ManaBarnootaaHaayiliigi

ሃይሊግትምህርትቤት
Heilig School
'0221124055 *1045 Adama, Ethiopia E-mail: heiligschool@gmail.com

Grade_6__ Subject: maths

Date:-20/09/2013 -30/09/2013 E.C. 4th Quarter Note: 1

ምዕራፍ 5
መስመራዊ የእኩልነት ዓ/ነገሮች፣ መስመራዊ ያለእኩልነት ዓ/ነገሮች እና ወደረኝነት
1. መስመራዊ የእኩልነት ዓ/ነገሮች
 በ “ ሀጠ + ለ = 0 መልክ ሊገለፅ የሚችል የዕኩልነት ዓረፍተ ነገር መስመራዊ የእኩልነት ዓረፍተ ነገር ተብሎ ይጠራል፡፡
ምሳሌ ፡-
 3ጠ+8=0
 7 ቀ − 20 = 0
 ዘ+5=0
 63 − ከ = 0 - - - - ወ.ዘ.ተ መስመራዊ የእኩልነት ዓረፍተ ነገሮች ናቸው፡፡

መስመራዊ የእኩልነት ዓረፍተ ነገሮችን መፍታት

 የአንድ የእኩልነት ዓረፍተ ነገር የመፍትሄ ስብስብ እውን ስብስብ ይባላል፡፡
 የእኩልነት ዓረፍተ ነገር አንድ የመፍትሄ ስብስብ ብቻ ይኖረዋል፡፡
 እውን ስብስብ ለመፈለግ ዓረፍተ ነገሩን አመቺ ወደ ሆነ ሌሎች ተመጣጣኝ ዓረፍተ ነገር መለወጥ ያስፈልጋል ፡፡
 የመነሻ መስኩ ሙሉ ቁጥር ለሆነ የእኩልነት ዓረፍተ ነገር የመፍትሄ ስብስብ የለውም፡፡ ስለዚህ የመፍትሄ ስብስቡ ባዶ
ስብስብ ነው፡፡
ምሳሌ
የሚከተሉትን የእኩልነት ዓ/ነገሮች የመፍትሄ ስብስብ ፈልጉ
ሀ. 5 ጠ − 14 = 16
5 ጠ − 14 + 14 = 16 + 14
5 ጠ − 0 = 30
5 ጠ = 30
5 ጠ  5 = 30  5
ጠ=6
ስለዚህ የመፍትሄ ስብስቡ { 6 } ነወ፡፡
ሀ. ጠ + 44 = 83
ጠ + 44 − 44 = 83 − 44
ጠ − 0 = 127
ጠ = 127
ስለዚህ የመፍትሄ ስብስቡ { 127 } ነው፡፡
መስመራዊ የእኩልነት አረፍተ ነገር ተመጣጣኝ ወደ ሆነው መስመራዊ የእኩልነት አረፍተነገር የመቀየር ደንብ
 ሁለት መስመራዊ የእኩልነት አረፍተ ነገሮች በተሰጠው የመነሻ መስክ አንድ አይነት መፍትሔ ካላቸው
ተመጣጣኝ የእኩልነት ዐረፍተ ነገሮች ይባላሉ
ምሳሌ፡- ጠ-6 = 9 እና ጠ =15 ተመጣጣኝ የእኩልነት ዐረፍተ ነገሮች ናቸው፡፡
ምክንያቱም የመፍትሔ ስብስባቸው { 15 } ነው፡፡

መስመራዊ የእኩልነት አረፍተ ነገር ተመጣጣኝ ወደሆነው መስመራዊ የእኩልነት አረፍተ ነገር የመቀየር ደንብ::

 አንድ የተሠጠ የእኩልነት አረፍተ ነገርን ግራና ቀኝ እኩል የሆነ ቁጥር ብትደር የሚገኘው የእኩልነት አረፍተ ነገር መጀመሪያ
ከተሠጠው የእኩልነት አረፍተ ነገር ጋር ተመጣጣኝ ይሆናል:: ይህም ማለት ጠ = ሀ ብንወስድ ጠ + ለ = ሀ + ለ ( ‹ ለ ›
ማንኛውም ቁጥር ነው፡፡
 አንድ የተሠጠ የእኩልነት አረፍተ ነገርን ግራና ቀኝ እኩል የሆነ ቁጥር ብትቀንሱ የሚገኘው የእኩልነት አረፍተ ነገር፣
መጀመሪያ ከተሠጠው የእኩልነት አረፍተ ነገር ጋር ተመጣጣኝ ይሆናል::
ይህም ማለት ጠ = ሀ ብንወስድ ጠ − ለ = ሀ − ለ (‹ ለ › ማንኛውም ቁጥር ነው፡፡)
 አንድ የተሠጠ የእኩልነት አረፍተ ነገርን ግራና ቀኝ እኩል በሆነ ግን ዜሮ ባልሆነ ቁጥር ብናባዛ የሚገኘው የእኩልነት አረፍተ
ነገር መጀመሪያ ከተሠጠው የእኩልነት አረፍተ ነገር ጋር ተመጣጣኝ ይሆናል::

ይህም ማለት ጠ = ሀ እና ለ  0 ብንወስድ ጠ x ለ = ሀ x ለ ( ‹ ለ › ማንኛውም ቁጥር ነው፡፡)

 አንድ የተሠጠ የእኩልነት አረፍተ ነገርን ግራና ቀኝ እኩል በሆነ ግን ዜሮ ባልሆነ ቁጥር ብናካፍል የሚገኘው የእኩልነት አረፍተ
ነገር መጀመሪያ ከተሠጠው የእኩልነት አረፍተ ነገር ጋር ተመጣጣኝ ይሆናል::

ይህም ማለት ጠ = ሀ እና ለ  0 ብንወስድ ጠ  ለ = ሀ  ለ ( ‹ ለ › ማንኛውም ቁጥር ነው፡፡)

ምሳሌ
ጠ − 1 = 10
ጠ − 1 + 1 = 10 + 1 - - - በሁሉም ጎኖች 1 መደመር ጠ = 11
ስለዚህ ፡- "ጠ − 1 = 10" እና "ጠ = 11" ተመጣጣኝ የእኩልነት ዓረፍተ ነገሮች ናቸው ፡፡
ምሳሌ
2ቀ+3=5
2 ቀ + 3 – 3 = 5 − 3 ---------- ከሁሉም ጎኖች 3 መቀነስ
2 ቀ = 2 ቀ = ------------- ከሁሉም ጎኖች ለ 2 ማካፈል
ቀ=1
ስለዚህ፡- ተመጣጣኝ የእኩልነት ዓ/ነገሮች ናቸው፡፡
መልመጃ
የሚከተሉትን የእኩልነት ዓ/ነገሮች በተሰጠው መስርያ ክልል ውስጥ ፍቱ፡፡
ሀ. 8 + ሸ = 65 ፣ ሸ ∈ ሙ
ለ. ሸ − 58 = 8 ፣ ሸ ∈ ድ
ሐ. ጠ – 1 = 7 ፣ ጠ ∈ ን
መ. ቀ = 0.18፤ቀ ∈ ን
ሠ. ወ = 57 ፣ ወ ∈ ሙ
ረ. 48 − ቀ = 98 ፣ ቀ ∈ ን
2. የሚከተሉትን የቃላት ፕሮብሌሞች በእኩልነት ዓ/ነገሮች ከገለፃችሁ በኋላ ፍቱ፡፡
ሀ. ከአንድ ቁጥር ላይ 35 ተደምሮበት ውጤቱ 207 ይሆናል ፡፡
ለ. የአበበ እና የሠሎሞን እድሜ ድምር 48 ነው፡፡ አበበ ሠሎሞንን 4 አመት ይበልጠዋል፡፡
i. የሠሎሞን እድሜ ስንት ነው?
ii. ii. የአበበ እድሜ ስንት ነው?
መ. በአንድ ክፍል ውስጥ 64 ተማሪዎች አሉ፡፡ የሴት ተማሪዎች ቁጥር ከወንዶቹ በ 13 ያንሳል፡፡
i. የወንድ ተማሪ ቁጥር ስንት ነው?
ii. የሴት ተማሪ ቁጥር ስንት ነው?
2. መስመራዊ ያለ እኩልነት ዓ/ነገሮች
  መስመራዊ ያለ እኩልነት ዓ/ነገሮች የሚባሉት ከሚከተሉት በአንዱ ፎረምልክት የተገለፀ ከሆነ ነው፡፡
 ጠ+በ<0
 ጠ+በ≤0
 ጠ + በ> 0
 ጠ+በ≥0
 ጠ+በ≠0

መስመራዊ ያለ እኩልነት ዓ/ነገሮች መፍታት

 መስመራዊ ያለ እኩልነት ዓ/ነገሮችን እውነት የሚያደርጉ ከአንድ በላይ መፍትሔዎች ሊኖሩ ይችላሉ፡፡
ምሳሌ
3ሸ+6≥0
መፍትሔ
3ሸ+6≥0
3ሸ≥0−6
3ሸ≥−6
ሸ ≥ −2
ሸ ≥ −2 በቁጥር መስመር ሲገለፅ፡- ስለዚህ ማንኛውም ከ −2 የሚበልጥ ወይም እኩል የሆኑ ቁጥሮች የተሠጠው
ያለእኩልነት ዓ/ነገሩ መፍትሄ ይሆናል፡፡ ስለዚህ የመፍትሄ ስብስቡ {−1 ; 0 ; 1; 2 ; … … … … . } ነው፡፡
 የያለ እኩልነት ዓረፍተ ነገር ከአንድ በላይ የመፍትሄ ስብስብ ይኖረዋል፡፡
ምሳሌ
−4 ጠ < 12
መፍትሔ
−4 ጠ < 12 ጠ ˂ − ----------------- በሁሉም ጎን በ −4 ማካፈል ጠ < −3
ስለዚህ በ −4 ስለ ተካፈለ ምልክቱ ይዞራል ፡፡ በመሆኑም ጠ > −3
ምሳሌ
2−ሸ≥4፣ሸ∈ድ
መፍትሔ
2 − ሸ ≥ 4 ፣ ሸ ∈ ድ 2 − 2 − ሸ ≥ 4−2 -በሁሉም ጎኖች ላይ 2 መቀነስ፡፡
−ሸ ≥ 2 −1 x (−ሸ ) ≤ 2 x (−1) -ሁሉም ጎኖች በ−1 ማባዛት፡፡
ሸ ≤ −2 ------- ምልክቱ ይዞራል ፡፡
የዓ/ነገሩ መስርያ ክልል የድፍን ቁጥሮች ስብስብ ስለሆነ ዕ.ስ = {- - - −4 ፣ −3 ፣ −2}
መልመጃ
1. የሚከተሉትን መስመራዊ ያለ እኩልነት ዓ/ነገሮች ፍቱ ፡፡

ሀ. 5 በ +7 < 11
ለ. ጠ + 5 ≥ 8
ሐ. ጠ + 2 ≥ 9
2. የሚከተሉትን ያለ እኩልነት ዓ/ነገሮች በተሰጠው መስርያ ክልል ፍቱ ፡፡ የመፍትሔ ስብስቡን በቁጥር መስመር አመልክቱ፡፡

ሀ. ሸ 3 ≤ 5 ፣ ሸ ∈ ሙ
ለ. 6 − ሸ  ≤ ሸ + 8 ፣ ሸ ∈መ
ሐ. ጠ + 9 > 7 ፣ ጠ ∈ ድ
መ. 5 + 3 ጠ ≤ 9 ፣ ጠ ∈ ን
3. ውቅሮች
 ተከታታይ ጥንድ ቁጥሮችን ለማመልከት የምንጠቀምበት ሥርዓተ ውቅር ይባላል፡
 ስርዓተ-ውቅር ለመመስረት ሁለት መስመሮችን እንጠቀማልን ፡፡እነሱም፡-
 ዋና አግዳሚ ጠ-መስመር /ጠ-ፈርጅ ወይም x-axis/
 ዋና ቋሚ የ-መስመር /ጠ-ፈርጅ ወይም y-axis/ ናቸው ፡፡
 ሁለት መስመሮች ሲቋረጡ አንግል ይፈጥራሉ፡፡
  የሚቋረጡበት ቦታ (0 ፣ 0) ላይ ሲሆን መነሻ ነጥብ / ኦርጅን ወይም origin / ይባላል፡፡
 ማስታወሻ በ "ጠ" አግድም ከመነሻ ነጥቡ በስተቀኝ በኩል አዎንታ ድፍን ቁጥሮች ሲቀመጡ ከመነሻ ነጥቡ በስተግራ በኩል
አሉታ ድፍን ቁጥሮች ይቀመጣሉ፡፡
 በ "የ" ቁም ከመነሻ ነጥቡ በላይ አዎንታ ድፍን ቁጥሮች ሲቀመጡ፣ ከመነሻ ነጥቡ በታች ደግሞ አሉታ ድፍን ቁጥሮች
ይቀመጣሉ ፡፡
 በማንኛውም ስርዓተ-ውቅር ማንኛውም ነጥብ በተከታታይ ጥንድ (ሀ ፣ ለ) ይወከላሉ፡፡ በዚህ ጥንድ ሀ ፡- አብሲሳ ወይም ጠ-
ኮርዲኔት ሲባል ለ ፡- ኦርድኔት ወይም የ-ኮርዲኔት ይባላል፡፡
 አስተውሉ፡- ጠ - አግድም መስመር እና የ - ቁም መስመር የጠለል ክፍልን ከአራት እኩል ቦታ ይከፍሉታል፡፡ እያንዳንዱ ክፍል
ሩቤ ወይም ኳድራንት ይባላል፡፡ ሩቤዎች እንደሚከተለው ይወከላሉ ፡፡ 1 ኛ ሩቤ ፣ 2 ኛ ሩቤ ፣ 3 ኛ ሩቤ ፣ 4 ኛ ሩቤ
ናቸው፡፡
 ሁለት ጥንድ ቁጥሮችን በስርዓተ ውቅር ማመልከት ይቻላል፡፡
 በስርዓተ ውቅር ላይ የ ጠ - ፈርጅ መጀመሪያ ሲሆን የ የ - ፈርጅ ሁለተኛ ወይም ከ ጠ - ፈርጅ ተከትሎ
ይመጣል፡፡
 1 ኛ ሩቤ (+ ፣ +) 2 ኛ ሩቤ (− ፣ +) 3 ኛ ሩቤ (− ፣ −) 4 ኛ ሩቤ (+ ፣ −)
 ውቅር አንድ እና ውቅር አራት ተቃራኒ ሲሆኑ ውቅር ሁለት እና ውቅር አራት ተቃራኒ ናቸው፡፡

መልመጃ
ከዚህ በታች ያሉትን ጥንድ ቁጥሮች በስርዓተ ውቅር አሳዩ ፡፡
ሀ. (−5 ፣ 5)
ለ. (−4 ፣ −2)
ሐ. (0 ፣ −6 )
መ. (7 ፣ 0)
ሠ. (2 ፣ 4)
2. የሚከተሉትን ነጥቦች በየትኛው ሩቤ እደሚገኙ ግለፁ ፡፡
ሀ. (4 ፣ −3)
ለ. (-2 ፣ -3)
ሐ. (0 ፣ 5)
መ. (5 ፣ 1)
ሠ. (-3 ፣ 0)
ረ. (-3 ፣ 7)
3. ከሚከተሉት ነጥቦች ውስጥ የትኞቹ ጥንድ ቁጥሮች "የ = ጠ − 3" ን እውነት እንደሚያደርጉ ለዩ፡፡
ሀ. (0 ፣ −3)
ለ. (3 ፣ 0)
ሐ. (1 ፣ 2)
መ. (5 ፣ 2)
4 ወደረኛነት
 ወደረኝነት የአንድን ነገር ከሌላ ነገር ጋር ያለው ንፅፅር ወይም ሚዛናዊነት ነው ፡፡

ይኸውም ፡- የ = 7 ጠ ቢሆን የ ’’የ‘’ ዋጋ የ ’’ጠ’’ ዋጋ መሠረት ያደርጋል፡፡

ማለትም ፡- የ ’’ጠ’’ ዋጋ ሲለወጥ የ ’’የ’’ ዋጋ ይለወጣል ፡፡
 ሁለት አይነት ወደረኛነት አሉ ፡፡ እነሡም ፡-

ሀ. ርቱዕ−ወደረኝነት
ለ. ኢ - ርቱዕወደረኝነት
ርቱዕ ወደረኛነት
 በሁለት ነገሮች መካከል የአንደኛው መጠን ሲጨምር የሌላኛው መጠን በተመጣጣኝ የሚጨምር ከሆነ ወይም የአንደኛው
መጠን ሲቀንስ የሌላኛው መጠን በተመጣጣኝ የሚቀንስ ከሆነ ዝምድናው ርቱዕ ወደረኛ ይባላል ፡፡
 የ እና ጠ የርቱዕ ወደረኝነት ዝምድና ካላቸው የ  ጠ › ተብለው ይፃፋል::
 የ = ከጠ እውነት ከሆነ "ከ" የወደረኝነት ትንትን ይባላል ፡፡ "ጠ" ሲጨምር "የ" ይጨምራል፡፡
 ምሳሌ

ጊዜ(ጊ) በሠዓት 1 2 3 4 5 6
ርቀት(ር) በኪ.ሜ 20 40 60 80 100 120

ርቱዕ ወደረኛ ነው ፡፡ ምክንያት ር/ጊ/ = 60 ወይም ር = 60 × ጊ

የወደረኝነት ትንትን 60 ነው ፡፡
አሥተውሉ፡-የ  ጠ ከሆነ እና ጠ 1 እና ጠ 2 የጠ ዋጋ፣ እንዲሁም የ 1 እና የ 2 የየ ዋጋ ከሆኑ
የ1 የ2 ጠ1 ጠ 2
= ወይም =
ጠ1 ጠ2 የ1 የ 2

ኢ - ርቱዕ ወደረኝነት
 "ጠ" እና "የ" ኢ-ርቱዕ ወደረኝነት አላቸው የምንለው ከዜሮ የተለየ ቁጥር "ከ"ን ወስደን
"ጠየ = ከ" ወይም "የ = ከ ጠ"ን እውነት የሚያደርግ ቁጥር ሲገኝ ነው ፡፡
 "ከ" የወደረኛነት አዊት ይባላል ፡፡
 "ጠ" እና "የ" ኢ-ርቱዕ ወደረኝነት በምልክት ሲገለፅ " የ α ጠ " በማለት ይፃፋል፡፡
 "ጠ እና የ" ኢ - ርቱዕ ወደረኛ ከሆኑ፤"ጠ" ሲጨምር "የ" በተመጣጣኝ ይቀንሳል፤ "ጠ" ሲቀንስ "የ" በተመጣጣኝ
ይጨምራል፡፡
 አሥተውሉ፡- ጠ 1 እና ጠ 2 የጠ ዋጋ፣ እንዲሁም የ 1 እና የ 2 የየ ዋጋ ከሆኑ የተለያዩ የየ ዋጋ ብንል:: ጠ እና የ የኢ-ርቱዕ
ወደረኝነት ዝምድና ካላቸው ጠ 1 × የ 1 = ጠ 2 × የ 2
ከ
 ፍንጭ ፡- የ =
ጠ
 የ ወደረኝነት ያዊት ከ = የጠ ይሆናል፡፡

ምሳሌ ፡-

ጠ 3 5 8 6 4
የ 10 6 6 8 12

ጠ 1 × የ 1 = ጠ 2 × የ 2 ስለዚህ ዝምድናው ኢ - ርቱዕ ወደረኛ ነው፡፡

መልመጃ
1."የ እና ጠ" ኢ - ርቱዕ ወደረኛ ናቸው፡፡ የ = 40 ፣ ጠ = 5 ቢሰጡ፡-
ሀ. የ"ጠ እና የ" ዐ.ነገር በማዛመድ ፃፉ፡፡
ለ. ይህንን ሂሳባዊ አገላለፅ በመጠቀም የ = 100 ከሆነ የ"ጠ" ዋጋ ፈልጉ ፡፡
ሐ. ይህንን ሂሳባዊ አገላለፅ በመጠቀም ጠ = 20 ከሆነ "የ" ስንት ነው ?
2. 10 ሠዎች 12 ቀን የሚፈጅባቸውን ስራ 6 ሰዎች ስንት ቀን ይፈጅባቸዋል?