BAKTER GENET

Prof.Dr.Dilek Yaylal

BAKTER GENET

Nukleik asitler, do ada bilinen tüm canl lar n (insan, hayvan, bitki, mikroorganizma) yap , karakter ve tüm ya amsal i levlerini belirleyen ve yöneten, ya am n s rlar n saklayan maddelerdir. Her bakteri hücresi ya amayla ilgili tüm i leri yapabilen ba ms z tam bir varl kt r. Di er canl larda oldu u gibi bakterilerde de belirli karakterin bir nesilden öteki nesle geçerek sürüp gitmesi her bölünmede ikile en bir örgütlenme ile olabilir ve bu özellikler kromozom üzerindeki genlerle ilgilidir. Genler kal t m n biyolojik birimleridir, kendi kendine ço al rlar ve kromozom üzerindeki özel bir yerde bulunurlar. Bunlar incelenerek bakterilerin kromozom haritas yap lm t r. Genlerin yap ve i levleri en iyi E.coli¶nin kromozomu üzerinde incelenmi tir. 5.000.000 baz çifti (5.000 kilo baz) içerir. Uzunlu u 1,3 mm¶dir.

BAKTER GENET

Önce kromozomlarda DNA bulundu u gösterilebilmi , daha sonra da (50 y l sonra) DNA¶n n genetik bir görevi oldu u gösterilebilmi tir. ncelemeler tüm hücrelerde genlerin replikasyonu ve fonksiyonundan sorumlu olan maddenin DNA oldu unu ortaya koymu tur. Tam bir hücre özelli i göstermeyen viruslarda bu sorumluluk DNA µda olabildi i gibi baz viruslarda RNA¶dad r. Bakterilerin ve viruslar n süratli üremeleri, genetik çal malarda yeni nesillerin meydana gelebilmesi için beklenecek süreyi çok azaltm t r. Örne in birçok bakteri uygun ko ullarda yar m saatten k sa bir sürede yeni nesiller verirler. Bu ekilde, genetik olaylar hücre düzeyinde incelemek daha kolay olmu ve ³moleküler genetik´, ³moleküler biyoloji´ gibi h zla geli en yeni bilim dallar ortaya ç km t r. Watson ve Crick¶in 1953¶de yay nlam olduklar ve Wilkins ile birlikte Nobel ödülü kazand klar DNA modeli bugün hala DNA¶n n tüm yap ve i levini en iyi aç klayan model olarak de erini korumaktad r.

James Watson and Francis Crick, crackers of the DNA code, in 1959

BAKTER GENET

Nükleik Asitlerin Yap s l.Deoksiribonukleik asit (DNA) in yap s : Canl lar n genetik özelliklerini belirleyen maddeye ³genetik madde´ denir. Canl larda RNA içeren baz viruslar d nda genetik madde DNA d r. Watson ve Crick¶in l953¶de yay nlad klar ve Nobel ödülü kazand klar DNA modeli bugün hala DNA¶n n tüm yap ve i levlerini en iyi aç klayan model olarak de erini korumaktad r. DNA molekülü, deoksiribonukleotid k saca nukleotid ad verilen yap ta lar ndan (monomer) meydana gelen iki polinukleotid iplikçi inin, sarmal biçimde birbirine ba lanmas yla olu an çok büyük bir polimer molekülüdür. Her nukleotidin yap s nda: a-bir azotlu baz molekülü olan purin veya pirimidin b-bir fosfat grubu c-5 karbonlu bir eker (pentoz) molekülü olmak üzere üç parça bulunur.

.

. Azotlu bazlar n pentoz molekülleri ile yapt klar birle iklere Nucleosid (Nukleozid) ad verilir. RNA¶da ise riboz yap s ndad r.BAKTER GENET Azotlu bazlar Adenin. Sitosin ve Timin¶dir. Pentoz molekülü DNA¶da deoksiriboz. Adenin ve Guanin purin. Guanin.lu C atomuyla azotlu baza. Bunlara azot içerdikleri ve bazik olduklar için ³azotlu bazlar´ denir. Deoksiriboz molekülü 1 no. Nükleik asitler (DNA veya RNA) bu ekerin yap s na göre adland r l rlar. 5 no. Sitozin ve Timin pirimidin bazlar d r. Bir nukleozid molekülünün fosforik asit ile yapt bile i e Nukleotid ad verilir.lu C atomuyla fosforik asite ba lan r ve bir nukleotid meydana getirir.

.

Çe itli k s mlar n farkl l klar azotlu bazlar n s ras ndad r. DNA zincirinin devaml l n sa layan deoksiriboz molekülleri ve aralar ndaki fosfodiester ba lar ndan olu an diziye DNA zincirinin belkemi i denir. DNA zincirinin belkemi i bütün zincir boyunca ayn d r.BAKTER GENET Bu ekilde olu an nukleotidler fosfodiester ba lar ile birle erek çok say da nükleotid içeren. . Bu bak mdan bir DNA zincirinin özel bir k sm n belirtmek için bu zincirdeki bazlar gösteren harfleri alt alta yazmak yeterlidir. DNA molekülünün bir zinciri (ipçi i) meydana gelir.

Sitozin.BAKTER GENET DNA molekülü. Böylece bir zincirdeki Timin. Guanin ancak Sitozin ile ba lanabilir. Timin. Dört azotlu bazdan Timin ancak Adenin ile. Sitozin moleküllerinin kar s nda di er zincirde Adenin. Guanin bulunabilir. bir eksen ve birbiri etraf nda dönen sarmal ekilde iki DNA zincirinden (ipçi inden) meydana gelir. Adenin. ki zincirin kar l kl bulunmas nukleotidlerdeki azotlu bazlar aras nda H ba lar n n olu mas ile sa lan r. Guanin. T-A A-T G-C C-G .

Guanin ile birle ti ine göre bir DNA molekülündeki T miktar A¶ya. Ancak bir DNA molekülünde bulunan A + T miktar . Timin. . C + G miktar ile e it de ildir. Bu nedenle bir DNA¶n n iki zincirinin birbirinin tamamlay c s oldu u söylenir.BAKTER GENET Demek ki bir zincirdeki bazlar n s ras kar zincirdeki bazlar n s ras n belirler ve bir zincirdeki belli bir baz n kar s nda di er zincirde hangi baz n bulunaca bilinebilir. ayn cins ve türe dahil edilmektedirler. Sitozin. Bu nedenle bu özellikten mikroorganizmalar n s n fland r lmas nda yararlan lmakta ve G+C¶nin tüm DNA molekülüne oran birbirine yak n olanlar. Adenin . C miktar G¶ye e ittir. A+T/C+G oran her canl türü için özgül olup de i mez niteliktedir.

Genler sorumlu olduklar fonksiyonlar sentez ettirdikleri enzimlerle sa larlar (genler enzimlerin sentezini yönetirler).C) say s ve dizili i her canl varl k için de i meyen ve özgüllük gösteren genetik bir özelliktir.5000 nukleotid çifti kadar olabilen genlerdeki bu say s z çe itlilik azotlu bazlar n farkl say ve de i ik dizili düzeninde s ralanmas ile olu maktad r . Uzunluklar 1000.BAKTER GENET Bir DNA molekülündeki purin ve pirimidin bazlar n n (A. protein yap s n belirleyen DNA parças olarak tan mlanmaktad r. Bir canl n n fenotipini belirleyen binlerce biyolojik karakter ve ya amsal i levden her birinden ³gen´ ad verilen genetik birimler sorumludur.G.T. Enzimler protein yap s nda olduklar ndan gen. Bunun sonucunda do ada milyonlarca farkl canl türü ve bunlar n farkl bireyleri (fenotip) bulunmaktad r.

Her birisi bir amino asidi kodlayan bu üçlü gruplara triplet. Protein ile ilgili kodlama nukleotidlerin üçlü gruplar halinde dizili i ile sa lanmaktad r. Bir gen üzerinde en az.BAKTER GENET Proteinler. genetik dilinde kodon ad verilir. Bir triplet bakteride hangi amino asidi kodluyorsa insanda da ayn amino asidi kodlar. Triplet veya kodonlar üniversaldir. . Her bir protein molekülünün gen üzerinde spesifik bir kodlanma düzeni vard r. olu turulacak proteinde bulunan amino asit say s kadar triplet bulunur. belli say ve s rada amino asitlerin yanyana gelip birbirleriyle ba lanmalar (polimerizasyon) sonucu olu urlar.

Kinolonlar n bakteriler üzerinde etkisi bu yollad r.Gerekti i anda üzerindeki nukleotid s ras na uygun özellikte RNA molekülleri olu turarak hücrenin ya amsal i levlerini yönetir (Transkripsiyon). . kar s ndaki di er yar m aynen olu turabilme yetene indedir.BAKTER GENET Bir DNA molekülü çift iplikli bir sarmald r. B. DNA gyrase¶ n blokaj ile DNA sentezi aksar.Ancak bu sarmal da kendi üzerinde katlanarak 4 iplikli sarmal olu turur. Süper sarmal denilen bu olu umun meydana gelmesinde DNA gyrase. DNA molekülünün 2 önemli özelli i vard r : A. Ba ka hiç bir molekülde olmayan bu özellikle üreme s ras nda 2 ipçik kendilerini tamamlayarak ayn yap ve özellikte 2 DNA molekülü olu ur (Replikasyon). süper sarmal n aç lmas nda da topoisomerase enzimleri i görür.ki polinukleotid zinciri birbirlerinden ayr ld klar zaman herbir ipçik.

BAKTER GENET DNA¶n n Replikasyonu ( kile mesi) Bir DNA molekülünden onun ayn baz s ras n gösteren 2 DNA molekülünün olu mas na ³DNA¶n n replikasyonu´ yani kendi kendini e letmesi ad verilir. . DNA¶n n bu özelli inden yararlanarak DNA hibridizasyon ve polimeraz zincir reaksiyonlar (PCR) geli tirilmi olup. canl lar n tüm özellik ve biyolojik i levlerinin aç klanmas sa lanm t r.

ayr tür hatta farkl cinslere ait canl lar n birbirinden ayr lm DNA iplikçikleri bir araya getirilip e letilebilmektedir (DNA hibridizasyon tekni i). purin ve pirimidin bazlar aras ndaki hidrojen ba lar çözülür ve iki polinukleotid zinciri birbirinden ayr l r.BAKTER GENET DNA molekülü 60°-70° C¶ye kadar yava yava s t l rsa veya de i ik konsantrasyonlardaki üre çözeltileri ile kar la t r l rsa. . Denatürasyon denilen bu olay reversibl olup. ortam n yava yava so utulmas veya hidrojen ba lar n k ran etkenlerden ar nd r lmas sonucu. DNA molekülünün bu e iz özelli inden yararlanarak. iki polinukleotid iplikçi i yeniden birle ir.

bakteri kromozomlar n n genellikle çember(sirküler) biçiminde oldu unu göstermi tir. PCR .coli bakterisinden ayr lm olan DNA¶ n n bir tüp içinde polimeraz enzimi ve gerekli birtak m kimyasal maddelerle birarada b rak lmas ndan bir süre sonra. mmünoloji. thyphimurium ile yap lan çal malar. l985 y l nda Erlich ve arkada lar taraf ndan geli tirilmi olan ve küçük bir DNA sekans n n bir milyon sarmaldan daha fazla say da spesifik DNA sekanslar na ço alt labilmesine (amplifikasyon) imkan sa layan güçlü ve çok duyarl bir tekniktir. Bu yöntem insan saç ndan. .mikrobiyoloji. polimeraz zincir reaksiyonu (PCR) ile ilgili ilk deneme olarak kabul edilebilir. kadavradan veya sperm hücrelerinden elde edilen DNA sekanslar n n incelenebilmesini mümkün k lar. E. coli ve S. E. hematoloji ve adli t p alan nda yayg n biçimde kullan lan bir yöntemdir. genetik. a z çalkant suyundaki hürelerden. yeni DNA moleküllerinin sentez edilerek DNA miktar n n iki kat na kadar ço ald n göstermeleri. tek bir lenfoid hücreden.Ancak yap lan son çal malarda baz bakterilerin lineer(çizgi eklinde) kromozomlara baz lar n n ise birden fazla kromozoma sahip olduklar saptanm t r.BAKTER GENET l960 y l nda Kornberg ve arkada lar n n.

.

esas (örnek) DNA molekülünün bir zincirini ve yeni sentez edilmi tamamlay c zinciri içerir. Eski ipçik yeninin yap lmas için kal p görevi yapar.BAKTER GENET DNA sarmal n n replikasyonu. ki polinukleotid iplikçi in ayr lmas tümüyle bitti inde. Önce mezozomdaki replikondan itibaren 2 DNA iplikçi i birbirinden ayr lmaya ba lar ve ayr lan iplikçikten birisi mezozomun yak n ndaki ikinci bir noktaya ba lan r. Bu ekilde bir DNA molekülünden olu an iki DNA molekülünün her biri. bakteri içinde birbirinin t pat p benzeri olan 2 DNA sarmal olu mu tur. replikon denilen bir noktadan ba lar. plikçikler bir yandan birbirlerinden ayr l rken bir yandan da ayr lan her bir iplikçi e hemen kendi kar l olan (tamamlay c ) ipçikler sentez edilmeye ba lar. DNA bu noktada mezozom¶a ba lanm t r ve mezozomda replikasyon için gerekli enzimler bulunmaktad r. .

. ana bakteri DNA¶s n n iplikçiklerinin sitoplazma zar nda ba l oldu u noktalar da (mezozom) birbirlerinden uzakla m lard r.BAKTER GENET Bu s rada uzayan bakteri hücresinde. Böylece uzayan bakteriyi enine ikiye bölen bir hücre zar ve hücre duvar yap m tamamlanarak birbirinin ayn olan iki yavru bakteri olu ur. arkas ndan hücre duvar içeriye do ru girinti yapar.önce sitoplazmik zar. Daha sonra.

.

timin (T) yerine urasil (U) bulunur. Ayr ca RNA tek iplikçikli bir polinukleotid zincirinden olu mu tur.BAKTER GENET 2-Ribonükleik asitlerin (RNA) yap s : RNA molekülünün yap s baz farklarla DNA¶n nkine benzer. Hücre içinde 3 tip RNA bulunur: a) Messenger RNA (m-RNA) b) Ribozom RNA¶s (r-RNA) c) Transfer RNA (t-RNA) . Yer yer kendi üzerine katlanarak çift katl görünen RNA bölgeleri meydana gelir. DNA¶dan farkl olarak RNA¶da deoksiriboz yerine riboz.

Buna genetik ifre denir.BAKTER GENET a)Messenger RNA (m-RNA) =Mesaj leten RNA = Ulak RNA DNA molekülünün belli k s mlar belli genleri olu turur.5000 nukleotid çiftinden olu ur). . Genler ya amsal i levde yeri olan protein (enzim ya da yap ta ) molekülünün yap labilmesi için gerekli bilgiye sahiptirler. Bakterilerde kromozom üzerinde 6000 kadar gen bulunur (1 gen 1000 . Ba ka bir deyi le proteinlerin sentezi için gerekli bilgi DNA molekülünde kaydedilmi ( ifrelenmi ) durumdad r.

Genetik ifre DNA¶dan ribozomlara m-RNA molekülleri ile ta n r. DNA¶daki bazlar n s ras na göre dizilen ribonukleotidlerden olu ur. DNA m-RNA G C T A U A - . te bu bilginin ribozomlara ula t r lmas gerekir. Timin kar s na Adenin. Yani genetik ifre DNA molekülündeki baz çiftlerinin s ras nda kay tl d r.deoksiriboz zinciri ayn oldu una göre) zincirdeki kar l kl baz çiftlerinin s ras ndad r. m-RNA. Çünkü enzimlerin ve di er yap ta proteinlerin sentezi ribozomlarda olur. DNA¶n n replikasyonunda oldu u gibi m-RNA¶n n olu umunda da DNA¶daki Guanin kar s na Sitozin. (bütün DNA boyunca fosforik asit.BAKTER GENET Enzimlerin sentezi için gerekli genler aras ndaki fark. DNA¶daki bu bilginin proteinlerin yap m yeri olan ribozomlara ula t r labilmesi için genler m-RNA moleküllerini yaparlar.Adenin kar s na Urasil gelir.

protein yap m ile ilgili bilgiyi 3¶lü kodlar eklinde aktarm yani yap lmas istenen protein kal b n yapm olurlar. Çekirdekte yap lan bu m-RNA sitoplazmaya sal n r ve proteinlerin yap m yeri olan ribozom¶lara gider. Genler. Bu üçlü kod¶a yani triplete de kodon ad verilir. bu ekilde olu turduklar mRNA¶ya kendilerinde bulunan. Ribozomdaki proteinlere ba l olarak bulunur. b)Ribozomal RNA ve ribozomlar : Ribozomal RNA ribozomlarda bulunur. . (mRNA¶da da her 3 baz 1 amino aside i aret eder). hücredeki tüm RNA¶n n % 80¶nini olu turur.BAKTER GENET Böylece DNA¶daki bir gen k sm n n ifresini kaydetmi olan m-RNA molekülünün olu mas na transkripsiyon =kopya ç karma i lemi denir.

Ç k nt lardan birisi t-RNA taraf ndan ta nacak amino asit için özgül olan üçlü yap s ndad r. Antikodon ismi verilen bu üçlü. 5 ç k nt olu turur. Yonca yapra biçimindedir. Bir ba ka kolu antikodondaki tripletin belirledi i amino asidi ta r. .BAKTER GENET c)Transfer RNA (t-RNA)= Ta y c RNA = Solubl RNA Sitoplazmada yayg n bulunur. Bir hücredeki 20 çe it amino asit için özgül olan t-RNA vard r. m-RNA¶daki kendi kar t olan kodon tripletindeki bazlarla H ba lar ile birle ir. Görevi sitoplazmadaki amino asitlere ba lan p onlar aktive ederek ribozomlara yerle en m-RNA¶daki uygun kodonlara ta makt r. Yap bak m ndan özellik ta r. RNA zinciri kendi üzerinde katlanarak çift katl bir yap halini alm t r.

Demek ki bir enzimin çe idi o enzimin sentezi ile ilgili gendeki bazlar n s ras nda kay tl d r. Amino asidi polimerize olan t-RNA. Bu ekilde olu an bir çok polipeptid birle erek protein molekülleri olan enzimler sentez edilmi olur. çeviri) her kodon kar t antikodonu ta yan t-RNA.BAKTER GENET Protein Sentezi Protein ve enzimlerin sentezi ribozomlarda olur. m-RNA ribozomdaki olu una yerle ir. m-RNA sentezlenecek protein için bir kal p görevi yapar. Olay bu düzen içinde ve çok h zl bir ekilde. Bir yandan da amino asitler birbiri ile birle irler (polimerizasyon). . Ayn zamanda bu kal ba uygun amino asitleri ba layabilecek t-RNA¶lar da sal nm lard r. Bu olay n gerçekle mesi için önce DNA¶daki belirli bir proteinin yap lmas ndan sorumlu olan genin genetik ifresine uyan m-RNA¶ n n sentezlenmesi gerekir (Transkripsiyon). m-RNA¶daki s raya uygun biçimde dizilirler. Böylece amino asitleri ta yan tRNA¶lar ribozomda. kendine özgü amino asidini yüklenerek ribozoma gelir ve m-RNA¶daki kodon ile H ba lar olu turarak birle ir. polipeptid zincirinin tamamlanmas na kadar sürer. Olu an m-RNA¶lar sitoplazmaya sal n rlar. Burada mRNA¶daki kodonlar s ras ile okunup (translasyon. serbest kal r ve ribozomdan ayr l r.

Mikroorganzimalarda görülen bu de i iklikler iki bölümde incelenebilir: 1-Fenotipik de i meler (Modifikasyon) : Daha çok s . granül olu turma de i meleri fenotipik de i melerdir.BAKTER GENET M KROORGAN ZMALARDA GÖRÜLEN DE KL KLER y y y y y y y Çe itli etmenlerin etkisi ile mikroorganzimalar n ana özelliklerinden bir ya da birkaç de i meye u rayabilir. etmen ortadan kalk nca kolayca geri dönebilir. pH. k. y y y . baz kimyasal maddeler gibi d ortam ko ullar n n etkisi ile olu an. protoplast. sferoplast ve L eklindeki dönü üm Koloni de i iklikleri Mp Sp R R p Sp M Boyanma özelli i de i ikli i : taze ve eski kültürlerde Enzim de i meleri Pigment de i meleri. nem. Bu de i iklikler. mikroorganziman n geneti inde bir de i meye yol açmayan de i ikliklerdir. yüzey gerilimi. Kirpik de i meleri Kapsül de i meleri Fimbria de i ikli i Spor de i iklikleri Hücre duvar de i ikliklerine ba l involusyon ekilleri.

BAKTER GENET M KROORGAN ZMALARDA GÖRÜLEN DE KL KLER .

Ayn türün do adan izole edilen farkl özellik gösteren bireyleri de varyant olarak kabul edilir. Genlere ba l de i meler mutasyonla veya rekombinasyon (bakteriden bakteriye genetik madde aktar m ) ile olu ur. Mutasyon : Mutasyonlar. . Bir genin ortalama 1000-2500 nukleotid çiftinden olu tu u saptanm t r ve genler DNA molekülü üzerinde bulunurlar.DNA molekülünün baz bölgeleri. Mutasyona u rama olas l daha yüksek olan bu bölgelere s cak bölge ad verilir.BAKTER GENET 2-Genotipik de i meler : Bakterilerin genetik yap s nda olu an geli melerdir. Bu kadar uzun bir DNA molekülünün replikasyonu s ras nda baz çiftlerinde çe itli de i iklikler olu abilir. di er bölgelerine göre mutasyona daha duyarl d r. Mutasyon sonucunda ortaya ç kan yeni ve de i ik tip canl ya da mutant denir. Örne in normal bir gendeki 10-7 lik mutasyona u rama oran s cak bölgede 10-4¶ e ç kabilir. bir canl n n genomunda meydana gelen kal tsal de i ikliklerdir. Bakterilerin çok uzun bir DNA molekülü vard r. Muutasyonlar. bakteri bölünmesinde DNA¶n n replikasyonu s ras nda meydana gelebilir.

Bu olaya da addisyon veya insersiyon denir. bir kelimeyi ya da sat r iki defa yazabilir. 2)Addisyon veya insersiyon : DNA molekülünün replikasyonunda bir. noksanla mas d r. tek bir nukleotid de i ikli ine ba l olarak nokta mutasyonlar veya çok say da nukleotidin etkilendi i büyük mutasyonlar eklinde meydana gelebilir.BAKTER GENET . Mutasyonlar. sat r veya sayfa atlayabilir). . Benzer ekilde DNA¶n n replikasyonunda da bazen bir nukleotid yerine ba ka bir nukleotid girebilir. bir purin yerine di er purin. bir pirimidin yerine di er pirimidin girerse olay transisyon olarak adland r l r. kelime. 3)Transversiyon ve transisyon : Sekreterin yapaca en basit hata bir harf yerine ba ka bir harf basmak olacakt r. (Biz replikasyonu sekretere verdi imiz bir kitab aynen kopya etmesine benzetebiliriz. Sekreter kitab kopya ederken bir veya birkaç harf. birkaç veya birçok nukleotid DNA yap s nda olmamas gereken bir yere girebilir. ya da sayfalar kar t rarak orada olmamas gereken baz sat rlar oraya koyabilir). 1)Delesyon : DNA molekülünde replikasyon s ras nda bir. birkaç veya birçok baz çiftinin kaybolmas . Bu de i me ile bir purin (adenin veya quanin) yerine pirimidin (timin veya sitozin) veya pirimidin yerine purin girerse olay transversiyon. Bu de i meler 3 ekilde olabilir. ilave olur (Kitab kopya eden sekreter fazladan bir harf basabilir. te bir bakteri ço al rken DNA¶n n milyarlarca defa replikasyonu s ras nda nadiren buna benzer hatalar olur ve yeni olu an DNA ipçi inde bir veya birçok nukleotid noksanla abilir.

.üçlü kelime (triplet) yap s n bozmadan µAMA OAD AÇO KLO ¶ eklinde anlams z bir çümle olacakt r.BAKTER GENET ‡ Nokta mutasyonlarda bir nukleotidin eksilmesi veya artmas yla DNA daki bütün tripletler kayar ve mRNA¶da olu acak kodonlar de i ir.Bunun sonucunda yap s ve fonksiyonu tamamen kaybolmu bir polipeptid sentezlenir. ‡ Örnek: µAMA ODA ÇOK LO ¶ cümlesine d ar dan herhangi bir yere bir A harfi eklenirse. Bu tip mutasyonlara çerçeve kaymas eklinde mutasyonlar denir.

akriflavin) gibi kimyasal maddelerdir. Nitröz asidi.BAKTER GENET Tüm bu de i meler sonucunda bakteri baz özelikler kaybeder veya kazan r. Mutajen denilen bu etkiler fiziksel ve kimyasal mutajenler olarak ayr labilirler. . Kimyasal mutajenler: Baz analoglar (DNA¶daki purin veya primidinlere benzeyen maddeler). Akridin boyalar (akridin oranj. Bir genin mutasyona u rama olas l 10-7-10-12 aras ndad r. proflavin. Fiziksel mutajenler: Ultraviyole (UV) nlar X nlar P 32 gibi etkilerdir. Ancak baz fiziksel ve kimyasal etkiler mutasyon olas l n art r r. kopmalara ve de i melere neden olurlar. Mutasyonlar n ço u spontan olarak (kendili inden) meydana gelirler. Bu mutajen etkiler DNA molekülünde replikasyon hatalar na. Nitrojen mustard (zehirli harp gaz ).

coli mutant meydana gelebilir. kapsülsüz mutant¶lar n olu mas na yol açar. . kirpik. Örne in antibiyotiklere. Fakat bakteriye yeni özellikler kazand ran ve bakterinin yarar na olabilen mutasyonlar da vard r. Pigment. Hücre duvar nda de i meye neden olan bir mutasyon.Bir bakteri kültüründe dirençli mutantlar meydana geldi i gibi. Bazen. sporsuz. Örne in bakterinin bir fermantasyon yetene i kaybolabilir. Bütün bu örneklerdeki gibi mutasyon çok defa bir yetene in kayb na yol açar ve bakterinin zarar nad r. bakteri baz özelliklerini kaybedebilir ama ya am n sürdürür. antijenik yap s ve virulans nda de i melere yol açabilir. Böylece laktozu fermente edemeyen bir E. E er bu enzim mikroorganizman n onsuz da ya ayabilece i bir reaksiyonu katalize ediyorsa. kirpiksiz.BAKTER GENET Mutasyonla Olu an De i meler E er mutasyon.enzim sentezi ile ilgili bir yap geninde meydana gelmi se ve bu enzim bakteri için vazgeçilmez cinsten ise mutasyon sonucu bakteri ölür veya üremesi durur. di er kemoterapötiklere dirençli mutantlar olu abilir. Dirençle ilgili mutasyonlar tek yönlü de ildir. daha duyarl mutantlar da meydana gelebilir. kapsül olu umu ile ilgili genlerdeki mutasyonlar pigmentsiz. mutasyon bakterinin fenotipik özelliklerine de etki eder. Bakterilerin çe itli özelliklerini ilgilendiren mutasyonlar meydana gelir. bakterinin koloni morfolojisi. spor.

Böylece baz genleri bir genetik maddeden.BAKTER GENET Bakteriler Aras nda Genetik Madde Aktar m (Rekombinasyon) Bilindi i gibi yüksek canl larda üreme esnas nda iki ayr haploid genetik hücreden birinin genetik materyalinin tümü di er hücreye aktar lmakta. baz lar n di erinden alan yeni tip genetik madde olu mas na ³rekombinasyon=yeni bile im´. her iki hücrenin genetik materyali birle erek bir Zigot olu turmaktad r. . yabanc DNA parçalar n n bakteri kromozomuna (DN¶s na) kar mas olay d r. olu an melez bakteriye de rekombinant=yeni bile en denir. Bakterilerde üreme tek hücrenin genetik materyalinden ba layarak tüm hücrenin ikiye bölünmesi ile olur. bir DNA molekülünde bulunan farkl genler. Birbirine çok yak n iki mikroorganizman n genetik maddeleri bir arada bulundu unda. di er DNA molekülü taraf ndan kazan labilir. Ancak bakteriler aras nda genetik materyalin bir k sm n n hücreden hücreye çe itli ekilde aktar ld ve bu aktarmalar sonunda bakterilerde önemli genetik de i ikliklerin olageldi i bilinmektedir. Di er deyi le rekombinasyon.

Kapsül yapma yetene ini kaybeden R mutantlar ise aviruland r. Transformasyon olay n ilk kez 1928¶de Griffith. S. transdüksiyon.pneumoniae¶de göstermi tir. S. R eklindekilerin veya s ile öldürülmü S eklindeki bakterilerin r ngas nda ise hayvan sa l kl kal r. Bunu sa layan. Transformasyon : Bir bakteri hücresinin DNA¶s n n bir k sm n n. iki bakteri aras nda fiziksel bir birle me veya bir bakteriyofaj arac l olmaks z n girmesi olay na ³transformasyon´ denir. S eklinde koloni yapar ve deney hayvanlar için viruland r.pneumoniae kapsüllü bir bakteridir. . bir di er bakteri hücresine. transformasyon. alan hücreye de al c (resipient) denir. S eklindeki bakterilerin deney hayvanlar na r ngas hayvan n ölümüne neden olur.BAKTER GENET Bakterilerde rekombinasyon olay n n olu mas için bir bakteri hücresine di er bir bakteri hücresindeki DNA¶n n girmesi gerekir. konjugasyon olaylar d r. Burada genetik maddeyi veren hücreye verici (donor).

.

.

Daha sonralar sadece kapsül de il. hayvanlar n sa l kl kald klar n fakat beraber verildiklerinde ise hayvanlar n septisemi ile öldüklerini ve kanlar nda I.pneumoniae¶nin üredi ini gözlemi tir.BAKTER GENET Griffith. . canl R bakterilerine geçmesi ve ona kapsül yapma yetene ini kazand rmas ile aç klanabilir.tipten S eklinde canl S. R eklindeki canl ve s ile öldürülmü S eklindeki bakterilerin ayr ayr deney hayvanlar na verdi inde. ayn cins fakat farkl türlerden ve yak n cinslere ait bakteriler aras nda meydana gelebildi i anla lm t r. Bu olay ölü S bakterilerinden bir maddenin. DNA oldu unun 1944¶te gösterilmesi.). genetik maddenin DNA oldu u hakk ndaki ilk bulgudur. Hemofil vs. yani al c ya vericideki baz genetik özellikleri ta yan bu maddenin. Transformasyonu yapan maddenin. ayn türden. çe itli özelliklerin bir bakteriden di erine geçebildi i ve bir çok bakteri cinslerinde (Neisseria. Streptokok.

hücrenin ya amsal i levleri faj¶ n yarar na çal maya ba lar ve bir yandan faj DNA¶s . Böyle bir bakteri kültüründe gözle görünen ey s v ortamda bulan k kültürünün saydamla mas . Faj DNA¶s bakteri içine girer girmez. Bakteriyofajlar (faj) bakteri viruslar d r. Normal olarak kendilerine özgül olan konak bir bakteri kültürüne konulan bakteriyofajlar. DNA¶s n bakteri hücresi içine enjekte eder. kat ortamda kültür yüzeyinde saydam alanlar n olu mas d r. Böyle bakteriyofajlara virulan bakteriyofaj¶lar denir. kuyruklar ile bakteri hücresine yap rlar ve faj. Sonunda hücre y rt l r ve fajlar hücre d na ç karak yeni bakterilere girerler. Protein k l f hücre d nda kal r.BAKTER GENET Transdüksiyon Bir bakteriyofaj arac l ile bir bakteriden (vericiden) bir di erine (al c ya) bakteri genlerinin (genetik materyalin) aktar lmas olay na ³Transdüksiyon´ denir. K sa zamanda hücrenin içi faj birimleri ile dolar. bir yandan da faj kapsitleri için gerekli proteinler yap l r. .

.

.

Transdüksiyon. profaj ta yan konak bakteriye de lizojen su denir. Bakteri kromozomu ile birle mi olan ve ancak onunla birlikte ço alan bakteriyofaj genetik maddesine profaj. Çok az say da bakteride profaj. Stafilokok ve Bacillus cinslerinde görülen bir olayd r. bakteri kromozomunun bir k sm bununla birlikte ayr l r. O halde transdüksiyon. . bir bakteriyofaj arac l ile bir bakteriden di er bakteriye genetik materyal ya da bir kromozom parçac n n aktar lmas olay d r. en çok Salmonella. Pseudomonas. Bu olaya transdüksiyon ad verilir. UV nlar ile nlan rsa hemen bütün bakterilerde profaj otonomisini kazan r ve bakteriler eriyerek bakteriyofaj partikülleri serbest kal r. DNA) ile birle ir ve bakteri kromozomu ile birlikte ço al r. Vibrio. Proteus.BAKTER GENET Tempere bakteriyofaj denilen baz bakteriyofajlarla konak bakterinin infeksiyonunda ise bakteriyofaj genetik maddesi. konak bakteri genetik maddesi (kromozom. bakteri hücresi erimez. Bir lizojen kültür.Bu nedenle yeni bakteriyofaj partikülleri yap lmaz. bakteri DNA¶s ndan ayr larak bakteri hücresi içinde ayr bir ekilde ço almaya ba lar (otonomisini kazan r) ve konuk oldu u bakteriyi eritir. Escherichia coli. otonom hale geçerken. Böyle bir partikül ba ka konak hücreyi enfekte etti inde ona önceki kona a ait bir k s m genetik maddeyi de ta m olur. Pek seyrek olarak (10 ±5-10-6 oran nda) bakteri kromozom¶una ba lanm olan faj genetik maddesi. Shigella.

En belirgin örne i C. belli bir bakteriyofaj su unun kromozomundad r. Bu toksinin yap lmas için gerekli genler ise bakteri kromozomunda de il. . Baz lizojen bakterilerde direkt olarak bakteriyofaj genleri ile kontrol edilen baz genetik özellikler vard r. Bu bakteriyofajla lizojen olmayan su lar toksin yapamazlar ve aviruland rlar. Lizojen bir bakterinin baz özelliklerinin bakteriyofajlardaki genler ile sa lanmas olay na faj koversiyonu (lizojenik konversiyon) denir.diphtheriae¶nin toksin olu turmas d r. Bu bakterinin patojenli ini bu toksin sa lar.BAKTER GENET Faj koversiyonu : Profajlar bulunduklar bakteriye baz özellikler kazand rabilirler.

Bu nedenle konjugasyonda verici olarak rol oynayan bakterilere erkek hücre veya F + (fertil) hücre. Bakteriden bakteriye genetik madde aktar lmas n bu genler yönetir. Konjugasyon olay baz bak mlardan yüksek organizmalardaki cinsel bile meye benzer. aralar nda köprüler olu turma ve bakteriden bakteriye bu faktörü ya da ayn anda bakterinin kromozomundan bir parçay aktarma yetene i vard r. Yaln zca bu faktörü içeren bakterilerin bunu içermeyen bakteriler ile yan yana gelme. . F faktörü tra denilen bir s ra gen ta r. al c olarak rol oynayan bakterilere de di i hücre veya F ± bakteriler denir. Erkek bakterilerde (F + bakterilerde). DNA yap s nda ve F faktörü (fertilite faktörü) veya seks faktörü denilen bir faktör bulunur. bakteri kromozomundan ayr .BAKTER GENET Konjugasyon : Genetik bak m ndan seks ayr m gösteren iki bakteri hücresinin yan yana gelip aralar nda geçici olarak sitoplazmik köprü olu mas ile bir bakteriden di erine genetik madde aktar lmas olay na konjugasyon ad verilir.

.

Böylece genetik maddenin geçmesi için bir kanal olu tururlar. . Bazen F± hücrelerinin % 100¶ü F+ hücre haline dönü ür.BAKTER GENET Konjugasyon olay nda F piluslar (seks piluslar ) rol oynar. F+ bakterilerden F± bakterilere F faktörünün aktar lma s kl çok yüksek olmas na kar n. di eri esas verici hücrede kal r) ve F+ bakteriden F± bakteriye F faktörü geçer. konak bakteriye ait DNA parçalar n n aktar lmas oldukça seyrektir (10-4±10-6 oran nda). F+ bakteriler F± bakterilerle ayn ortamda bulunduklar nda aralar nda konjugasyon olur. Bu piluslar. Seks pilusu. bazen bakteri boyunun birkaç misli uzunlu undan. bir tanesi F± hücreye geçer. onlardan daha büyük. Bu ekilde F± bakteriler de bu faktörü kazanarak F+ hale geçerler. F piluslar bakteriyofajlar n adsorpsiyonunu da sa larlar. bilinen fimbriya¶lar d nda. içi bo boru gibi bir pilustur. F faktörü ta yan (F + bakteriler) bakterilerde bulunur ve F + bakterinin F ±bakteri ile birle mesini sa larlar. (F faktörü replikasyona u rar. çift kat olan DNA ipçikleri birbirlerinden ayr l rken.

.

Daha sonra F± bakterinin kendi kromozomu ile yeni geçen kromozom parças aras nda rekombinasyon olur ve farkl genler al c bakteriler taraf ndan kazan lm olur. kromozom d nda çembersel eklini alabilir. Böyle bakteriler F± bakterilerle kar t r ld klar nda yine konjugasyon olur. bakteri kromozomunun uygun bir yerine yap r (ba lan r) ve bir faj n profaj durumuna geçmesi gibi ancak bakteri kromozomu ile birlikte ço al r. Bu ayr lma s ras nda bazen F faktörüne. Böylece bakteride otonom ço alan serbest F faktörleri bulunmaz. onu içeren hücrelere de F prime hücreler denir. hem de bakteri kromozom¶una ait baz genler birlikte bulunmaktad rlar.Böylece Hfr hücrelerden F+ hücreler olu abilir. . bakteri kromozomunun bir parças da ba l kalabilmektedir. Bu faktörlere F/ Faktörü. Bu hücrelere Hfr hücreler (high frequency of recombination=yüksek s kl kla rekombinasyon yapan) hücreler denir.Bu ekilde serbest kalan plazmit niteli indeki bu olu umda hem F faktörüne.BAKTER GENET Konjugasyonla bakteri kromozom parçalar n n aktar lmas : Baz durumlarda (10-4±10-6 oran nda) F faktörü. F faktörü bütünle mi oldu u bakteri kromozomundan ayr larak. F faktörü ve bakteri kromozomuna ait baz genler F± bakteriye geçmeye ba lar.

.

içinde bulunduklar bakteriye baz özellikler kazand ran elementlere (kromozom d genetik parçac klara) plazmid ad verilir. Bugün bakteri kromozomu d nda bakterilerden bakteriye aktar lan DNA parçac klar n n yaln z F faktörü olmad . ayr ca de i ik yap ve nitelikte ve aktar ld bakteride çe itli i levsel de i ikliklere yol açabilen kromozom d elementlerin de bulundu u bilinmektedir. Plazmidler bakteri kromozomu ile birle tiklerinde epizom ad n da alabilirler. Plazmid¶ler çift ipçikli DNA molekülünden yap lm . bakterilerin içinde bulunabilen DNA yap s nda. bir uçlar ile bakteri sitoplazmas n n bir noktas na tutunarak bakteri kromozomundan ayr bir ekilde replikasyon gösteren elementlerdir. kromozom d nda ve F faktörü dedi imiz.BAKTER GENET Bakterilerde Hücreden Hücreye Aktar lan Elementler Buraya kadar olan aç klamalarda hücreden hücreye çe itli yollarla aktar lan maddelerin. te kromozomlardan ba ka. bakteriye vericilik özelli i kazand ran olu umlar n da olabilece i belirlenmi ti. verici bakterilere ait genler olabilece i gibi. . sitoplazma içinde ço u çembersel yap da.

pigment. hemolizinler. Bunlar ancak F faktörünün bulunmas veya konjugatif plazmid¶ler arac l ile harekete geçirilerek konjugasyonla ba ka bakterilere aktar labilirler. proteazlar. enterotoksin. ba ka bakterilerden aktar l rlar. koagulaz. Hepsinde kendi replikasyonlar n sa layan genler bulunur. Bunlara konjugatif plazmid¶ler ad verilir. UV¶ye direnç. Bulunduklar bakteriler için mutlak gerekli elementler de ildirler. üreaz. eksfolyatif toksin. Bugüne kadar bakterilerde plazmid¶ler taraf ndan kodland klar bilinen özelliklerden baz lar unlard r: Antibiyotiklere. vb. Buna plazmid mobilizasyonu denir. . Plazmid¶ler bakteri hücresinin içinde kendili inden olu mazlar. H2 S olu turma. Ayn bakteri içindeki plazmid¶ler kendi aralar nda birle ebildikleri gibi bakteri kromozomuna entegre olarak epizom ekline de geçebilirler. Bu tür genleri bulunmayanlara da non konjugatif plazmid¶ler denir. Baz plazmidlerde bakteriden bakteriye kendi transferlerini sa layan tra genleri bulunur.BAKTER GENET Bakteri kromozomundan küçüktürler.

Daha sonra bu maddelerin di er barsak bakterilerinde de bulunabildi i saptanm ve kolisinlere genel olarak bakteriyosin (bacteriocine) ad verilmi tir. 4-R plazmid¶leri RTF faktörleri Gram negatif bakterilerde antibiyotiklere kar ekstra kromozomal direncin bakteriden bakteriye aktar lmas n yöneten kromozom d elementler vard r. bunlara kolisin (colisin) ad verilmi tir. bu plazmid¶lere Col Plazmid¶leri ya da kolisinojenik faktör ad verilmi tir. .BAKTER GENET Bilinen ba l ca plazmid¶ler : 1-F faktörleri (Fertilite = seks faktörü) 2-F / faktörleri 3-Col plazmid¶leri (Kolisinojenik faktörler) lk olarak baz coli basillerinin ba ka coli basillerini eriten maddeler yapt gözlenmi . Bu faktöre RTF (Rezistans Transfer Faktör) ya da TF (Transfer Faktör) ad verilir. Yap lan incelemeler bakteriyosinlerin hücredeki bir plazmid taraf ndan sa land n ortaya koymu .

Dirençli bakterilerde dirençlik genleri. direnç genlerine ba l olmaks z n ayr bir plazmid olarak bulunur ve ba ka bakterilere direnç genlerinin aktar lmas n yönetir. Bu durumda direnç genleri konjugasyon an nda tek tek. bu faktörlerin kontrolü alt nda yap l r. RTF + direnç genip R plazmid = S n f I direnç plazmidi Bu durumda konjugasyon olay s ras nda e le ilen plazmidin tümü al c hücreye geçer ve al c hücre aktar lan plazmid¶deki direnç genleri say s kadar antibiyotik say s na aniden direnç kazanm olur. her kemoterapötik¶e kar bir direnç geni olarak bir DNA parçac eklinde bakterinin sitoplazmas içinde bulunurlar. Bu tür direnç plazmid¶lerine S n f II direnç plazmid¶leri denir. b) Bakteri hücresi içinde TF (RTF) faktörü.BAKTER GENET RTF faktörü bulunan bakterilerden. bir kaç bir arada ya da tümü birden al c bakteriye RTF faktörü ile birlikte ya da onsuz geçebilirler. bu faktörü olmayan bakterilere direnç genlerinin aktar lmas . Bunlara S n f I direnç plazmid¶leri de denir. Bu genlerin RTF faktör ile ili kisi u ekildedir: a) Direnç genleri RFT faktörü ile birle mi olarak tek bir R plazmidi olu turacak ekilde bulunurlar. .

.

streptokoklar n hemolizinleri bunlara örnek verilebilir. Stafilokoklarda eksfolyatif toksin. 6-Virulans plazmid¶leri : Bakterilerde virulans etkileyen plazmid¶ler de bulunmaktad r.coli¶de enterotoksin. 5-Stafilokok plazmid¶leri : Konjugasyon ile geçmezler. Bakteriyofajlar arac l ile transdüksiyon yolu ile geçerler: Penisilaz plazmidi Tetrasiklin plazmidi Kloramfenikol plazmidi Neomisin plazmidi Kanamisin plazmidi Bakteriyosin plazmidi. olu mas n yöneten plazmid¶ler. . Enterepatojenik E.BAKTER GENET RTF (TF) faktörlerinde ayn F faktöründeki gibi tra genleri bulundu undan bu bakteri de seks pilusu olu turma yetene indedir.

.Bu çe it plazmitlerle ham petroldeki zararl bile ikler parçalanabilmektedir.BAKTER GENET 7-A r metallere direnç plazmid¶leri: Genellikle Gram pozitif koklarda bak r. 8. kobalt gibi a r metallere direnç sa layan plazmitler vard r ve ço unlukla antibiyotik direnç genleri ile birlikte bulunurlar. toluen gibi) parçalay p temizleme görevi yaparlar.Bu tip plazmitler bazi Pseudomonas türlerinde bulunur. civa.Böyle bakterilerin çevredeki petrol art klar n n temizlenmesinde kullan labilmesinin mümkün oldu u söylenmektedir.Dissimilasyon plazmitleri: Baz plazmitler do ada parçalanmas güç olan baz maddeleri( ksilen.

plazmid¶den DNA¶ya. Son y llarda plazmit ve transpozonlardanki antibiyotik direnç genlerinden ba ka direnç genlerinin yay l m nda rol oynayan farkl yap lar bulunmu tur.Bunlar plazmit ve transpozonlara direnç genlerinin girmesini sa layan hareketli DNA parçac klar d r. Daha sonralar özellikle plazmid¶ler üzerinde bulunan direnç genlerinin de plazmid¶den plazmid¶e. .coli¶de gerek bakteri DNA¶s nda. lk kez E. DNA belkemi i içine direnç gen kasetlerini sokabilen enzimleri kodlayan hareketli DNA elementleridir.BAKTER GENET Yer De i tiren (Transposable) Elementler Yer de i tirebilen elementler özgül DNA s ralar olup. Bunlara IS elementler (Insertion Sequences Elements= Araya girebilen s ralar elementleri) ad verilmi tir. gerekse plazmid DNA¶lar n n üzerinde baz DNA s ralar n n (Polinukleotid¶lerin) birden çok say da olduklar ve bunlar n yerlerinden ayr larak DNA¶n n ba ka yerlerine göçebildikleri görülmü tür. kopyalar genom (replikon) içinde yer de i tirirler. DNA¶dan plazmid¶e yer de i tirici özellik ta yabilecekleri gözlenmi ve replikonlar aras yer de i tirme yetene indeki bu DNA parçalar na da Transpozon¶lar (s çray c gen¶ler) ad verilmi tir. K saca integronlar.Bunlara da ntegron denir.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful