Tema 5:VENDOSJA E ÇMIMIT TEORI DHE PRAKTIK

1. 2. 3. 4. 5.

Klasifikimi I tregjeve. Vendosja e çmimit në konkurencën e lirë. Vendosja e çmimit në monopol. Çmimet diskriminuese. Sjedhja e çmimeve në konkurencën monopolistike dhe ologopol.

Kjo temë trajton probleme që lidhen me përcaktimin e çmimeve brenda strukturave të ndryshme të tregut. Termi “strukturë e tregut” I referohet numrit dhe madhësisë së shpërndarjes së blerësve dhe shitësve, shkallës së diferencimit të prodhimit dhe lehtësisë së hyrjes të firmave të reja në një degë. Karakteristikat e tjera të tregut ose të produktit përveç këtyre të cilat mund të ndikojnë në vendosjen e çmimit përfshirë qëndryeshmërin e mallit janë: ♦ mjaftueshmëria e shkallës së përshkrimeve. ♦ madhësia e produktit në krahasim me vlerën e tij. ♦ raporti I kostos fikse ndaj atyre variable në industri. ♦ vazhdimi dhe gjatësia e proçesit të prodhimit. Këto karakteristika strukturale mund të përdoren si bazë për klasifikimin e tregjeve. Sjellja dhe reagimi I çmimit në termat e nivelit dhe frekuencës së ndryshimit, varion sipas tipit të strukturës së tregut. 5.1. Klasifikimi I tregjeve. Tregjet kane dimensionet (strukturen) , ndersa drejtimi (praktikat e biznesit dhe procesi i vendim-marrjes) percaktohet nga kjo strukture. Zbatimi ose rezultati, ndikohet nga drejtimi i firmave brenda deges se veprimtarise. Eshte e veshtire te vezhgohet drejtimi,veçanerisht nese ky eshte i demshem per te tjeret ose ilegal, keshtu qe zbatimi (kryerja) e veprimtarise nenkuptohet (rezulton) direkt nga struktura. Struktura te caktuara çojne ne zbatimin e asaj qe ne pergjithesi gjykohet jo e deshirueshme. Padeshirueshmeria mund te gjykohet nga dy pikepamje te ndryshme. E para eshte nga fuqia ekonomike ne shfrytezimin e konsumatoreve, burimet e pasurise (matrialet dhe puna) ose nga shperdorimi i burimeve qe mund te shfrytezoheshin me mire diku gjetke. E dyte rrjedh nga filozofia e Thomas Jefferson-it se shoqeria jone nuk duhet te kete asnje grup social apo koncern biznesi te nje fuqie te tille qe ata te mund ta perdornin ne menyre te paaresyeshme pushtetin e tyre. Ekonomistet ne pergjithesi e kufizojne shqetesimin e tyre tek aresyeja e pare per gjykimin e padeshirueshmerise. Aresyeja e studimit te aspekteve te struktures- drejtimit dhe zbatimit te tregjeve eshte per te zbuluar se cila nga strukturat ka te ngjare te çoje ne zbatimin e dobet dhe çfare

rregullash apo rregullimesh duhet te imponohen ne kete dege te veçante te veprimtarise,ose ne dege te ngjashme, per ta bere rezultatin me te deshirueshem. Rregullat dhe rregullimet shpesh shprehen, ose burojne, nga ligjet ose aktet e shteteve dhe ne fakt shpesh formohen agjenci qeveritare per ti imponuar ose vene ne veprim ato. Tregjet mund të klasifikohen si:
1. 2. 3. 4.

konkurues (shumë blerës dhe shitës) oligopol (disa firma). monopol (një firmë e vetme) konkurues monopolistike (shumë firma që shesin produkte të ngjashme por të diferencuar).

1. Konkurenca perfekte1 Struktura

Numer i madh bleresish dhe shitesish dhe asnjeri prej tyre nuk eshte aq i madhe sa te influencoje mbi çmimet nga vendimi i tyre për të blerë apo për të shitur. Nga bleresit dhe shitesit disponohet nje informacion i plote per kerkesen, oferten dhe çmimet, dhe ky informacion eshte i njohur dhe i kuptueshem per te gjithe bleresit dhe shitesit. Produkti është mjaft homogjen, kështu që produkti i një firme është domosdoshmërisht një zëvendësues i përsosur për atë të një firme tjetër. S’ka kufizime të tilla artificiale mbi kërkesën e ofertën, përplasje mes firmash ose ndërhyrje qeveritare në fushën e çmimeve, perveç rasteve kur mbrohet prona private ose te drejtat e kontrates. Te gjithe shitesit dhe bleresit kane te dreta te barabarta per te hyre dhe dale nga tregu ne çdo moment kohe qe ata deshrojne. Mobilizimi I burimeve dhe produkteve nga çdo firmë .

• •


Në një treg krejtësisht konkurues është supozuar që çdo prodhues, shitës kërkon të maximizojë fitimet nga shitja me një çmim sa më lartë që të jetë I mundur. Nga ana tjetër çdo blerës kërkon të maximizojë dobinë nga marrja e produktit me një çmim sa më të vogël. Në këtë rast veprimet kolektive të blerësve dhe shitësve përcaktojnë çmimet. Për të thjeshtësuar analizën teorike, ekonomistët përdorin konceptin e tregut konkurues të përsosur. Përveç numrave të mëdhenj dhe homogjenitetit të produktit termi “I përsosur” nënkupton njuhuri të sakta, nga blerësit dhe shitësit, ndarja e plotë e produktit dhe
1

Nese te gjitha kushtet plotesohen (jane te kenaqshme), me perjashtim te njohjes perfekte dhe te levizshmerise perfekte te burimeve, atehere ne kemi konkurence te paster.

mobilizimi I përsosur I produktit brenda tregut. Me këto njuhuri ne mund të bisedojmë rreth çmimit për një produkt në një treg. Në kushtet konkuruese, lidhjet e ofertës dhe kërkesës përballuar nga individi ndryshojnë shumë nga funksionet tregtare të ofertës dhe kërkesë. Meqenëse çdo blerës dhe shitës s’mund të influencojnë dukshëm në çmim, lidhjet e ofertës dhe kërkesës duhet të jenë horizontale ndaj individëve respektiv përkatës. P.sh fermeri individual në mënyrë tipike vëren funksionin e kërkesës (rrjedhëse) për produktin e tij sikur është përsosmërisht horizontal. Ai s’mund të influencojë në çmim me sasin që ai afron për shitje, ai është një marrës çmimi. Ne realitet ndoshta nuk ekziston nje treg konkurues “prefekt„ ku te jene evidente gjashte karakteristikat e mesiperme. Megjithate tregu per shumicen e produkteve bujqesore ( veçanerisht fruta dhe perime), i afrohet nje tregu konkurues sidomos persa i perkete faktit qe çmimet stabilizohen nga nderveprimi midis kerkeses dhe ofertes . Kjo situate eshte tipike per vendet ku shteti nuk nderhyne per te kontrolluar çmimet. Tregu i perimeve te fresketa i krahasuar me produktet e tjera ne shqiperi i afrohet me shume pershkrimit te tregut konkurues. Megjithate ne zona te izoluara nga prodhimi, numri i kufizuar i bleresve , mungesa e pergjitheshme e informacionit dhe sidomos i te dhenave mbi çmimet , bene qe tregu i perimeve te zhvendoset nga te qenurit nje treg prefekt konkurues. Per shume mallra dhe sidomos ato qe eksportohen ne vende te tjera levizja e çmimeve nuk drejtohet vetem nga kerkesa dhe oferta . Ka gjithashtu disa produkte si qumeshti ku çmimi ka mbetur relativisht i ulet pamvarsisht nga sasit e prodhuara. Ndersa per produktet qe eksportohen çmimet e tregut boteror sherbejne si faktore kryesore per çmimet ne tregun vendas. Drejtimi • Firmat e barazojne MC (Koston Marxhinale) me MR( Ardhuren Marxhinale) per fitimet maksimale. • Eshte e pamundur ndonje marreveshje e fshehte sepse jane te perfshira shume firma. • Firmat vendosin vetem sa te prodhojne, nderkohe qe secila e merr çmimin e tregut si te dhene dhe jashte kontrollit te tij. • Produkti eshte i lidhur me kontrollet standart per cilesine, keshtu qe eshte e veshtire dhe e pamundur shitja e produkteve me paraqitje te keqe. Zbatimi • • • • Firmat jane te detyruara te jene eficiente ose ato do te shkojne drejt shkaterrimit (mbylljes). Ne keto kushte kemi nje adaptim me shpejtesi te teknikes dhe teknologjse se re. Kudo ku ekzistojne fitimet ne veprimtarine e biznesit, firma te reja hyjne dhe outputi rritet derisa çmimi bie tek kostoja e prodhimit. Kudo ku ndodhin ngadalesime ose humbje te kerkeses,firmat e lene aktivitetin e biznesit dhe kjo e detyron çmimin te jete kokeforte ndaj kostos se prodhimit. Nuk ka reklame nga firma dhe shpenzimet e shitjes jane te vogla.

Zbatimi i kesaj strukture,nese te gjitha kushtet plotesohen (jane te kenaqhme), eshte metoda me efikase , nga pikepamja ekonomike, e cila mund te perhapet.Me fjale te tjera, do te jete nje komunikim perfekt midis prodhuesve,firmave te marketingut,zotrueseve (pronareve) te burimeve dhe konsumatoreve permes çmimeve. Madhesia e firmave eshte shume e vogel per te siguruar efiçience fizike.

Çmimi P MC ATC Çmimi i shitjes barazohet me koston (sasia e prodhimit) Vl e r e s i m i • •

P = D = AR =MR

Q

• • 2.

Ky model i shkon me mire sektorit bujqesore dhe sidomos fermave te vogla. Hyrja ne bujqesi eshte relativisht e lehte,por ekzistenca eshte e veshtire dhe e mundimshme sa qe disa nga prodhuesit kanete kufizuara aletrantivat per mjetet e jeteses. Kudo ku ekzistenca eshte e veshtire, çmimet mund te sillen (qendrojne ne ajer) nen kostot e plota (ATC) te prodhimit per periudha te gjata kohe. Shpesh ky kosiderohet si rasti ne bujqesi. Njerezit qe perkrahin plotesisht tregjet e lira pa nderhyrje te qeverise ne pergjithesi jane nen pershtypjen se forcat ekonomike do te bejne qe bota te veproje sikur konkurenca perfekte te ishte struktura e vetme e mundshme e tregut. Megjithate, konkurenca perfekte eshte sajim i mendjes se ekonomisteve qe nuk ka ekzistuar kurre dhe ka te ngjare te mos ekzistoje kurre. Monopoli

Struktura • Nje shites i vetem i produktit i cili nuk ka zevendesues te afert ( nje bleres i vetem)

• • •

Produkti ne pergjithesi eshte i damkosur ose ka marken e fabrikes.Monopoli nuk mund te dale pertej vendit te caktuar pa damkosje te produktit qe te jete e dallueshme. Monopolisti ne pergjithesi i fshehe(mbulon) te dhenat per koston dhe fitimin. Hyrja veshtirsohet per te ardhurit e rinj me perdorimin e markave te fabrikes, patentave,kontrollin e lendeve te para,kontrollin e flete-daljeve te shitjeve me pakice,kerkesa te vendit apo te kapitalit,etj.

Drejtimi • • Barazon MC me MR per fitime maksimum. Mund te mbrohet pozita e monopolit me ane te luftes ekonomike ose taktika te tjera perjashtuese mbi konkurentet qe do te pretendonin apo deshironin te ishin te tille. Z b a t i m i ( kryerja) Outputi kufizohet per te arritur çmimin dhe fitimet e deshiruara . Outputi eshte me pak se kapaciteti prodhues i burimeve,keshtu si pasoje burimet jane harxhuar. ( Prodhimi nuk çohet deri ne fund ne piken me te ulet te kurbes ATC.) Shpenzimet e shitjes mund te jene te teperta (jashte mase). Fitimet per njesi jane mbi kostot oportune.


• •

P MC Çmimi i shitjes Fitimi { Kostoja MR Sasia e prodhuar Q D ATC

Vleresimi • Monopoli mund te linde ne menyrat qe vijojne:  Se pari ne industri (veprimtarine e biznesit) (monopolisti dhe industria – veprimtaria e biznesit - jane e njejta gje).  Nese kurba e kostos totale mesatare ulet gjithandej ne kufijte perkates ( nuk ngrihet perseri) atehere nje firme perze te tjerat nese ajo ben nje kercim ne avancimin teknologjik ose eshte e para ne biznes.  Kontrolli i lendes se pare, vend-ndodhjes,etj.  Nepermjet franshizes ose liçences nga qeveria. Shembuj perbejne kompanite e sherbimit,bankat dhe hekurudhat.

• •

Monopolet nuk jane domosdoshmerisht fitimprures kur kerkesa mund te jete e pamjaftueshme per shumen e kerkuar per nje prodhim efiçient. Me sa duket nuk ka shembull te monopolit te kulluar.

Tregu monopol konsiderohet në ekstremin e kundërt te tregut te konkurences se përsosur. Karakteristikat dalluese të këtij tipi të strukturës së tregut është se kemi të bëjmë me një shitës të vetëm. Diferencimi I produktit është I domosdoshëm në këtë treg, për faktin se një monopol s’mund të ekzistojë po të mos ishte produkti I firmës së tij domosdoshmërisht I ndryshëm nga produktet e firmave të tjera. 3. Dypoli (Duopoly –Duopsony) Struktura •

• •

Dy shitesa (dy bleres) Produkti eshte i damkosur ose ka marken e fabrikes (te diferencuar).2 Firmat perpiqen te mjegullojne (fshehin) te dhenat per koston dhe fitimin. Hyrja per te ardhurit e rinj behet ne te njejtat menyra dhe mjete si tek monopoli

Drejtimi • Nxitje e forte per te dy dypolitet per te vepruar si nje firme e vetme krahas perpjekjeve per te maksimizuar fitimet ne menyre te pavrur nga tjetri.(Shitjet e secilit varen nga ajo se çfare ben tjetri,keshtu qe shitjet e secilit duhet te arrijne njeherazi ne nje zgjidhje te qendrueshme.) Konspiracioni mund te jete ose i llojit te heshtur (nenkuptuar) ose i shprehur. Dypolitet mund te mbrojne pozitat e tyre te favorshme nepermjet luftes ekonomike ose me ane te taktikave te tjera perjashtuese ndaj konkurenteve qe do te pretendonin ose te deshironin te ishin te tille. Investojne burime te konsiderueshme dhe veprojne si grup me influence, per te mbrojtur poziten e tyre fitimprurese.

• • •

Zbatimi • • • • Rezultati i deshiruar do te jete shume i ngjashem me situaten e monopolit. Outputi eshte me i vogel se kapaciteti prodhues i burimeve, per pasoje burimet jane harxhuar.(Prodhimi nuk çohet deri ne fund ne piken me te ulet mbi ATC). Shpenzimet e shitjes mund te jene te teperta (jashte mase) Fitimet per njesi jane mbi kostot e oportunitetit.

2

Dypolet sikurse dhe oligopolet mund te jene te “paster” (kulluar) derisa produkti mund te shitet sipas specifikimit te tille si çelik,qymyr guri,nafte bruto,etj.

P MC Çmimi i shitjes Fitimi { Kostoja MR Sasia e prodhuar Vleresimi • • • Dypoli mund te linde (rezultoje) ne te shumten e rasteve ne te njejtat menyra sikurse monopoli. Dypolet nuk jane domosdosherisht fitimprurese kur kerksa mund te jete e pamjaftueshme per sasine e kerkuar per prodhimin efiçient. Ne pergjithesi, rreziku potencial i dypolit eshte pothuaj po aq i pakendshem ( i keq) sa ai per monopolin. O l i g o p o l i (Oligopsony) = (Kontrolli i artikullit ose i sherbimit ne tregun e dhene nga nje numer i vogel kompanish ose firmash furnizuese) Q D = AR ATC

4.

Struktur • • • • Pak shites (bleres) Produkti eshte i damkosur ose ka marken e fabrikes (te diferencuar) Firmat perpiqen te mbulojne(mjegullojne) te dhenat per koston e fitimin. Hyrja per te ardhurit e rinj behet ne te njejtat menyra dhe mjete si tek monopoli dhe dypoli

Drejtimi • Nxitje e forte per firmat per te vepruar ne fshehtesi si ne menyre te shprehur dhe te nenkuptuar.(Shitjet e secilit varen nga ajo se çfare ben tjetri,keshtu qe te gjithe jane te detyruar te vendosin njeheresh).

Sa me i paket eshte numuri i firmave,aq me ei paket eshte nevoja per konsopiracion formal ose te shprehur. Sa me i madh eshte numuri i firmave ,aq me e madhe eshte shtytja (nxitja) per veprimtari te fshehte,por konspiracioni duket te jete me i dobet. • Oligopolitet mund te mbrojne poziten e tyre te favorshme nepermjet luftes ekonomike ose te taktikave te tjera perjashtuese ndaj konkurenteve qe do te pretendonin apo te deshironin te ishin te tille. Zbatimi • • • • Jo shume ndryshe nga dypoli,veçse shkalla e veprimeve te perbashketa rritet me rritjen e numurit te firmave dhe zbatimi rritet ne perputhje me kete. Outputi eshte me i vogel se kapaciteti i burimeve,per pasoje burimet shpenzohen. (Prodhimi nuk çohet deri ne fund ne piken me te ulet mbi kurben e ATC). Shpenzimet e shitjes mund te jene te teperta (jashte mases). Fitimet per njesi jane mbi kostot oportune.

P MC Çmimi i shitjes Fitimi { Kostoja MR Sasia e prodhuar Vleresimi • Oligopoli mund te ekzistoje ne shkalle kombetare ose ne nje vend te kufizuar. a. Makineri te fermes dhe furnizime te fermes (ne shkalle kombetare). b. Bankat ( lokale) c. Supermarketet (lokal) d. Shebim (servis) hekurudhor (rajonal e nga ndonje here lokal) e. Bleres te produkteve te fermes (drithra,blegtorale, mish shpendesh - ne shkalle lokale e kombetare) Q D=AR ATC

Tregu Oligopol është me disa shitësa të mëdhenj ku çdo firmë prodhon një pjesë të madhe të produktit total të degës dhe si pasojë veprimi I një firme në degë nuk mund të influencojë shumë mbi firmat e tjera. Në një oligopole të tjeshtë shitësit prodhojnë një produkt homogjen. Ky tip I strukturës së tregut është më pak I prekshëm për përgjithësimet rreth politikës së çmimit dhe prodhimit.

5.

Konkurenca monopoliste (Monopsonistic)

Struktur • Numur i madh shitesish (bleresish) dhe firmat ne pergjithesi jane jo te vogla. • Marka e fabrikes ose damkosjet (te diferencuara). Secila prej tyre eshte pak a shume zevendesuesi me i afert per damkosje konkurence. • Hyrje dhe dalje relativisht e lehte. • Oligopoli bashkohet (shkrihet) ne konkurencen monopolistike sapo numuri i firmave rritet. Drejtimi • Çdo firme gjykon se ajo nuk ushtron influence mbi çmimin dhe perpiqet te maksimizoje fitimet duke vepruar ne menyre te pavarur nga te gjithe te tjeret. • Firmat perpiqen te barazojne MC me MR. • Marrja me uljen e çmimeve eshte diçka e pergjithshme,por konkurenca eshte me e forte ne sherbim,percaktim vendi,kredi etj. Zbatimi • Konsumatoret kane nje game te gjere mallrash,sherbimesh,etj. per te zgjedhur,por paguajne nje çmim me te larte se sa do te kishin paguar nen konkurencen e paster. • Shume firma jane jo efiçiente dhe çmimi (norma e) i bizneseve te falimetuara eshte i larte. • Çmimi shpesh eshte i barabarte me ATC me qe firma nuk ka shitje te mjaftueshme per te sigurar fitim ( jo fitime mbi kostot oportune, por prodhimi nuk çohet deri ne fund me koston me te ulet). • Ne pergjithesi ka shume firma qe shesin produktet perkatese dhe burimet harxhohen kot.

P MC Çmimi i shitjes Me kosto te krahasuar D=AR MR Sasia e prodhuar Q ATC

Vleresimi • Kjo lloje konkurence ilustrohet me shembuj nga marketett ushqimore te zoteruara privatisht, dyqane te veshjeve, markete te ushqimeve per kafshet dhe te plehrave kimike, elevatore drithi ne shkalle vendi,tregtare te makinerise bujqesore te fermave( por jo prodhues), etj. Konkurentet e ketij lloji shpesh jane jo efiçiente, por ketu mund te kete diçka lidhur me biznesin i cili e lejon kete te mbetet ne veprim, te tille si pozicion (vend-ndodhje) i mire, preferenca e klienteve per marken e tij,etj. Politika e çmimeve e firmave shpesh eshte e tille e cila mund te mbijetoje me nje paraqitje mjaft te paafte.

• •

Konkurues monopolistikb i referohet një tregu në të cilin një numër I madhë shitësit ofrojnë një produkt të diferencuar. Këto produkte janë zëvendësues të ngushtë të njëri tjetrit, por shitësit indivdual kanë aftësi ti diferencojnë produktin e tyre në bazë të një emri tregu, stilit, cilësisë, shërbimit, vendosjes e faktorë të tjerë. Prandaj firma ka pak influencë në çmim, por numri I zëvendësuesve në treg ka të ngjarë të kufizojë lirinë e firmës në vendosjen e çmimit. Lidhja e kërkesës përballuar nga firmat individuale megjithëse nuk është krejt elastike, ka shumë mundësi të jetë elastike në hapësirën dhe zonën mbizotruese të çmimit. Ky klasifikim I tregjeve nënvizon numrin e shitsave dhe në mënyrë të domosdoshme nënkupton një numër të madhë blersish. Por klasifikime të tjera mund të shpikeshin mbi bazën e numrit të blerësve në treg. P.sh një treg me një blerës të madhë të vetëm quhet monopsony. Ndërsa një treg me një blerës të vetëm dhe një shitës të vetëm quhet monopol I dyanshëm. Kemi një numer të madh strukturash tregu mbi bazën e kombinimeve të ndryshme të numrit të blerësve dhe shitësve dhe diferencimit të shkallës së produktit. Gjithashtu shumë tregje nuk mund të përkufizohen qartë në kategorit e sipërpërmendura. Kjo e lidhur me faktin se sotë po shtohen ndërmarrjet e fuqishme konglomerate të cilat veprojnë pothuajse në të gjitha llojet e tregjeve. Po kështu shkalla e koncentrimit të këtyre firmave është e vështirë të matet, sepse një matës I përbashkët I koncentrimit janë shitjet totale që realizojnë të gjitha firmat në një treg. Natyrisht një matës I tillë nuk merrë parasyshë shkallën e diferencimit të produktit ose element tjerë të mundshëm. Përveç kësaj një matës global nuk reflekton nivelet e larta të koncentrimit në një hapsirë tregtare lokale, dhe e kundërta, një firmë mund të ketë një pjesë të madhe të tregut total, por një pjesë të vogël të disa tregjeve lokale. Ekonomistët kanë bërë disa orvatje që të klasifikojnë firmat në bazë elasticitetit direkt të çmimit të kërkesës përballuar nga firma si dhe mbi bazën e elasticiteteve të tërthorta mes firmave. P.sh në arsyetimet e mësipërme trajtuam se një firmë individuale në një treg konkurues përballonë një funksion kërkese dhe skemë kërkese plotësisht elastike (horizontale), për produktin e tij. 5.2. Vendosja e çmimit në konkurencën e lirë.

Modelet e sjedhjes së çmimt të produktit bujqësor shpesh nënkuptojnë një strukturë tregu krejtësisht konkuruese. P.sh në SH.B.A ndoshta gjysma e produkteve bujqësore I ka përcaktuar çmimet në kushtet e konkurencës së lirë. Qeveria natyrisht ndërhynë në vendosjen e çmimeve veçanërisht për drithërat, pambukun , orizin, duhanin, kikirikun dhe produktet blektorale. Për modelet të cilat nënkuptojnë sjelljen konkuruese janë akoma të dobishme si një normë kundër s’cilës sjellja aktuale nga ndërhyrja qeveritare mund të kontrollohet, të vlerësohet dhe të llogaritej. Vendosja e çmimit në konkurencë shumë të shkurtë dhe të shkurt është dhe objekt I kësaj çështje. Një nga konceptet e rëndësishme është ai I çmimit ekuilibër. Ky është thjeshtë çmimi në të cilin sasia e kërkuar dhe ajo e ofruar janë barazuar. N.q.s funksioni I kërkesës ka një pjerrësi negative dhe funksioni ofertës një pjerrësi pozitive atëhere të dy kurbat do të ndërpriten në të njëjtin çmim. Në çmimet mbi ekuilibër sasia që konksumatorët kanë dëshirë të blejnë është më e vogël se sasia që prodhuesit kanë dëshirë të shesin. Ndërsa tek çmimet nën ekuilibër sasia e kërkuar e kalon sasinë që duhet të jetë ofruar. Prandaj mbi këtë bazë deklerata të tilla si “kërkesa kalon ofertën”, janë pa kuptim po të mos përcaktohet qartë koncepti se: Sasia e kërkuar e kalon sasinë e ofruar në çmime të ulta, është e barabart me sasinë e ofruar në një çmim tjetër dhe bie nga sasia e ofruar në një çmim më të madh. Çmimet aktuale të tregut tentojnë të tu afrohen çmimeve ekuilibër në kushtet e tregut krejtësisht konkurues. Sidoqoft kur kemi informacion të pasakt për tregun në lidhje me kërkesën dhe ofertën e ardhëshme dhe të pritëshme, çmimet korente të tregut mund të devijojnë nga çmimi ekuilibër. Vendosja e çmimit është një proçes prove dhe gabimi. Kjo për faktin se ekzistojnë dallime midis teorisë së vendosjes së çmimit dhe “zbulimit të çmimit”. Zbulimi I çmimit I referohet metodave institucionale të arritjes tek çmimi . kështu që çmimet transaksion (marveshjeve), nuk janë gjithmonë çmime ekuilibër, por çmimet ekuilibër përfaqësojnë një tendencë qëndrore drejtë së cilës tentojnë të konvergojnë çmimet transaksion. Por siç do ta trajtojmë edhe më poshtë ekzistojnë arsye ekonomike të vlefshme për diferencat në çmimet për sasira të ndryshme të të njëjtit mallë( p.sh në saje të diferencave në cilësi në kushtet e konkurencës së lirë ) a). Afati shumë I shkurtër. Disa mallra bujqësore prodhohen dhe korren periodikisht dhe janë të paqëndrueshëm, prishen shpejtë p.sh (shalqinjët, frutat, perimet) etj. Funksioni I ofertës së mallit në korrje është krejtësisht joelastik një vijë vertikale. Ndërprerja e një kurbe oferte vertikale me një kurbë kërkese të pjerrët përcakton çmimin ekuilibër. Shih grafikun:

P P1

S1

S2

P2

S3 D Q1 Q2 Q3 Q

Ilustrimin e çmimit e ekuilibër në afatin e shkurtër.

Në rastin tonë për një periudh kohe të caktuar çmimi ekuilibër është P1. Ky çmim ekuilibër kufizon ofertën e përshtatshme. Sasia e ofruar s’mund tu përgjigjet ndryshimeve të çmimit në afatin shumë të shkurtër. Niveli I funksionit të ofertës së afatit shumë të shkurtër, natyrisht mund të zëvendësohet nga një periudhë prodhimi tek një tjetër. Kushtet jo të favorshme të rritjes në një vit do të rezultonin me një sasi të vogël të përshtatshme për shitje, si Q1. e (S1). Ndërsa kushtet e mira të rritjes do të rezultonin me një sasi të madhe për shitje si Q2 e (S2) me një çmim korespondues P2. Në rethana akoma më të favorëshme prodhimi total mund të ishte më I madh dhe n.q.s gjithë prodhimi do të ishte korrur dhe tregtuar, çmimi përfundimtar do të ishte nën kostot e prodhimit dhe tregtimit( kjo tregohet në grafik me vija të ndërprera). Në këtë rast një pjesë e prodhimit do të hiqej dhe do të abondonohej (shkatërrohej), pasi nuk do tu leverdiste fermerëve që të vilnin prodhimin dhe të dilnin në treg. Në rethanat reale situata paraqitet më komplekse se sa modeli I thjeshtë I skicuar në grafik. Funksionet e kërkesës vazhdimisht zhvendosen dhe nivel I çmimit bujqësor do të ishte I lidhur me kërkesën rrjedhëse më shumë se në situatën e fillimit. Në qoftëse një mallë është I magazinuar atëher kurba e ofertës s’është më vertikale (krejtësisht jo elastike) në gjithë hapsirën e saj. Kjo për faktin se rezervat mund të nxirren nga depoja kur tregu ofron çmime të larta ose nga ana tjetër një sasi e caktuar malli mund të hiqet nga shitja e vazhdueshme për tu magazinimin në çmime të ulta të tregut. Në këtë rast, kurba e ofertës pasqyron një vlerësim të sasive që furnizuesit kanë dëshirë të mbajnë (oferta) në çmimet alternative (të ndryshme). Shih grafikun: P D S

P0

O

A

B

Q

Kurba e kërkesës ilustron kërkesën në një periudhë të dhënë kohe (të themi 1 muaj), çmimi ekuilibër është Po, në figurë oferta totale e realizuar është OB dhe sasia e shitur brenda një periudhe të caktuar kohe është OA. Në mënyrë alternative sasia AB mund të shihet si një madhësi e kërkesës së shitsave për të mbajtur këtë sasi tek çmimi (Po) zhvendosjet në c çdo funksion do të ndryshojnë në përgjithësi nivelin e çmimit ekuilibër. b). Afati I shkurtër Afati I shkurtër në teorinë kounvencionale të çmimeve është një situat në të cilën disa faktor të prodhimit janë të ndryshueshëm. Nga kjo siç e trajtuam më parë, kurba e ofertës afat shkurtër përfshinë koston e prodhimit. Çmimi ekuilibër në afatin e shkurtë paraqitet sikur është I përcaktuar nga pjerrësia e skemave të ofertës dhe kërkesës në mënyrë të ngjashme me ilustrimet në grafikun e mëposhtëm:

P P1

S1

S2

P2 D1 D2 Q Ai është një ekuilibër për një drejtim, nivel të dhënë të kushteve të kërkesës dhe ofertës afat shkurtër.

Skemat e kërkesës dhe të ofertës bëhen më elastike sa më e madhe të jetë koha e lejuar për përshtatje ndaj ndryshimeve të çmimit. Kështu në afatin më të gjatë çmimi ekuilibër mund të ndryshojë në mënyrë thelbësore nga ai, në afatin e shkurtër. Çmimi ekuilibër përfaqëson atë çmim në të cilin prodhuesit do ta gjejnë më të leverdishme të bëjnë investimet e nevojshme për të vazhduar prodhimin e njësisë së skajshme (marginal unit) I cili do të kënaq sasinë e kërkuar në këtë çmim. 5.3. Vendosja e çmimit në monopol. Monopoli I lirë I pakufizuar është në praktikë, një fenomen relativisht I radhë,kështu diskutimi I çmimit në kushtet e monopolit të lirë mund të duket disi akademik. Sidoqoftë teoria e çmimit në monopol në situata të veçanta ndihmon të shpjegohet, sjellja dhe reagimi I çmimit. Një firmë p.sh mund të prodhojë një produkt të ri I cili ka pak zëvendësues. Në afatin e shkurtër kjo firmë mund ta caktojë çmimin e produktit, në një mënyrë të ngjashme me atë të një monopolisti të lirë. Mund të ketë gjithashtu zona lokale në të cilat madhësia e tregut është e tillë, që një firmë mund të operojë me leverdi, por dy s’munden dot. Në këtë rast firma ekzistuese, ka një monopol lokal, megjithëse ka kufizime në mundësin për të rritur çmimet, për faktin se konsumatorët mund të shkojnë gjetkë, ose për faktin tjetër që n.q.s çmimi është shumë I lartë një firmë tjetër mund ta synojë këtë treg të leverdishëm dhe të hyjë në të pamvarësishtë nga shkalla e kufizimit. Por shpesh shteti lejonë vendosjen e çmimeve tip monopol nga grupe ose organizata të veçanta në disa sektorë të bujqësisë. Shembujt të till ka në SHBA dhe në vendet e tregut të përbashkët Europian. Tipari dallues I strukturës së tregut të një monopoli të lirë është se skema e kërkesës përballuar nga firma individuale ose organizimi monopol është duke anuar më shumë se horizontali dhe koncidon në skemën e kërkesës në industri. Megjithëse monopolisti ka pak liri veprimi në caktimin e çmimit ai duhet të marrë në konsideratë efektin e politikës së tij të çmimit mbi shitjet dhe të ardhurën neto. Zëvendësuesit e mundshëm të aftë për produktin që ai shet ndikojnë në vendosjen e çmimit. N.q.s ai vendosë çmimin e produktit të tij mbi atë zëvendësues, ka mundësi që në afatin e gjatë të humbas një pjesë të madhe të shitjeve të tij. Masa më e madhe që shoqëria merr kundër mundësisë së ushtrimit të paligjshëm, të jashzakonshëm të fuqisë së monopolit është aftësia potenciale e zëvendësuesve, duke përfshirë produktet e importuara. Një monopolist mund të zgjedhë një çmim që ai pëlqen, por konsumatorët kanë zgjedhjen finale të pranimit ose mohimit të artikullit ose shërbimit në çmimin e shpallur. Dëshirat e blerësve për të blerë sasira të ndryshme me çmime të ndryshme është pasqyruar natyrisht, në skemën e kërkesës përballuar nga firma. Monopolisti mund të vendosë një çmim dhe të shesë çfardo sasish që konsumatorët do të blejnë në këtë çmim, ose ndryshe ai mund të prodhojë një farë volumi dhe ta vendosë atë në treg. Skema e kërkesës tregon se në çfarë çmimi ky volum do të shitet. Kështu një monopolist mund të përcaktojë çmimin ose volumin e shitjeve, por ai s’mundet njëkohëisht të dyja, po të mos qenë ato të lidhur vazhdimisht me kërkesat totale të konsumatorëve. Monopolisti si gjithë firmat synon të

maximizojë fitimet. Kjo bëhet, duke përcaktuar volumin e prodhimit (ose çmimit) tek I cili kostot margjinale (kufizuese) dhe të ardhurat margjinale (kufi) janë të njëjta. Në kushtet e monopolit çmimi s’është I njëjtë me të ardhurën margjinale, ndërsa në tregjet krejtësisht konkuruese çmimi dhe e ardhura margjinale, janë të njëjta. Çmimi është më I madhë se e ardhura margjinale kur sa herë kurba e kërkesës përballuar nga firma individuale anon më shumë se horizontale. Lidhja midis të ardhurës margjinale dhe çmimit është shprehur nga ekuacioni I mëposhtëm: 1  MR = P 1 +   E MR= E ardhura marginale. E = Elasticiteti I çmimit kërkesës(kof. Neg). P = Çmimi I produktit N.q.s elasticiteti është Infinit (kurba e kërkesës horizontale termi i fundit (1/E) I afrohet zeros si një kufi dhe në këtë rast ekuacioni ekuacioni bëhet :

Mr = P( 1 + 0) = P
Sa më I madh joelasticiteti I kurbës së kërkesës aq më e madhe diferenca mes çmimit dhe të ardhurës margjinale. E ardhura margjinale është pozitive vetëm n.q.s elasticiteti I kërkesës është më I madh se 1

 1 Mr = P 1 +  = 15 P .  2
Në qoftëse elasticiteti është (-1) e ardhura margjinale bëhet (zero) pamvarësisht nga çmimi.

1  MR = P 1 +  = 0  −1
Ndërsa n.q.s skema e kërkesës është çmim joelastik më I vogël se (-1). margjinale bëhet negative p.sh n.q.s elasticiteti është –0,2 atherë: E ardhura

1   MR = P 1 +  = −4 P  −0.2 
Shihet që një monopolist “racional” s’do ta vendoste një çmim në kufijt e kërkesës që është joelastik. Çmimi maksimal I leverdishëm dhe volumi I prodhimit për një monopolist (ose grup prodhusish bujqësor kur ato kombinohen si një shitës I vetëm) janë ilustruar në grafik:

P MC Çmimi i shitjes P1 ATC

MR O A B Sasia e prodhuar Q

D

Në këtë rast, s’do të ishte kurrë e leverdishme të shitej më shumë se (OB)njësi, meqenëse pas kësaj pike e ardhura margjinale bëhet negative. N.q.s ndonjëri merrë madhësinë e kostove atëher niveli optimal I prodhimit është tek OA, ky është volumi tek I cili kurba e kostos margjinale ndërpret kurbën e të ardhurës margjinale. Çmimi tek I cili ky prodhim do të shitej (përcaktuar nga e ardhura mesatare ose skema e kërkesës) është P1. Volumi I prodhimit që do të maximizonte fitimet për monopolistin ndryshonë, n.q.s edhe kërkesa edhe kurbat e kostos ndryshojnë. Çmimet sidoqoftë ka më pak mundësi të ndryshojnë në afatin e shkurtër në kushte të përafërta me monopolin e lirë, se sa në kushtet e konkurencës së lirë. Monopolisti ka më shumë mundësi të vendos një çmim me afat të gjatë dhe të mbaj këtë çmim për një periudhë të konsiderueshme kohe. N.q.s çmimi fillestar është I lartë, mund të frymëzojë dhe të inkurajojë konkurentët e mundshëm të prodhojnë produkte të reja. Kështu monopolisti mund të caktojë çmimin nën pozicionin ekuilibër vetëm në afatin e shkurtër në një orvajtje ose përpjekje mbajtur fitimet në një afat të gjatë. Firmat të cilat prodhojnë një produkt të ri mund ta caktojnë çmimin e produktit relativisht të lartë fillimisht, kur kapaciteti prodhues është I vogël dhe pastaj mund të ulë çmimin, me qëllim që të inkurajohen shitjet me zgjerimin e kapacitetit prodhues. Mbi këtë fakt në ndonjë pikë në kohë, çmimi I monopolistit mund të ndryshojë në mënyrë thelbësore nga ai I sugjeruar sipas teorisë së thjeshtë të vendosjes së çmimit monopol. 5.4. Çmimet Diskriminuese. Në disa kushte e rrethana është e mundur për një monopolist(ose një firmë individuale ose një kooperativë që kontrollon një pjesë të madhe të ofertës totale të një malli), të rrisë të ardhurat e tij duke u ngarkuar disa blerësve çmime më të larta për produktet e tij se të tjerëve. Kushtet që duhet të ekzistojnë për një monopolist ose një organizat tip monopol për të fituar nga vendosja e çmimeve të diskriminueshëm janë si më poshtë:

1. Duhet të jetë e mundur të identifikohen dy ose më shumë grupe të ndara blerësish(tregje) me elasticitet çmimi të kërkesës të ndryshme. 2. Tregjet duhen të jenë efektivisht të ndara për të parandaluar një rrjedhje të madhit midis tregjesh dhe që këtej të lejojë një çmim më të lartë. Në këto kushte eksiston, dhe është e mundur të rriten të ardhurat nga ngarkimi me një çmim më të lartë në tregun me kërkesë më pak elastike, dhe një çmim më të vogël në tregun (më elastik) Ekonomistët shpesh përkufizojnë 3 shkallë të dallimit të çmimit diskriminues. Ne diskutojm “shkallën e tretë” të diskriminimit. Parimet e përmbajtura në maximizimin e fitimit nga praktikimi I çmimeve diskriminuese mund të ilustrohet akoma me shembullin e dy grupe blersish me elasticitet çmimi të kërkesës të ndryshme. Fillimisht duke supozuar një ofertë të fiksuar të mallit që do të shitej dhe se kostoja e caktimit të ofertës midis tregjeve është zero, kostot margjinale janë zero dhe mund të injoroheshin. Drejtimi I fitimit maksimal është të zhvendosë sasit midis tregjeve lartë, tek pika ku të ardhurat margjinale [MR] të fituara nga shitja e njësisë së fundit në secilin treg janë të barabarta. Kjo mund të bëhej deri te pika që (MR1=MR2=0) (me kusht që të ketë sasi të mjaftueshme). Pas kësaj e ardhura margjinale bëhet negative për cdo treg. Një kusht për diskriminim e suksesshëm të çmimit është diferenca në elasticitetet e çmimit e cila përfshinë lidhjet e kërkesave të ndryshme si dhe kurba margjinale të të ardhurave. N.q.s I njëjti çmim është caktuar për dy grupet e blersve atëher të ardhurat margjinale do të jenë të ndryshme. Në afatin më të gjatë ku kostot e prodhimit duhet të merren në konsideratë, niveli optimal I prodhimit dhe sasia e shitur në çdo treg mund të ndryshojnë n.q.s monopolisti duhet të marrë parasysh kostot margjinale dhe të ardhurat margjinale në secilin treg.

Shih grafikun: P

MC P1 P2 D2 D1 MRT MR1 MR2 O Q1 Q2 Qt Q [Në këtë figurë është paraqitur modeli I diskriminimit të çmimit në dy tregje). Në këtë diagram një monopolist është supozuar I aftë të ndajë tregun e tij në dy pjesë me kërkesa D1 dhe D2, ndërsa kostoja e tij margjinale është dhënë MC. Prodhimi i leverdishëm maksimal është QT, nga I cili Q1 do të shiten në tregun e parë me çmim P1 dhe Q2 do të shiten në tregun e dytë me çmim P2. MRT është e ardhura margjinale totale ose shuma horizontale e MR1 dhe MR2]. Niveli optimal I prodhimit është tek pika në të cilën kostoja e shtuar e firmës (ose org. shitse-monopol) për prodhimin e njësisë së fundit të produktit, barazohet me të ardhurën margjinale të kombinuar nga shitjet në dy tregjet bashkë. Niveli optimal I prodhimit është përcaktuar midis tregjeve në mënyrë të tillë që e ardhura margjinale është e barabart në të gjitha tregjet dhe gjithashtu është e barabart me kostot margjinale. Kjo shprehet: MC=MR1=MR2. Bile n.q.s funksionet e kërkesës për shitjet me pakicë janë identike, kërkesat rrjedhëse përballuar nga diskreminimi mund të jenë akoma më të ndryshme. Një literaturë e madhe është krijuar në botë duke u marrë me aplikimin e koncepteve të diskreminimit të çmimeve në bujqësi, përmendim këtu kontributin e dy ekonomistëve të mëdhenjë Fober dhe Anderson në këtë drejtim. Po I ilustrojmë mendimet me një shembull. Kemi një prodhim mollësh, një pjesë e prodhimit është shitur në vjelje, një pjes në dimër dhe një pjesë në pranverë. Këto tregje sezonale janë të ndara në kohë megjithëse nuk janë domosdoshmërisht të pavarura nga njëri tjetri. N.q.s kërkesa për mallë ndryshon sipas sezonit, atherë parimet e vendosjes së çmimit mund të përdoreshin për të përcaktuar shpërndarjen e shitjeve sipas kohës me qëllim që të maximizojë të ardhurat e shitësve. Futja e një skeme të tillë, kërkon nga prodhuesit e mollëve të organizohen dhe të veprojnë si një monopol. Rregullat shtetrore tregtare në disa raste bëjnë të mundur që prodhuesit e disa produkteve të praktikojnë diskriminimin e çmimit. Në rregullat tregtare të qumshtit, p.sh përdoruesve të qumshtit u kërkohet të paguajnë çmime më të larta për qumshtin i cili është hedhur në shishe për përdorim të lëngshëm, se sa për qumshtin e të njëjtës sasi I cili është konservuar në djathë, gjalpë e me radhë. Rregulla të tilla nënkuptojnë qartë se kërkesa për qumshtin e lëngshëm ka çmim më shumë joelastik se kërkesa për produkte blektorale të përpunuara. Analizat e skemës së diskriminimit të çmimit kërkojnë një njohje të llogaritjes së optimizmit të detyruar e cila është jashtë objektit të këtij libri. Ne përcaktuam këtu hapat e parë në zgjedhjen e problemit.

Problemi më I thjeshtë I aplikimit I referohet dy tregjeve,me një sasi të pakufizuar për të vendosur midis tregjeve dhe me kosto të vendosjes zero. Në këtë rast të thjeshtë s’ekzistojnë detyrime dhe matematika është relativisht e thjeshtë. Një hap I parë themelorë është të kemi vlersime të besueshme të funksioneve të kërkesës për tregjet e ndara. Duke supozuar se të tilla funksione janë efektive dhe duke supozuar më tej që ato janë vija të drejta ne i shkruajmë ato në formën e çmimit (P) si një funksion I sasisë (Q), për të dy tregjet. P1=a - bQ1 dhe P2= c - dQ2 Të ardhurat totale [R] për të dy tregjet janë : R1 = P1.Q1 = ( a-bQ1)Q1 = aQ1 – bQ12 dhe R2= cQ2 – dQ22 Në këtë rast të thjeshtë, pika optimale është në vendin ku të adhurat margjinale janë [zero]. Dimë gjithashtu se një kusht I domosdoshëm për max është ai që drivatet e parë ti barazojmë me [zero]. Të ardhurat margjinale [MR] janë përkufizuar si drivatet e parë të funksioneve të të ardhurës totale.

MR1 =

dR1 dR2 = a − 2bQ1dheMr 2 = = c − 2dQ2 dQ1 dQ2

Duke I vendosur këto ekuacione të barabarta me zero, athere zgjidhja për sasit optimale respektive do të jetë:

a 2b c c − 2dQ2 = 0 → 2dQ2 = c → Q2 = 2d a − 2bQ1 = 0 → 2bQ1 = a → Q1 =
Sasia totale e shitur do të ishte Q1+Q2 që përfaqësojnë sasit respektive të shitura në të dy tregjet. Çmimet respektive të shitjes në të dy tregjet janë llogaritur mbi bazën e ekuacioneve të kërkesës. Një problem diçka më realist në bujqësi është caktimi, vendosja e një oferte të përcaktuar në tregje të ndryshme. P.sh. sasia e mollëve të vendosura në tregje sezonale të ndryshme është një madhësi e fiksuar e përcaktuar. Në kushtet e një shembulli duke përdorur dy tregje, problmi është të maximizohet e ardhura totale (R) në varësi dhe e lidhur me kushtet që sasitë e vendosura të jenë të barabarta me sasinë totale efektive të përshtatshme QT. Pra kërkohet : Max. R = R1+R2 me kusht që Qt = Q1+Q2. Siç thamë më lartë përcaktimet e (R1) dhe (R2) mund të zëvendësohen me atë që (R) bëhet funksion I (Q).

Problemi mund të bëhet më realist nga llogaritja e kostos së vendosjeve. Në shembullin e mollëve një vendosje sezonale e prodhimit, përmban kostot e ruajtjes në mënyrë të tillë që të sigurohen të ardhura neto maximale nga këto kosto. Është e rëndsishme të thuhet se bile edhe në rastin më të thjeshtë është shumë e nevojshme cilësia e informacionit. Prandaj vlerësimet e mira të funksioneve të kërkesës dhe funksioneve të kostos janë thelbësore. N.q.s vendosja dhe shpërndarja është për tu bërë mes katër tregjeve, kërkohen vlerësimet e katër funksioneve të kërkesës. Kjo nuk është një detyrë e vogël e parëndësishme. Mungesa e një vlerësimi të sakt shpjegon faktin pse shpesh programet politike përdorin parimet e diskriminimt të çmimt si drejtues të përgjithshëm për shpërndarjen në mes tregjeve, pagjetur tregues specifik optimal. Në qoftëse diskriminimi ka sukses në rritjen e të ardhurës totale dhe e ardhura shtesë I është paguar prodhuesve, kjo do të inkurajojë zgjerimin e prodhimit. Pas kësaj firmat janë të interesuar të shtojnë sasit që shkojnë në tregun e dytë I cili do të sjllë të ardhura mesatare në rënie. Kjo shpjegon faktin pse skemat e çmimit të shumfisht(të përbërë) në bujqësi, mund të rrisin të ardhurat e prodhuesve në afatin e shkurtë, por jo në afatin e gjatë sepse çmimi margjinal më I ulët I është kthyer prodhuesit, duke penguar nxitjen për rritjen e prodhimit. Fuqia e monopolit është kërkuar të kontrollojë shpërndarjen e ofertës në tregje të ndryshme, si dhe të kontrollojë prodhimin. Si përfundim, prdorimi I koncepteve të diskreminimit të çmimit për të shpërndarë një produkt midis tregjeve nënkupton pak fuqi monopoli dhe shpërndarjet rezultuese tentojnë të barazojnë të ardhurat neto margjinale. Kjo shpërndarje në përgjithësi mund të jetë e ndryshme nga shpërndarja që do të ndodhte në kushtet konkuruese, ku në këtë treg tentohet të barazohen çmimet në tregje të ndryshme. Për lidhjen dhe varsin e çmimit nga hapsira dhe vendi në kushtet e konkurencës do të ndalemi më vonë. 5.5. Sjella e çmimit me konkurencën monopoliste dhe oligopoli. Konkurenca monopoliste siç është diskutuar më parë, është thellësisht një struktur tregu konkurues por me diferencim produkti. Produktet e përfshira janë zëvendëues të ngusht, të mjaftueshëm, për nga përkufizimi ka shumë zëvendësues. Kështu kurba e kërkesës përballuar nga firma ka të ngjarë të jetë shumë elastike. Zakonisht është supozuar se firmat kanë struktur kostoje të ngjashme. Firmat me kosto të lartë në krahasim me të tjerat s’mund të eksistojnë në afat të gjatë në një degë relativisht konkuruese. Çmimi ekuilibër(dhe prodhimi) është bazuar në barazimin e të ardhurës me koston margjinale. N.q.s produktet janë zëvendësues të mirë dhe n.q.s është supozuar se strukturat e kostos janë të ngjashme, çmimet e firmave të ndryshme, priten të jenë të ngjashme, por jo domosdoshmërisht identike. Firmat duke vepruar në kushtet e konkurencës monopoliste tentojnë të shmangin konkurencën e çmimit, për shkak të kanosjes së hakmarrjes nga firmat e tjera. Një firmë individuale do të fitonte n.q.s ajo zvoglon vetë çmimin e saj (n.q.s skema e kërkesës është në mënyrë të arsyeshme elastike), parashikuar që firmat tjera nuk e bëjnë dot uljen e çmimit. Por n.q.s firmat konkuruese ulin më shumë çmimet e tyre për të ruajtur në konkurencë secili do të fitonte relativisht pak. Kjo shpjegon atë përse nga firmat preferohet të shmangin luftrat e çmimit (shitësit e mishit). M.q.s zvogëlimi I çmimit shpesh të çon në hakmarrje, çmimi maximal I

leverdishëm ka mundësi të jetë I ngjashëm midis firmave dhe relativisht stabël për sa kohë që kostot mbeten konstante. Kur disa firma prodhojnë ose tregtojnë produkte identike ose të ngjashme në rrethanat kur kushtet oligopolistike mbizotrojnë, atherë në vendimet për çmimet çdo firmë duhet të ketë parasysh kundërveprimet e mundëshme të konkurentëve të tij. Një ndryshim çmimi I nxitur nga një firmë ka mundësi të ndiqet nga firmat e tjera. Shpesh ka një “udhëheqës çmimi” I njohur në degë. Është e vështirë të përgjithësohet rreth kryerjes së vendosjes së çmimit në kushtet oligopolistike pa njuhuri të veçanta rreth sjelljes së firmave individuale. N.q.s një firmë agresive kërkon të zmadhojë pjesën e vet të tregut, çmimi I vendosur mund të jetë shumë afër me atë që do të ishte mbizotërues në kushtet e konkurencës së lirë. Nga ana tjetër n.q.s eksiston një marrveshje e heshtur për të mbajtur pjesët e tregut dhe për të shmangur konkurencën e hapur të çmimit, çmimi I vendosur mund ti afrohet atij që do të mbizotëronte në kushtet e monopolit të thjeshtë. Kufizimet tregtare për disa produkte janë përcaktuar në kushtet që janë më afër në përputhje me modelin e konkurencës oligopolistike dhe monopolistike se sa me modelin konkurues të thjeshtë. P.sh një pjesë e madhe e qumshtit të lëngshëm shitur në drejtim të shitjes me pakicë bëhet nga një numër I vogël firmash shpërndarëse ose nëpërmjet magazinave grumbulluese. Ndërsa këto firma zakonisht janë të shtërnguara të paguajnë prodhuesit, nga ana tjetër në bazë të rregullave shtetrore janë të lirë të vendosin çmimet me pakicë. Me përjashtim të disa shteteve të cilat rregullojnë çmimet me pakicë (shitjes). Kështu sjellja e firmave tregtare është një funksion I rëndësishëm që ndikon në kufizimet tregtare të qumshtit të lëngshëm. Çmimet e shitjes me pakicë ka mundesi të jenë në qytetet ku ka një ose më shumë firma agresive që kërkojnë të rrisin pjesën e tyre tregtare, ato kanë më shumë të ngjarë të jenë të larta në qytetet ku mbizotron mes shpërndarësve politika “jeto dhe lë të jetojë”, ku nuk ka konkurencë. Përpunuesit e vegjël të fruta perimeve shpesh përballojnë një situatë të karakterizuar më mirë si oligofsony (shumë shitës dhe disa blerës). Secili prodhon një pjesë të vogël të ofertës totale e cila pastaj duhet të shitet në konkurencë me produktet e ngjashme të afruar nga përpunuesit që janë një numër I vogël blerësh me pakicë. Konsumatorët janë në pozicion që të kundërvënë një ofrues kundër tjetrit kjo mund të cojë në çmime në rënie për përpunuesit dhe fitime të pakët e rrjedhoja të tjera. Midis madhrave bujqësore dega e drithit të mëngjezit ofron ndoshta ilustrimin më të mirë të asaj që mund të ndodhë në një struktur oligoplastike. Secila nga firmat që dominojnë në këtë degë kërkon të zaptojë një pjesë më të madhe të tregut, jo aq nëpërmjet konkurencës së çmimit, por duke prodhuar produkte të reja dhe nëpërmjet shpenzimeve të rritura për paketim dhe reklamim. Efekti I plotë I kësaj forme të konkurencës është të rritë numrin dhe llojin e produkteve të përshtatshme që të kënaq konsumatorin. Ndërsa konkurenca e çmimit është akoma e rëndësishme në përpunimin e ushqimit të shitjes me pakicë.

Përfundime: Zbatimi I çmimit në strukturat e ndryshme tregtare është e vështirë të çmohet. Çmimet e vendosura në kushtet e konkurencës ka mundësi të jenë mjaftë më të ulta se ato që do të mbizotronin në kushtet monopoliste ose oligopoliste. Çmimet konkuruese ndryshojnë më shpesh dhe me diferencë të gjërë veçanërisht kur skemat e ofertës dhe kërkesës janë joelastike, dhe kur edhe kërkesa edhe oferta zhvendosin brutalisht nga viti në vite nga sezoni në sezon. Ekonomistët tentojnë të perferojnë vendosjen e çmimit konkurues në çmim monopol.

PYETJE: 1. Cilat janë kriteret bazë në klasifikimin e tregjeve ? 2. Cilat janë kushtet e diskriminimit të çmimeve ? 3. Si shprehet lidhja midis të ardhurës marginale dhe çmimit ?

Related Interests