklasa HDL-a (HDL. paraoksonazu I (PONI) i angiotenzin-konvertirajuii en- zim (ACE). Ako se stajanjem bistri i stvara sloj lipida na povrlini. izravno odredivanje LDl-kolesterola. na 5to se nadovezuje analiza RFLP-azaodredivanje genskih rizidnih dimbenika. koji ukljuduje ove dimbenike: puSenje. Ako desetogodi5nji rizik za razvoj kardiovaskularnih . odnosno 3 mmol/L. III ili ry prema Fredricksonovoj klasifi kacij i. Asimptomatske osobe s visokim ukupnim rizikom za nzvoj CVD-a. ako se stajanjem ne mijenja. ukupni kolesterol u plazmi trebao bi biti < 5. No. otkrivanje asimptomatskih osoba sklonih ubrzanom razvoju ateroskleroze v svrhu smanjenja udestalosti obolijevanjai smrtnosti od komplikacija CVD-a znatajanje segment odredivanja lipoproteina. Osim toga.Pragzavisoki rizik koji se osniva na visokorizitnoj kardiovaskularnoj komplikaciji definira se kao ) 5o/o. S obzirom na izratenu gensku osnovu za nastanak CVD-a mogu se primijeniti i analize PCR-a.

Metode odredivanja koncentracije lipida. ftzmisliti o primjeni lijekova za smanjenje ukupnog kolesterola na < 4. Upute za smanjenje koncentracije lipida u asimptomatskih osoba sukladno procjeni ukupnog rizika za CVD s kobnim posljedicama Ukupni rizik<5o/o Ukupnikolesterol > 5 mmol/L Savjeti o Zivotnim navikama kako bi se ukupni kolesterolsmanjio na < 5 mmol/L i LDl-kolesterol na < 3 mmol/l. HDL-kolesterola i triglicerida nata5te. pojadanu fizidku aktivnost i prestanak pu5enja pa bi se rizik za CVD trebao odrZati na niskoi rezini. promjena s kobnim ishodom ne premai :uje 5o/o. Metode odredivanja koncentracije triglicerida Referentna metoda za trigliceride osniva se na sljedeiem principu: trigliceridi se najprije kvanritativno eksuahiraju s kloroformom kako bi se odijelili od interferirajuiih spojeva topljivih u vodi. Ukoliko ukupni rizik ostane 2 5o/o. kromatog rafija u koloni. One ukljuiuju kemijske. Referenma metoda mjeri samo triglicerid e bez slobodnoga glicerola jer se preliminarnom obradbom uklanjaju interferirajuii spojevi iz uzorka. Apsorpcija nastaloga kromogena mjeri se na 570 nm. 7. enzimske i imunokemijske merode. tako i tijekom ispitivanja poremeiaja metabolizma lipoproteina. Razvijene su mnoge analitidke tehnike i metode za odredivanje koncentracije lipida.Tabtica 7-9. metode molekularne biologije te tehnike kao 5to su ultracentrifugiranj e.5 mmol/L i LDL-kolesterola na < 2.1. minimalno u 5-godi5njim intervalima. Bolesnik treba slijediti savjete o Zivotnim navikama najmanje 3 mjeseca. Ponoviti od recliva nje.7. 7. Eksuakt se obradi sa silikatnom kiselinom da bi se uklonili fosfolipidi.strutni savjet odnosi se na uravnoteZenu prehranu. kao 5to su glukoza i glicerol iz seruma. a trigliceridi u ekstraktu podvrgnu se alkalnoj hidrolizi da bi nastale masne kiseline i glicerol.7. Pra(enje Ukupni rizik> 5o/o Ukupnikolesterol > 5 mmol/L Od retlivanje ukupnog kolesterola. koji reagira s kromotroPnom kiselinom i daje obojeni produkt. Ukupni kolesterol < 5 mmol/L i LDL-kolesterol < 3 mmol/L Nastavak savjetovanja o Zivotnim navikama uz godi5nje praienje. Glicerol se zatim oksidira i nastaje formaldehid. triglicerid + 3 KOH -+ glicerol * 3 masne kiseline .lipoproteina i apolipoproteina u tjelesnim tekuiinama. lipoproteina i apolipoproteina Odredivanje lipoproteina ili pojedinih lipidnih i apolipoproteinskih komponenata ima kljudnu ulogu kako pri odredivanju rizika za CYD. Ukupnikolesterol > 5 mmol/L ili LDL-kolesterol > 3 mmol/L Nastavak savjetovanja o 2ivotnim navikama i uvoclenje terapije. precipitacijske metode i dr.5 mmol/1. elektr oforeza. lzraiu nava nje LDL-kolesterola.

triglicerid + 3 H2O liPaza. r glicerol* 3 masnekiseline Arp glicerolkinaza glicerol-3-fosfat + ADp ADp + fosfoenolpiruvat piruvat + NADH + Piruvat-kinazar Arp + piruvat laktat + NAD* H+ laktat-dehidrogenazat Koncentracija triglicerida preko glicerola moie se odrediti kemijski ne samo kromorropnom kiselinom nego i Hantzschovom kondenzacijom. Kon- . te zbog olakiane primjene u drugim laboratorijima.fosfat+o. Razvijene su i brojne rutinske enzimske metode za odredivanje triglicerida u serumu. Tako se npr. Opienito. glicerol-3. glicerol-3-fosfat oksidira dihidroksiaceton. pri demu se porast apsorpcije mjeri na 339 ili 365 nm (optidki test). reagensi sadriavaju sve potrebne enzime.@dihidroksiaceton+H. primjenjuju se i metode koje u indikatorskoj reakciji prate prjelazakNAD-a u NADH 2. * 4-aminopirin * se reakciji mjeri nastali HrOr: Peroksidaza DHBS t kinoninin + 3H2O glicerol-3-fosfat oksidira i pri tome nastaje HrO.5-diklor-2-hidroksibenzen sulfose Vrlo slidna prethodnoj metodi jest metoda u kojoj nat.'i koja zahdjeva glicerol + AIP i glicerolki naru. a kod svih je prvi korak hidroliza triglicerida do glicerola i masnih kiselina katalizirana lipazom. kofaktore i pufere za odredivanje koncentracije triglicerida. prema preporukama CRMLN -a (Cbolesterol Reference Method Laboratory Network) natinjene su modifikacije i postavljena je usporedna metoda koja ukljutuje ekstrakciju te enzimsko odredivanje glicerola nastalog iz rriglicerida. u Wielandovoj metodi reakcija osniva na sljedeiem principu: glicerol + glicerol-3-fosfat + Arp Slicerolkinaza r glicerol-3-fosfat + ADp NAD* glicerolfosfat-dehidrogenaza r dihidroksiacetonfosfat + NADH + H+ U Eggsteinovoj i Kreutzovoj metodi sliled reakcija je ovaj: triglicerid + 3 KOH glicerol + ltPaza .o. U toj metodi glicerol se oksidira u formaldehid koji s amonijevim ionom i acetil-acetonom kondenzira u iuto obojeni diacetil-lutidin.) Osim navedene. pri demu nastaje Hr. (U novijim metodama umjesto vrlo agresivnog fenola koristi se DHBS: 3. ArP Slicerolkinaza r glicerol-3-fosfat + ADp se u Kod veiine primijenjivih metodauz glicerol-3-fosfat-oksidazu.O. Kod veiine metoda u indikatorskoj HrO. Pritom se primjenjuje niz enzimskih reakcija. glicerol * 3 masne kiseline Glicerol se tada fosforilira u reakci.154 Poglaulje 7 glicerol + perjodat -+ mravlja kiselina + formaldehid formaldehid + kromorropna kiselina -+ kromogen Zbogkompliciranosti i zahtjevnosti izvedbe navedene referentne metode. na 5to se nadovezuje Tlinderova reakcija s 4-aminofenazonom i fenolom.

Kolesterol je dalje reagirao s kisikom uz katalitidko djelovanje CHOD-a i nastali su Aa-kolesten-3-on i H2O2. potro5ak kisika u reakciji kataliziranoj s CHOD-om moZe se mjeriti s pomoiu pO. anhidrida octene kiseline i sulfatne kiseline (Liebermann-Burchardov reagens) za razvoj boje. Preporudena metoda 7.+ 2H* -+ 12 + HrO. najviSe ima metoda u kojima se odreduje nastali H. Ova se metoda provodi prema odredenom protokolu koji zahtijeva ponavljanje odredivanja nekoliko puta. uz molibden moie se odrediti ion-selektivnom elektro- dom: HrO. oksidira 4-aminofenazon (4-aminoanripirin) uz prisutnost fenola.Or: a) HrO.2. intravensko uzimanje lijekova ili hrane koja sadrZava glicerol poveiavaju endogenu koncentraciju glicerola. Enzimske metode za odredivanje kolesterola koje su prvi put opisane godine 1972. Pogrjeike desto nisu klinidki znadajne. konatno su rijeiile probleme oko odredivanja kolesterola i specifidnosti metoda. 3. CHOD-PAP): kolesterol-esteri + H2O kolesterol-ester-hidrolaza kolesterol * masne kiseline 3-OH skupina kolesterola tada sik.11 mmol/L. U CDC (Centerfor Disease Control and Preuention) verzrjt te metode. Opisane reakcije u svim su enzimskim metodama iste. L.7. I Aa-kolesten-3-on + HzO2 . Metoda pokazuje oko l. te se osuSeni ostatak obraduje s mje5avinom octene kiseline. u prisutnosti KI u kiselom. a disti se kolesterol upotrebljava kao kalibrator.60/o pozitivnogbiasa u usporedbi s IDMS-om koji je definitivna metoda za odredivanje kolesterola. Apsorpcija se odditava na 620 nm. + 2I. emocionalni stres. engl. prisutan je kao endogeni glicerol u serumu. HKMB -azaodredivanje koncentracije triglicerida jest UV-spektrofotometrij a s glicerolkinazom i glicerolfosfat-dehidrogenazom. Tada se ukupni kolesterol ekstrahira iz smjese s pomoiu heksana. kolesrerol + se oksidira do ketona u reakciji koju katalizira CHOD uz ki- O. Buduii da je glicerol produkt normalnog metabolizma. Preporudena metoda HKMB -e za odredivanje koncentracije kolesterola jest spektrofotome- trija s CHOD-om. Metode odredivanja koncentracije kolesterola Referentna metoda za odredivanje kolesterola osniva se na kemijskoj reakciji koju su prvotno opisali Abbel. tzy. a mogu biti: 1. Razlike u pojedinim metodama jesu u nadinu odredivanja nastalih produkata reakcije. Zato je rezultat potrebno korigirati s obzirom na endogeni glicerol. stvoreni Aa-kolesten-3-on moZe se izravno mjeriti kod 240 nm. Odredena stanja kao 5to su Seierna bolest. Najprije su se kolesterolesteri hidrolizirali alkalijama i kolesterol oksidirao kolesterol-oksidazom (CHOD. Odredeni se volumen ekstrakta osuii u vakuumu. cltolesterol oxidase) ili dehidrogenazom.pod katalitidkim djelovanjem peroksidaze u 4-(p-benzokinon monoimino) -fenazon. serum se obraduje s alkoholnom otopinom KOH kako bi do5lo do hidrolize kolesterol-estera. elektrode 2. b) u metodama s peroksidazom primjenjuje se reakcija da HrO. Poslije su se merode osnivale na hidrolizi esterificiranog kolesterola djelovanjem kolesterol-esteraze u slobodni kolesterol i masnu kiselinu.Lipidi i lipoproteini 155 denzacijski se produkt mjeri spektrofotometrijski kod 412 nm ili fuorometrijski uz ekscitaciju kod 400 nm i fuorescenciju na 485 nm. Zdrave osobe imaju endogenoga glicerola manje od 0.ry i Brodie.

katkad se zamuieni supernatant moZe izbistriti duljim centrifugiranjem. Precipitat se tada sedimentira centrifugiranjem na 1. Jednom kada se stvorio kompleks lipoprotein-pre cipitant-magnetma testica. Lp("). U toj metodi precipitant je u kompleksu s magnetnim iesticama. uzorak se moZe razrijediti da bi se smanjila koncentracija lipoproteina bogatih trigliceridima prije precipitacije i 4. daju pribliZno iste rezultate. Primjenjuju se odredene kombinacije polianionskih i dvovalentnih kationa" ukljudujuii heparin-sulfat i MnCl. odmah se stvara jaki precipitac Precipitacrjskafaza traje 10-15 minuta na sobnoj temperaturi.enjas fosfovolframat-MgCl. Sljedeii posrupci mogu smanjiti dobivanje netodnih rezukataz 1. zamuieni se supernatant moZe filtrirati (milaofiltar 0.000 g tijekom 18 sati. Kada se polianioni dodaju odredenom volumenu seruma. moZe se odvojiti brzo bez centrifugiranja. U rutinskim se merodama HDl-kolesterol u supernatantu nakon precipitacije lipoproteina koji sadrZavaju apo-B-100 odreduje izravno iz seruma uporabom polianiona i u prisutnosti dvovalentnog kationa.3 mg/ml.. HDl-kolesterol se moie izravno mjeriti u serumu bez preliminarnog odvajanja HDl-frakcij. Metode aloi.ZL g/mL). Metoda se osniva na stvaranju uvjeta pod kojima je kolesterol u HDl-reaktivniji nego onaj u drugim lipoproteinima. Te subklase dobivaju se ultracentrifugiranjem i rabe se kao standard prema kojem se ocjenjuju druge separacijske tehnike.046 mol/L).7.5 mmol/L). dobivaju nedto viSi rezultati. Referentna metoda za odredivanje koncentracije HDl-kolesterola koristi se kombinacijom ultracentrifugiranja i precipitacije HDL-a. . 2. Nova metoda za odredivanje HDl-kolesterola jest varijacija metode s dekstran-sulfatom za taloZenje lipoproteina koji sadriava apo-B-100. Talog se odvoji centrifugiranjem. dok se taloienjem s heparin-sulfat-MnCl. Slijedi taloZenje lipoproteinskih destica koje sadrZavajtt apo-B-100 s pomoiu heparin-sulfata (1. T" metoda ovisi o nekim modifikacijama metoda s kolesterol-esterazom i CHOD-om te o prisutnosti a-ciklodekstrina u reakcijskoj smjesi. Polianioni reagiraju s pozitivnim skupinama lipoproteina. pa se HDl-kolesterol odreduje selektivno. 7. Supernatant koji sadrZava HDL rabi se za odredivanje H Dl-kolesterola enzimskom metodom. a njihovo je djelovanje pojaiano prisutnoiiu dvovalentnih kationa koji reagiraju sa skupinama s negativnim nabojem. a u supernatantu se odreduje kolesterol.156 Poglaulje 7 HrOrkoji je nasrao u reakciji dalje sudjeluje u stvaranju obojenog produkta uz peroksidazuHror+ fenol * 4 aminoantipirin Peroksidaza t fenazon-kinonimin se + 2lHzO Umjesto agresivnog fenola moguie je u zavrSnoj reakciji koristiti hidroksibenzojevom kise- linom. LDL. Nakon takvih uvjeta VLDL i neito hilomikrona nakuplja se kao plutajuii sloj na vrhu epruvere (d . Precipitacijske metode mogu dari netodne rezultate u uzorcima koji sadrZavaju velike koncentracije triglicerida (uglavnom veie od 4. 3.063I. Primjenjuje se tehnika zarezivanja epruvete pri uklanjanju VlDl-frakcije. ili dekstran-sulfat i MgClr.1.006 g/mL). nakon dega slijedi odredivanje koncentracije kolesterola s referentnom metodom. HDL i ostali serumski proreini.45 pm) kako bi se uklonile nesedimentirane destice i da bi se HDL-kolesterol mogao odrediti u filtratu. ultracentrifugiranjem uzorka mogu se ukloniti lipoproteini bogati trigliceridima. Ostatak iine IDL.3 Metode odredivanja HDL kolesterola Nekoliko je subklasa HDl-destica koje se razlikuju u sadriaju kolesterola i gustoii (1. Postupak je sljedeii: VLDL i hilomikroni (ako su prisutni) uklanjaju se ultracenrifugiranjem kod 105.500 g tijekom 30 minuta i koncentracijaHDl-kolesterola odredi se u bistrom supernarantu. i dekstran-sulfat-MgCl.) i MnClz(0.

Smatra se da taj izrkpostoji ako je koncentracija LDl-kolesterola > 4. Potrebno je naglasiti da se s pomoiu ove referentne metode dobiva tzv.006 g/mL kolesterola] 1. LDL i Lp(a)]. Indirekne metode za odredivanje koncentracije LDl-kolesterola jesu raiunska metoda ili metoda p-kvantifikacije. Preporudene metode 7.Lipidi i lipoproteini 157 HKMB -azaodredivanje koncentracije HDl-kolesterola su a) homogena enzimska metoda s modificiranim poliedlenglikolom (PEG) i alfa-ciklodekstran-sulfatom.36-4. 5to odgovara 3. nakupljaj" se u plutajuiem sloju. LDl-kolesterol se ratuna kao razlika koncentracije navedenih frakcija. dok donji sloj sadriava primarno LDL i HDL. i IDL (t.7. te se HDl-kolesterol tada odredi u bistrom supernatantu. Direktne su metode ili one na principu selektivne precipitacije ili one na osnovi homogenog imunokemijskog odredivanja. Plutajuii sloj uklanja se zarezivanjem epruvete. gdje su. hilomikroni i p-VLDL (karakteristitni za hiperlipoproteinemiju tipa III). osim primarnog LDl-kolesterola (1. Donji se sloj promijeia.Oo6-1. dijelovi s d > 1.006 g/mL mogu se obraditi radi uklanjanja lipoproteina koji sadriavaju apo-B-100 [IDL. Rutinski se koncentracijalDl-kolesterola odreduje izradunavanjem prema tzv.HDl-kolesterol l ! rol + HDl-kolesterol. a da su granidne koncentracije 3. iz podataka za ukupni kolesterol. Vei je navedeno da je koncentracija LDl-kolesterola poveiana kod hiperkolesterolemije i da znati rizikzakoronarnu bolest. ako su prisutni.36-4. koja sadrtava odredene kolidine IDL-a i Lp(a). Ukljuduje ultracentrifugiranje. pri demu se gornji sloj koji sadrLava VLDL i hilomikrone uklanja. LDl-kolesterol moZe se odrediti primjenom indirektnih i direktnih metoda.14 mmol/L LDl-kolesterola. Metoda p-kvantifikacije upotrebljava se u uzorcima zakoje Friedewaldova jednadZba nije prikladna. posebno. Ova frakcija isto tako moie sadriavati IDL i Lp(a). Nakon odredivanja kolesterola u frakciji > 1.LDl-kolesterol + VlDl-kolestekolesterola i triglicerida u VLDL-u oko l/4. HDl-kolesterol i trigliceride LDl-kolesrerol mmo I/L =ukupni kolesterol JednadZba se zasniva na - trigli-cJridi I .006 g/mL te u supernatantu nakon selektivnog taloienja. ali.11 mmol/L.lHDl-kolesterol] . Metode odredivanja LDL-kolesterola Referentna metoda za odredivanje koncentracije LDl-kolesterola osniva se na tehnikama opisanima pri odredivanju HDl-kolesterola. to vrijedi samo ako je koncentracija triglicerida manja od 4. metodama koje se primjenjuju u rutinskom radu takoder se odreduje kolesterol Sirokoj frakciji. nadomjesti do prvobitnog volumena i odredi koncentracije kolesterola.6 mmol/L i ako nisu iinjenici prisutni hilomikroni.006 g/mL) obraduje se taloZnim reagensom (heparin-sulfat-MnClr) na vei opisani nadin.17-6.[d t 1. Todno odmjeren volumen seruma centrifugira se pri 105.006 g/mLkolesterola] . Postoji dobra korelacija izmedu koncentracije ukupnog i LDl-kolesterola u podruiju 5.L4 mmol/L. Siroka frakclja.019 g/mL) i Lp(a).019-1. Friedewaldo: voj jednadLbi.063 g/mL). prisutni U u tzv. ako su prisutni.000 g tijekom 18 sati na 10 'C. HDl-kolesterol obidno se odreduje u odvojenom volumenu seruma. b) homogena enzimimunoinhibicijska metoda i c) homogena enzimska metoda azkaalazu. da je ukupni kolesterol . ako j. \LDl-kolesterol i LDl-kolesterol se izradunaju kako sliledi: fVlDl-kolesterol] = [ukupni kolesterol] flDl-kolesterol] = ld > . Pod tim uvjetima VLDL i.4.2 mmol/L kolesterola. LDl-kolesterol moie se odrediti i elektroforezom. a donji sloj (d > 1. oko l/5. pe je reLinski odnos a odnos No.

ava u aktualnom LDl-kolesterolu.3 g/Lukup- ne mase Lp("). Iako IDl-kolesterol i Lp(a)-kolesterol obidno pridonose samo s nekoliko postotaka pri odredivanju LDl-kolesterola. Odredivanje Lp(a) za sada nije standardizirano. Za odredivanje LDl-kolesterola primjenjuju se i razne direktne metode. a imunoreaktivnost pojedinih antitijela takoder varira ovisno o velidini destice. njihove koliiine mogu biti znadajne u pojedinih osoba s visokim IDL ili Lp(") koncentracijama. delie nego da se izravno odreduje u supernatantu dobivenom nakon ultracentri- fugiranja. ali. Do danas je opisano viSe od trideset izo-oblika Lp("). a koji se zepravo odrai. odredivanja lipida i lipoproteina treba ponavljati tijekom dva mjeseca prije odluke o primjeni lijekova s razmacima od najmanje tjedan dana. tradicionalno se uzimakao granidna vrijednost iznad ko. apo-B-100 ili kao Lp(a)-kolesterol.JoS nije definirano koji je nadin najbolji zaizraL. za odredivanje ukupnog kolesterola mogu se rabiti uzorci bez posta i nakon njega. {. za odredivanje triglicerida i lipo- . Strudna skupina NCEP zalaboratorijsku standardizaciju izdala. koncentracijaveia od 0. Kod veiine se LDL selektivno taloti s polivinil-sulfatom ili heparinom pri niskim pH-vrijednostima.bez obzirana analitidke poteSkoie. Ova tehnika omoguiuje idendfikaciju do 34 apo(a) polimorfnih struktura. Metode odredivanja koncentracije lipoproteina(a) Strukturna heterogenost fp(") kao poslje dica razliditosti velidine apo(a) znatno utjede na preciznost odredivanja koncentracije Lp(") u plazmi.a prije odredivanja lipida i lipoproteina. 5. 2. ELISA i EIA. apo(a). mase fidnim antitijelima i detekcijom s pomoiu t2'I-vezanog proteina. ispitanici trebaju izbjegavati intenzivne tjelesne aktivnosti najmanje 24 sa:. VlDl-kolesrerol obidno se izradun a iz gor- nje jednadZbe. upotrebljavaju poliklonska antitijela iz razlititih Zivotinjskih yrsra. kao ito su imunoturbidimetrija i imunonefelometrija te RIA. Prisutne su antigenske determinante koje se ponavljajurazliiit broj puta na raznim Lp(a)-desticama. lzvor varijacija u odredivanju lipida i lipoproteina Uzroci varljacija koncentracije lipida i lipoproteina u pojedine osobe mogu biti analitidki i fizioloSki.avanje rizika za CYD.7. LDl-kolesterol zaprevo ukljuduje kolesterol iz LDl-destica te IDL-a i Lp(a). lipoproteina bogatih trigliceridima ili P-VLDL.6. 7.158 Poglaufe 7 Na koncentraciju LDl-kolesterola odredenog na ovakav nadin ne utjede prisutnost hilomikrona. U svima se.7.'e se smarra da je poveia- na koncentracija Lp("). no.'e posebne preporuke u svrhu smanjenja predanalitidkih utjecaja na odredivanje lipida i lipoproteina. Postupak s najviSom rezolucijom i osjetljivoSiu za odredivanje apo(a) fenotipa kombinira razdvajanje apo(a) s pomoiu elektroforeze na agaroznom gelu s tehnikom imunoblota sa speci- 7. osim u ELISA-i. Koncentracije Lp(a) mogu se izraziti s pomoiu broja destica. 3. ispitanici trebaju imati normalnu pre- hranu i nepromijenjenu tjelesnu masu barem 2 lednaprije odredivanja lipida i lipoproteina. Zaro NCEP (National Cbolesterol Education Programe) preporuduje da se provedu daljnja istraZivanja radi utvrdivanja doprinosa lDl-kolesterola i Lp(a)-kolesterola i LDl-kolesterola riziku za CYD.s. Zatimse LDL-kolesterol izraduna kao razlika izmedu ukupnog kolesterola i onog u supernatanru ili se odredu- je izravno iz LDL-precipitata. te predloZila sljedeie: l. odredivanje lipida i lipoproteina reba provoditi dok je metabolizam osobe u uravnoteienom stanju. Lipoproteini ukljuteni u indirektno odredivanje LDl-kolesterola. da osigura uvjete za toina odredivanja pojedinih analita. 4. Za odredivanje koncentracije Lp(a) primjenjuju se razlidite imunokemijske metode. Uloga je laboratorija da izvorevarijacija svede na najmanju moguiu mjeru.

tehnika koja omoguiuje otkrivanje razlike u naboju pojedinih izo-oblika.7. prikladnije su osjetljivije metode. 7.Za odredivanje apo-A-I i apo-B-100. na kodonu 3500 (neSOOO dolazi do zamjene arginina s glutaminom. PCR). pofi. No.10. Za analizu apo-B-100 gena primjenjuiu se metoda PCR i digestija s restrikcijskim enzimima (PCR-RFLP. Genotipizacija pojedinih apolipoproteina Apo-B-100 kljudan je u metabolizmu lipida i lipoproteina.e biri transportiran smrznut ili na 4"C. Fenotipizacija apo-E nakon izoelektridnog fokusiranja ukljuduje tehniku imunoblota sa specifidnim antitijelima.7. ELISA i RID te imunoturbidimetrijske i imunonefelometrijske metode..7.7. kada se EDTA rabi kao antikoagulans. 5to moZe rezultirati latno pozitivnim rezultatima za pojedine izo-oblike. neenzimsko vezanie glukoze na apo-E. Koncentracija apolipoproteina odreduje se razliditim imunokemijskim postupcima. buduii da je rijei o slidnim postupcima kao i pri odredivanju lipoproteina. Sro rezuhirauzstrukturne promjene na apo-B-100 i poveianom koncentracijom LDl-kolesterola u plazmi. . Pri karakterizacijiizo-oblika potrebno je koristiti se svjeiim uzorcima ili uzorcima koji su bili duvani na -70 "C kako bi se sprijeiile promjene na strukturama prije analize. kao Sto su apo-C-I i apo-C-II. ispitanici trebaju biti u sjedeiem poloiaju barem 5 minuta prije uzimanja uzorka. prisutnost rijetkih vrsta apo-E koje imaju naboj vrlo slidan uobidajenim izooblicima. pri demu ima znaiajnu ulogu u homeostazi LDl-kolesterola u plazmi. Upute za pripremu bolesnika prije odredivanja lipidnoga statusa mogu se naii u prilozima.e. o za odredivanje triglicerida. uz primjenu standardnih materijala. te je potrebno vi5e informacija s obzirom na njihovu klinidku korist. podvezuLrle ne upotrebljavati dulje od I minute tijekom uzimanja krvi. koncentracije ukupnog kolesterola.Lipidi i lipoproteini 159 proteina. engl. Metode odredivanja koncentracije apolipoproteina Za sada nema posebnih preporukayezano uz odredivanje apolipoproteina. 7. No. tj. Stoga apo-B-100 i strukturne modifikacije toga proteina imaju znarnu ulogu u razvoju hiperkolesterolemije te ateroskleroze.i. 6.7. triglicerida i HDL-kolesterola mogu se odredivati u serumu ili plazmi. kao 5to su ELISA i RIA. potrebno je postaviti graniine vrijednosti za dono$enje klinidke odluke. Medutim. treba uzeti u obzir dinjenicu da su uzorci krvi uvijek potencijalno zarazni i u skla- du s time treba s njima postupati. potrebno je uzeti u obzir slidne dinj enice za smanj enj e predanalitidkih izvora varijacija. lipoproteina i apolipoproteina na -70 rola treba duvati na -20 'C ili nite. koji su prisutni u relativno velikim koncentracijama. mogu se pojaviti poteSkoie tijekom analitiikog postupk ayezane uz posttranslacijske modifikacije. 5to ukljuduje i izradbu nacionalnih refcrentnih intervala. Zaodredivanje izo-oblika apo-E tradicionalno se primjenjuje izoelektridno fokusiranje.merase chain reaction-restriction fagment length pofurnorphbm) ili metoda PCR u stvarnome vremenu (>>real ti- z. plazmu treba odmah ohladiti na2-4 'C kako bi se sprijedila promjena sastava. tanzicijom gvanina u adenin na poloZaju 10708. primjenjuju se imunorurbidimetrijske i imunonefelometrijske metode. preporuiuje uporaba uzorka uzetog nakon 12 sati posta. ukljudujuii RIA. Sto dovodi do zamjene arginina triprofanom (R3500\7'). koje se kontinuirano usavrSavaju. Za apolipoproteine koji se nalaze u znatno manjim koncentracijama. 9. 8. za te metode. uzorke za odredivanja kolesteoC. serum za odredivanje se ukupnog kolesterola mo|. Druga mutacija na kodonu 3500 jest tranzicija citozina u timin na poloZaju 10707.

Langlois MR. and Tteatment of High Blood Cholesterol in Adults (Adult Treatment Panel III) National Cholesterol Education Program. DNA (SSCP. NewYork: McGraw Hill. Philadelphia:'W-B Saunders Company. European Heart Journ al 2003. C-II. peter M. Historical milestones in measurement of HDL-cholesterol: Impact on clinical and laboratory practice. sustav amplifikacije refraktorne mutacije (ARMS. Sakurabay"rhi I. Z. Reference intervals for serum apolipoproteins A-I' A-II. e2. Kako oksidacijske promjene u strukturi LDl-destica dine podetak ubrzanog stvaranja aterosklerotidnih plakova. pri demu se smanjuje njegovo vazodilatacijsko djelovanje. 24(17) :1601-L0' 3. Ashwood ER. smoking. single stranded conformation polymor- 7. Alel e3 je predominantan u zdravoj populciji. aktivnost PONl znaiajna je u prevenciji aterogeneze. C-IiI. medutim.306l-17 ' g. and E in healthyJapanese derermine d with a commercial immunoturbidimetric assay and effe cts of sex' age. i sur. metoda umnoZavanja specifidnih alela (ASO. Lipid ffansporr and storage. Beaudet AL. >>real tirne<< PCR. 7. Angiotenzin-konvertirajudi enzim (ACE) ima znaiajnu ulogu u regulaciji krvnoga tlaka i homeostazi elektrolita.u zamjenu glutamina argininom na poloZaju 192 te zamjenu leucina metioninom na poloiaju 55. Granner DK.Za analintapo-E gena primjenjuje se PCR-RFLP. Sly'W'S. U: Murray RK. Mayes PA. CCA 2001. U: Scriver CR.izd. Methods for monitoring oxidative stre ss. allele-specif. Brown MS. Enzim katalizira pretvorbu angiotenzina I u angiotenzin II. Noviji analiti vezani uz metabolizam lipoproteina. ur. HH. Ambrosioni E. Blaton VH. Na mjestima ll} i 158 pojedine izoforme apo-E mogu sadrZavati sljedeie aminokiseline: E2 (Cys/Cys). Harper's Biochemisrry. alelu e2 pripisuje se uloga pri razvoju obiteljske dislipoproteinemije (hi- perlipoproteinemija tipa III). ur.150 Poglaulje 7 Gen zaapo-E je polimorfan s tri najudestalija alela. Uloga apo-E4 pri navedenim poremeiajima nije dovoljno poznata. drinking. lipid peroxidation and oxidation resistance of lipoproteins. E3 (Cys/Arg) iE4 (Arg/Arg). dodatna istraiivanja i evaluaciju. e3 i e4. 02-5215. 5. ur. 6. and Blood Institute Nadonal lnstitutes of Health.c oligonucleotide). dok se e4 smatraznatainimzapoveiani rizikrezvoja ateroskleroze te za razvoj demencije i Alzheimerove bolesti. DeBacker G. Burris CA. eng|. izd.7. Literatura 1. Povezanosr genskog polimorfizma PONI u razvoju ateroskleroze za klinidku primjenu zahtijeva.8. Mayes PA. Osim toga. NewYork: McGraw-HiII.6. CCA 2006. Lung. NIH Publication No. arnplif. 2000:268-84. ACE moZe inhibirati uiinak bradikinina. Tietz Fundamentals of Clinical Chemistry. National Cholesterol Education Program Expert Panel on Detection. engl. Sepember 2002. Borch-Johnsen K. Hobb. GoldsteinJL. Homocistein i njegova uloga u razvoju CVD-a opisani su u 17. Valle D. Genska osnova navedenih alelavezana je uzkodon lI2 i 158. European guidelines on cardiovascular disease prevention in clinical practice. engl. and Lp(a)level. Polimorfizmi ukljudu. Individualne razlike u aktivnostima PON posljedica su genskogpolimorfizma. Rodwel VW.8. Riccardo Albertini. poglavlju. B. Familial hypercholesterolemia. CCA 2001. Evaluation. National Heart. Insercijsko-delecijski polimorfizam ACE-a. moie utjecati na razvoj hipertenzije te na rizik za nastanak kardiovaskularnih oSteienja.cation refactorlt rnutation systern) i odredivanje konformacijskog polimorfizma jednolantane pbism).312:87-95' . aterogenezu i kardiovaskularna oite(enja Paraoksontzal (PONI) enzim je smjeSten na HDl-desticama koji ima znaiaina ulogu u sprjedavanju peroksidacije LDL-a. 369:168-78.2001:2863-913' 4. The Metabolic and Molecular Basis of Inherited Disease. Marsuzawa X Goro Y.2006. Saito X Kita T. koji je vrlo snaZan vazokonstriktor. Abuja.

Ann Intern Med 2005. Geneva: IfHO. rliliir rltillli flllli !: l + :i r{ * ll t? t :l . Division ofNoncommunicable Diseases. I l. ThomasL. Primorac D. ur. . 12. l3 \7HO-Human Genedcs Program. Topic E. Medicinskobiokemijska dijagnosdka u klinidkoj praksi. Personius BE. I 998.izd. 6(2).Frankfurt: TH-Books Verlagsgesellschaft.2004.l. i sur. Krasuski RA. - Re- r. Endocr Pract 2000.jiillil liillir I'iil iii!. The American Association of Clinical Endocrinologists Medical Guidelines for Clinical Practice for the Diagnosis and teatment of Dyslipidemia and Prevention of Atherogenesis. Familial Hypercholesterolemia port of a second \7'HO Consultation.urClinicalLaboratoryDiagnostics:(JseandAssessmentofClinicalLaboratoryResults. AACE Lipid Guidelines. A randomized trial of a strategy for increasing high-density lipoprotein cholesterol levels: effects on progression of coronary heart disease and clinical events. 142(2):95-r04. 2002 Amended Version.r-ipidi i lipoproteini 161 9. Jankovii S.l. Zagrebt Me dicinska na[ada. 'Whitney EJ. 1999. I0.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful